58
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f48f1569df69b6c67ca7b101b6c26cf4.pdf
5f75b317c1ac9de9a15daf84783de421
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5992
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5584
Title
A name given to the resource
Rodzice chrzestni stają się spokrewnieni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.287
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
12. Rodzice chrzestni stają się spokrewnieni
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Rodzice chrzestni (kumowie) stają się spokrewnieni i obowiązują ich określone nakazy i zakazy:
1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — b
tradycji, 5 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
53. Czy istnieje względnie istniało przekonanie, że „kumowie" tj. rodzice dziecka i rodzice chrzestni
są pewnego rodzaju powinowatymi i obowiązują ich pewne nakazy i zakazy? (spokrewnienie przez
kumoterstwo).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8a4676100e7756491a756304452e92b.pdf
9d6a59f86ae42a24500496ba10061576
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6001
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5593
Title
A name given to the resource
Rodzice chrzestni wręczają dziecku płótno i różne części ubioru/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.304
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
21. Rodzice chrzestni wręczają dziecku płótno i
różne części ubioru
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znany jest zwyczaj obdarowywania dziecka: 1 — białym płótnem, 2 — ubrankiem, 3 — wyprawką do chrztu, 4
koszulką, 5 — wstążką, 6 — koralami, 7 — śpiochami, 8 — pieluszkami, 9 — kaftanem, 10 — becikiem, 11 — c
12 — bucikami 13 — majteczkami, 14 — sukienką, 15 — swetrem, 16 — lnianym pasem, 17 — inne odpowied
mapy 20 i 22), 18 —braktradycji, 19 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów
Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię
Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje,
obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
57. Obdarowywanie. Czy obdarowywał kum chłopca a czym dziewczynkę? Wymienić:
a/ rodzaj darów i określić ich symboliczne znaczenie.
b/ Czym obdarowywała kuma chłopczyka a czym dziewczynkę. Wymienić dary.
c/ Czy w zakresie obdarowywania panowała i panuje dowolność? Czy istniały (istnieją/obowiązujące normy lub p
najmniej zwyczajowe normy?) np. dary: z białego płótna, białej koszulki, monety, kożucha, igieł i szpilek, pióra
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc1f1d8d7330d64b9f846041b48046f4.pdf
ef759d544e24c5f0edbcc10f79556836
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6002
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5594
Title
A name given to the resource
Rodzice chrzestni wręczają dziecku różne przedmioty/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.306
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
22. Rodzice chrzestni wręczają dziecku inne
przedmioty
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Znany jest zwyczaj obdarowywania dziecka: 1 — zbożem, 2 — cukierkami, 3 — kołderką lub poduszką, 4 — zaba
5 — biżuterią, 6 — zegarkiem, 7 — świecą, 8 — medalikiem (por. mapę 20), 9 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20
10 — brak tradycji, 11 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów
Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Pol
skiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzę
dy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
57. Obdarowywanie. Czy obdarowywał kum chłopca a czym dziewczynkę? Wymienić:
a/ rodzaj darów i określić ich symboliczne znaczenie.
b/ czym obdarowywała kuma chłopczyka a czym dziewczynkę. Wymienić dary.
c/ czy w zakresie obdarowywania panowała i panuje dowolność? Czy istniały (istnieją) obowiązujące normy lub
przynajmniej zwyczajowe normy? (np. dary: z białego płótna, białej koszulki, monety, kożucha, igieł i szpile
pióra itp.)
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/548e27177e0f8bf3c9d540b338d628aa.pdf
83fe3107c5e3bf3799f9ccee2eb26578
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6000
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5592
Title
A name given to the resource
Rodzice chrzestni wręczają dziecku symboliczne dary/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.303
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopp, Przemysław
Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
20. Rodzice chrzestni wręczają dziecku symboliczne
dary
Opracował Przemysław Kopp
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Rodzice chrzestni wręczali dziecku: 1 — igłę, 2 — pióro, ołówek, książki, 3 — młotek, obcążki, klucze, 4 — chl
sól, cukier, 5 — przedmioty kultu religijnego, 6 — inne odpowiedzi (zob. komentarz i mapy 21 i 22), 7 — brak
tradycji, 8 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kre
sów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracow
nię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku.
4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wier
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych:
57. Obdarowywanie. Czy obdarowywał kum chłopca a czym dziewczynkę? Wymienić:
a/ rodzaj darów i określić ich symboliczne znaczenie.
b/ czym obdarowywała kuma chłopczyka a czym dziewczynkę. Wymienić dary.
c/ czy w zakresie obdarowywania panowała i panuje dowolność? Czy istniały /istnieją/ obowiązujące normy
lub przynajmniej zwyczajowe normy? (np. dary: z białego płótna, białej koszulki, monety, kożucha, igieł i
szpilek, pióra itp.)
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed628ab7c96c387a1984dd07eb6441d2.pdf
098a843e9a27479b2630ac4139764e0f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5956
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
narodziny - zwyczaje
dziecko - zwyczaje
praktyki magiczno-religijne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5548
Title
A name given to the resource
Rodzice dziecka przechowują zasuszony czepek/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zowada, Renata
red.naukowa Agnieszka Pieńczak
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
9. Rodzice dziecka przechowują zasuszony czepek
Opracowała Renata Zowada
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Rodzice przechowywali czepek: 1—w pudełku [w woreczku - w punkcie badawczym 13.31.IX, w
szmatce - 35.16.X, 36.18.IV]], 2—w szafie, 3—w skrzyni, 4—za obrazem, 5—na piecu, 6—pod bel
ką powały, 7—za krokwią na strychu, 8—pod strzechą, 9—brak dokładniejszych danych, 10—brak
tradycji, 11—brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie
dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy
czajach i obrzędach urodzinowych.
27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki":
d) Przechowywanie i konserwowanie czepka, w którym niekiedy dziecko się rodzi? Co z tym „czep
kiem" robią? (należy to do „babki", czy do kogoś z rodziny?).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/866d0dce568ad4654fb5a8abdb0cda43.pdf
3fc42ff32556e48f74db9059d4fba494
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5968
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
narodziny - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5560
Title
A name given to the resource
Rodzice wynagradzają 'babkę' po okresie połogu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zowada, Renata
red.naukowa Agnieszka Pieńczak
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
8. Rodzice wynagradzają babkę po okresie połogu
Opracowała Renata Zowada
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Rodzice po okresie połogu wynagradzają babkę: 1—w naturze, 2—odzieżą, 3—pieniędzmi, 4—ojciec
wrzuca pieniądze do wanny podczas pierwszej kąpieli dziecka, 5—częstują ją wódką i jedzeniem, 6—brak
dokładniejszych danych, 7—brak tradycji, 8—brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez
Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy
z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwycza
jach i obrzędach urodzinowych.
20. Czy takie wioskowe „babki" we wsi uważane były lub są uważane za osoby trudniące się odbiorem
dzieci zawodowo? Czy czynią to tylko okolicznościowo?
Jeśli tak, to kto i czym je wynagradzał (pieniędzmi?, w naturze? Kto - ojciec? Kumowie? goście? kto
inny? Istnieje wiele form zwyczajowych odnotowanych w literaturze).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a7f48d6ecaa8ffe7574a3adb5c7a8d7.pdf
e735d384de3be6fd1eddc7345db890f2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5969
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
dziecko - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5561
Title
A name given to the resource
Rodzice wynagradzają 'babkę' podczas chrzcin lub w późniejszym okresie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zowada, Renata
red.naukowa Agnieszka Pieńczak
Language
A language of the resource
pol.
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
9. Rodzice wynagradzają babkę podczas chrzcin oraz
w późniejszym okresie
Opracowała Renata Zowada
Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak
Objaśnienie znaków:
Rodzice wynagradzają babkę: I—prosząc ją na przyjęcie (chrzciny), 2—pieniędzmi (np. wrzuconymi do wody w czasie
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię
Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów
Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski).
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje,
obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek:
VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i ob
rzędach urodzinowych.
20. Czy takie wioskowe „ babki" we wsi uważane były lub są uważane za osoby trudniące się odbiorem dzieci
zawodowo? Czy czynią to tylko okolicznościowo?
Jeżeli tak, to kto i czym je wynagradzał (pieniędzmi?, w naturze? Kto—ojciec? kumowie? goście? kto inny?
Istnieje wiele form zwyczajowych odnotowanych w literaturze).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/502abee46a83a87045ac5f1d6b6b8db0.pdf
351a24d3396b10b7d3ea69714494ffcd
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2173
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1996
Subject
The topic of the resource
demonologia ludowa
diabeł
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2020
Title
A name given to the resource
Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej / LUD 1996 t.80
Description
An account of the resource
LUD 1996 t.80, s.247-258
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bracha, Krzysztof
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud.
III. POGLĄDY
ROD/IML
\.\
I OI3(T DIABLY
t.
80. 1<)<)6
I OPINIE
W DZIEJACH KULTURY
POLSKIEJ.
\L\R( il NI Sil: PRACY i'vllClli\L!\
/ f)//UI}WI/()f}WI
RO?KI\. D/A13F.I. IF KlJLTURZL' PO/.SK/L.! S/K/CL
WYDA W ICTWO
i\UKOWE I'W .
W ARS/./\ W i\ _.KRAKÓW 1991
//'()S7>1C/.
"! iemaln napisano dotychczas na temat postaci diabła lub szerzej demonologii \\ \vyobra/ni zbiorowej i w wierzeniach społeczellstw
minionych epok.
Temat diabla niczmiennie od [<lt inspiruje wielu badaczy i powraca co pewien
czas \\ pracach przedstawicieli wielu specjalności humanistycznych,
zwłaszcza
zaś antropologów i ctnografów. lecz również teologów, filozofów i wreszcie
historvkt)\\ .
W badaniach historycznych szczególne zainteresowania w tej mierze przeja'.\iala dotychczas przcde \vszystkim literatura obca. Od momentu ukazania się
klasyc7l1ych już dziś opracowall Arturo Grafa, Gustava Roskoffa. a nawet
1Jl1\\slych prac
OI'mana Col1l1a czy \vreszcie wielotomowej
serii Jeffreya
B Russella '. uplynęlo wiele lat. wciążjednak
pojawiają się nowsze próby, nie
li\\\SZC
zres!.!<!-jak podkreślal calkiem niedawno Peter Dinzelbacher. spełniające \\ymogi naukowe 2. W każdym razie wyjątkowo obszerną bibliografi<;
interesuj'lcej nas tematyki można pomieścić w osobnym opasłym tomie ~.
\" pnró\\IJaniu z literaturą zagraniczną. dorobek w tej mierze rodzimych
badaczy rcprc/.cllwje si<; raczej skromnie, choć nie pozostaje w martwym
punkcie. : iez\\yklc bogaty. polisemiotyczny świat wierzel1 i wyobrażel1 demonicmych pl'le\\ijal si<; w nas/.ej humanistyce, lecz był dotychczas w przewal ..\ (ira!: /li(' Sim']' ()/Ilie f)ni/.
London I ~n
I: Ci. RoskolI Gesehich/e
des Telljets.
t. I - 2.
I clJ)/l!,' IXI,') I ~ II \lI I ')X7. !,'d/ie \\ t. 2. s. 61:' i łl obs/ema bibliografia nowszych publikacji):
'" C,.11I1. (IIru/w
S /lIl1er
f>ellllJlls.
Nć\\' York 197:': .I. 13. Russdl. 7lte !Jel·i/. Perceptions
of r"i!
·..·""1 III/ll/III/"'u
/'nllllli\'('
I ·!Ins//({lIill'.
Ithaca I'JX2: TenŻe. Sa/c1I1. T!Ie J-.ór/y Chns/iall
!'·Ocll/'UII. Ith;lc';1 I')X2. Tenic. IIICI/i'r
nIC !Je,'i/ ill I/I!! .Hidd!e .'Iges. New York 19X4
~ I'. I)in/elbaehcr.
/ i", 1<ell/iltil des felljds
i/ll ;Ilillc/a/ler,
\\': !Jer lfexen/wl/1/11er
FII/s/e/lIlllg
u:d tlll/l'/d
dl's .\ /II//ells IlIlI/e/ical'lI/11
I'()JI /-187.
pod red. P. Sl:gl. Kiiln- Wien 19X8. s. 1:'4. p. 12.
'~[elllat\ k;1 \:1 doclebb
,i.; nawet specjalistyunych
encyklopedii.
np. R. II. Robbins. lhc
j'!l'e!()/)",-d/({
1)/ WI/cliem/t illll/ !JellllJll%g.\·,
Nćw York 19:'9: J. Tondriau. R. Villeneuvć.
! II, IIO!/(Ol'e
dll d",hle
'" ,I,' /iI d"/IIollo/()gle.
Vc'\'ieI'S 19M\. Ob5/erną bibliograti.; Jllćdiewi5tYOJ1~1
Ic,I:1\\ ]('no oSlalnio \\ Ihioro\\c'j
pracy /.e {liah/e (II' 1110.1"1'11
lige, Paris 1979.
�24X
żającej mierze domeną etnografii lub szeroko poj~tych badali literackich. Obo"
kilku nowszych ujęć etnograficznych,
zwłaszcza zaś O. Simon ide,;, L. Pelki czy
T. Wróblewskiego,
w literaturze historycznej
wypada w zasadzie \vymienić
jedynie prace B. Baranowskiego,
J. Tazbira i ostatnio S. Byliny, reszta to
pomniejsze próby o charakterze przyczynkarskim
lub wybrane monografie. \\
których problematyka
demonologiczna
pojawia się tylko marginalnie!.
Nadal
więc wydają się aktualne wypowiedziane
jeszcze w latach sześćdziesiątych
słowa Juliana Krzyżanowskiego,
że tematyka
ta nie doczekala
się dotąd
zadowalającego,
zwłaszcza zaś szczególnie
pożądanego
komparatystycznego
oświetlenia i wciąż czeka na badacza 5.
Z tym większą więc nadzieją można było powitać najnowszą, rodzimą próbe
ujęcia tej problematyki,
zwłaszcza, że autor staral się uwzgll,,'dnić w szerszym
zakresie perspektywę historyczną.
Jaką zatem propozycję ukazania wizerunku diabła przynosi książka "rako\\skiego autora Michała Rożka? Intencje, którc legly u podstaw pc)\\stania
omawianego
zarysu wyjawił sam autor we wstępie do pracy. !amierzeniem
M. Rożka nie było więc zestawienie katalogu wyobrażcll LI iahelskich \\ ikonografii, w języku lub literaturze, lecz, jak to sam sformulowal,
ukaz.anie ..historii
diabla dosłownie" lub inaczej "historii diabła na etacie", przez co autor rozumie
"dzieje motywów
diabelskich
i postawy czarciej
w wyobrażeniach
ż.ycia
społecznego"
(s. 7). Poszczególne
aspekty motywów diabelskich omówil auto:·
w ujęciu chronologicznym
w dziewięciu
rozdziaJach,
rozbitych
na szereg
krótszych akapitów, ukazując zwłaszcza we wstępnych partiach ksi<IŻki szersze
europejskie
tło omaw'ianych wierzell. Konstrukcja
pracy M. Ro:i.b je';! \\iec
bardzo rozbudowana,
lecz przez to nie zawsze klarO\vlla.
Genezę wyobrażd\
diabolicznych
w kulturze Zachodu upatruje M. Roże~.
zgodnie zresztą ze stanowiskiem
utal1ym od dawna w literaturze i reprezentowanym jeszcze przez klasyków przedmiotu Saldana-Heppe
czy .Joscpha Hansena, w przyjętej
przez chrześcijallstwo
dualistyczncj,
gnoslyczncj
myśli
4 Bibliografię
omówi l L Pelka, !?o::wó) bar/wi nor/ dCl7w/w/ogll{ /lIdolll{ \I /'o/sce \I iUiO';;
religiologica"
1987, nr 3, s. 72 - 8~. Ponadto I.ob. ostatnio. Tl'nie. Po/skll
demon%gla
ludowa, Warszawa
1987: [) Simonides .. ~;/ąskl horror. () diah/och. skllr/mlkach
Innych strachach,
Katowice
1984: Tejie, Wier::enia i ::acllOwonia /)cl'sąr/n('. w: Fo/k/or C;,imego
.~/ąsl<Ll, pod red. D. Simonides,
Katowice
1989, s. 22:; - 30 I: Tc.i/c. /""d()\U/
\I'i::/a .\:IW//O. II
Kultura ludowa .\:Iąskiej ludnośCi rod::imej, pod red. J) Simonides.
I' KO\\alskicgo.
\lv'roclall Warszawa
1991. s. 208 - 212; J. Tazbir. Obm:: herelyko i dlohla \I' I,aloltekll.'i /)ml)(lgand:::c'
/9/8-1978, ..Studia
wyznalliowej
Stmchy
IV
w XV/-XVll
kręgu
śląskich
IV. ••.
Kwartalnik
wier::ell.
J 9X I. 111 4. s. I') - 33. (na/. :vI. Ci. (jnJIl'::'
19X9: D. BencdyktO\vicz.
/.. Ikncdykto\\
icl. non:
Historyczny"
Katowice
Ir{[c(vcjlludowei,
Wroclaw 1992, s. II G - 130.
5 J. Krzyżanowski,
Diabel w literalur::e lur/owe).
J. Krzyżanowskiego.
Warszawa
196:;. s. 82.
H'
\\: S/rmlllk
iolkloril
/)()Iskicgo.
pod Ic,1
�24<)
antyku. v\ biblijnej tradycji oraz w powszechnych wyobrażeniach religijnych 6.
Pomija natomiast w pracy podkreślane szczególnie dobitnie w dotychczasowej
literaturze lilozofiClJlc pod loże takich wyobrażell, ugruntowane w recepcji idei
neoplato(lskieh, przeniesionych
na grunt chrześcijallski
mi<;:dzy innymi przez
~\\. Augustyna, protoplasty średniowiecznej
zachodniej dcmonologij 7. Przypomnijmy zatem. i.e istnicnie demonów przedstawianych jako istoty duchowe,
cz}ste jcstestwa
lub powszechne
kosmologiczne
potencje,
pośredniczące
pomiydzy bogiem a Il!dźmj i zdolne przymuszać ich do posłuszellstwa, szkodzić
i ingerować \\ i.ycie czlowicka, było podstawowym
założeniem wszelkich
l)dmian IlIowlii neoplatOllskich. Dopiero spotkanie tych tradycji, jak pisze
S S\\o ierzawski, sIworzylo w średn iowieczu podatny grunt do fi lozofjczno!eoil)gicznych rozwaŻiu'j nad ontogenezą, naturą, zdolnościami
poznawczymi
cz} lizyka Inym i możl jwościam i działania demonów w życiu człowieka x.
Wply\\ idei neopiatollskich, co podkreśla wielu autorów, zespolonych z dualist} Unij koncepcji! ulowieka
złożonego z duszy i ciała miał daleko idące
konsekwencje w rozwoju późniejszych poglądów demonologicznych.
Wystarczy bowiem wspomnieć. że w ich świetle demony były czystymi inteligencjami,
doskonalszymi l)(1 ludzi, które dzięki swej eterycznej naturze mogły przenikać
\\ istoty cielesne i okupować je. W uczonych koncepcjach demonologicznych
/godnie podkreślan() tezy, mającą dlugą tradycję, fundamentalną
i stanowiącą
rodzaj ..opini() comlllllllis", o zachowaniu duszy wolnej od ingerencji demonów
i \\ydaniu na ich lup jedynie ciała. Nie ma więc nic osobliwego,
wbrew
13skoczen iu autora (s. 67), w tym jednym z naj istotn iejszych zagadn iCll
alltropologicznych. jeśli zna się filozofiezne założenia o naturze i ontycznym
statusie demonów. wypracowane w toku ówczesnych dysput demonologiczIl}ch. Tir' kardynalną dystynkcjy wacenie możliwości wpływania demonów na
c7/0\\icka wyjaśniał v\i niezwykle obrazowy sposób jeden z późnośredniowieczn}ch demonologów rodem ze Śląska Mikołaj z Jawara (zm. 1435 r.). Powiadał
on. że demon nic jest żadną "substancia extensa". Jest zatem istotą nieprzestrzenną i sl'1d nie może przebywać w równie nieprzestrzennej
duszy, lecz
\\ylącznie w islocie przestrzennej, pod którą Mikołaj upatrywał ciało orga-
(, Soldan-I kp pc. (;esc!llc!lle der l!exenpro::esse, t. I, Hanau/M
1911 (3 wyd.), s. 67:
I Ilanscn. !.(/II!Jel"ll'(/!ln.!nqlllsilioll IIwl [{exenprozesse im Miltela!ter, MUnchen und Leipzig
191J1J. s.
21 - 22.
św. Augustyna omawia S7,czcgólowo J. B. Russel!, Satan., s. 186 - 218 oraz
SII!ierSlilio I!berlicjerungs- und Iheoriegesehiehtliehe
Untersuc!wngen
::111'
klrc!llic!l-/!leologisc!lcl/ ..Iberg!al/bel/slitemtur des Miltefallers. Ikrlin 1979, s. 292 - 300
x S Swićr/.awski.
!J::ieicji!o::ojii europeiskiej XV w., t. 6. Warszawa 1983, s. 79; .1. B. Rus,clI. lite /)el·il .... s. 1(" - 1I,Il. 204 - 220: Tenże. ine Satan .. , s. 48 - 50, 107 - III i przyp. II
oral' ostatnio K. Pawlowski,
!'!a/OIiska demonologia oraz na ulw a Opa/rznos'ei, jil/um i !osie .
..Ellhćlllcr"· R .. ł5, 1<)<)I, nr 3. s .. n - 50. Ogólnie
na lemat wpływu
platonizmu
na myśl
średnio\\ iću.<l /.Ob. /.wlas/.u.a R. Klihansky,
The Continuity of the Pla/onie Tradilioll During the
.Iltddle .·Ige. OlItliliI' o/a ('orpus !'!atollieorum Medii Aevi, London 1950.
7 DClllonologi.;
D.
Ilarlllcnjng.
�250
niczne 9. Jest w każdym razie pewne, że omawiane. w)v/ywaj'lce
I. neoplatonizmu
idee utorowały
drogę do późniejszych.
bardl.iej
radykalny ch
stanowisk, zwłaszcza od momentu wystąpidl Wilhelma I.. Owcrnii - t\\órcy
koncepcji obsidio, obsessio, a później Tomasza z Akwinu - twórcy koncepcji
paktów z demonam i oraz semantyczno-demonologicznej
teori i I.abobonó\\.
wyjaśn iająeych domn iemane przypadki opętan ia przel. demony lO.
Licznc wątpliwości
wzbudzają
szczególnie
te dalsl.e rragment)
prac\.
w których autor omawia rodzime i tkwiące jeSl..cze \V przcdchrl..e\cij'1I1skiL'j
tradycji wyobrażenia demoniczne. Z gruntu mylący tytu/ pierwsl.cgo pod rol.dzialu o demonach zła w Polsce przedchrześcijilllskiej
(s. ()O - (J..)). którym autul
rozpoczyna
kolejny, III rozdział pracy, zatytu/O\vany
..Sl.atan w kultulH
elitarnej", kryje wiele nieścisłości i zwyklych nieporol..umidl. Autor \\y \\ueI/i.
jak pisze, "koncepcje zta w religii Słowian" z obrzildku cialopaicnia. a sqd I.C
świata zmarłych, tudzież ze świadectw kultu bósl\\ chlon iunych. .lest l< \
znacznc uproszczenie
bez wątpienia złożonych \vyobraicl'] o polironiczne.!
semantyce.
ie można bowiem zapominać, co podnosi ostatnio najnO\\sza
literatura, że w wyobraźni eschatologicznej
Slowian runkcjonO\\aly dwie różne
kategorie duchów zmarłych przodków, potwierdzone jeS/cze \\e wsp(\lue"ny m
folklorze II. Do jednej z nich należały duchy ludzi I.marlych nagiit i nicnatlll,i1ną Śllliercią, które w istocie budziły I<,:kwśród żywycll. byl y im n ieprl.ychy Inc
a nawet napastliwe. Do drugiej zaś nalej,aly duchy ludl.i I.lllarlych śmicrcia
naturalną. Tych się nie obawiano, a ich cykliczne powroty do ś\viata ż) \\ ych
były tam nawet oczekiwane i pożądane. Świat tradycyjnych wyobrażell o ś\\ iecie zmartych nie byt więc jcdnorodny,
lecz dychotomio.ny
i nic bud/ii
jednoznacznych,
wyłącznie negatywnych skojarzcli lub I<;k(')\\. ()bok I./ych duchów ludzi zmarłych nienaturalną śmiercią, 7.aświaty l..amie"1.1iwaly prl.ychy Ille
i dobrowróżebne
dusze przodków i dziadów, kttlrc l.apC\\l1e "lanO\\i1y \\ icJ,,szość z orszaku istot z tamtego świata. Do takiej wlaśnic kategorii elus/
należały, jak się wydajc, znanc z kilku XV-wieCl.nych świadectw ... L1boi~I<J"
Autor nic wspomina o nich, choć są to jedyne wymienionc l. imienia istoty
z panteonu rodzimych
wierzell dcmonicl.nych.
tak dobl'le poś\\iaelCl.()lle
w kilku średniowiecznych
źródtach. Wedle jednego l. anonimowych prl.CkaZl1\\
kaznodziejskich
z XV wieku duchowny w ostrych slowach ganil balwocll\\al\J Mikolaj
z .lawom.
Traclallls
de slI/lersliliol7ihIlS.
rkps I\ihliolcki
l :ni"uS\lc[u
skieeo (dalej cyt. nUWr). 313. f. 2:"6 v I - 2.
lo Cuiliclmi
Alvcrni
cpiscopi parisicnsi. Ol' IIl/il·I'I'SO.
II. .;. c. 1.\. lI}d.
Venetiis. Ex ollicina
Damiani Zenari 1591. 5/,p. 9X2 POL .I. IIdnscll. O/I. ,)/.
\\'!'t'l'ld\\-
Operd Ollllll.:.
" 1.,0 - l-l-l
Tomas/ z Akwinu. Summa I!leo/ugica,
If. II. qu. 92 - ')(). "yd . .I.-I'. ~vli,l'.nl·. Pdris I S"'). l. ~. 'li'
708 -743. Por D. Harmcning. up. cil, s. 317.
11 Zob. ostatnio S. Bylina, .'l/owimlski
.,',vial ::'/1/(/1'/\'('11 II SC/l\-//'" /JO!!,iIIiSllla
irl'lJiJrcC['li!
..
,.Kwartalnik
Historyczny"
R. 100. I ')'>:1. nr "I. s. 7". ,l'.d/ic ddls/d !1il'rdlur;1 (\[;\1
Tenże. C::.Iowiek i ::.aświaty.
IYi::.je kol' {Jo.i:miel'/l7vc!l
It' /'o/sce
.i:l'edl//{llI·icczl/ej.
W;lrs/;l\\d
I 'Y):.
s. 7 - .\ I.
/II'::.es/l'::el7l7e.
�2:11
czy kult takich duchów, którym niektórzy wierni "sacrificia
offerunt. que
dicuntur vbosche". Takim duchom lub demonom, jak wymiennie nazywa je
I--aznodzieja. należalo w Wielki Czwartek pozostawić resztki jedzenia po obiedzie. aby w I.amian dostąpić w przyszlości szczęścia, pomyślności i dostatku 12.
Samej laś genel} wyodrybnionych dwóch kategorii zmarłych, a zatem również
koncepcji zlych duchów - demonów należy doszukiwać się raczej, zgodnie
7 p\)dn iesion)'m i ostatn io i wciąż dyskutowanymi
spostrzeże n iam i L. Stommy,
\\ \\}obrai:en iaeh Cl.aso-przestrzennych
13. W tym świetle demony są istotam i
tl\\. obrz~dów przejścia, tzn. duchami osób zmarłych, wobec których dokonano
lub nic dokonano obowiązuj<\cego rytuału wyłączcnia i włączenia w inny stan
Claso-pr/estrzenny.
W pierwszym przypadku naturalna śmierć umożliwiała
\)patrzen ie Iwłok stosownym obrzędem pogrzebowym,
przenosząc zmarłego
beL trudu w inny stan. W drugim zaś śmierć nicnaturalna nie tylko utrudniała
do!"onanie takiego rylualu, lecz nierzadko nawet całkowicie uniemożliwiała
spelnicnie .iakich!"olwick
wymaganych
czynności
pogrzebowych,
skazujqc
Imarlego na powstawanie w dwóch stanach jednocześnie, a w konsekwencji na
II icczną lulaC/kl; i pr/ebywanie
"gdzieś w zawieszeniu"
między światem
7)lIych a światem zmarłych 1-1. Te właśnie duchy,jako złe demony, budziły lęk
I lrll ogę żywycII.
'vV świetle powyższych uwag trudno też zgodzić się z nader radykalnym i po
pn)stu nieslus/Jlym stwierdzeniem
autora, że "religia pogallska - wraz z nią
demonologia ..- przetrwała w Polsce aż do XIII w." (s. 63). Czyste, nieskażone
naciskami chryslianizacyjnymi,
ryty i obrzędy tradycyjne
a szczególnie
publiczne formy kultów z pewnościq zostały wyparte, lecz nadal pozostały ich
Iclikt)'. zwłaszcza w obrębie pobożności prywatnej. Jak bowicm interpretować
\\ spomniany wyżej, poddany wprawdzie już procesom chrystianizacyjnym
(\\'ielki Czwartek), ale poświadczony przecież jcszcze w XV wieku, przcjaw
!"ultu ubożq! lub wicie innych, podobnych świadectw reliktowych wyobrażell
ciemonologicznych')
Z lego samego stulecia dysponujemy
wszak kolejnym,
rcmniei przel autora pominiętym, o równcj waltości poznawczej, świadectwcm
PC\\ nego śl'lskiego
rękopisu z 1454 roku, znanego w literaturze z incipitu
..Contra ineubum, alis latalecacm". Anonimowy autor rejestruje w nim występuj<1ce w śl,\skiej demonologii ludowej demony, zjawy i strachy, a zwłaszcza
12 ;\
\k,ldclllii
I!rOckncr.
limicJ<;lnośei
1-;11:::1111/11
.I'I"CdI1lO1I'/cclle.
w Krakowic"
cz.
2 ...
Rozprawy
l1i')I1: Jcdynie przC/ anonima glosą .. vboschyc",
.,vboschc",
"vbcsehe"
Slal1i~la\\a /.c Skarbimicrza
/.c /.bioru Sel"lI1ones sapientiales,
wyd.
\\al""l.alla I 'n9. s. 90.
I.~ l .. SIOlllm,,- S/rJlicc md:::i się 13 grudnia,
Warszawa
Filologiczncgo
uzupcl-
przejątek
z 47 kazania
B. Chmielowska.
cz. 2.
1981. s. 24 - 44; Tenżc,
~flllW:\' Irsi Ilolskicl XIX lrickll. Wars/.awa
1986. s. 156 - ł 66: Tenże,
Polska" t. 20. 197(,. /.. I. s. (J9 - 110 ora/. Tenżc. Odpowiedź
l1a artykul
35. 1')')1. :::. I ... Lud··
Wydziału
L 24. 1895. s. 341 i 14:1. .lesl to, prawdopodobnie.
/Inlropologill
Mil Alkmeny ... Etnografia
:::" Etnografii
Pol.~kiej·' t.
L 75. 19')2. s. 221 - 22:1. Na temal ..rites de passage"
zob. ponadto uwagi
\ I. Hueho\\skicgo.
1';l/lIJlo,l;icJUI illlerpl"etacja obr:::ędów przej,kia,
.. Lud·· t. 69, 1985, s. 61 - 73.
1-1 S. Bylina. Slo\l'im:,ski .,"'ial .... s. 7(,.
�wiarę w złowrogie strzygI I upiory oraz wymienia apotropaiClne
środ~i
i remedia chroniące przed ich knowaniami I". Wiele przy tym \"s~a/.uje na Il).
że autorzy wymienionych
świadectw relacjonuj,\ \VspólClesną i wciqj jeszClc
w ich czasach żywą tradycję wierzeniową.
Omawiana część pracy niewiele wnosi zatem konkret()w do interesuj,\ccj na.,
problematyki, a wprowadza w zamian niem,J!o nieścisiości. UproSICldl i 1\\\czajnego mylenia szeregu zjawisk. Autor, wbn:w lemato\\i
podrOldzialu.
chętniej opowiada o istotach z panteonu slmvi,u'lSkich bl'lSl\\ chlllnIC/n)ch.
wymieniając między innymi połabskiego Czarnoboga lud/iej rus~iegll WO/O';I
(Welesa), niż o świecie drobniejszych
istot mitycznych
denllllH'1\\. I'opdnia
przy tym zaskakujące błędy, gdy przypominaj'lc
znan,j relację Nestora () bll'sach i nawiach, myli Połock i polocczan I. Plockiem i plocClanallli (s. h~ I.
Sprawą dyskusyj ną wydaje się równ ież przebrzm ia la j ui n iecn i nie Sklll'\'gll\\ ;1na 7. najnowszą w tej mierze literatur<l podan,l pr/.ez autora etyllllll()gia Slll\\;1
"piekło" (s, 60), które według najnowszych hipoto nic jesl chr/eśeijaliskieg"
pochodzenia,
lecz wywodzi się ze słowialiskiego
pojęcia "pkici". o/.naClajaeego smołę i przywodzącego na myśl ..miejsce peIne ognia. dymu i s\"ldu" ir,
Nieco lepsze wrażenie odnosi czytelnik z lektury dals/ych CI.ęści prac).
W tym samym III rozdziale książki omawia M. Rojek wyhrane prh:.la\\ \
motywów diabelskich i wizerunek diabla w wyohraźni elit intdektualnych
W kolejnych podrozdziałach
przytacza wypowied/i
dngmatY~l1\\ Kllścillla
św. Augustyna, Tomasza z Akwinu, a takie mistykl'1\\ średnio\\ ieClIl) ch.
wybrane ś"viadeetwa czerpane z literatury Wi/.yjllej. hagiograliClnej.
ka/IH'dziejskiej i penitancjarnej,
i wreszcie orzeczcnia
IV sohoru later;lliskiegl'.
tudzież poglądy heretyków zapowiadających
nadejście Ant) chI') sw. ah) ll"lateczn ie przejść do przedstawieó d iabla w ikonogra li i. W rOldzia Ie V OPll\\ i;ld;ljącym o roli diabelskiej wizji w życiu pobożnych lllllis/ek ll;lder pr/csm!nic
brzmi jedno ze SI wierdzel'l autora, jakoby "każde pr/.cst<;pSI \\ () u\\ aiall()
\V śrcdniowieczu
za popełnione ( ..,) za namo"',\ szatana" (s. IO(l). Można
bowiem wskazać na szereg wypowiedzi teologów, ~t(')r/Y \\)T<liali l1stn)il)(\~l·
wobec przesadncgo uznawania potęgi demonów luh krylyClnił pl1sta\\ę pr/t'ciwko przypisywaniu diabłom nadmicrnej siły. LJ schyl~u XIV \\ieKu pl1St<l\\C
taką reprezentował między innymi bardzo wówczas wplywl1wy Mateusl I Krakowa, gdy w słynnym, nacechowanym
pastoraln<l tl'l\s~q 11 wicrnych traktacić
De jJurilate conscientiae
ostro potępial wyznania grzesznik<'m. Ci bO\\iĆil1.
wyjaśniał Mateusz, miast obwiniać za swoje występne /ycie siehie sall)yci1.
często zrzucają winę na diabla. Mateusz odpierał takie \vy~ręllle \\\ Inanl;l.
I:; Rkps
sc/iiidigen
BUWr
I. Q 58.
'{'olen, .. Milleilungen
r.
II r. 1'01' .I. I(lapper. I Ji(' s(-!JInil,//('
(;('.1',11/(-//1('1/
\'fil/
u, I;
del' Schlesischcll (iesdbchai'l
Itir Volbkllllllc" l. II. I (J(J(). , {'.~
D. Sill1oniclcs. Folklor i jolklon'slyka
.\-Iep·ka na Ile ::nji/"I. \I: 1":lIlll1ro tllc!OlUlI'lI/SI ../('/
.... s. :> 14: Teji.c. Wiecenia
i ::ac/iOlFania. .. s. 228.
16 S. Bylina, C::lolViek i ::a.vlVialy .... s. 90.
ro(b/llej
11It/1/"'"
�~d) ż jak \\ywod/.i I. "non omne peccatum fit semper ex suggestione d iabol i, nec
(lmnis tcntatis cst a daemone", lecz każdy jest kuszony, wabiony i nakłaniany
prlCI \\ lasn;\ poż<\d I iwość 17.
Po onH\wicniu wyobrażel1 diabłów w epokach renesansu i baroku autor
prll:Slcdl nast~pnic do omówienia
motywów diabelskich
w naj nowszych
llkrcsach h istorycznych, kontynuując tematykę aż do czasów współczesnych
kull\\\\ satalliClnych. Nic pomilląl również futurologicznych
wizji zapowiadaj~!C)ch S/aI:1l1sk;\ groz~ Iladchodzącego 2000 roku, a także motywów diabla
..~\\ j;\lCClllcgO" oral ..robotniczego" (s. 273 - 284). Ta czc,:ść pracy, bliżSla
lapc\\ nl' autorowi, Iw/as/cza niektóre jej partie, wyróżnia się różnorodnością
lcbrallego materia/u I:rt)dlowego. Autor nic wykracza jednak w tym miejscu
pl'la pO\\ sIecilIlie Inane i od dawna eksploatowane
w literaturze przedmiotu
relacje o salalli/.mic CiaSt)\\, Ilowożytnych. M. Rożek przypomina więc jeszCle
rai tak Inane post~lcie I rodzimego panteonu legend diabelskich, jak np. Mistrz
h\ilrd\l\\ski.
lklkgor
Cly Boruta, przybliża ówczesne piśmiennictwo
hagio~rdriCl.llC I ))'l1'll/1/IIIi .~)I·ii(I\"(·h Piotra Skargi na czele, podręczniki demonolo~ic/nc. 111.in . .lean Bodina [JosI<:./Jek prawa czar/uwskiego,
C::arowllici(
POWO{I/Ilą oral Sejlll /Jiek ie/Ill",
pracc Klemensa Boleslawiusza, Jakuba Kazim ierza
Ildurd. łkneclyl-.ta Chmielowskiego,
Jana Wiera i wreszcie słynny, przetłull1aemilY prlel Stdnislawa /ąbkowica
w l G 14 roku i niedawno wydany w repr11lCle\I/o{ 1/(1 cl/"(/\l'IIice
J. Sprengera
i H. Institutoriusa
IX,
ponadto
ka/llod/icjsl \\0 protestanck ie i kato Iickie oraz pelną wyobrażeil d iabelsk iego
~\\ idta ikollogr~dl~. M. Roi.ek pr/.ywołal rów n iei. szeroki materiał etnogra riczn). \Jicstety n'l\\niei tym razem nic wyszedł poza znane od dawna, klasyczne
.iuż d/iś opracowania
i relacje zebranc przez Kazimierza
Wójcickiego,
/ygnlllnla Glogera, Oskara Kolberga, czy Lukasza GołębiO\vskiego,
teksty
Iikralury sarmack iej i hera Idyc/.ncj.
U\\ag<; Iwraca w tym miejscu podrozdzial
pracy poświęcony, jak to
~1(lIl11l1l\l\\al ;llItm ... syndromowi
Lysej Góry" (s. 235 - 245). w którym
\1 Rniek poka/.uje proces formowania
się w ówczesnym
piśmiennictwie
\\ i/erllllku i symboliki tzw. Lysych Gór, obiegowego motywu, wiążącego pewIle miejsca, określane 1;1n'1/.w<\, z sabatami czarownic. Szkoda jednak, że autor
Illargillalllie pntrakt\lwal kluczowy w tej mierze kontekst najsłynniejszej z nich
-- ~\\i~tokr/yskiego
Lyśca, od XV lXVI stulecia nazywanego Lysą Górą, wokół
ktl1rcj narosln pr/eeiei najwi~cej legend i trwających wciąż sporów i dyskllsj i
17 \lalc\lSII
Krakll\\'l. /Je IJllrlla/e COIISClell/lae. wyd. W. Seliko. A. L. Szai"r,lIiski, .\Ialerlah·
,f" IlIs!urii !l'O/O.f.!JI.,'rl'dIlIOlrll'c::lIl'j \I' />o/sce. I. I A.lalell.cn :: Krakowa OpllsclI/a !he%glca
<{"l1'Cl/Cl' slJtmlec!::1 I !,Olllllllll. Warvawa
1')74 (ec Tc:-;tus et studia. vol. Ii. Fase. I). s. 2Y). lob.
i"\\
IIiLI: I CllIC. No/lollo/" o/)ertllll dl,·illOrtllll.
(Theodlcea). cap li. wyci. V. Rubu.yIiski.
I ').~II., I.~()- '-' I.
I S .I{IO!IW caJ"{III'lIlCl" {wsl,pek ::ll'leccholFllY
Idarsl1m
l/is!I"/lI{)/"o.
lIa IlIl'
11Th!"
o czarach a taICe sposób IIchrOlllellia
(IInicll c,.Yclllch ::lIlIIykający .. :: pism Jakuba 5jlrengera
I liI":e! 111/ Iwls!'1 /,ce:: S /.ąbkowICII ... Wyspa", Wrocław 1992.
\1'
Krakó\\
się Ich
I flel7rvka
�2S4
historiograficznych
19
Wszak część badaczy jeszC/.e \V wiekach średnich
w pewnych praktykach
związanych
z tym miejscem
i wywiedzionych
nil
podstawie skąpych przekazów z epoki domyśla si<; dalekiego echa da\\neg()
sakralnego
znaczenia
tej góry lub tylko zbiorowej
pami<;ei o jego starej
kultowej funkcji 2U.
Chociaż M. Rożek opatrzył swoją książk<; aparatem nauk()v'ym, jej za\\artość majedynie
charakter popularyzatorski.
Brak w niej gł<;bszych refleksji lub
wniosków
a zasięgu bardziej ogólnym
lub postulatywnym.
Nalei.) jednak
jeszcze raz przypomnieć,
że tematyka ta była od dłuższego Clasu laniedb:wana, posiada wiele luk i wymaga dalszych pogl<;bionych bad,1I1 u charakterze
komparatystycznym.
Autor zmierzył się więc bez wątpienia I, tematyk'l z "iclu
powodów trudną, wielowątkową,
wymagającą ogarnit;:cia pokaincgo
Illaterialu
faktograficznego
i heurystycznej
inwencji. Wszystko to w kunsekwencji
zniechęcało od dawna wielu autorów od podejmowania
badal] w tym kierunku.
zwłaszcza,
że wokół wicIu rozpatrywanych
zagadniel] narosło II literaturze
szereg nierzadko całkiem rozbieżnych
stanowisk,
W umawianej
pracy nil'
zostały one jednak uwzględnione.
Wystarczy wspumnieć u wci'IŻ dyskutO\\anych początkach i genezie średniowiecznej
i nowożytnej demonulugii i czar()\\n ictwa, gdzie od dawna wyodrębn ia się elementy
dawnych,
t radycyj n: ch
wierzell i ich późniejszą uczoną reinterpretację.
M07Jla buwiem dowieść. że
diabeł wieków średnich - protoplasta późniejszych
satanicznych
wyobrażcl]
był w dużej mierze uczoną kreacją ówczesnych
intclektualistt'm.
w)nikicm
subiektywnej
diabolizacji
kultury
ludowej
przez elity intelektualne.
Jak
podkreślają n iektórzy badacze, zasadn iezy prze/om nast'lpi I w tej mierze"
X II
i XIII stuleciu w związku z ekspansją scholastyki i nowym, opartym na logice
Arystotelesa, zracjonalizowanym
sposobem postępowania
naukuwego, Wy" iedziony z Analityk Arystotelesa
kauzatywny
sposób myślenia i przekonanie.
że każdy fakt musi mieć swoją przyczynę,
prowadzi I nieuchronnie
dr'
poszukiwania
przyczyn również w zjawiskach
nadprzyrodzonych.
\\' których
realne następstwa nieomal bez wyjątku wierzono. W tych przypadkach.
gdzie
wynik poszukiwall funkcji kauzatywnych
był negatywny,
racji dla obsCI'\\l)wanych zjawisk doszukiwano
się w ingerencji
istot /, wyższego
ukladu
kosmicznego,
którym, jak wierzono, moc taka przyslugiwala.
Innymi sIO\\:.
brak logicznie motywowanej
przyczyny prowadzi I teologów na ślad ingerencj i
diabelskiej mocy, umacniając i utwierdzając
autorytetem
scholastycznej
argu19 S, Bylina. Mesjasz z Gór Świętokrzyskich
... Odrodzcnic
i RL"/<lII11acja II I'ol\cc" l.;~
1988. s, S - 26; B, Wojciechowska,
Tradycja igr::ysko ",)'Iai/o" lIa Irsc/ (;(;1'::('. II /'lIlIlIę/IIU:
.S·więlokrzyski.
Kielce 1993, s. 97 - lOS; L. P. Slupceki.
/'lIll'le,v<" r::cc,' islci jako :n;i//o ,iii
d:;iejów pogGl7slwo
no Lyścu, w: Ku/llira .~redni{)\viccl111 i slaro/m/sAo,
SI/IIIiIl o/illn))l ili/,'
A/eksandrowi
Cieyszlorowi
w pięćdziesięciolecie
pracy naukowei.
WarSla\\'a
I l)') I. \, ,177- ,XI"
20 W tym kontekście
Lysej
wypowiada!
Gór::e w j'redniowiec::u,
przeszłość
Lyśca.
sir,; również
Warszawa
ostatnio
M, DCl'\vich. /fci/(!i/dl\'liski
1992, s. 36 i in" który Jcdnak
pow'ltpicwa
k/lls::IoI'!l1l
\\ pogaIi:;b
�155
mcnlacj i wian; w faktyczną egzystencję demonów i ich rzeczywiste, a nawet
Il/ykalnc możliwości oddziaływania
na człowieka. Jest rzeczą znamienną,
że laki \\Iaśnie sposób myślenia i wyjaśniania wielu trudnych i niezrozumia':ch Ijawisk odnajdujemy mic;dzy innymi w argumentacji Witelana w słynnym
liścic ,.De causa primaria paenitentiae in homnibus ct de natura daemonum" 21.
\\' n ieollla I de lin icyj ny sposób prczentował ten sam sposób myślen ia w dwa
stulcc ia p()/.n ieJ kolejny
demonolog,
nomen omen równ ież śląskiego
1)()cilOd/enia. Mikolaj z .la wora w traktacie De slIpertilioniblls, gdy krytykowal
pot<;pian'l przez Kościól i ocenianą jako zabobonną wiarę w magiczną moc
,11)\\ i pisllla. W odrzuceniu
tych praktyk konstatował Mikołaj, że jeśli .,aliquis
dlcctus scquitur. ibi hoc non cst cx dco ( ... ), nec ex virtutc verborulll, ergo
nl'cessitate cst esse denIOne" 22. Skoro więc realne, jak wierzono, następstwa
inkr: IninO\vanych w traktacie Mikołaja z Jawara praktyk magicznych
nic
\\yply\vaj,\ ani z przyczyn przyrodzonych,
ani z boskiej inspiracji .- innymi
slo\\). nic można w tych 7jawiskach doszukać się funkcji kauzatywnych - ich
'pl'il\\C<\ Illoże być jcdynic diabel.
Ostatce/nie diabel. jako w pewnym sensie ex dejinifione wynik obiektywn:ch c1'lieli pO/nawuych
scholastyki i efekt postępowania
w niej wcdlug
logiclll:ch lasad dowodzenia. stał się z czascm destrukcyjnym
narzędziem
kościelnej katechety. Oczywiście nadal w argumcntacji teologicznej i pastoraIllej Illożliwa byla odpowicdź pozbawiona demonicznych akcentów i imputująca
\\ iernym na pr/.yklad Iwyklą ignorancję lub akcentująca jedynie ich moralną
ulollllWŚć. jak czynil to wspolllniany wcześniej Matcusz z Krakowa. Jednak ten
,pos()h argumentacj i mógl być postrzegany jako mniej sugestywne narzędzie
pastora Inc. wymagające ponadto uprzedn iego przygotowan ia wiernych, n iż
\l/hud/anie strachu pr/cd grozą mąk piekielnych, najakie skazani byli wszyscy
gr/es/Illcy
sluclzy diabla. Trudno jednak stwierdzić jednoznacznie,
czy
\)c1nOSlOlle zwyk Ie do Zachodu zjawisko wzmagającej
się i wypływającej
\\ dul.ej Illier/e z tych wlaśnie intelektualnych
postaw fascynacji ingerencją
Illocy d iabclsk ich. a nawet dcmonoman ii, miało równ ie si Inc konotacje
\\ Polsce. Podkreśla sit; bowiem ostatnio, że tematyka diabelska była w Polsce,
21 \V ten spos()h np w\j<lśni<l Witelon osohliwy przypadek
pc·\II\e.i prostei kohiely: ,,/1('111 "id(,IIII1S /lOmilles ohsessos, ill qlli/ms
id!1
1
'/"l11
/llIlIllIlI.
lli//OIllOI,
ii/II.
/'lI/lIlIill
d/lIllwla
!.Iilhrda
11011sllldllll
1/III1('dalll
11111/1('1'li'lIlonica.
/l'qlll'f,a/llr.
\l ('
lI('qll(,
da('1/1II11 COIII/N'rllls
'/110(' .I'll/Ill
/.\l'Iiąkll
.\;/ąShllll.
didiel
esl
el mira
('sse,
ClIlII i/IllI
neqlle
qlIia
propler
el praeterita
inte//(gil
!!enrielIs,
alIdiveral.
/'roh!ellla/vka
dieil
mówienia
neqlle
.lócla
OnIne
plebanlIs
sciven/l
pewnymi
indehilam
idionIa,
sancli
".
j<;/.ykami
sa/lielllialll
hOlllillllm.
qlllle
Ul qllolldam
Petri
in Ligni::,
I'yd . .I. Burchard!.
leoriopo::nawca,
koslll%gicna
:lfagia
nowo::l'tnej
i
non
.lilii
in
pllIrillla
/,isl
do
me(("cna.
\\rocLII\ I 'n'> (Studi'l (·opnnic<ln<l. t. 19). s. 178. I'or. J. Burchardt. Llldowa wiara 1Jl d('l7uJl/v
',: .. I.i.\ci(''' II i/c/ollo ... i.lHf' l. ()7 _ 1<JXJ. s. 236: 240 - 241. Por. D. I łanncnillg~ op. cil .. s.. 11 I ~1-: ('h \\·dhlcr.
1')')2. s. 7(, - ()').
22 l<kps
m lWI'
(h/ /'amc('/slIsa
do ;\'el l'tona.
I 1.\ 13. I. 177 v 2.
i powstanie
nauki.
Warsz,l\va
�zwłaszcza w jej początkowym,
średn iowiecznym
stad ium, mn iej uhccna lu h
mn iej nachalna.
Dowodzi
się również,
że przy występm.vaniu
lllotyW('l\\' dolmyzmu.
wyobrażell diabła w ikonografii jest stosunkowo
mało, a wywoly\\any
tylll
klimat lęku sprawia wrażenie wygaszonego
lub wytlumionego
dalekiego ech,]
zachodnich frustracji 2~. Przypomina się ponadto, że ani Kościól. ani ś\\ieda
władza nie wykazywała
nadgorli\.vości
\.v ściganiu czan1\\ nic a c1/ialallll)ści
tych ostatnich nie łączono z inwazją szataJlskich mocy 2·1. Polski diaheł był
wprawdzie istotą z~ośliwą, ale jednocześnie
mniej przerai.aj;łq
i lal\\icjsZ<1 dl)
oszukania
lub wywiedzenia
w pole. Więcej światla \\ tej mierze przynosza
ostatnio zwłaszcza badania S. Byliny. dotyczące wyohrai.ell escllatologiClnych.
gdzie autor stwierdza nawet ,.doŚć ewidentną nieohecnośC:: w polskiej kultur/c
religijnej schyłku średniowiecza"
zjawiska satani/.lllll .:S Pasloraln\
progr;lI11
Kościoła był w tej mierze nader umiarkowany
i wygaszony. gdyi \\ \\:obrażeniach o karach pośmiertnych
żywa była wci;,ż. nie tak pr/.eciei odkgla
w czasie, lradycja misyjna. unikająca nazbyt draslyClnych wi/ji n"lk piekielnych i w tym sensie wyraźnie stonowana, dowodzi ten sam autor. W ostateC/ności można powiedzieć,
że diabła \\' Polsce bylo znaClnie mniej nii n:]
Zachodzie, przynajmniej
w okresie średniowiecza,
a jego knu\\an ia \\yglądaią
na mniej uciążliwe i słabiej eksponowane
w ówczesnych przcka/ach.
Trudno więc dociec, czy opinie jednego z największych
aU!OI)tel()\\ średniowiecza,
według
którego
"wszystko
za spra\v;] s/alallsk;,
się d/.iej~·.
cokolwiek się dzieje", ujęta w słowach motta do omawianej
książki. można
w równym stopniu odnieść do specyfiki rodzimych wyohrażell demonicznych
Dla wyjaśnienia
podaję jedynie,
że jest to fragment
wypowiedzi
TOlllasza
z Akwinu z Quaestiones disputate de ma/o, w którym Akwinala wylui.yl seclJw
swoich demonologicznych
poglądów
i. jak podkreślają
niektór/)
badacze.
utorowa~ tym samym drogę do późniejszego wybuchu dClllonom<łnii 2h Przypominam o tym, ponieważ M. Rożek nie wyj3\vil autora tych slów, a ponadto
błędnie przypisa~ je XIV, zamiast właściwie XIII stuleciu.
21 K. Górski. Prądy religijne
XV wieku a s::luka. w: S::lItkll i ide%g/lI
.\'1' \I'. pod rćd.
P. Skubiszewskiego.
Warszawa 1978. s. 130. Wyobrażćllia diabeJ:;kić \I ikOllo!'rali i /ad1\ldll
omawia.T. R Russell. /AIC/jer ...• s. 129-158, 208 - 244.
24 S. Bylilla, Magia. czary w Po/see .YV i XV/li' .•.. Odrodl.ćnie i l~el()rll1'Ić.la IV l'oJ:;cc" 1. :1'.
1990, s. 42, gdzie dalsza literatura zagadnienia
25 Tenże. C:::/owiek i zaświaly. ... s. 167.
26 .. Omnia, quae visibiliter fiunt ill hoc mUlldo. pOSSUllt licri pćr dćllHlIlćs". qll. 16. an. 'I.
wyd. R. D. Mandollnet, t. 2. Paris 1925. s. 708. Por. D. J lannćlling. op. ćil.. s. :117: na kil kl1l,tl
zob. ostatnio C. Ginzburg, Hexensabbat.
r;;nlzif(eulI1g einer niic!tllic!tell (;esc!tic!tle.
Ikrlin 1<,l/JtJ
oraz P. Dinzelbaeher,
Ilei/ige
und Hexe~ Schicksale
(fulldlip.er
l'muCII
in .11i/le/u/ler !II/d
Friihlleu::eil. ZUrich 1995.
�257
Odpowil:ldaj<tc na konice na postawione we wstępie pytanie, trzeba stwierdzić, ż.c otrzymaliśmy
książkę, którą można postrzegać wyłącznie w kontekście
pllblikac.ii o charakterze
popularyzatorskim,
nie wnoszącą nic nowego poza
znane od dawna fakty. nic skorygowane
ponadto z naj nowszą literaturą przedIII iotu. Pozostajc
nam zatem jeszcze raz powtórzyć słowa J. Krzyżanowskiego,
ŻĆ Iclll:ltyka ta wciąż czeka na badacza
i na monografię
spełniającą
wymogi
nallkn\Vc.
KrzyszlofBracha
;-LudII.X.\I\·
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25a92b385a0aac04d09dcd066a8c280f.pdf
c55f5a78db69b83abd207a4f3a8e17c0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1648
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1999
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1525
Title
A name given to the resource
Rodzina Holtzerów / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.121-130
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Beszterda, Rafał
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
RAFAŁ B E S Z T E R D A
Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Poznań
RODZINA HOLTZERÓW
Artykuł ten jest wynikiem badań archiwalnych i wywiadów prowadzonych
w celu uzupełnienia dokumentacji dotyczącej dziejów znanych rodzin poznań
skich o pochodzeniu niemieckim. W obszarze zainteresowań znalazły
się rody Holtzerów, Szulców i Arnoldów. Zgromadzone materiały pozwolą na
opublikowanie rękopiśmiennych pamiętników wraz z komentarzem, a także
krótkich tekstów prezentujących stan badań przedmiotowych.
Wśród wielu rodzin zasłużonych dla Wielkopolski Holtzerowie zajmują
ważne miejsce. Ich niemiecko-austriacki rodowód jest mało znany mieszkań
com Poznania. W Wielkopolskim Słowniku Biograficznym znaleźć można jedy
nie wzmiankę dotyczącą Stanisława Emila Holtzera, który powszechnie koja
rzony jest z działalnością lekarską i społeczną na uchodźstwie w okresie
poprzedzającym powstanie wielkopolskie i po powrocie do kraju. Uderzające
jest skojarzenie obco brzmiącego nazwiska z działalnością narodowego Towa
rzystwa Gimnastycznego „Sokół". Co sprawiało, że przedstawiciele tej rodzi
ny tak żarliwie opowiadali się czynnie za polskością, nie tracąc przy tym
świadomości własnego pochodzenia? Prawdą jest bowiem, iż żyjący Holtze
rowie nie mają wątpliwości co do swojej polskości. Nie przeszkadza im to
równocześnie pamiętać o swoim rodowodzie i podtrzymywać jego znajomość
wśród najmłodszych członków rodziny. W omawianym przypadku świado
mość pochodzenia nie łączy się w żaden sposób z utrzymywaniem kontaktów
z przedstawicielami rodziny pozostającymi poza granicami Polski. Zostały one
zaniechane w okresie bezpośrednio poprzedzającym I I wojnę światową, głów
nie ze strony członków rodziny zamieszkującej na terenie Niemiec.
Dane genealogiczne, którymi dysponuje rodzina pochodzą w głównej mie
rze z zapisków dokonanych w języku niemieckim przez przedstawicielkę wtór
nie zniemczonej gałęzi rodziny - Helenę Zagrodzka. Dzięki kontaktom z Ireną
Czarnecką zostały one przetłumaczone w 1937 r. na język polski i obok foto
grafii należą dzisiaj do najcenniejszych dokumentów rodzinnych. Swoje
wspomnienia spisał także pod koniec życia Bogdan Józef Holtzer. Niestety nie
zdążył dokończyć dzieła przed śmiercią. Informacje o jego pierwotnym, roz
budowanym zamyśle znajdujemy w spisie rozdziałów. Wiadomości zostały
spisane po I I wojnie światowej i obejmują przede wszystkim lata 1902-1945.
�RAFAŁ BESZTERDA
122
Najwcześniejsze ślady dziejów rodu Holtzerów sięgają połowy X V I I I w.
Pierwszy znany protoplasta o niewiadomym imieniu był cesarsko-królewskim
radcą nadwornym w Wiedniu. Ożenił się najprawdopodobniej około 1785 r.
z córką aptekarza - Anną Brunner, pochodzącą ze Śląska . Oboje małżon
kowie byli wyznania rzymskokatolickiego. Mieli jedynego syna - Sylwestra.
Chłopiec został bardzo wcześnie osierocony. Jego rodzice zmarli w 1796 г.,
stając się ofiarami epidemii cholery.
Sylwester Holtzer urodził się w Wiedniu w 1789 lub 1790 r. Po śmierci
rodziców wychowywany był przez stryja w majątku Ober Pritsch pod Wschową.
I tu zaczynają się dzieje wiążące do dziś rodzinę z Wielkopolską. Kształcił się we
Wschowie i został agronomem. Przez czas jakiś pomagał stryjowi w prowadzeniu
folwarku, a w latach późniejszych wykupił tartak i dzierżawił jeden z folwarków
należących do księcia Turn-Taseis w powiecie krotoszyńskim. Ponoć już we
wczesnych czasach szkolnych zakochał się w córce protestanckiego superintenden
ta -Augusta von Sachtleben. W tradyq'i rodzinnej przypisywano Sachtlebenom
posiadanie tytułu barona. Ślub Sylwestra z Karoliną Matyldą von Sachtleben
odbył się we Wschowie w 1815 r. Kochające się małżeństwo miało jedenaścioro
dzieci: Natalię, Agnieszkę, Teofilę, Antoninę, Konstanq'e, Ferdynanda, Roberta,
Paulinę, Ludwika, Serafinę, Adolfa. O niektórych z nich wiadomo niewiele. Fakty
te jednak mają znaczenie dla dalszych dziejów rodziny.
Najstarsza córka Natalia (zm. 1840), nie pozostawiła potomstwa. W historii
rodziny zapisano jedynie, iż była kulawa. Agnieszka również była do śmierci
panną i nie miała potomstwa. Urodzona w 1817 r. przeżyła w samotności długie
życie. Pamięć rodzinna mówi o zawiedzionej miłości młodzieńczej, której pozo
stała wierna aż do śmierci w 1891 r. Swe dni spędziła we Wschowie. Teofila
(ur. 1818), podobnie jak starsze siostry, była bezdzietna i umarła samotnie
w Buku w 1898 r. Dorosłe swe życie poświęciła nauczaniu dzieci .
Kolejna siostra - Antonina połączyła jako pierwsza dzieje rodziny z Po
znaniem. Urodzona w 1820 г., wyszła za mąż za nauczyciela gimnazjalnego
z Krotoszyna - Karola Czarneckiego. W latach pięćdziesiątych X I X w. był
on nauczycielem i jednym z dyrektorów (?) Gimnazjum Marii Magdaleny
w Poznaniu . Antonina umarła w Poznaniu w 1858 г., pozostawiając czwórkę
dzieci: Emila, Stanisławę, Józefę i Bolesława.
1
2
3
4
5
1
Wzmianka dotyczy miejscowości Trappau lub Frappau. Dotychczas nie udało mi się ustalić,
jaka miejscowość kryje się za tą nazwą. Możliwe, iż jest to nazwa majątku ziemskiego nie
mającego dzisiejszego odpowiednika.
Pogrubioną czcionką zaznaczam osoby tworzące główną Unię genealogiczną rodu.
Dostępne źródła nie są wystarczające, by stwierdzić czy we wspomnianym przypadku super
intendenta można uważać za biskupa.
Dotychczas nie znaleziono potwierdzenia tego faktu w archiwach szkolnych w Buku.
Po konsultacjach z p. Adamem Białobłockim, przygotowującym do druku monografię
poświęconą nauczycielom wzmiankowanego Gimnazjum, wypada stwierdzić, iż Karol Czarnecki
nie był naczelnym dyrektorem nawet przez krótki czas. W interesującym mnie okresie nie funk
cjonował oficjalny tytuł zastępcy czy też zastępców dyrektora. W tym przypadku zatem pamięć
rodzinna jest nieprecyzyjna.
2
3
4
5
�123
RODZINA HOLTZERÓW
Emil Czarnecki został profesorem w gimnazjum męskim w Krotoszynie
a później w Grodzisku Wielkopolskim. Był żonaty z Seweryną Gąsiorowską
(zm. 1936). Mieli jedynego syna - Sylwestra, który chcąc uchylić się od obo
wiązkowej służby w wojsku niemieckim zażywał narkotyki. Nadszarpnęło to
poważnie zdrowie młodego człowieka, który doznał śmiertelnego zawału serca
podczas kąpieli w Puszczykowie w 1911 r. W ten sposób zakończyła się linia
Czarneckich. Z pozostałej trójki rodzeństwa Emila Stanisława była wychowa
wczynią w zakładzie dla panien w Krotoszynie (zm. 1876), Józefa - wychowy
wana przez dziadków Holtzerów we Wschowie - i Bolesław, który pracował
jako początkujący aptekarz zmarli na gruźlicę w Poznaniu w 1878 r.
Piąte dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben - Kon
stancja, wyszła za mąż za wdowca, burmistrza Wolsztyna J. Schmidta . Mieli
trójkę dzieci. Pierworodny syn Adam umarł jako dziecko u swoich dziadków
Holtzerów. Podobnie zmarł kolejny męski potomek, którego imię pozostaje
nieznane. Trzeci syn, Karol, był nauczycielem w Wąsowie pow. Grodzisk Wlkp.
Ożenił się z Lydią Kropf, pochodzącą z Ostrowa Wlkp. Schmidtowie mieli piątkę
dzieci: Luizę, Almę, Wiktora, Georga i Hansa. Wychowywane przez matkę
w wierze protestanckiej zamieszkały po I wojnie światowej na terenie Niemiec.
Do chwili wybuchu I I wojny utrzymywały kontakty z przedstawicielami rodziny
pozostałymi w Polsce. Dalsze ich losy nie są znane .
Szóstym z kolei dzieckiem był Ferdynand vel Frantz. Jeszcze w latach
trzydziestych X X w. rodzina Holtzerów była w posiadaniu jego listu, który
potwierdzał, iż dosłużył się on przynajmniej rangi porucznika w wojsku polskim
u boku Napoleona. Dzisiaj wiadomo jedynie, że zaginiony list pisany był
w języku niemieckim i pochodził z 1807 r. Ferdynand osiadł później jako rezydent
w majątku hr. Potworowskiego w Kossowie, gdzie zmarł jako kawaler w 1883 r.
Robert zachował się w pamięci rodziny ze względu na swój podobno
wyjątkowo szlachetny charakter i niesienie pomocy w trudnych chwilach całej
rodzinie. Pozostał w stanie bezżennym aż do śmierci w 1883 r. Trudnił się
z powodzeniem kupiectwem. Starość spędził w majątku swego brata Ludwika
w Kurzej Górze.
Paulina (ur. 1826) zapoczątkowała kolejną boczną gałąź rodziny. Wyszła
za mąż za lekarza powiatowego z Babimostu - Maksymiliana Zagrodzkiego.
6
7
8
9
6
Sylwestra Holtzera i Karolinę Matyldę von Sachtleben.
Inicjału nie udało się rozszyfrować.
Wydaje się, że przynajmniej w przypadku omawianej rodziny identyfikacja narodowa jest
ściśle połączona z wyznawaną wiarą. W domu Sylwestra i Matyldy dzieci płci męskiej były
katolikami a żeńskiej protestantkami. Z materiałów, którymi dysponuję wynika, iż taki podział
nie pozostał bez wpływu na ich dalsze koleje. Należy jednak dodać, że popularny pogląd jakoby
mężczyźni byli bardziej skłonni do spolszczenia się poprzez żony Polki i katoliczki, a z kolei
kobiety do utrzymywania niemieckości (ściślej germańskości) poprzez mężów protestantów i naj
częściej Niemców nie jest uzasadniony. Dzieje rodzin rozpatrywane w szerokiej perspektywie nie
dają się podporządkować tak prostym schematom.
W dokumentach będących w posiadaniu p. Jacka Holtzera z Poznania znajdują się wzmian
ki, które pozwalają na odnalezienie ich śladów na terenie Niemiec.
7
8
9
�124
RAFAŁ BESZTERDA
Wiadomo, iż ich dzieci były wychowywane w wierze katolickiej. Małżeństwo
to miało dziesięcioro dzieci. Szóstka z nich (trzech chłopców i trzy dziew
czynki) zmarła we wczesnym dzieciństwie i nieznane są z imienia. Czwórką
dzieci, które dożyły wieku dojrzałego były córki: Zofia, Bronisława, Helena
i Maria. Wiadomo o nich niewiele choć ich rola w kształtowaniu świadomości
rodzinnej jest bezcenna . Zofia pozostała panną i długi czas prowadziła razem
z siostrą Marią (najmłodszą) gospodarstwo rolne koło Buku. Oprócz tego
nauczała w pobliskiej szkole powszechnej. Obie siostry umarły w latach dwu
dziestych X X w. Nie wiadomo dlaczego Zofia zmarła na terenie Westfalii,
a Maria w Buku. Bronisława wyszła za mąż za naczelnika stacji kolejowej
w Berlinie Zoo - Antoniego Białego. Do śmierci obojga w 1932 r. mieszkali
w Berlinie. Mieli dwójkę dzieci: Lizę i Leona, które całkowicie się zniemczyły.
Ich wychowanie w „niemieckości" było przedmiotem wielokrotnych sporów
pomiędzy Stanisławem Emilem Holtzerem (ojcem Bogdana Józefa i Ireny)
a Antonim Białym. Ten ostatni pochodził z Kongresówki. Zamieszany w dzia
łalność konspiracyjną związaną najprawdopodobniej z powstaniem stycznio
wym, wyemigrował do Berlina, gdzie był pod stałą obserwacją miejscowej
policji. Obawy przed represjami wobec rodziny, „utrata posady, lub też jakieś
inne jeszcze okoliczności wpływały na to, że wujostwo wychowywali dzieci
-jeżeli nie w duchu niemieckim - to w każdym razie w mowie niemieckiej. Za
naszych czasów kuzynostwo już zupełnie nie znali polskiej mowy i posługiwali
się tylko niemieckim językiem" . Pomimo sporów wśród dorosłych, czwórka
dzieci bardzo się lubiła i odwiedzała się często. Starsza córka Białych - Liza
wyszła za inżyniera chemika Waltera Benedicta; do I I wojny mieszkali
w Duisburgu. Brak informacji o ich dzieciach. Leon był kupcem i ożenił się
z Ruthi Weinberg. Z notatek Heleny Zagrodzkiej, spisanych w 1937 г., wiado
mo tylko, że mieli jedynego syna i zamieszkiwali w Hamburgu. Z kuzynost
wem Irena i Bogdan utrzymywali już z Polski rzadki kontakt listowny. Doszło
nawet do spotkania z Lizą na krótko przed wybuchem I I wojny światowej,
kiedy Irena wracała z wypoczynku w Szwajcarii. Podczas zwierzeń „kuzynka
Liza w pewnym momencie wypowiedziała - podobno z odczuwalnym pewnym
smutnym akcentem takie charakterystyczne słowa: «Jak nasze życie się nieraz
dziwnie układa. Jestem przecież z krwi i kości Polką. Mam z domu piękne
polskie nazwisko i właściwie więcej krwi polskiej posiadam niż Ty, która masz
nazwisko niemieckie. A teraz cóż. Ty jesteś Polką, aja Niemka!»" . O Leonie
słuch zaginął w czasie I I wojny światowej: „W pierwszych miesiącach wojny
pisałem do niego list, w którym bez osłonek, nie zdając sobie sprawy z tego na
co siebie, a może nawet jego narażam, opisałem jaką gehennę przechodzimy
pod okupacją hitlerowską, i oczywiście nie otrzymałem od Herr Leo von Biały
10
11
12
1 0
Helena Zagrodzka spisała podstawowe wiadomości o dziejach rodziny Holtzerów i w 1937 r.
przesłała je do Polski.
Rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Oryginał w posiadaniu Jacka Holtzera.
Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. Brulion pt. „Czasy berlińskie". Brak paginacji.
11
1 2
�RODZINA HOLTZERÓW
125
żadnej odpowiedzi. Może bał się, a może sam już był zdeklarowanym hitle
rowcem, bo jak mi wiadomo był on, czy jest jeszcze typem kierującym się
w życiu zasadą: «j.w.w.» - jak wiatr wieje" .
Helena ( z d. Zagrodzka, siostra Bronisławy) dożyła samotnie początku
I I wojny w Zakładzie dla Pań w Freienwalde nad Odrą. Jest ona autorką
krótkich notatek o historii rodziny Holtzerów, które - aczkolwiek skąpe
-pozwalają odtworzyć fragmenty dziejów w sytuacji braku innych dokumentów.
Ludwik, dziewiąte z kolei dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy
von Sachtleben, urodzony około 1830 г., był rolnikiem. Ożenił się z Marią
Kapczyńską w 1860 r. w Piotrowie. Mieli trójkę dzieci: Stanisława Emila,
Stefanię i Marię. Najmłodsza wyszła za mąż za kupca Antoniego Barciszewskiego w Poznaniu, ale pozostała bezdzietna. Umarła w Poznaniu w 1915 r.
Stanisław Emil jest bodaj najsławniejszy z Holtzerów. Urodzony w Poznaniu
w 1864 г., wykształcony lekarz, praktykował w Poznaniu, a po wczesnej śmierci
żony Izabeli Trąmpczyńskiej (zm. 1901) - w Berlinie, Bohum i Oberhausen. Był
prezesem-założycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" i organizatorem
zlotów „Sokoła" na emigracji (m.in. w Berlinie i Wynterswyck w Holandii). Na
początku powstania wielkopolskiego powrócił do Poznania, gdzie pracował
jako lekarz wojskowy w szpitalu na terenie dzielnicy Łazarz. Udzielał się
społecznie na rzecz bezdomnych i biednych aż do śmierci w 1931 r. We
wspomnieniach syna Bogdana jawi się on jako najtroskliwszy ojciec aż do
przesady kochający dzieci. Silną ręką trzymał całą rodzinę, ponieważ „matka
zajmowała się dziećmi tylko w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa,
a później obowiązek ten sprawował ojciec. [...] Matka, Izabela z Trąmpczyńskich [w latach 1894-1900 wiceprzewodnicząca Towarzystwa Kobiet „Warta"
- przyp. R.B.], pochodziła ze starej, znanej rodziny, rozsianej w różnych
zakątkach Wielkopolski. Ponoć już jeden z [...] praszczurów po kądzieli brał
udział w bitwie pod Grunwaldem. [...] Pradziad Hypolit Trąmpczyński prze
szedł nawet do historii jako dowódca oddziału Kórnickiego, który podczas
Wiosny Ludów wpadł do Poznania ze zamiarem opanowania Cytadeli Poznań
skiej. Zamach, jak wiadomo, nie udał się. Powstańcy wpadli w zasadzkę wojsk
pruskich [...]" v Syn Hipolita Trąmpczyńskiego - Władysław także miał chwa
lebną przeszłość wojskową. Brał udział w powstaniu styczniowym jako porucz
nik w oddziale Taczanowskiego. „Kiedy już jako oficer pruski w I wojnie
światowej odwiedziłem dziadka [wspomina Bogdan Józef Holtzer - przyp.
R.B.], który ostatnie lata życia spędzał u swego kuzyna Henryka Lutomskiego
w majątku Staw w powiecie wrzesińskim, długie nieraz wieczory spędzaliśmy na
pogawędkach o owym nieszczęsnym powstaniu. [...] Niezmiennie kończył swoje
gawędy proroczym zdaniem: «Twoje pokolenie jest szczęśliwsze. Ty wrócisz
z tej wojny jako oficer polski. Chciałbym Cię jeszcze widzieć w polskim
mundurze». Niestety! Proroctwo dziadka się spełniło co prawda, wróciłem
13
14
1 3
1 4
Tamże.
Tamże.
�126
RAFAŁ BESZTERDA
z I wojny światowej w szeregach armii gen. Hallera, ale dziadek już nie żył.
Kilka dni przed Wielkanocą 1919 r. otrzymał ode mnie wiadomość z Francji,
że jestem żołnierzem polskim. Podobno bardzo się wzruszył tym listem. W dru
gim dniu świąt wielkanocnych zmarł nagle po obiedzie, bez żadnych poprze
dnich objawów chorobowych. [...] Został jako pierwszy powstaniec pochowany
z honorami wojskowymi we Wrześni" . Dlaczego sędziwy Władysław Trąmpczyński dożywał swych dni u swego kuzyna? Z dawnej świetności domu nic
już wtenczas nie pozostało: „Dziadek mając w opinii prusaków «zabazgrana»
przeszłość polityczną nie mógł marzyć o błyskotliwej karierze życiowej. O daw
nych majątkach ani śladu. Albo stracone, albo drogą mariażów w innych
rękach, jak Lutomskich lub Skrzydlewskich [...]" . Dziadkowie (Władysław
i Józefa z Sikorskich) mieli czworo dzieci: Izabelę, Zbigniewa, Halinę i Wie
sława. „Niestety wszystkie dzieci były wątłego zdrowia i umarły - chyba na
gruźlicę - w kwiecie wieku, przed trzydziestym rokiem życia. Wpierw moja
matka [Izabela - przyp. R.B.], mając zaledwie 26 lat, po 5-letnim pożyciu
małżeńskim, potem Halina, zaręczona za ziemianina Reichsteina na Kuja
wach, Zbigniew referendarz na Mazurach i Wiesław, agronom i administrator
majątków hr. Zollarskiego (?). Krótko po śmierci najmłodszego syna zmarła
także i babcia [Józefa - przyp. R.B.] tak, że [...] dziadek został na starość
zupełnie sam, przelewając całą swoją czułość na nas, jedynych wnuków, cóż,
kiedy przebywających aż do końca I wojny na Zachodzie".
15
1<s
17
Powróćmy do głównej linii rodziny Holtzerów. Stanisław Emil i Izabela
z domu Trąmpczyńska mieli trójkę dzieci: Irenę Mariannę, Bogdana Józefa,
autora cytowanych pamiętników i Mariana Ludwika (umarł jako dziecko ).
Irena Marianna wyszła za mąż za Zygmunta Czarneckiego - nadleśniczego
w Marzelewie pow. Września. Byli bezdzietni. Bogdan Józef (ur. 1898) był
jedynym męskim potomkiem rodziny Holtzerów. Po bardzo wczesnej śmierci
matki Izabeli (Bogdan miał wówczas niepełne trzy lata) wychowywany był wraz
z siostrą Ireną przez siostrę matki - Halinę. Dzieci spędziły czas jakiś w majątku
Sierakówko na Kujawach aż do nagłej śmierci ciotki. Później przebywały u babci
Marii z Kapczyńskich w Poznaniu (ojciec w tym czasie praktykował w Berlinie).
„Babcia w czasie, gdy wróciliśmy z Sierakówka, mieszkała [...] przy ulicy
Strzeleckiej, w tym samym miejscu gdzie obecnie jest gmach Politechniki, a nieco
później przy św. Marcinie" [...] . Dzieci rozpoczęły edukację, a po roku ojciec
18
19
1 5
Tamże.
Tamże.
Zapiski Bogdana Józefa są w tym miejscu nieprecyzyjne. Bezsprzecznie Halina z d. Trąmp
czyńska umarła bardzo wcześnie, ale na innym miejscu wspomina, że była ona już zamężna.
W obu wypadkach chodzi o tę samą osobę - ziemianina Reichsteina z Kujaw, posiadającego
majątki Mierosławice i Sierakówko. Z małżeństwa tego urodziło się dwoje dzieci: Izabela i Adam,
które zmarły wkrótce po narodzinach.
Wbrew informacji zamieszczonej w Wielkopolskim Słowniku Biograficznym (s. 256), który
przypisuje Emilowi Holtzerowi i Izabelli Trąmpczyńskiej jedynie dwójkę dzieci.
Rękopis wspomnień B.J. Holtzera.
1 6
1 7
1 8
1 9
�127
RODZINA HOLTZERÓW
zabrał je do Berlina i Bochum. W napisanych przez siebie wspomnieniach
Bogdan wielokrotnie przywołuje czasy szkolne i towarzyszące im próby upoko
rzenia go przez niemieckich nauczycieli. Pomimo, iż opanował język niemiecki
w stopniu doskonałym (znajomość i „literackość" jego niemieckiej mowy
nauczyciele wykorzystywali podczas różnorakich wizytacji), nigdy nie pozbył się
„piętna" Polaka. Od 1915 г., przed ukończeniem gimnazjum , wcielony do armii
niemieckiej w stopniu podporucznika, a później porucznika został wzięty do
niewoli francuskiej w 1917 r. Wstąpił do armii gen. Hallera, z którą przybył do
Wielkopolski w 1919 r. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. i jako
ochotnik w I I powstaniu śląskim. W 1933 r. ożenił się z Janiną Szreybrowską .
W sierpniu 1939 r. oddelegowany został z Poznania do Rejonowej Komendy
Uzupełnień w Ciechanowie. Tam, zaskoczony przez początek działań wojennych,
został podczas ewakuacji wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Odesłany
z czasem do Wielkopolski spędził wraz z rodziną okupację hitlerowską początko
wo we Wrześni, a później w Golinie. Od 1942 r. pracował tamże jako kierownik
filii przedsiębiorstwa zbożowego. Mimo wielokrotnych namów nie przyjął
propozycji podpisania Volkslisty. Po I I wojnie światowej pracował jako pełno
mocnik rządu polskiego na Pomorzu Zachodnim. Po okresie zamieszkiwania
w Koszalinie, Kamieniu Pomorskim i w Szczecinie powrócił z żoną do Poznania.
Mieli jedynego syna - Jacka Stanisława Ludwika, ur. w 1940 r. we Wrześni.
W 1969 r. Jacek Stanisław ożenił się z Krystyną Jaroszek. Ukończył studia
Politechnikę Poznańską i od 25 lat pracuje w biurach projektów. Jest kierowni
kiem zespołu w Biurze Projektów „Energoprojekt" w Poznaniu. Prowadzi także
działalność gospodarczą w zakresie projektowania i nadzorowania budów.
Jednym z jego największych osiągnięć ostatnich lat było kierownictwo budowy
kompleksu handlowego „Castorama" w Poznaniu. Dziećmi Jacka Holtzera
i Krystyny Jaroszek są: Izabella Małgorzata Victoria (ur. 1970) Piotr Maciej
(ur. 1972). Izabella wyszła za Józefa Lwa i mają syna Brajana, a Piotr Maciej
ożenił się z Iwoną Kalek i także mają syna - Jana Jacka .
20
21
22
Stefania, siostra Stanisława Emila, wyszła za mąż w Poznaniu za Stani
sława Promieńskiego. Mieli córkę Ludwikę. Była ona nauczycielką przyrody
w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu .
23
2 0
Uczniom z przedostatniej klasy gimnazjum (wyższej primy) udzielano wcześniejszej matury
(tzw. matura wojenna). Była to zazwyczaj suwerenna decyzja gimnazjalisty, który mógł wstąpić do
wojska i w ten sposób wcześniej zakończyć naukę w gimnazjum. Na kartach wspomnień Bogdana
Józefa ta decyzja nosi miano „przymusu". Z zachowanych materiałów archiwalnych nie sposób
odpowiedzieć na pytanie czy Bogdan Józef zgłosił się na ochotnika do armii niemieckiej. Przema
wia za tym rodzinna tradycja wychowania mężczyzn, na co zresztą skarży się on, nazywając swój
wybór zawodu wojskowego „życiową pomyłką".
Z opowiadań i fragmentów zapisków rodzinnych wynika, iż o życie i zdrowie Bogdana
Józefa modlili się wszyscy członkowie rodziny. Nawet wśród notatek Heleny Zagrodzkiej znajduje
się zapis: „Ostatni potomek polskiej linii Holtzerów i dotychczas bezdzietny".
Jan Jacek jest „nadzieją" Holtzerów na trwanie rodu.
Konsultacje z p. Adamem Białobłockim świadczą, iż najprawdopodobniej była jedynie
praktykantką w tymże gimnazjum. Dalsze jej losy nie są znane.
2 1
2 2
2 3
�128
RAFAŁ B E S Z T E R D A
Serafina pozostała panną. Zajmowała się aż do śmierci w 1874 r. wychowy
waniem sierot po siostrach - Antoninie Czarneckiej i Konstancji Schmidt.
Najmłodszy syn Adolf był nadleśniczym w Sierakówku u hr. Platera. We
wspomnieniach rodzinnych zachowała się historia jakoby kłusownicy pewnego
razu tak go poturbowali, że zmienił zawód i został naczelnikiem poczty w Ra
koniewicach. Ożenił się późno z Emmą Berhardini, która była protestantką.
Ich dzieci: Franciszek, Józef, Maria i Luiza również pozostały w tej wierze.
W tej linii Franciszek (zm. 1922) pozostał bezdzietny. Według opinii rodzi
ny, miał dobre serce, ale był lekkomyślny. Pracował na poczcie. Wyrzucony ze
służby za notoryczne opuszczanie dyżurów wyemigrował do Stanów Zjed
noczonych. Mieszkał w Pittsburghu. Jedyny raz odwiedził Europę i Polskę
w 1908 r. Wspomnienie z jego wizyty zanotował Bogdan Józef w swoich
zapiskach. Bezdzietny i majętny wuj chciał nawet adoptować chłopca i zabrać
ze sobą do Stanów Zjednoczonych, ale Stanisław Emil nie wyraził zgody.
Ponoć żałował tego w chwili, gdy jedynego syna wcielono później do wojska
niemieckiego podczas I wojny światowej.
Józef miał dwóch synów, którzy zginęli na tej wojnie jako żołnierze armii
niemieckiej. Maria wyszła za mąż za Eckhardta . Ich jedynak - Rudolf poległ
w powstaniu śląskim 1922 r. jako żołnierz niemiecki.
Luiza wyszła za mąż za Quasta . Mieli syna Hansa i córkę Margaretę.
Hans był inżynierem, ożenił się z Margareta Ruthenberg i zamieszkał z nią
w Dreźnie. Losy wojenne ich jedynego syna Petera nie są znane. Siostra Hansa
Margareta wyszła za mąż za Ericha Gramera. Mieli dwójkę dzieci: Erikę
i Helmutha, które do czasu wybuchu I I wojny żyły we Wrocławiu. Dalsze ich
losy są nieznane.
Zasygnalizowane tu dzieje jednej z gałęzi rodu Holtzerów są doskonałym
przykładem asymilacji w środowisku polskim, pracy dla dobra polskiej ojczyz
ny i istotnego wkładu w jej rozwój. Jednocześnie stanowią wzór polskiego
patriotyzmu tak znamienny dla wielu rodzin o korzeniach niemieckich za
mieszkałych od pokoleń w Wielkopolsce.
Istotne jest, że nawet w nader skąpym zbiorze informacji dotyczących
najdawniejszych dziejów rodzinnych postaci pradziadka Sylwestra i jego żony
Matyldy jawią się jako scalające trójpokoleniową rodzinę na obcym gruncie.
W chwili, gdy ich zabrakło wielu członków rodziny staje się skłonnych do
przyjęcia niewątpliwych profitów, które niosło ze sobą opowiedzenie się za
niemieckością . Dopiero Stanisław Emil Holtzer daje oczywisty przykład pol
skiej świadomości narodowej w najtrudniejszych czasach. Polskość staje się
nadrzędną wartością, którą zachowała część rodziny zamieszkała w Polsce
24
25
26
2 4
Jego imię i dzieje pozostają nieznane.
Imię i miejsce zamieszkania są nieznane.
Temat „niemieckości" i „polskości" jest stale obecny na kartach wspomnień Bogdana
Józefa Holtzera. Różnorakie rozważania i wyrażane przez niego poglądy znajdują w tym szkicu
jedynie fragmentaryczne miejsce ze względu na ich sporą objętość i sygnalny charakter prezen
towanego tu tekstu.
2 5
2 6
�R O D Z I N A HOLTZERÓW
129
pomimo oczywistych nacisków ze strony niemieckich władz administracyjnych
a później okupacyjnych. Z drugiej strony jednak należy wspomnieć o świado
mości korzeni, dzięki której rodzina nie pozwoliła na zmianę pisowni nazwi
ska, przeciwstawiając się w ten sposób naciskom władz polskich po 1945 r.
Obie te decyzje wydają się charakterystyczne dla trwale ukształtowanej świa
domości rodzinnej i zasługują na najszczerszy szacunek.
PODSTAWOWE ŹRÓDŁA:
Zbiory Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu.
Zbiory Archiwum Państwowego w Poznaniu.
Wielkopobki Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa - Poznań 1981.
Wywiady z p. Jackiem Holtzerem. Zapis wywiadów przeprowadzonych przez autora z lat 1998/99
przechowywany w bibliotece Pracowni Etnologii I A E PAN Oddział w Poznaniu.
Dokumenty i pamiątki znajdujące się w posiadaniu rodziny Holtzerów, w tym rękopis wspomnień
Bogdana Józefa Holtzera.
RAFAŁ B E S Z T E R D A
THE HOLTZER FAMILY
Summary
The history of the Holtzer family is based on archival documents (manuscripts, old memoirs
and diaries) and interviews. The author's purpose was to complete data telling about eminent
families of German background from Poznań and their contribution to the development of
Polish culture.
The Holtzers have lived in the western province of Poland since the 18th century. Many of them
actively showed their Polish national identity together with clear consciousness of their German roots.
In spite of that consciousness they have avoided, since the years preceding World War II any contacts
with their relatives in Germany, the German family ceased the contacts themselves.
Genealogical data which the family in Poland dispose of now come from two sources: the
record written in German by Helena Zagrodzka who came from that branch of the family who
returned to German nationality, and the memoirs (the manuscript) by Bogdan Józef Holtzer.
The history of the Holtzer family makes a good example of the assimilation of German
families in Poland, whose contribution in Polish culture was considerable. Polish patriotism was
characteristic for many families whose German ancestors had once settled in Wielkopolska (part
of ethnic Poland, in the 19th century incorporated to Prussia).
Remarkable are the figures of the couple of ancestors - Sylwester and Matylda who kept the
extended family together. After their death many of their descendants declared for the German
nationality, since it was more profitable in that time. In the next generations Stanisław Emil Holtzer
gave an example of keeping to Polish national consciousness. For many members of the family Polish
identity was a real value in spite of the pressures of German authorities. On the other hand they had
a strong sense of their German ancestry and that is why, after 1945 they refused to change the
German form of their name to Polish spelling, resisting Polish official pressures. It seems that both
decisions prove their strong sense of self-identity and both deserve respect.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/380e4a9bb9e1fa3d1f792e2336a709ee.pdf
6951c0fd898df8672ac58d94496f02d6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:811
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:745
Title
A name given to the resource
Rodzina i gospodarstwo chłopskie mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.47-56
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Woźniak, Andrzej
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
A N D R Z E J WOŻNIAK
RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE
NA M A Z O W I E C K I E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ X V I I I W.
We współczesnej etnografii polskiej powszechnie jest stosowane po
jęcie chłopskiej kultury tradycyjnej , chociaż coraz bardziej uświada
miamy sobie, jak bardzo niejednolite treści na to pojęcie się składają .
Obraz tej chłopskiej kultury tradycyjnej, budowany przede wszystkim
na podstawie typowych dla etnografii źródeł wywołanych, odnosi się
do okresu pouwłaszczeniowego — 2 połowy X I X w. i czasów później
szych. Wystarczy jednak sięgnąć o sto lat wcześniej, aby przekonać się,
jak obraz ten był odmienny. Próby odtworzenia cech zasadniczych owej
chłopskiej kultury tradycyjnej w okresie przeduwłaszczeniowym doko
nać możemy jedynie opierając się na źródłach archiwalnych, wykorzy
stywanych dotychczas głównie przez historyków. Aby jednak ograniczyć
zakres naszych rozważań, a jednocześnie uwypuklić zagadnienie naj
bardziej istotne, zajmiemy się tu jedynie instytucją podstawową dla
chłopskiej kultury tradycyjnej, jaką jest rodzina. Rodzinę chłopską
omawiać będziemy w ścisłym powiązaniu z posiadanym przez nią gospo
darstwem — jako zespół rodzinno-gospodarczy.
1
2
Wykorzystane tu materiały archiwalne pochodzą z wieku X V I I I i do
tyczą wsi mazowieckiej (tj. trzech przedrozbiorowych województw ma
zowieckich: rawskiego, płockiego i mazowieckiego) .
3
1
Por. K . D o b r o w o l s k i ,
Chłopska
kultura tradycyjna, [w:] Studia nad
społecznym
i kulturą, Wrocław 1966, s. 76-110.
Na umowność tego terminu zwraca m i n . u w a g ę D. M a r k o w s k a w pracy
Rodzina w środowisku
wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964, s. 14.
W pracy wykorzystane zostały materiały archiwalne dotyczące Mazowsza
z Archiwum G ł ó w n e g o Akt Dawnych (księgi grodzkie i ziemskie, tzw. archiwa
podworskie, Archiwum Skarbu Koronnego) i Archiwum Diecezjalnego w Płocku
(inwentarze i rewizje dóbr biskupstwa i kapituły płockiej, księgi metrykalne) oraz
źródła publikowane (supliki chłopskie, akta sądu Referendarii Koronnej, instrukcje
gospodarcze i inne). Ze w z g l ę d u jednak na brak miejsca i konieczność ograniczenia
przypisów do minimum dalej będę p o w o ł y w a ł s i ę jedynie na niektóre opracowania
i wydawnictwa źródłowe.
życiem
2
13
�48
ANDRZEJ
WOŹNIAK
Nie wymaga już obecnie udowodnienia stwierdzenie, że całość życia
gospodarczego wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym kierowana była
przez dwór i podporządkowana jego interesom ekonomicznym. W wypad
ku rodziny chłopskiej zależność ta będzie szczególnie widoczna, jeśli po
służymy się często stosowanym schematem jej cyklu rozwojowego od
zawarcia małżeństwa począwszy aż do starości i wycofania się z czyn
nej działalności produkcyjnej.
W 2 poł. X I X wieku jednym z momentów zasadniczych w doborze
małżeństw były sprawy gospodarcze związane z wyposażeniem w zie
mię. System dziedziczenia, spłacania rodzeństwa itd. był zwyczajowo
ustalony i w znacznej mierze rzutował na sprawy doboru małżonków
Całkowicie odmienny obraz znajdujemy w źródłach dotyczących ma
zowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I wieku. We wszystkich katego
riach dóbr, tj. królewszczyznach, dobrach duchownych i prywatnych,
chłop był tylko użytkownikiem ziemi (gospodarstwa), nie zaś jego wła
ścicielem. Tzw. „prawo zakupne", pozwalające na dziedziczenie i zbywa
nie ziemi na Mazowszu, występowało przeważnie w dobrach kościelnych
i królewszczyznach , lecz w X V I I I w. było bardzo często przez dwór
kwestionowane. W 2 poł. X V I I I w. w Księstwie Łowickim (należącym
do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego) chłopskie pretensje z tego tytułu
administracja uważała za wręcz nieuzasadnione. Również w królewsz
czyznach prawo zezwalające na dziedziczenie ziemi nie było przestrze
gane . W mazowieckich dobrach prywatnych — a te stanowiły wię
kszość — chłop nie posiadał żadnych praw do dziedziczenia. Był jedynie
bezterminowym użytkownikiem gospodarstwa. Podziału ziemi nie prak
tykowano w żadnej z kategorii dóbr ziemskich na Mazowszu. Sprawa
dziedziczenia ziemi w osiemnastowiecznej wsi mazowieckiej miała zre
sztą, jak się wydaje, znaczenie drugorzędne ze względu na dużą ilość
nieobsadzonych gospodarstw, co było zjawiskiem charakterystycznym nie
mal dla całego Mazowsza . Do sprawy tej powrócimy jeszcze niżej.
4
s
6
4
L . Ż y t k o w i c z , Studia nad gospodarstwem wiejskim w dobrach
kościel
nych XVI wieku, Warszawa 1962, s. 42-48.
O prawie do r o z p o r z ą d z a n i a ziemią (za zgodą d w o r u i pod w a r u n k i e m niedzielenia jej) wspomina m.in. Ordynacja referendaryi
koron, o powinnościach,
po
rządku,
opłacie włościan
wszelkich królewszczyzn...,
[ w : ] Próby reform
włościań
skich w Polsce XVIII
ivieku. Wybór źródeł, (wyd.) S. Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 322323.
J. T o p o l s k i ,
Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa
gnieź
nieńskiego
od XVI do XVIII
w., s, 128 n. Podobna j a k w K s i ę s t w i e Ł o w i c k i m sytu
acja p a n o w a ł a na całym prawie Mazowszu, z w y j ą t k i e m okolic zamieszkanych
przez d r o b n ą s z l a c h t ę (zagrodową).
5
6
�49
RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W.
Tak więc wyposażanie w ziemię nowoutworzonego małżeństwa uza
leżnione było przede wszystkim od dworu. Dwór decydował o pozosta
wieniu na gospodarstwie rodziców lub przydzieleniu nowego gospodar
stwa. Również dwór, a nie rodzice, wyposażał młode małżeństwo w za
budowania, narzędzia, siłę pociągową, część bydła, ziarna siewne itp.
(w dobrach prywatnych powszechnie, w innych zaś kategoriach dóbr
częściowo). Dawanie posagu przez rodziców było zwyczajem powszech
nym, ale ograniczało się przeważnie do jednej lub najwyżej paru sztuk
bydła, sprzętów, odzieży, gotówki.
Zasada doboru małżonka z tej samej grupy majątkowej nie odgry
wała, jak się wydaje, poważniejszej roli. Ogólnie przyjęte były małżeń
stwa córek gospodarzy z parobkami czy wdowy po gospodarzu z nie
posiadającym żadnego mienia człowiekiem „luźnym". W doborze kan
dydata na współmałżonka zwracano przede wszystkim uwagę na zdro
wie, pracowitość, wiek (ta ostatnia kategoria głównie w stosunku do
kobiet). Terytorialny dobór małżonków ograniczony był do dóbr jed
nego właściciela. W warunkach Mazowsza, gdzie dobra bardzo często
składały się z dwu czy jednej wsi, ta swojego rodzaju endogamia napo
tykała trudności. Najczęstszym sposobem rozwiązywania tych trudności
był rodzaj wymiany z sąsiednimi dobrami, przyjmowanie do wsi ludzi
obcych („luźnych"), a w niektórych wypadkach wręcz wykup (na koszt
dworu lub chłopa) współmałżonka z innych dóbr.
Samo kojarzenie małżeństw, biorąc pod uwagę wszystko to, co po
wiedziano wyżej, było znacznie uproszczone. Dużą rolę odgrywał tu
dwór. Już XVIII-wieczni publicyści, zajmujący się sprawą chłopską, wy
stępowali przeciwko pozbawianiu rodziców możności decydowania o mał
żeństwie dzieci . W kojarzeniu małżeństw chłopskich właściciele ziem
scy kierowali się często własnymi potrzebami gospodarczymi czy po
prostu fantazją. Najczęściej wprawdzie ingerował dwór w wypadku
małżeństwa sierot, lecz napotyka się również w źródłach wzmianki o po
dobnym postępowaniu nawet w stosunku do wdów i wdowców. Ingeren
cja dworu w sprawy małżeństw chłopskich dyktowana była, jak już
wspomniano, głównie względami gospodarczymi. Szczególnie we wsiach
posiadających większą ilość pustych gospodarstw dwór był zaintereso
wany w powstawaniu jak największej ilości nowych małżeństw mogących
te gospodarstwa zasiedlić, a tym samym pomnożyć ilość dni pańszczy
źnianych. Oprócz tego małżeństwo w pewnej, choć nie zasadniczej,
mierze zapobiegało zbiegostwu, bardziej wiązało ze społecznością wiejską.
Właściciele ziemscy wypracowali cały system mający na celu zachęca7
7
XVIII
Por. Położenie
w., [w:] Próby
chłopów
i projekty
reform włościańskich...,
4 — Etnografia Polska, XVIII/1
reform
włościańskich
s. 3-213.
w
publicystyce
�50
A N D R Z E J WOZNIAK
nie do małżeństwa i przeznaczali na to odpowiednie środki finansowe.
Tak np. w dobrach prywatnych powszechne było wyprawianie wesel na
koszt dworu, zdarzały się wypadki dawania wódki „na zaloty" czy po~
życzanie pieniędzy na zaręczyny. W łowickich dobrach arcybiskupstwa
gnieźnieńskiego kontrolowano wysokość opłat pobieranych przez probo
szczów za śluby i gdy były za wysokie polecano je obniżyć. W dwor
skich karczmach, gdzie często odbywały się wesela chłopskie utrzymy
wano stale muzykanta.
We wsi pouwłaszczeniowej moment zawarcia małżeństwa otwierał
wprawdzie nowy etap w życiu młodych ludzi, nie oznaczał jednak by
najmniej samodzielności gospodarczej i społecznej. Zanim małżeństwo
objęło gospodarstwo, pozostawało przez wiele lat „w ramach struktu
ralnych rodziny wielopokoleniowej" , we wspólnocie gospodarczej z ro
dzicami, „wysługując" sobie gospodarstwo. Inaczej sprawy te wygląda
ły w XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej. Wszędzie tam, gdzie istniały
nieobsadzone gospodarstwa, a takich dóbr była większość, dwór był ży
wotnie zainteresowany w jak najszybszym usamodzielnieniu się nowo
założonej rodziny. Pozostawanie we wspólnym gospodarstwie z rodzi
cami było w większej części Mazowsza rzadkością (nieco częściej miało
to miejsce jedynie na wschodnich krańcach województwa mazowieckie
go i w województwie płockim, gdzie w związku z dużą ilością drobnej
szlachty problem nie obsadzonej ziemi nie występował tak ostro). W ma
zowieckich dobrach Eadziwiłłów np. rodziny dwupokoleniowe stanowiły
ponad 90% ogółu. Na ogół młode małżeństwo wkrótce po ślubie mogło
objąć gospodarstwo, chociaż nie zawsze musiało to być od razu gospo
darstwo pełnorolne. Przez pewien czas, na ogół nie dłuższy niż 2-3 lata,
zwolnione było ono z całości lub części świadczeń na rzecz dworu. Jeśli
na przydzielonym małżeństwu gospodarstwie nie było zabudowań, dwór
je budował. Przydzielano również młodym gospodarzom tzw. „załogę",
tj. określoną ilość inwentarza żywego (przede wszystkim woły), narzę
dzia, ziarno na zasiew . Po krótkim okresie zwolnienia od świadczeń
czy ich zmniejszonego wymiaru, gospodarstwo obciążano określoną ilo
ścią dni pańszczyźnianych i innych świadczeń w zależności od kategorii,
do której należało. Pańszczyzna i świadczenia były zależne od wielko
ści gospodarstwa i rozmiaru „załogi" dworskiej. Gospodarstwo pełno8
9
8
D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy
Zielonej,
[w:] Kurpie. Puszcza Zielona, (red.) A. Kutrzeba-Pojnarowa, t. I I I , Wrocław 1965,
s. 116.
„Załoga" w y s t ę p o w a ł a powszechnie w dobrach prywatnych, znacznie rzadziej
w dobrach kościelnych (np. niektóre wsie biskupstwa i kapituły płockiej) i k r ó l e w
szczyznach.
9
�RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W.
51
rolne (na Mazowszu najczęściej V2 włóki) odrabiało tygodniowo okre
śloną ilość dni sprzężajnych (tj. z siłą pociągową) i pieszych (kobiety),
nie licząc dodatkowych obciążeń w robociźnie, gotówce i naturaliach.
Przyjrzyjmy się zatem sytuacji nowopowstałego gospodarstwa. Jeśli
przyjmiemy, że dla odrobienia pańszczyzny i wykonania niezbędnych
prac we własnym gospodarstwie rodzina musiała dysponować około 3-4
osobami w pełni zdolnymi do pracy, to oczywiste, że małżeństwo nie
mające jeszcze dorosłych dzieci nie było w stanie takim obowiązkom
podołać. Stąd też powszechne było zatrudnianie „czeladzi" (służby). „Cze
ladź" zatrudniano zresztą również i wtedy, kiedy bilans siły roboczej
w gospodarstwie nie był równomiernie rozłożony według płci — np.
w przypadku braku męskiej siły roboczej. Utrzymywanie służby było
z kolei dla gospodarstwa poważnym obciążeniem, szczególnie w latach
gorszego urodzaju czy klęsk żywiołowych. Nic więc dziwnego, że nie
rzadko chłopi uchylali się od objęcia gospodarstwa, szczególnie pełnorolnego, obciążonego wysoką pańszczyzną. Nawet pełnorolne (tj. najczę
ściej ok. V2 włóki) gospodarstwo chłopskie, przy powszechnym wówczas
niskim poziomie wydajności, osiągało jedynie niewielkie nadwyżki zbo
ża, które mogło być przeznaczone na sprzedaż, i to tylko w latach do
brych. Gospodarstwo sprzedawało jednak zboże częściej i w większej
ilości niż na to pozwalały rzeczywiste nadwyżki. Robiono to oczywiście
kosztem zmniejszenia konsumpcji, gorszego siewu. Największe stosunko
wo dochody przynosiła gospodarstwu sprzedaż bydła, trzody i produktów
hodowlanych (niekiedy zresztą wbrew zakazom dworu, co dotyczy głów
nie bydła), ale nie wystarczało to na zapłacenie różnorodnych opłat
w gotówce na rzecz dworu, państwa i kościoła oraz na niezbędne zakupy.
Gdy następnie brakowało chłopu ziarna na siew czy na wyżywienie,
pożyczał je we dworze. Pożyczki takie były czymś powszechnym. W ra
chunkach dworskich stanowią one stałą pozycję, a nazwiska niektórych
dłużników powtarzają się co roku. Chłopi działali tu w myśl zasady
„pański jestem, niech pan mnie żywi". Pożyczki te wraz z całą rozbudo
waną instytucją „załogi" były jeszcze jednym elementem systemu ekono
micznego uzależniania chłopów od dworu. Na Mazowszu, gdzie mimo
całego istniejącego prawodawstwa, zbiegostwo chłopów przybierało nie
pokojące dla dworu rozmiary, ów system ekonomicznego uzależniania
chłopa miał min. zapobiegać wyludnianiu się wsi. Nierzadko znajduje
my w źródłach wyraźne stwierdzenia, że przyczyną ucieczki poddanego
z podupadłego wskutek różnych wypadków losowych gospodarstwa było
nieudzielenie mu pomocy przez dzierżawcę czy administratora.
Wróćmy jednak do poruszonej wcześniej sprawy nadwyżek produ
kcyjnych w gospodarstwie chłopskim przeznaczonych na sprzedaż.
Stwierdziliśmy już, że były one stosunkowo nieduże, a zatem i ilość pie-
�52
ANDRZEJ
WOŻNIAK
niędzy, jaka pozostawała chłopom po zapłaceniu wszystkich świadczeń
pieniężnych, była niewielka, nawet biorąc pod uwagę ewentualne doda
tkowe źródła dochodu (dorabianie furmanieniem, sprzedaż płótna wła
snego wyrobu itp.). Niewiele sprzedając chłop jeszcze mniej kupował.
Nasuwa się wniosek następujący: gospodarstwo chłopskie, słabo powią
zane z rynkiem, musiało być w znacznym stopniu gospodarstwem samo
wystarczalnym. Analiza źródeł pozwala jednak stwierdzić, że np. w do
brach prywatnych, gdzie rozpowszechniona była instytucja „załogi",
gospodarstwo chłopskie było prawdopodobnie w mniejszym stopniu sa
mowystarczalne, niż w okresie pouwłaszczeniowym. Kontakty chłopa
z rynkiem nawiązują się tu nie tylko bezpośrednio, tj. wtedy, gdy chłop
sprzedaje produkty swego gospodarstwa i kupuje potrzebne mu towary,
lecz również pośrednio — przez dwór, który kupuje dla niego i daje mu
w formie „załogi" różne sprzęty i narzędzia rolnicze, woły, konie itp. Do
starcza drewna i płaci rzemieślnikowi, który buduje lub naprawia za
budowania chłopskie, pokrywa koszty trzebienia zarosłych pól chłop
skich czy odwadniania łąk. Oczywiście, że nie tylko nie jest to bezintere
sowne, ale w efekcie przynosi większe zyski, gdyż chłopi posiadający
„załogę" odrabiają znacznie większą pańszczyznę niż ci, którzy jej nie
mają — np. w większości dóbr duchownych i królewszczyzn (poza długo
terminowymi dzierżawami). Jednakże w obu tych kategoriach dóbr go
spodarstwo chłopskie jest bardziej samodzielne, niekiedy ma nieco wię
ksze nadwyżki produkcyjne, kontakty z rynkiem są tu tylko bezpośre
dnie, ale bardziej ożywione. Wydaje się, że jedynie w tych kategoriach
dóbr, to co byśmy dziś określili jako inwestycje, było stałą, chociaż rów
nież niezbyt dużą, pozycją w budżecie rodziny chłopskiej. Prywatni wła
ściciele dóbr, dążąc do ograniczenia m.in. wydatków związanych z „za
łogą", rozwijali w swoich dobrach rzemiosło. Starano się, aby w dobrach
byli rzemieślnicy możliwie wielu specjalności. Ta zasada samowystar
czalności dóbr ziemskich mogła być realizowana w tym większym sto
pniu im większe były dobra, w niewielkim zaś jeśli składały się np. z je
dnej tylko wsi (nie odnosiła się oczywiście do gospodarstw szlachty za
grodowej).
Jak wiadomo, wieś pańszczyźniana była pod względem społecznym
dość znacznie zróżnicowana. Formalnym przejawem tego zróżnicowa
nia był podział gospodarstw chłopskich na kategorie, zależnie od ich
wielkości i obciążeń pańszczyźnianych. Na Mazowszu w 2 poł. X V I I I
wieku podział ten nie był rozbudowany w tym stopniu, co np. w Wiel
kopolsce czy Małopolsce, i na ogół ograniczał do trzech kategorii: 1 — go
spodarstwa pełnorolne (przeważnie V2, rzadko 1 włóka); 2 — gospodar
stwa zagrodnicze (przeważnie o połowę mniejsze od pełnorolnych); 3 —
komornicy (nie posiadający przeważnie wcale ziemi, utrzymujący się
�R O D Z I N A I G O S P O D A R S T W O CHŁOPSKIE W X V I I I W.
53
z wyrobnictwa we dworze i u chłopów). W niektórych wsiach wyróżnia
no jedynie tzw. „gospodarzy" (np. y włókowych) i komorników, w in
nych podział był bardziej rozbudowany — prócz wymienionych katego
rii istniały jeszcze niewielkie gospodarstwa chałupnicze (bardzo zróżni
cowane pod względem wielkości — często składają się tylko z domu
i ogrodu — ale mniejsze od zagrodniczych). Te charakterystyczne dla
okresu feudalnego podziały utrzymywały się jeszcze długo po uwłasz
czeniu, a np. w Małopolsce w 2 poł. X V I I I wieku bariera między kmie
ciem a chałupnikiem była niemalże nie do pokonania. Ożenki, kontak
ty towarzyskie itp. były dość rygorystycznie ograniczane do własnej
lub zbliżonej pod względem majątkowym grupy.
W XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej podziały te znajdowały wyraźne
odbicie przede wszystkim na płaszczyźnie stosunków z dworem — ró
żne były ich obowiązki wobec dworu, inną otrzymywali „załogę". Nie
odgrywały jednak większej roli np. przy zawieraniu małżeństw (np. w do
brach jednowioskowych tego rodzaju ograniczenia były niemożliwe)
i innego rodzaju kontaktach. Przynależność do tej czy innej kategorii
nie była bowiem wówczas niczym stałym i zależała przede wszystkim
od dworu. Jak już wspomniano wcześniej, dwór mógł osadzić na pełnorolnym gospodarstwie parobka, czy też zbiegłego z innych dóbr człowie
ka „luźnego", mógł też gospodarza nie wywiązującego się z obowiąz
ków, np. ze względu na stan zdrowia czy wiek, pozbawić gospodarstwa.
Chłop pańszczyźniany mógł więc kolejno być parobkiem, zagrodnikiem,
„gospodarzem", a na starość spaść np. do kategorii komorników. Sy
tuacja ludzi starych była wówczas bez wątpienia gorsza niż w okresie
pouwłaszczeniowym. Nie istniały np. żadne gwarancje materialnego za
bezpieczenia na starość. We wsi pouwłaszczeniowej dzieci nawet, jeśli
nie chcą, zobowiązane są do utrzymywania starych rodziców pod groź
bą nie zapisania im ziemi. We wsiach pańszczyźnianych, w których nie
istniało prawo zakupne, ziemię otrzymywało się nie od rodziców, a od
dworu. Wspólne gospodarowanie dorosłych dzieci z rodzicami było, jak
już wspomniano, rzadkością. Stosunkowo często natomiast można w in
wentarzach dóbr ziemskich natrafić przy opisie gospodarstw chłopskich
na uwagę, że stary ojciec lub matka gospodarzy żyli z żebraniny, utrzy
mywali się z wyrobnictwa, byli pastuchami we dworze itp. Ten brak
zabezpieczenia na starość nie oznaczał bynajmniej, że ludzie starzy nie
odgrywali żadnej roli w społeczności wiejskiej. Byli oni strażnikami tra
dycji, tymi którzy posiadali największy zasób wiedzy i doświadczenia.
Odwoływanie się do tradycji, powoływanie się na zachowane w pamięci
starców dawne wymiary obowiązków pańszczyźnianych, stare, korzy
stniejsze miary, było dla ówczesnej wsi jedną z form obrony przed wzra
stającym wyzyskiem ze strony dworu. Ludzie starzy nie tylko stali na
2
�5á
ANDRZEJ WOZNIAK
straży obyczajów pewnych form obrzędowych, bywali także, nie
oficjalnymi wprawdzie, rzecznikami interesów wsi, a ich świadectwo
stanowiło niekiedy dość ważki argument. Niejednokrotnie zresztą powoftywajli się na nie sami właściciele ziemscy w sporach z sąsiadami
0 granice dóbr itp.
Instytucją mającą reprezentować wobec dworu interesy wsi pań
szczyźnianej był w opinii historyków polskich przełomu X I X i X X wieku
samorząd wiejski . Badania powojenne wykazały jednak, że instytu
cje samorządowe, szczególnie w dobrach prywatnych, reprezentowały
interesy dworu, a nie wsi, będąc przeważnie czymś w rodzaju taniego
przedłużenia dworskiej administracji . Na Mazowszu samorząd wiej
ski istniał przede wszystkim w dobrach kościelnych i królewszczyznach.
We wsiach prywatnych był instytucją występującą dość rzadko, głównie
w dobrach magnackich. Członków samorządu — a byli nimi wyłącznie
chłopi posiadający ziemię — zatwierdzał, a niekiedy wręcz wyznaczał
dwór. Samorząd, który rzeczywiście próbował bronić interesów wsi,
narażał się dworowi, spełniający posłusznie polecenia dworu był nie
popularny w społeczności wiejskiej. Wypadki solidarności poszczegól
nych członków samorządu z wsią, niekiedy wręcz pełnienie przez nich
roli przywódców i organizatorów antyfeudalnego oporu wsi, świadczą
jedynie, że urząd wiejski powołany do życia przez dwór dla jego włas
nych potrzeb i wygody odgrywał niejednokrotnie rolę całkowicie sprze
czną z tymi założeniami .
10
11
12
Na przykładzie rodziny chłopskiej staraliśmy się pokazać, jak wszech
stronna i daleko idąca była ingerencja dworu w życie gospodarcze
1 społeczne mazowieckiej wsi pańszczyźnianej: większość dziedzin ży
cia wsi, będących w okresie pouwłaszczeniowym w gestii rodziny chłop
skiej, w warunkach gospodarki pańszczyźnianej kontrolowana była przez
dwór. Chociaż nie wchodzi to w zakres niniejszej pracy, nasuwa się
jednak pytanie, jakie wynikają z tego konsekwencje dla obrazu kultu
rowego ówczesnej wsi. Źródła, na których opiera się praca (przeważnie
dokumenty o charakterze gospodarczym), zawierają stosunkowo nie
wiele wiadomości na ten temat. Ciekawe i bogate źródła do badań nad
1 0
D. U1 a n o w s к i, Wieś polska pod względem
prawnym od wieku XVI do
XVIII,
„Rocznik Akademii Umiejętności", R. 1893-1894; J . R a f a c z , Ustrój wsi
samorządowej
małopolskiej
w XVIII w., Lublin 1922.
J . T o p o l s k i , Położenie
i walka klasowa chłopów w XVIII
w. w dobrach
arcybiskupstwa gnieźnieńskiego,
Warszawa 1956; E . R o s t w o r o w s k i , Rola urzę
du wiejskiego w walce klasowej wsi małopolskiej,
[w:] Studia z dziejów wsi mało
polskiej w drugiej polowie XVIII w., Warszawa 1957.
A. W o ź n i a k ,
Samorząd
wsi mazowieckiej
XVIII
w., „Rocznik Mazo
wiecki", t. I I I : 1970, s. 1159 n.
1 1
1 2
�RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W.
55
obyczajowością chłopską tego okresu — księgi sądowe wiejskie i miej
skie — są w mazowieckich zespołach archiwalnych, głównie wskutek
zniszczeń wojennych — rzadkością .
To, co zostało wyżej powiedziane o roli dworu w życiu wsi, nasuwa
jednak pewne refleksje. Mówi się często o drugiej połowie X I X wieku
jako okresie szczególnego rozwoju wielu dziedzin kultury ludowej, szcze
gólnie zaś sztuki, obrzędowości itp. Proces ten wiąże się na ogół z re
formami uwłaszczeniowymi na wsi polskiej. Stwierdzenie to, choć oparte
v/ głównej mierze na materiałach z 2 połowy X I X stulecia i później
szych, znajduje w pewnej mierze potwierdzenie w tym, co powiedziano
0 wsi pańszczyźnianej. Sztuka, obrzędy, zwyczaje prawne stanowią nie
jako kulturową oprawę działalności gospodarczej chłopa, uświetniają
1 sankcjonują wszelkie jego działania i poczynania. Są tym bogatsze,
im chłop ma większą samodzielność gospodarczą. Im bardziej ograni
czona z zewnątrz jest możliwość działalności gospodarczej chłopa, jego
pozycja społeczna — tym mniej istnieje okazji do tworzenia owej „obu
dowy". Nie istnieje potrzeba sankcjonowania przy pomocy zwyczajów
i obrzędów norm, które nie tylko nie są własnymi normami społecz
ności wiejskiej, lecz przeważnie nawet nie są przez nią akceptowane.
Charakterystyczny dla kultury ludowej konserwatyzm, niechęć do
wszelkich „nowinek", wiążąca się z przeświadczeniem, że nie przyno
szą one nigdy niczego dobrego, znajdowały w warunkach gospodarki
pańszczyźnianej uzasadnienie jako jedna z form obrony przed pogar
szaniem się sytuacji w s i , co w znacznym stopniu przyczyniło się do
ich utrwalenia i pogłębienia.
13
u
1 3
W stosunku do sąsiedniego terenu, tzw. wschodniej Wielkopolski, zagadnie
nia te znalazły odbicie w licznych pracach B. Baranowskiego. Niejako podsumowa
niem wieloletnich badań autora (n.b. w formie dostępnej szerokiemu kręgowi czy
telników) jest wydana niedawno Kultura ludowa XVII
i XVIII
w. na ziemiach
Polski środkowej,
Łódź 1971.
Por. W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa 1970, s. 234-250.
1 4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ec71d8c7e829b65c0e36147750c818e.pdf
65b7a0b9d5aae3246d5bb3d462c11db1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1965
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Subject
The topic of the resource
kultura społeczna
rodzina
społecznośc miejska
małe miasta
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1824
Title
A name given to the resource
Rodzina małomiasteczkowa / LUD 1989-90 t.73
Description
An account of the resource
LUD 1989-90 t.73, s.85-100
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Beba, Bożena
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
II. ARTYKUŁY
I MATERIAŁY
BOZENA BEBA
Ośrodek Badań Naukowych
im. W. Kętrzyńskiego
w Olsztynie
RODZINA MAŁOMIASTECZKOWA.
SPECYFIKA
I PRZEMIANA
Wobec bogactwa i różnorodności tematów, jakie mogą być podejmowane w badaniach nad rodziną I, wybrane w artykule do analizy prezentują się bardzo skromnie. Dotyczą specyfiki i przemian kulturowych
rodziny małomiasteczkowej i obejmują takie zagadnienia jak:
1. cechy społeczno-demograficzne;
2. zróżnicowanie środowiska mieszkalnego;
3. zmiany w strukturze rodziny;
4. więź rodzinna na tle więzi sąsiedzkiej i zawodowej.
Zważywszy jednak, że odnoszą się one aż do ośmiu miasteczek, to
wydaje się, że wartość pracy polegać będzie raczej na wynikach analizy porównawczej niźli na zaprezentowaniu bogactwa tematyki związanej z rodziną.
Podstawą opracowania są głównie materiały terenowe uzyskane
w zespołowych badaniach nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Zgromadzone zostały w sześciu spośród ośmiu omawianych,
a mianowcie w Bisztynku, Rynie, Nowogrodzie, Lidzbarku Welskim,
Dynowie i Dobczycach. Materiały dotyczące Kobylina i Zagórowa zaczerpnięto z gotowego opracowania 2. Badania prowadzone były przez
Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, pod kierunkiem A. Szyfer. Rozpoczęto je w latach siedemdziesiątych w czterech
I
Z. Tyszka, Socjo~ogiczny
todologiczne
problemy
badań
punkt
widzenia
nad rodziną,
w badaniach
nad
[w:] Me1980, s. 11-24;
Poznań 1980,
rodziną,
pod red. Z. Tyszki, Poznań
J. Burszta, Etnogoraficzny punkt widzenia w badaniach nad rodzinq,
s. 63-72.
I B. Januszkiewicz,
Rola tradycji
w życiu społeczno-kulturowym
środowisk
łomiasteczkowych.
Na
przykładzie
w maszynopisie, w posiadaniu
wybranych
autorki.
miejscowości
Wielkopolski.
maPraca
�8G
miasteczkach byłego województwa olsztyńskiego - w Rynie, Bisztynku, Rucianem-Nidzie 3 i Lidzbarku Welskim. Kontynuowano w latach
osiemdziesiątych w miasteczku Nowogród koło Łomży, Dynów koło
Rzeszowa i Dobczyce koło Krakowa. Narzędziem badawczym był kwestionariusz wywiadu, różny w różnych miasteczkach, w którym jednak
generalnie zwrócono uwagę na takie zagadnienia jak: 1. więź społeczna,
rozumiana jako identyfikacja z określoną społecznością lokalną; 2. rodzina, sposób życia, obrzędowość rodzinna, więź rodzinna, sąsiedzka
i zawodowa; 3. działalność lokalnych instytucji; 4. małomiasteczkowy
system wartości; 5. obrzędy doroczne i inne małomiasteczkowe imprezy
kulturalne o charakterze ludowym.
Interesującego materiału dostarczyły również badania ankietowe dotyczące systemu wartości oraz miejscowe dokumenty państwowe i prywatne. Badania prowadzone były na 1011/0 próbie celowej proporcjonalnej z uwzględnieniem wieku i takich kategorii społeczno-zawodowych
jak: rolnicy, rolnicy-robotnicy, robotnicy, rzemieślnicy, inteligencja.
Chciałbym dodać, że wspomniany dość skromny zakres tematyczny,
niezbyt konsekwentnie dotyczący zagadnień struktury
rodziny albo
funkcji rodziny, wypływa także z faktu, że badania nad rodziną małomiasteczkową miały zmieścić się w kontekście innych problemów, niemniej ważkich dla w ogóle badań nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Ponadto zróżnicowanie czasowe oraz niejednorodność
narzędzia badawczego - kwestianariusza, przysporzyły mnie - podobnie jak autorom innych tematów - nieco kłopotu, zwłaszcza w analizie
porównawczej. Jednakże dla ukazania trendów rozwojowych nie miało
to większego znaczenia.
Na temat rodziny małomiasteczkowej napisano jak dotąd niewiele.
Najczęściej jeszcze w związku z monografiami społeczności lokalnych,
gdzie wyznaczano jej różną rangę w kontekście innych problemów.
Przykładem choćby trzy monografie wydane przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 4. Ostatnie lata i badania pod
kierunkiem Z. Tyszki podjęły tę problematykę w tym sensie, że w związku z teoretyczno-metodologicznymi założeniami badań warunków zróżnicowania procesów rozwojowych rodziny, wprowadzono pojęcie makrostruktury, mezostruktury i mikrostruktury
społecznej. Makrostruk8 Ruciane-Nida
nie zostało uwzględnione
w opracowaniu,
ponieważ nie prowadzono w nim badań nad rodziną.
4 A.
Szyfer, Spoleczność i kultura
malego
miasta.
Studium
na przykladzie
Rynu, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja
drobnomieszczańska
w społeczności malomiasteczkowej
Lidzbarka
Welskiego,
Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska,
Ruciane-Nida,
kształtowanie
się spoleczności uprzemysławianego
miasteczka,
Olsztyn
1984.
�87
tury - podstawą zróżnicowania rodzin jest przynależność do określonej
klasy, warstwy czy regionu; mezostruktury - podstawą jest zróżnicowanie poprzez typy społeczności lokalnych i mikrostruktury - podstawą różnorodność struktury samej rodziny i jej powiązań z kręgami towarzyskimi, familijnymi czy sąsiedzkimi 5. Nie omawiając szerzej szczegółów dotyczących założeń badawczych, pragnę jedynie zwrócić uwagę,
że owe mezostruktury społeczne, które dotyczą społeczności lokalnych,
a więc i społeczności małomiasteczkowych, wprowadzają pod obserwację badaczy rodzinę małomiasteczkową. Owoce tych badań są jeszcze
niezbyt obfite (zaprezentowane w wymienionej pracy zbiorowej pod
redakcją Z. Tyszki, gdzie poważny swój udział mają członkowie zespołu
badawczego nad kulturą rodziny Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu
pod kierunkiem Z. Jasiewicza) 6, lecz bliska już perspektywa pojawienia
się będących w przygotowaniu prac na ten temat wzbogaci problematykę, może także o monograficzne ujęcie.
Zanim przejdę do omówienia wybranych zagadnień związanych
z współczesną rodziną małomiasteczkową, chciałabym w skrócie przedstawić jej tradycyjny model oraz biegunowe przeciwstawienie tego modelu, jakim jest współczesna rodzina wielkomiejska. Mają one tworzyć
płaszczyzny odniesienia w określaniu cech charakteryzujących
współczesną rodzinę małomiasteczkową i służyć analizie materiału empirycznego.
Tradycyjna rodzina małomiasteczkowa (przez tradycyjną rozumiem
XIX-wieczną), to właściwie dwa jej modele - rolniczy i rzemieślniczo-kupiecki. Małomiasteczkowa rodzina rolnicza była bardzo zbliżona do
rodziny chłopskiej, zwłaszcza w swojej strukturze, ponieważ podstawą
tej struktury był stosunek do ziemi i praca na roli, podobne w obu środowiskach. Ze względu na rolniczy charakter miasteczek w Polsce model rolniczej rodziny był w nich dominujący. Czym się charakteryzowała
taka rodzina? Przede wszystkim była ona wielodzietna i wielopokoleniowa. Jej wspólną płaszczyzną była ziemia, dziedziczona - poza nielicznymi wyjątkami - w linii męskiej. Wyznaczało to patriarchalny
charakter rodziny, czyniąc głównym autorytetem ojca, któremu pozostali członkowie - zarówno żona i dzieci, a także dziadkowie na dożywociu - winni byli posłuszeństwo. Ojciec decydował o sprawach majątkowych, o przyszłości dzieci i rozstrzygał o sprawach moralnych. Reprezentował rodzinę na zewnątrz.
Ponieważ wszyscy członkowie rodziny zatrudnieni byli w gospodar5
nego,
Z. Tyszka,
Społeczne
[w:] Rodzina
a
Bydgoszcz 1984, s. 15-22.
6 Rodzina
a struktura
uwarunkowania
struktura
społeczna,
społeczna,
cech
rodziny
praca
i procesów
zbiorowa
życia
pod red.
rodzin-
Z. Tyszki,
praca zbiocowa, pod red. Z. Tyszki. op. cit.
�88
stwie rolnym (także dzieci) ich role były ściśle określone i jakby przywiązane do wypełnianych obowiązków, wynikających z podziału pracy.
Do roli kobiety należało wypełnianie obowiązków związanych z prowadzeniem domu, wychowaniem dzieci, obrządkiem bydła, trzody chlewnej i drobiu oraz pomoc w niektórych pracach polowych - zwłaszcza
związanych z uprawą roślin okopowych. Do mężczyzny natomiast praca związana z konserwacją zagrody, większość prac polowych (przede wszystkim uprawa roślin zbożowych) i "obrządek przy koniach" 7.
Na płaszczyźnie wspólnoty majątkowej i wzajemnych zależności między członkami rodziny kształtowała się określona więź rodzinna, która
każdemu z nich wyznaczała przywileje i powinności. Niemniej ważna
od rodzinnej była dla rodziny rolniczej więź sąsiedzka, która spełniała
nie tylko doniosłą rolę ekonomiczną (głównie w sferze wzajemnej pomocy w pracach polowych), lecz także społeczną - przede wszystkim
konsolidowała społeczność lokalną.
W czym ta tradycyjna rodzina rolnicza różniła się od rzemieślniczo-kupieckiej? W rzeczywistości często niczym, bo w miasteczku o charakterze rolniczym rzemieślnik, posiadając zazwyczaj kawałek ziemi, był
też jednocześnie rolnikiem. Lecz w swej modelowej postaci i w miasteczkach o charakterze rzemieślniczo-handlowym
(wiele miasteczek zaboru
pruskiego, szczególnie na obszarze Pomorza), odbiegała nieco od modelu
rodziny rolniczej. Mimo jej patriarchalizmu, który podobnie jak w rolniczej wypływał ze stosunku własności, inna w niej była pozycja kobiety. Istniał w niej bardziej kategoryczny podział ról między małżonkami, ponieważ kobieta z reguły nie była angażowana w prowadzenie
warsztatu rzemieślniczego. Była odpowiedzialna za dom i prowadzenie
budżetu domowego i szczególnie to drugie dawało jej dość znaczną swobodę w decydowaniu o sprawach domowych oraz podbudowywało jej
pozycję w rodzinie. (Myślę, że ów fakt jest niedoceniany w stwierdzeniach, które kobiecie w rodzinie drobnomieszczańskiej - rodzinie wywodzącej się z rodziny rzemieślniczej i kupieckiej - przypisują wręcz
poddańczą wobec męża rolę).
Podobnie jak w rodzinie rolniczej, kształtowały się wzajemne relacje
między rodzicami i dziećmi, z tą jednak różnicą, że dzieciom rzemieślniczym i kupieckim, a zwłaszcza synom stawiano konkretne wymagania
dotyczące zdobycia zawodu. Był on nieodzowny dla podjęcia pracy
w warsztacie rzemieślniczym, ale jednocześnie stwarzał, co aktywniejszym jednostkom, możliwość usamodzielnienia się bez pomocy materialnej rodziców w sytuacjach konfliktowych.
7 S. Szynkiewicz,
Rodzina, [w:] Etnografia
Polski, Przemiany
kultury
t. I, praca zbiorowa, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej.
trz.eba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław 1976, s. 477-489.
ludowej,
A. Ku-
�89
Bardzo istotną cechq rozmcującą rodzinę rolniczą i rzemieślniczo-kupieckć! była natomiast więź sąsiedzka, która wśród rzemieślników i kupców odgrywała marginalną rolę wobec istnienia cechów, bractw i stowarzyszeń, które nie tylko organizowały zewnętrzne sprawy ekonomiczne, ale całe życie społeczno-kulturalne,
a nawet stanowiły płaszczyznę
moralnej oceny R.
Nie jest moim zamierzeniem przedstawić tutaj, jak kapitalistyczna,
a później socjalistyczna industrializacja i urbanizacja rozkruszały stopniowo i jednocześnie stapiały w jedno owe modelowe postaci rodzin.
Na ten temat literatura jest dość bogata 9, lecz pragnę - korzystając
z przemyśleń Z. Tyszki - zaprezentować cechy współczesnej rodziny
wielkomiejskiej, jako przeciwstawnego modelu, wyznaczającego kierunek zmian dotyczących w ogóle rodziny polskiej.
Jest więc to rodzina, w której warsztat pracy został oderwany od
spraw rodzinnych i w zasadzie nie stanowi jej własności prywatnej.
Ma to istotny wpływ na podział ról, autorytetów - w ogóle wzajemnych relacji między członkami rodzin. Zarówno małżonkowie, jak
i dzieci stają się partnerami
w wypełnianiu obowiązków rodzinnych.
Przeważnie oboje małżonkowie i częściowo dzieci zatrudnieni są poza
domem, co daje im pewną niezależność ekonomiczną, obniżając poważnie znaczenie rodziny jako płaszczyzny interesu ekonomicznego (nie
mówiąc już o przymusie), a dając miejsce coraz bardziej istotnemu życiu emocjonalnemu. Będąc rodziną nuklearną (rodzice + dzieci), dalece
ekonomicznie i społecznie niesamowystarczalną,
jest ona powiązana
z rozlicznymi instytucjami, które wyręczają ją w zakresie niektórych
funkcji. (Są to przeważnie instytucje o charakterze usługowo-technicznym, wychowawczYm i kulturalnym). Wielkomiejska rodzina jest ponadto heterogeniczna kulturowo i społecznie oraz anonimowa na tle
społeczności, w której żyje. Charakteryzuje się dominacją więzi rodzinnej i zanikiem więzi sąsiedzkiej na rzecz przeważnie luźnych układów
tworzyskich, kształtowanych na płaszczyźnie zawodowej 10.
s Por. M. Barański, Rodzina od czasów najdawniejszych
do końca XVIII
wieku,
[w:] Przemiany
rodziny
polskiej,
pod red. J, Komorowskiej,
Warszawa
1975,
s. 23-51.
v Patrz: A. Kłoskowska, Rodzina w Polsce Ludowej,
[w:] Przemiany
społeczne
w Polsce Ludcwej,
pod red. A. Sarapaty, Warszawa 1965, s. 505-551; J. Turowski,
Przemiany współczesnej
rodziny,
"Zeszyty Naukowe KUL", t. 2, 1959, z. 4, s. 23-54;
Z. Tyszka, Rodzina w ustroju kapitalistycznym
i socjalistycznym,
[w:] Przemiany
rodziny polskiej, op. cit., s. 361-383; Z. Jabłonowska, Rodzina w XIX i na początku
XX wieku, j.w. s. 52-71.
IQ Z.
Tyszka, Teoretyczno-metodologiczne
podstawy
badań
funkcji
rodziny
współczesnej, [w:] Rodzina a struktura
społeczna, op. cit., s. 140.
�90
Przedstawione w wielkim skrócie modele rodzin są wyłącznie rekapitulacją tego, co zostało dotąd powiedziane w literaturze przedmiotu
Jak już zaznaczyliśmy, mają one jedynie tworzyć tło i płaszczyznę odniesienia dla analizy materiału empirycznego.
Określając cechy społeczno-demograficzne rodziny małomiasteczkowej wzięłam pod uwagę dwa zjawiska: dzietność i liczbę pokoleń zamieszkujących razem w rodzinie. (Dobór tych właśnie zjawisk został
zdeterminowany zebranym materiałem terenowym).
Dzietność, która jest przede wszystkim przedmiotem badań demografii, może być ujmowana na wiele sposobów. Dla potrzeb opracowania rozróżniamy jedynie dzietność idealną od zrealizowanej. Pierwsza
z nich oznacza w demografii dzietność pożądaną, druga aktualną w czasie prowadzonych badań 11.
Zagadnienie dzietności idealnej nie było przedmiotem badań kwestionariuszowych
prowadzonych
przez Ośrodek Badań Naukowych
im. W. Kętrzyńskiego. Rozpoznanie tego zjawiska przeprowadzono jedynie w miasteczku Zagórów i Kobylin. (Jak pamiętamy są to odrębne
badania przeprowadzone przez B. Januszkiewicza). W obu miasteczkach
pogląd na idealną liczebność dzieci w rodzinie kształtuje się podobnie.
Kategorią różnicującą jest wiek. Młodzi (do których zaliczane są osoby
do około 45 lat), za idealną uważają rodzinę z dwojgiem lub trojgiem
dzieci, natomiast starsi wymieniają czworo i więcej. Ograniczanie liczby
dzieci do dwojga czy trojga wśród młodych małżeństw wiąże się przede
wszystkim z chęcią poprawienia warunków bytowych i czasem także
możliwością uczestnictwa w kulturze. W sumie jednak świadczy o osłabieniu oddziaływania norm obyczajowych w planowaniu rodziny i wprowadzeniu w tę sferę rachunku ekonomicznego.
Nie wiadomo czy deklarowane chęci wpłynęły na zrealizowany model dzietności rodzin w badanych miasteczkach, ponieważ brak na ten
temat danych. Należy jednak przypuszczać, że miały one znaczenie
w realizacji zamierzeń. Pośrednio potwierdzają to wyniki badań z pozostałych miasteczek, gdzie dzietność zrealizowana ogranicza się do
dwojga trojga dzieci. Wyjątek stanowią dwa miasteczka postmigracyjne - R,yn i Bisztynek - gdzie przekracza ona nieco liczbę czworga dzieci.
Wielodzietność rodzin, zwłaszcza we wsiach i miasteczkach na terenach postmigracyjnych,
nie jest zjawiskiem przeze mnie odkrytym.
Wiąże się to ze szczególną witalnością biologiczną, zwłaszcza migrantów - nazwałabym ich - z wolnego wyboru. Z faktem, że w większości
11
z.
kobiet
w Polsce, Statystyka
Polski,
GUS, Warszawa
Dzietność idealna, s. 29, dzietność z.realizowana, s. 66
Dzietność
Smoliński,
1980, oprac.
�91
pochodzili oni ze wsi, gdzie tradycje wielodzietności były w latach tuż
powojennych jeszcze bardzo silne oraz z przyczynami ze sfery psychiki,
ponieważ narodziny dziecka traktowano jako prawo do zamieszkania na
obcym terenie.
Rozpatrzenie zjawiska dzietności poprzez kategorie społeczno-zawodowe i kategorie wieku pozwala dodać, że generalnie w badanych miasteczkach te wielodzietne rodziny są rodzinami przede wszystkim rolniczymi, dalej rolniczo-robotniczymi i robotniczymi o pochodzeniu rolniczym ze wsi. W przewadze też są nimi rodziny należące do starszej
generacji, choć to zjawisko wiąże się także z faktem, że dzietności w rodzinach młodego pokolenia nie można uznać za zakończoną.
Rodziny rolnicze i rolniczo-robotnicze są też jeszcze najczęściej rodzinami trzypokoleniowymi (dlatego tak niewiele ich w Lidzbarku Welskim - 72 na ogółem 1428 -, który jest miasteczkiem robotniczym
o tradycjach rzemieślniczo-handlowych i stosunkowo dużo w Dynowie - 225 na 1119 - gdzie dominują tradycje rolnicze). Inaczej nieco
kształtuje się to zjawisko w Bisztynku, gdzie rodziny rolnicze z reguły
są dwupokoleniowe. Migrujący z mazowieckiej wsi przeważnie młodzi
jeszcze małżonkowie nie zdążyli stać się dziadkami. Nie wiadomo też,
czy wobec dominacji tendencji ograniczania organizacji życia rodzinnego do ram rodziny podstawowej, rolnicze rodziny w Bisztynku kiedykolwiek osiągną trzypokoleniowość. Ostatecznie jednak we wszystkich
miasteczkach dominują rodziny dwupokoleniowe.
Tak więc zarówno dzietność, jak i liczba pokoleń zamieszkujących
razem w małomiasteczkowej rodzinie ulega redukcji. Podąża więc
w tym procesie za przemianami charakteryzującymi
rodzinę wielkomiejską·
Rodziny małomiasteczkowe żyją w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym. Zróżnicowanie standardu mieszkaniowego w znacznej mierze związane jest z wyposażeniem miasteczek w podstawowe
urządzenia komunalne. Drugą nie mniej ważką przyczyną owego zróżnicowania, są tradycje kulturowe, wyrażające się w sposobie urządzania
mieszkań, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz w upodobaniach
co do pożywienia i ubioru.
Omawiane miasteczka są miejscem znacznych kontrastów w standardach mieszkaniowych. Zaryzykowałabym
nawet twierdzenie, że
większych niż w mieście czy nawet na wsi. Jeśli wieś polska w swojej
zamożności różnicuje się bardziej poprzez regiony, to w warunkach małego miasta ono samo zawiera w sobie ten kontrast. Przyczyna tego leży
najprawdopodobniej w strukturze
społeczno-zawodowej mieszkańców
małych miast - w marginalnym i bez perspektyw rozwoju rolnictwie
małomiasteczkowym oraz w nader korzystnej sytuacji materialnej ma-
�łomiasteczkowego rzemiosła i uprzywilejowanej pozycji niektórych zawodów inteligenckich.
O najbardziej wyrównanym i jednocześnie dość niskim standardzie
są mieszkania w Rynie i Bisztynku. Większość z nich podlega zarządom
miejscowej gospodarki komunalnej, choć w rolniczym Bisztynku w odróżnieniu od robotniczego Rynu nieco więcej jest własnościowych domków jednorodzinnych. Ludność tych miasteczek przejawia mało inicjatywy w zakresie modernizacji mieszkań. Większą wagę przywiązuje się
do samego wyposażenia wnętrz, pozostawiając sprawę remontów kapitalnych gospodarce komunalnej.
Większe starania o podwyższenie standardu mieszkaniowego czynią
mieszkańcy Nowogrodu - miasteczka o tradycjach rolniczych, zmieniającego się w rolniczo-robotnicze. Charakterystyczne
w zabudowie
tego miasteczka jest stawianie obok drewnianej krytej strzechą chałupy,
murowanego domku jednorodzinnego z wodociągiem i kanalizacją. Kontrast jest więc dość specyficzny i nie przebiega między kategoriami
społeczno-zawodowymi lecz między pokoleniami. Nie jest też drastyczny,
bo owe (przeważnie należące do rolników-robotników) domki jednorodzinne, to nie luksusowe wille, poza tym dość równomiernie rozmieszczone w krajobrazie miasteczka. Potwierdzają raczej jednorodność kultury społeczności i jednorodność zmian niźli ich zróżnicowanie.
Podobnie w Lidzbarku Welskim nie zauważa się jakichś drastycznych kontrastów mimo, że w tym miasteczku luksusowa willa nie jest
obiektem rzadkim. Lecz generalnie standard mieszkaniowy jest w nim
znacznie wyższy, co wypływa z faktu, że większość budynków stanowią
domki jednorodzinne zbudowane przeważnie w latach sześćdziesiątych.
Ten pęd do budownictwa domków jednorodzinnych ma swoje źródło
w konieczności odbudowy miasteczka zniszczonego w działaniach wojennych oraz w potencjale ludności o tradycjach rzemieślniczych, szczególnie aktywnej w kształtowaniu środowiska materialnego.
W odniesieniu do Kobylina i Zagórowa nie dysponuję takimi informacjami, które pozwoliłyby mi określić standard mieszkaniowy w tych
miasteczkach. Można jedynie przypuszczać, że w Kobylinie jest on zbliżony do tego, jaki reprezentuje Lidzbark Welski, czego przyczyną jest
fakt, że te dwa miasteczka leżą na obszarze kultury wielkopolsko-pomorskiej, która ukształtowała już wcześniej zarówno środowisko materialne, jak i postawy ludzkie wobec kształtowania tego środowiska
(tradycje pracy organicznej). Na pewne zróżnicowanie między Lidzbarkiem Welskim a Kobylinem może wpływać fakt, że Kobylin posiada
nieco mniejszy potencjał ekonomiczny i dość znaczny udział rolników
w strukturze społeczno-zawodowej.
Najbardziej kontrastowe ze względu na stan budynków są dwa ostat-
�93
nie spośród omawianych miasteczek - Dynów i Dobczyce, choć generalnie Dobczyce reprezentują nieco wyższy poziom niźli Dynów. Istnieją
w nich jakby strefy biedoty i bogactwa. W pierwszej spotkać można
rozpadającą się chałupę starego rolnika czy rolnika-robotnika - emeryta, wyposażoną w niezbędne meble i sprzęty, zaś w drugiej stoją rzędem
luksusowe wille, należące przeważnie do rzemieślników, ale także robotników i rolników (mających rodziny w Stanach Zjednoczonych) lub do
lekarza czy weterynarza.
Wobec dostrzeżonej olbrzymiej różnorodności sposobów urządzania
mieszkań, zaistniała potrzeba znalezienia pewnych modelowych rozwiązań. Skorzystałam tu z doświadczeń i sugestii B. Januszkiewicza,
który dla uporządkowania tej zróżnicowanej rzeczywistości wprowadził
trzy modele - tradycyjny, nowoczesny i eklektyczny 12. W tradycyjnym
modelu wyposażenia wnętrz dominują stare meble. W miasteczkach
o tradycjach drobnomieszczańskich, czyli w Lidzbarku Welskim, Kobylinie i Zagórowie, meble te nawiązują do stylu mieszczańskiego - są
ciężkie, wielkie, solidne i wykonane przeważnie przez rzemieślników na
specjalne zamówienie. (W Lidzbarku Welskim jest ich stosunkowo
najmniej z powodu zniszczeń dobytku w trakcie działań wojennych).
Posiadają je przeważnie zasiedziałe w miasteczku zamożne rodziny rzemieślnicze, kupieckie czy urzędnicze, tzw. "obywatelskie". W skład tych
mebli wchodzą zazwyczaj łóżka tzw. "małżeńskie", komody, szafy trzydrzwiowe, szafonierki, kredensy, kanapy, a wyjątkowo też biblioteki
i pianina. Głównymi elementami wystroju są w tym modelu narzuty na
łóżka, tapczany, makaty, haftowane i wykonywane na drutach poduszki,
koronkowe serwety i wreszcie obrazy, przeważnie o tematyce religijnej.
W miasteczkach o tradycjach rolniczych, (w Nowogrodzie, Dynowie
i częściowo w Dobczycach), w tym tradycyjnym modelu znajdują się
raczej meble ludowe. Choć dość trudno już znaleźć wśród nich skrzynię
malowaną lub kufer. Są to zazwyczaj prymitywne szafy, stoły, ławy,
stołki, wykonywane przez miejscowych rzemieślników lub przez samych
właścicieli. W dekoracji zaś dominują narzuty, makatki, serwety, o charakterystycznych regionalnych motywach, chodniki - "szmaciaki", które dotąd występują w miasteczku Nowogrodzie i Rynie (w Nowogrodzie
jest to miejscową tradycją a w Rynie - mazurską, jak i napływową,
wileI1ską). Ta "ludowa wersja" tradycyjnego modelu urządzania mieszkań
dominuje wśród starych rolników, lecz spotykana jest również wśród
starszych robotników i rzemieślników.
W nowoczesnym modelu wyposażenia wnętrz (poza nielicznymi przykładami oryginalnych rozwiązań) panują meble segmentowe - co do12
B. Januszkiewicz,
op. cit., s. 99 i nast.
�94
tyczy głównie mieszkań w blokach, oraz segmentowe łącznie z kompletami meblowymi - w zamożniejszych domkach jednorodzinnych. Ten
model wyposażenia znajdujemy w każdym miasteczku i w każdej kategorii społeczno-zawodowej, raczej jednak wśród młodszych mieszkańców.
Występowanie tego typu wyposażenia zależne jest przede wszystkim od
zamożności, która wiąże się z wcześniej przedstawionym ogólnym standardem mieszkań. W porównaniu z modelem tradycyjnym znacznie
uboższa jest tu dekoracja wnętrz. W zależności od tradycji rodzinnych
(w sensie pochodzenia społecznego), jest w tej dekoracji trochę drobnomieszczańskości lub ludowości, albo w wyniku zanegowania tradycji - wielkie ubóstwo dekoracji lub "silenie się" na "miejską modę".
Model elektyczny, to po prostu wymieszanie elementów tradycyjnego
i nowoczesnego. Dominuje on we wszystkich miasteczkach jak wszystko,
co ma charakter pośredni. Jest udziałem wszystkich kategorii społeczno-zawodowych i wszystkich kategorii wieku, z różnym oczywiście nasileniem. Najbardziej powszechnie występuje w Rynie i Bisztynku, co wiąże
się z dość wyrównanym i niezbyt wysokim poziomem zamożności mieszkańców tych miasteczek.
Zagadnienie przemian w strukturze rodziny ograniczę do rozpatrzenia wzajemnych relacji między małżonkami w oparciu o podział pracy
w rodzinie i priorytet w podejmowaniu decyzji oraz do omówienia wzajemnych stosunków rodziców i dzieci.
Gdybyśmy chcieli oprzeć nasze stwierdzenie o równouprawnieniu
małżonków w rodzinie małomiasteczkowej na wynikach badań dotyczących podziału pracy, musielibyśmy stwierdzić, że do tego równouprawnienia jest jeszcze daleko. We wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje bowiem tradycyjny podział pracy. (Przez tradycyjny
rozumiem ten, jaki został ustalony we wcześniej zaprezentowanych
typach rodziny rolniczej i rzemieślniczo-kupieckiej). Nie jest on tak rygorystycznie przestrzegany i tak kategoryczny, jak w swej klasycznej
wersji - jednak istnieje. W większości rodzin Kobylina i Zagórowa, jak
stwierdza B. Januszkiewicz 13, a szczególnie tam, gdzie kobieta nie podjęła pracy zawodowej, nadal utrzymuje się przekonanie, że mężczyzna
powinien pracować zarobkowo, natomiast kobieta winna zajmować się
prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowywaniem dzieci. Ale
i w tych rodzinach, gdzie kobieta podjęła pracę zawodową, nie odciąża
się jej zbytnio od obowiązków domowych. Pewne odstępstwo od tej tradycji zauważalne jest jedynie wśród młodych małżeństw, przede wszystkim inteligenckich, urzędniczych i częściowo robotniczych oraz w bard~o
starych małżeństwach urzędniczych czy robotniczych, gdzie mąż-emeryt,
II
Ibidem, s. 116.
�H5
z braku zajęć zawodowych, pomaga żonie w prowadzeniu gospodarstwa
domowego.
To dość powszechne przekonanie o różnych sferach odpowiedzialności mężczyzny i kobiety ma znaczny wpływ na ocenę pracy zawodowej
kobiety. Traktowana jest przeważnie jako przymus ekonomiczny - i to
zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Ma ona dla kobiet niewiele
wspólnego z realizowaniem osobistych ambicji (poza środowiskiem inteligenckim i urzędniczym). Dlatego też nie praca zawodowa a dobre prowadzenie domu jest ambicją kobiety i z tego czerpie ona satysfakcję. Za
to też jest ona oceniana przez opinię publiczną, natomiast mężczyzna za
zapewnienie rodzinie materialnych podstaw egzystencji.
Wracając jednak do spraw równouprawnienia, stwierdzić wypada,
że chyba trafniej będzie je wiązać z priorytetem małżonków w sprawie
podejmowania decyzji. Nie można bowiem zaprzeczyć, że pozycja społeczna kobiety w rodzinie znacznie wzrosła. Jest nadmiernie obciążona
obowiązkami (zwłaszcza kobieta pracująca zawodowo), ale jednocześnie
wyzwolona z tradycyjnej postawy żony posłusznej we wszystkim małżonkowi. W podejmowaniu decyzji zauważamy znaczne odejście od tradycyjnego, patriarchalnego wzoru, ponieważ dominującą tendencją jest
porozumienie i wspólnota działań. W następnej kolejności podejmowanie decyzji należy do mężczyzny, co najsilniej występuje w Nowogrodzie i Dynowie w rodzinach rolniczych. Jedynie w Rynie i Lidzbarku
Welskim miejsce to przypada żonom, co w pierwszym przypadku można
tłumaczyć szczególną emancypacją kobiet (zwłaszcza bardzo aktywnych
i samodzielnych kobiet wileńskich) w procesie migracji, w drugim natomiast tradycją rzemieślniczo-kupiecką.
Ten dość jednolity obraz zjawiska wyczerpuje możliwość i potrzebę
dalszych komentarzy czy wyjaśnień. Ostatecznie wypada jednak stwierdzić, że zmiany dotyczące wzajemnych relacji małżonków w rodzinie
małomiasteczkowej przebiegają powoli i z podobnym we wszystkich
miasteczkach zróżnicowaniem poprzez kategorie wieku i kategorie społeczno-zawodowe. Najbardziej tradycyjni są w tym zakresie rolnicy
i ewentualne różnice między miasteczkami zależne są do ich udziału
w strukturze społeczno-zawodowej.
W porównaniu z wzajemnymi stosunkami między małżonkami, relacje między rodzicami i dziećmi uległy znacznie poważniejszym przeobrażeniom. Decydujące znaczenie w tym procesie miało uświadomienie
(zarówno przez rodziców, jak i dzieci) możliwości usamodzielnienia się
dzieci poprzez zdobycie zawodu. Rodzina małomiasteczkowa mimo, że
w znacznym stopniu związana jest jeszcze z własnym warsztatem pracy
(różnie w różnych miasteczkach, w zależności od udziału w ich strukturze społeczno-zawodowej rolników, rolników-robotników i rzemieślników,
�ponieważ są oni właścicielami), nie jest V-l stanie stworzyć przymusu ekonomicznego dla młodszego pokolenia wobec możliwości, jakie oferuje
industrializacja i urbanizacja. Dlatego też nawet w rodzinach rolniczych
czy rzemieślniczych panują dość swobodne stosunki między rodzicami
i dziećmi, oczywiście od momentu, kiedy te dzieci zaczynają zdobywać
pewną samodzielność. Można to zjawisko prześledzić choćby w oparciu
o znaczną swobodę, jaką rodzice dają swoim dzieciom w wyborze zawodów. Stosunkowo bardziej zachowawczy w tej sprawie są mieszkańcy
Nowogrodu i Rynu, co wiązać należy z tradycjonalizmem kultury mazowiecko-kurpiowskiej - w pierwszym przypadku oraz z silną więzią rodzinną i upatrywaniem
możliwości awansu społecznego poprzez wykształcenie wśród ludności wileńskiej, zamieszkującej w przewadze Ryn.
Spośród kategorii społeczno-zawodowej bardziej sprecyzowane zdanie w sprawie zawodów dzieci mają robotnicy a nie rolnicy. Wśród robotników zdobycie dobrego zawodu przez dziecko staje się koniecznością
życiową, podczas gdy dzieci rolników zawsze mogą pozostać na gospodarstwie. Jeśli nawet rodzice mają jakieś marzenia co do zawodów dzieci, to nie narzucają im swojej woli, ograniczają się do doradztwa, wskazując na ewentualne korzyści - zwłaszcza materialne, związane z jego
wykonywaniem.
Więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa, to zjawisko bardzo istotne dla
funkcjonowania rodziny. Mówią one wiele, nie tylko o spójności rodziny,
ale także o danej społeczności lokalnej - jej stopniu tradycyjności i zurbanizowania, stanowiąc istotną podstawę do wnioskowania o typologii
miasteczek.
Spośród trzech wymienionych rodzajów więzi we wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje więź rodzinna. Polaga ona przede
wszystkim na utrzymywaniu kontaktów rodzinnych
okazjonalnych
i powszechnych, na formach wzajemnej pomocy oraz na pielęgnowaniu
pamięci i pamiątek rodzinnych.
Kontakty powszednie dotyczą przede wszystkim rodzin o rozległych
miejscowych koneksjach. Często mają one charakter bezinteresowny, po
prostu "wpada się" do rodziny, by zapytać co słychać, przy okazji oplotkowując nie tylko członków rodziny ale i sąsiadów. Często jednak tym
powszednim wizytom towarzyszy potrzeba i chęć niesienia drobnej pomocy: robienie zakupów, pilnowanie dzieci, uzyskanie drobnej pożyczki,
itp. Odwiedziny "bez okazji" dotyczą także redzin mających krewnych
w pobliskiej wsi, którzy zjeżdżając po zakupy do miasteczka, zatrzymują się u miejscowej rodziny.
Inny charakter mają okazjonalne wizyty. Obejmują znacznie szerszy
krąg krewnych, także tych, zamieszkujących poza daną miejscowością·
W zależności od okazji ten krąg krewnych jest większy lub mniejszy.
�97
Największe zjazdy rodzinne towarzyszą zwykle weselom i pogrzebom,
nieco mniejsze - chrzcinom czy I Komunii świętej, zaś Boże Narodze;lie czy Wielkanoc, gromadzą mniejszy krąg rodzinny - tej trzypokoleniowej w linii prostej.
Wzajemna pomoc rodzinna poza tymi drobnymi przysługami, które
wymieniłam wcześniej, w poważniejszych sprawach polega jeszcze na
wspólnej pracy przy budowie domu, na pomocy w pracach polowych
(wśród rodzin rolniczych, gdzie często pokrywa się lub zastępuje pomoc
sąsiedzką) oraz - co jest istotne zwłaszcza w obecnych czasach - na
wzajemnym popieraniu się przy załatwianiu różnych spraw urzędowych.
Więź rodzinna w pamięci rodzinnej i pamiątkach rodzinnych wyraża się dość słabo. Najsłabiej w miasteczkach o charakterze rolniczym,
czyli w Nowogrodzie i Dynowie. Ale i w Dobczycach, Bisztynku i Rynie
mieszkańcy niewiele wiedzą o przeszłości swojej rodziny. Ujawniają się
w tej postawie tradycje rodziny chłopskiej - bez historii, jak ją określił
F. Znaniecki. Większy kult do pamiątek rodzinnych przejawiają mieszkańcy Zagórowa, Kobylina a zwłaszcza Lidzbarka Welskiego, gdzie
w tradycji drobnomieszczańskiej tkwiła dbałość o dokumenty, zwłaszcza
te świadczące o specjalnych zasługach kogoś z rodziny. Istnieje jednak
szansa na wzbogacenie tego przejawu więzi rodzinnej dzięki atrakcyjności fotografii i powszechności kolekcjonowania zdjęć rodzinnych, które być może w przyszłości staną się tą specyficzną kroniką rodziny.
Siła i znaczenie więzi rodzinnej jest różna w różnych miasteczkach.
W znacznej mierze, jak wspomnieliśmy, zależy od zasiedziałości rodzin
zamieszkałych w jednej miejscowości. Dlatego też najsilniejsze jej przejawy spotykamy w Kobylinie, Zagórowie, Dynowie i Lidzbarku Welskim.
W Nowogrodzie, który również charakteryzuje się wspomnianą już zasiedziałością rodzin, ta więź jest jakby nieco słabsza. Wydaje się, że
gwałtowne zmiany urbanizacyjne (zatrudnianie się większości byłych
rolników w przemyśle, w pobliskiej Łomży), były istotną tego przyczyną.
Tradycjonalizm kultury (wielokrotnie przez nas podkreślany), wykorzystany został do skrystalizowania postaw, które zapewniają członkom społeczności najszybszy
awans społeczno-ekonomiczny.
Więź rodzinna
w Dobczycach jest bardzo różna, od przejawiającej się w wielkiej zażyłości do luźnych okazjonalnych lub przypadkowych kontaktów. Brak
jakiejś zasady jej występowania wśród kategorii społeczno-zawodowych
i kategorii wieku. Wielu jest starych rolników i robotników zupełnie
osamotnionych, których dzieci zamieszkują "w świecie", ale są również
rolnicze i robotnicze rodziny tworzące ścisłe kręgi rodzinne, charakteryzujące się częstymi kontaktami i wszelkimi przejawami wzajemnej
pomocy.
W dwóch postmigracyjnych miasteczkach Rynie i Bisztynku funkcjo7 Lud
l. LXXIII
�98
nowanie więzi rodzinnej określiły specyficzne warunki. Bardzo rzadko
mazowieccy migranci przybywali do Bisztynka w jakiejś większej grupie
spokrewnionych rodzin. Dlatego też ich kontakty rodzinne mają charakter zewnętrznych, okazjonalnych i sporadycznych, dodatkowo utrudnionych faktem, że jako rolnicy muszą pilnować gospodarstwa i dobytku.
Jednakże mimo większych utrudnień w kontaktach, wśród rodzin
wileńskich zamieszkałych w Rynie więź rodzinna jest silniejsza. Utrudnione kontakty bezpośrednie z rodzinami pozostałymi za granicą rekompensowane są listownymi i jednocześnie wykazuje się wiele aktywności
w kontaktach z rodziną, która rozproszona jest przeważnie na obszarze
całego kraju. Ta aktywność w nawiązywaniu kontaktów w ogóle, duża
życzliwość i otwartość rodzin wileńskich, sprzyja też w tworzeniu więzi
sąsiedzkiej, która w Rynie, w odróżnieniu od Bisztynka, odgrywa istotną
rolę w życiu społeczności, a w pierwszych latach po osiedleniu miała dominujące znaczenie w procesie integracji kulturowej.
O więzi sąsiedzkiej wypada jednak powiedzieć więcej, zanim określimy różnice w jej występowaniu w pozostałych miasteczkach. Kryterium
wyznaczania sąsiedztwa we wszystkich miasteczkach jest bliskość terytorialna, z tym, że ów zasięg jest różny dla różnych środowisk. Dla rolnika sąsiadem jest gospodarz za miedzą lub ten, który mieszka po drugiej stronie ulicy, a czasem wszyscy mieszkańcy całej ulicy lub zaułka.
Podobnie dla robotnika, zamieszkującego domek jednorodzinny, sąsiadem jest ten, mieszkający najbliżej, lub też mieszkańcy z jednej czy
drugiej strony do trzeciego lub czwartego domu. Jeszcze inaczej określane jest sąsiedztwo w kamienicy czy bloku, gdzie zazwyczaj wyznacza
je ta sama klatka schodowa, rzadziej cała kamienica lub budynek.
W odróżnieniu od więzi rodzinnej, więź sąsiedzka jest znacznie zróż.nicowana poprzez kategorie społeczno-zawodowe. Najsilniejsza jest wśród
rolników i występuje wśród nich w najbogatszej postaci, zwłaszcza na
płaszczyźnie pomocy sąsiedzkiej. Pomoc ta polega głównie na wspólnym
wykonywaniu prac polowych, pożyczaniu maszyn rolniczych, wspólnych
remontach gospodarczych, pomocy przy budowie domu itp. Więź sąsiedzka wyraża się także w bezinteresownych kontaktach, w zapraszaniu sąsiadów na niektóre uroczystości rodzinne (zwłaszcza na wesela) i na
powszednich spotkaniach towarzyskich przy piwie.
Nieco inny charakter ma już więź sąsiedzka wśród rolników-robotników. Zmianie ulegają zwłaszcza formy pomocy, które coraz rzadziej polegają na ',vzaj-2mności, czyli na tzw. "odrobku". Za przysługę po pro~tu
się płaci. Kontakty towarzyskie i ich fo'rmy oraz częstotliwość zależne
są od stopnia zażyło{;ci, ale przeważnie są bardziej ograniczone.
IN rodzinach rćJbotniczych poprzez urzędnicze d0 inteligenckich. :::<1siedztwo ('oraz bardziej traci S\vój sens, jako więź społeczna Opc:.:'t2
�99
o potrzeby ekonomiczne. Coraz uboższe są formy wzajemnej pomocy,
ograniczające się zazwyczaj do drobnych posług lub też pomocy w wypadkach losowych. Można powiedzieć, że "sąsiad" zastępuje stopniowo
"sąsiedztwo" i że nabiera ono coraz bardziej cech kręgów towarzyskich,
kształtowanych na zasadzie wyboru osób z otoczenia, które cenimy
z racji ich cech osobowościowych. To społeczno-zawodowe kryterium
jest podstawą różnic, jakie występują między badanymi miasteczkami
w zakresie więzi sąsiedzkiej. Najsilniej w najbardziej tradycyjnych formach występuje ona w Dynowie, w drugiej kolejności w Nowogrodzie,
następnie w Kobylinie i Zagórowie. Duże znaczenie ma także w Rynie,
gdzie - jak wspomnieliśmy - jest to zasługą ludności wileńskiej oraz
w Dobczycach. Natomiast bardzo słabo zaznacza się w Bisztynku (jeszcze
stosunkowo nieźle wśród rolników), co świadczy o braku integracji tej
społeczności oraz w Lidzbarku Welskim, w którym zamieszkuje niewielu
rolników i rolników-robotników, i gdzie na jej ograniczenie wpłynęły
rzemieślniczo-kupieckie tradycje.
Trzeci rodzaj więzi, więzi zawodowe, mają właściwie charakter zalążkowy. Ich występowanie jest mniej więcej jednakowe we wszystkich
miasteczkach. Pojawiają się najczęściej wśród rodzin robotniczych, urzędników i inteligencji (u tych ostatnich są podstawą tworzenia się elit
małomiasteczkowych). Poza środowiskiem inteligenckim
i częściowo
urzędniczym, więzi zawodowe mają najczęściej formę pozadomowych
spotkań towarzyskich przy piwie lub przy kartach. Nie mając znaczenia w ograniczaniu więzi rodzinnej, zaczynają jednakże stopniowo zastępować więź sąsiedzką.
Podsumowując ostatecznie to, co bardzo skrótowo i wybiórczo zostało
powiedziane o rodzinie małomiasteczkowej, stwierdzamy, że:
1. rodzina małomiasteczkowa jest w przewadze rodziną dwupokoleniową, z dwojgiem, trojgiem dzieci; większa dzietność występuje jedynie
wśród rodzin migrantów;
2. żyje ona w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym, bardziej zróżnicowanym niż rodzina wielkomiejska czy nawet wiejska;
3. wykazuje znaczną trwałość i zachowawczość w relacjach między
małżonkami w zakresie podziału obowiązków, niezależnie od wzrostu
pozycji społecznej kobiety;
4. stosunki między rodzicami i dziećmi uległy znacznemu rozluźnieniu, występuje duża tolerancja ze strony rodzicóv,' w określaniu karier
zawodowych i celów życiowych dzieci. ;\I£ajątek, który w tradycyjnej rodzinie rolniczej czy drobnomieszczańskiej w znaszn2j mierze służył wymuszaniu posłuszeństwa L; dzieci, prawie całkovlicie stracił tamto znaczenie;
5. rodzina małom:as[~:'..?:l~o\vach::cakteryzuj2 się silną więzią rodzin-
�100
ną, wspieraną więzią sąsiedzką. Więź i tradycje rodzinne stwarzają korzystne warunki dla awansu ekonomiczno-społecznego członków rodzin;
6. kultura rodzin jest w zasadzie homogeniczna (poza miasteczkami
postmigracyjnymi). Poza tym, dzięki przede wszystkim więzi sąsiedzkiej,
rodzina znana jest większości członków społeczności (wzajemna znajomość członków społeczności wypływa także z niewielkiej liczebności
i zasiedziałości).
Rodzina małomiasteczkowa charakteryzuje się zarówno cechami rodziny tradycyjnej, jak i współczesnej wielkomiejskiej. Jej istotą jest więc
pewna "pośredniość" między wyróżnianymi modelami rodzin, choć wydaje się bliższa modelowi tradycyjnemu.
Zmiany, jakim uległa rodzina małomiasteczkowa najsilniej uwidoczniają się we wzajemnej relacji pokoleń, w niewielkim stopniu zaznaczając się w innych sferach jej życia.
Bożena Beba
LITTLE TOWN FAMILY. SPECIFIC CHARACTER AND TRANSITION
(summary)
The following questions connected with provincial family are discussed in the
article: social - demographic features, diversification of the residential environment, family structure changes, family bonds against the backround of neighborhood
and professional bonds. The analysis of the listed questions is based on the empirical materials collected in the 70's and early 80's in six little towns in Olsztyn
Region and Poland - Bisztynek, Ryn, Nowogród, Lidzbark Welski, Dynów and
Dobczyce. The analysis included also Kobylin and Zagorów examined separately.
As the analysis of the empirical materials reveal, the provincial family bears
features of both traditional as well as contemporary family, yet the traditional
features prevail. The family lives in a more diversified environment than the
urban residential environment; it is most commonly a two generation family with
two or three children; it manifests a conservative character of mutual contacts
of the spouses - disregarding of the increase in the social position of the wife.
While in the relation parents - children a considerable tolerance is observed in
parent's attitude to their children choices of the life objectives. Moreover, the
provincial family is characterized with a strong family and neighborhood bond.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce50ab6dee5eb9f73f08b837b373888.pdf
e34766ddc36c4a72fd47254d9f4776cf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:715
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:658
Title
A name given to the resource
Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.41-90
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Biernacka, Maria
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
MARIA
BIERNACKA
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
BUŁGARSKIEJ WSI GRAMADA
1.
GŁÓWNE
ZAŁOŻENIA
BADAWCZE
I
LITERATURA
PRZEDMIOTU
Atrakcyjność naukowa tematu, obejmującego współczesne przeobra
żenia rodziny chłopskiej w Bułgarii, polega przede wszystkim na możli
wości odniesienia kształtujących się obecnie form i stosunków rodzin
nych do okresu z przełomu X I X i X X wieku (a nawet wcześniejszego),
w k t ó r y m w sposób naturalny funkcjonował jeszcze system pokrewień
stwa, zawierający wiele form i cech, nawiązujących niekiedy bezpośred
nio do tradycyjnych wspólnot rodowych i rodzinnych, a zwłaszcza tzw.
południowosłowiańskiej zadrugi '.
Podstawowym założeniem badawczym, dotyczącym systemu pokre
wieństwa, a zwłaszcza stosunków rodzinnych w Gramadzie, było prze
śledzenie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat (od przełomu X I X
i X X w.) procesu rozwoju tej instytucji, zarówno od strony jej struk
tury i funkcji, jak również od strony jej powiązań z całokształtem życia
społeczno-gospodarczego i kulturalnego wsi. Celem badań było ukazanie
nie tylko obrazu, ale także mechanizmu i sił napędowych dokonujących
się przemian w warunkach dwu podstawowych systemów gospodarczo1
K.
Z a w i s t o w i с z-A d a m s к a
Słowiańszczyźnie
traktuje
nie
w
tradycyjną
przyjęte
jest
i gospodarczej,
rozumiemy
żyjącą
ich
w
zadrugę
—
sposób
pisze
ludzką
stały
—
braterskich, zaś z
synowskich
(o
dwóch,
czym
materialnych
więzami
zadrugi j a k o
ruchomych
prowadzoną
pod
trzech
i
Z
rodzinną
na
Wrocław
1970,.
powszech
rodzinnej
(najogólniej rzecz
pokrewieństwa
(niekiedy
kolei
krewniacze
wspólnoty
współ
generacji w
wspól
generacji w
wspól
czterech)
przez
wspólnotę
gospodarczą
grupy, o g r a n i c z o n ą
wspólnym
stanem
nieruchomych,
zwierzchnią
nade
władzą
wszystko
naczelnika
biorąc)
naturalnego,
s i ę co n a j m n i e j z d w ó c h
niżej).
gospodarkę tejże
Systemy
w i e l k i e j rodziny. „Jeśli
określenie
i składającą
notach
dóbr
pracy
uwarunkowaniu,
jako odpowiednik
ona
złączoną
notach
gospodarką,
swej
to t y m s a m y m p r z e z w s p ó l n o t ę
grupę
miemy wspólną
w
historyczno-społecznym
ziemi,
tejże
rozu
posiadania
objętej
tą
wspólnoty
na
zasadzie w s p ó l n o t y ś r o d k ó w produkcji i s p o ż y c i a z mniej lub w i ę c e j w y r a ź n y m
wy
k l u c z e n i e m w ł a s n o ś c i i n d y w i d u a l n e j . J e s t to w p e w n y m sensie t y p idealny..." P o r . s. 55.
�42
MARIA BIERNACKA
-społecznych i ustrojowych, a mianowicie kapitalizmu i socjalizmu.
Ostatni zwłaszcza okres dostarcza obszernego materiału świadczącego
0 głębokich, istotnych i bardzo szybko postępujących przeobrażeniach
w życiu rodziny wiejskiej.
Ponieważ przemiany te są bardziej niż kiedykolwiek wynikiem świa
domego i planowanego oddziaływania ośrodków władz centralnych, re
alizujących w skali ogólnokrajowej określony program ustroju socjali
stycznego, szczególnie interesujące wydaje się śledzenie problemu, jak
w konkretnej społeczności lokalnej przełamują się procesy o charakte
rze ogólnym.
Niemniej interesujący wydaje się również problem, czy i w jakim
stopniu specyfika kulturowa systemu krewniaczego w Bułgarii, opartego
na tradycji różnego rodzaju wspólnot rodowych i rodzinnych, warun
kowała szybszą akceptację i realizację programu socjalistycznej prze
budowy wsi.
W badaniach zakładano ponadto, że materiał dotyczący przemian ro
dziny bułgarskiej może stanowić podstawę do szerszych uogólnień, a na
stępnie porównań przede wszystkim w obrębie krajów o podobnej socja
listycznej strukturze ustrojowej oraz innych, o odmiennych gospodar
czo-społecznych i ustrojowych systemach.
A zatem punktem wyjścia do badań nad współczesną rodziną chłop
ską w Gramadzie było odtworzenie jej obrazu z okresu przełomu ubieg
łego i obecnego stulecia, a punktem dojścia charakterystyka głównych
cech rodziny współczesnej. Podstawową bazę źródłową dla tych badań
stanowiły przede wszystkim indywidualne wywiady terenowe, przepro
wadzane na podstawie kwestionariuszy, ankieta, materiały statystyczne
1 archiwalne władz oraz instytucji miejscowych i okręgowych, a także
literatura przedmiotu .
Zanim zostaną omówione konkretne wyniki badań w Gramadzie warto
zaznaczyć, że systemy pokrewieństwa w krajach południowosłowiańskich,
a zwłaszcza charakterystyczna forma tzw. z a d r u g, już w X I X w. pa
sjonowały wielu naukowców, głównie etnografów, socjologów, history
ków i prawników. Autorzy ci nie tylko upowszechniali wiedzę o tej inte
resującej formie zespołowego, rodzinnego gospodarowania, ale także
szukali wyjaśnień dla jej genezy, obszaru występowania, różnorod
ności form i funkcji przez nią spełnianych oraz współzależności w sto
sunku do takich form pokrewieństwa, jak mała rodzina, ród czy ple2
2
W y w i a d y terenowe w
czyły zarówno
1968
r. p r o w a d z o n e
rodziny, j a k i gospodarstwa
wspólnie
rolnego.
z Ireną
Nizińska
W opracowaniu
ponadto m a t e r i a ł y t e r e n o w e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u b a d a w c z e g o
i
bułgarskiego.
doty
wykorzystano
— polskiego
�43
RODZINA N A TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
mię. Nie zrezygnowali oni również z oceny wartości i przydatności
tej instytucji dla innych, nowych układów społecznych.
Jeśli chodzi o obszar Bułgarii, to do najważniejszych pozycji z tego
okresu należą niewątpliwie opracowania D. Marinowa , I . E. Geszowa ,
B. Grabowskiego oraz szczególnie cenna pozycja Bogiszicza , który
swój zbiór materiałów o zadrugach oparł na wypowiedziach ankieto
wych, nadesłanych z terenu wówczas, kiedy mogły istnieć jeszcze
żywe tradycje tak zwanej klasycznej formy zadrugi, występującej na
obszarze krajów południowosłowiańskich.
Zainteresowania problematyką rodzinnych wspólnot zadrużnych trwa
ły również w początkowym okresie X X w., o czym świadczą między
innymi wybitne prace S. S. Bobczewa . W okresie międzywojennym
i po I I wojnie światowej problematykę t ę uwzględniał również w swych
licznych opracowaniach znany etnograf bułgarski Ch. Wakarelski .
Ostatnio ukazują się również opracowania z tego zakresu, w których
autorzy dokonują nowych analiz i interpretacji, posługując się metodą
materializmu historycznego. Na szczególne wyróżnienie zasługują t u
prace R. Peszewy , W. Frolca , T. Kolewy
i L . Markowej . Proble
m a t y k ę rodzinną wsi bułgarskiej z okolicy Sofii uwzględnia również
w swej pracy I . T. Sanders
3
4
5
G
7
8
9
10
1 1
12
1 3
3
D.
4
I. E . G e s z o w ,
5
B.
Grabowski,
6
W.
Bogiszicz,
M a r i n o w,
1874; Prawni
7
obiczalji
8
Sofija
starina,
Zadruga
Zbornik
R.
Sofija
sadosnjih
Peszewa,
Bałgarskata
Bitá,
czeljadna
i naczałoto
i
Kompleksni
na XX
w.,
na
i semeen
235 - I I .
1 1
F r o 1 e c,
1 2
Т.
1 3
T.
Zagreb
i
minałoto
Markowa,
otnoszenija
w
ekspedicii
semejstwoto
Sielskaja
SSSR
w
s. Raženo
i
[w:]
Sanders,
K949.
Pierwyj
Balkan
sredno-
w
Bałgarija
Bałgarija,
w
krają
jejo
żiliszcze
Konare,
w
Płowdiwsko,
zapadnoj
Bołgarii,
t. 8:
kand.
„So-
40-58.
rodzinne
obszczina
1966 g}. Soobszczienija
w
zapadną
i na roda
bit
„Trudy
tiendiencii
małoazijskite
na Etnografskija Institut i Muzej",
i stosunki
sborník,
i
1965.
nauczni
Rodzina
— 1 IX
I.
segaszno
na, trakijskite
P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 431-451.
rajonow
Lexington,
Slowena,
w
Wrocław
К olewa,
etnograficzeskij
26 VIII
siemija
n r 3: 1965, s.
1958, s. 6-109; Niekotoryje
nych
i jeziká
„Etnografia
L . W.
wianskij
Bolszaja
Etnografija",
dopskich,
jużnich
semejno-rodswenite
„Izwestija
1965, s. 107-115; Semejstwo
W.
u
zadruga
Bułgarii,
Semejstwoto
[w:]
d i s e r t . a r c h i w . n a E J M ,№
1 0
1886.
W a r s z a w a 1889.
obiczaja
.[w:] Bita
1961, s. 511-577; Struktura
wietskaja
1892 i 1896.
Sofija
Z a g r e b 1867.
1935; Etnografia
Bałgarija,
na XIX
Bałgarija,
1906-1907.
cz. I , S o f i j a
zapadna
zapadną
i Bulgarowie,
u Slowena,
Ch. W a k a r e l s k i ,
Bałgari,
kn. I I i I V , Ruse
w
Bulgarya
S. S. В o b с z e w,
wreme,
9
Żiwa
w
u
społeczności
Bołgar
Instituía
kultury
kongries
bałkańskich
Village,
The
XIX
Etnografii
razwitija
Sowietskoj
w
Bułgarów
Uniwersity
[w:]
A N SSSR",
i byta
diełegacii,
w.,
Bołgar
roSlat.
52:
jugozapad-
issledowanij
(Sofija,
M o s k w a 1966, s. 1-17.
of
Kentucky
Press
�MARIA BIERNACKA
Okolicznością sprzyjającą przeprowadzeniu szerszych uogólnień w za
kresie współczesnych badań nad wspólnotami rodzinnymi typu zadrużnego jest to, że w ostatnich latach tematykę tę kontynuują bądź podej
mują od nowa etnografowie innych krajów. Należałoby tu przede wszyst
kim wymienić prace dotyczące obszarów Jugosławii, prowadzone między
innymi przez M . Gavazziego , N . Pawkowicza , J. M . Halperna , k t ó
rzy do ostatnich jeszcze czasów mieli możność obserwowania funkcjo
nowania wspólnot typu zadrużnego. Prace te rzucają wiele nowego świat
ła na tradycyjną i współczesną organizację systemu pokrewieństwa
w t y m kraju.
Niemniej interesujące są w y n i k i badań nad zespołami rodzinnymi
na obszarze Słowacji, gdzie S. S v e c o w á
przeprowadzała studia nad
klasyfikacją zespołowych form rodzinnych wśród ludności słowackiej,
a O. N a h o d i l wśród tamtejszej ukraińskiej ludności łemkowskiej. Na
obszarze Rumunii gruntownej analizy systemu wspólnot dokonał Henri
H. S t a h l . W ZSRR tematyka wspólnot występuje przede wszystkim
w fundamentalnych pracach M . O. Koswiena . Z innych prac należy
wymienić interesujące studium A. I . Višniauskajté , dotyczące rozwoju
rodziny wsi litewskiej.
к
15
ie
17
18
i9
20
21
V l
M.
G a v a z z i,
Schriften",
1 5
N.
F.
maljskoig
zgrade
u
t. 6:
u
S.
Š v e c o v á ,
żeny
v
javy
příbuzenských
O.
rodině,
1 9
1958,
H.
2 0
ranija
and
u
culture
Warszawa
А.
Moskwa
„Glasnik
i
1962,
change
a
in
s.
Ze-
priwredne
i obiczajno-prawne
¡oriem
vztáhov
dwoch
ustanowe
117-139.
Serbian
Village,
Co
v
w
slovenskom
vztahy
v
R . X V : 1967
endogamných
materiali,
Čičmanach
z.
3, s.
obcíach
a
posta-
321-385;
na
Pre-
Slovensku,
z. 3, s. 145-154.
К
problemu
rozkladu
1: 1955
Contribuía
К o s w i e n,
swiedienij
VII
Polju,
Pokuczstwo
Sarajewu",
rodinných
la
velkorodiny
n. 2, s.
147-163.
sludiul
satelor
Sowieroruskoje
„Sowietskaja
и
východoslovenských.
devalmase
o patronimii
peczyszcze,
Etnografija",
i strukturie
rominesti,
I.
1955,
Siemíejnaja
V y š n i a n s k a i t é ,
Międzynarodowy
Ł964.
oraz
Kongres
Razuňíie
Nauk
ukrainskije
1950,
roda,
E t n o g r a f i i A k a d i e m i i N a u k S S S R " , t. 13:
2 1
па
Muzeja
Národopis",
Stahl,
dworiszcze,
wotnej,
„Siidosteuropa-
t.
1:
1959.
M . О.
russkoje
tut
H.
Balkan,
u Liwanjskom
187-202; Kucza,
„Slovensky
„ P h i l o s o p h i c a " , vol.
t. 2:
s.
z. 2, s. 85-89; Příbuzenské
1967
N a h o d i l
Ukrajinců,
Social
Klasifikácia
1966
„ Č e s k ý L i d " , R . 54:
1 8
dem
1956.
„ Č e s k ý L i d " , R . 53:
venie
i zadruga
1961,
Zemaljskog
Halpern,
lumbia Uniwersity,
1 7
auf
t a m ż e , s. 73-97, oraz Drusziene
„Glasnik
M.
Grossjamilie
Selo
Sarajewu",
u Imljanima,
J.
L o s der
P a w к o w i с z,
Muzeja
Imljanima,
1 6
Das
1964.
z.
2;
„Kratkije
1951,
siabry
Programma
Soobszczenija",
s. 20-31; Historia
obszczina
htowskoj
i
i
dla
patronimija,
kríestjansko]
Antropologicznych
i
biaiosobi„Insti
kultury
pier
Moskwa
1961.
siemii.
Ref.
Etnograficznych,
�45
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Warto t u również zasygnalizować pracę K. Zawistowicz-Adamskiej,
dotyczącą systemów krewniaczych na Słowiańszczyźnie i ich historycz
no-społecznego uwarunkowania - . Autorka, opierając się przede wszyst
k i m na współczesnych wynikach badań, podejmuje w niej próbę syste
matyki różnych form wspólnot rodzinnych, rodowych i terytorialnych
(występujących na obszarze całej Słowiańszczyzny) według ścisłych
i ujednoliconych kryteriów.
Wychodząc z założenia, że w l i
teraturze naukowej z tej dziedziny
używa się szeregu nie dość ściśle
sprecyzowanych pojęć i terminów,
zestawia i rozgranicza podstawowe
różnice, stanowiące o odrębności
dwóch systemów opartych na po
krewieństwie, a określanych w do
tychczasowej literaturze wymiennie
terminem wspólnota
rodowa
i
wspólnota wielkorodzinna (lecz nie
wspólnota pierwotna). Uzasadnia
przy t y m tezę, że wspólnoty typu
zadrużnego należą do systemu po
krewieństwa rodzinnego, a nie ro
dowego .
2
23
Ponadto autorka dokonuje etno-socjologicznej analizy obszernego
materiału historycznego (opracowa
nego przez wybitnych specjalistów,
głównie z zakresu historii ustroju
i prawa), uzasadniając również tezę
uwarunkowań
historycznych dla
powstania i utrzymania się różne R y c 1. M i k o G i c o w P o p ó w u r . 1843,
z m . 1942 (por. s c h e m a t n r 1)
go rodzaju wspólnot. Tym samym
Fot. z portretu M . Biernacka, 1968
ustosunkowuje się do wciąż jeszcze
kontrowersyjnego problemu genezy
wspólnot krewniaczych. Autorka wyraża bowiem pogląd, że znane sze
roko na obszarze krajów słowiańskich, a także i pozasłowiańskich wspól2 2
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
Systemy
2 3
Podstawowe różnice p o m i ę d z y
wspólnotą
krewniacze...
rodową
a wielką
rodziną
chłopską
według K . Zawistowicz-Adamskiej:
„1. W i e l k a r o d z i n a c h ł o p s k a
jest
więc
z reguły
zamkniętą
grupą
krewniaczą,
s k u p i a j ą c ą z a z w y c z a j k r e w n y c h w l i n i i prostej z s t ę p n e j l u b r o d z e ń s t w o : b r a c i z ż o
n a m i i d z i e ć m i , niekiedy
także
siostry, natomiast
r ó d o b e j m u j e ponadto
krewnych
�46
MARIA BIERNACKA
noty rodzinne czy rodowe mogły powstawać w różnych okresach histo
rycznych, w zbliżonym lub t y m samym układzie stosunków gospodar
czych, społecznych i kulturowych.
Tezy autorki, dotyczące zarówno rozgraniczenia wspólnot rodowych
od wielkorodzinnych, jak również uwarunkowań historycznych dla wszel
kiego rodzaju wspólnot, stanowią także niewątpliwie wkład w badania
systemu rodzinnego w Bułgarii.
2. P O D S T A W O W E C E C H Y
SYSTEMU
POKREWIEŃSTWA
W
BUŁGARII
Dla tradycyjnej wsi bułgarskiej charakterystyczne były dwa pod
stawowe systemy pokrewieństwa: rodowy i rodzinny. Badacze bułgarscy
są na ogół zgodni co do tego, że zadruga, występująca jeszcze w swej
klasycznej formie na początku X I X w., stanowiła podstawowy składnik
systemu rodowego . Ponadto, że obok zadrugi występowała również
mała rodzina indywidualna.
S. S. Bobczew -— autor wyczerpującej pracy na temat bułgarskiej
rodzinnej zadrugi — odcinając się w sposób zdecydowany od teorii do
tyczących genezy rodziny i społeczeństwa pisał, że badania swe rozpo
czyna od czasów historycznych, kiedy zaistniały już dowody na to, „że
ludzie żyli w bardziej czy mniej licznie zorganizowanych grupach".
„Ważne jest skonstatować — pisał — z czym zgadza się olbrzymia więk24
z l i n i i b o c z n y c h (owa p r z y s ł o w i o w a
d z i e s i ą t e g o pokolenia) oraz j e d n o s t k i
u n a s „ d z i e s i ą t a w o d a po
p r z y j ę t e z z e w n ą t r z rodu.
kisielu", czyli
do
2. W i e l k a r o d z i n a s t a n o w i w s p ó l n o t ę g o s p o d a r c z ą i t e r y t o r i a l n ą , gdy t y m c z a
s e m r ó d jest p r z e s t r z e n n i e r o z s i a n y , w s p ó l n o t a g o s p o d a r c z a z a z w y c z a j nie i s t n i e j e ,
m a j ą t k o w a z a ś b ą d ź nie i s t n i e j e , b ą d ź ( j e ś l i m o ż e s i ę z d a r z y ć ) j e s t r e d u k o w a n a
przez i n d y w i d u a l n ą g o s p o d a r k ę i indywidualne p r a w a m a j ą t k o w e p o s z c z e g ó l n y c h
współrodowców.
3. W i e l k a r o d z i n a posiada z a z w y c z a j n a c z e l n i k a o w ł a d z y p a t r i a r c h á l n ě j , s t a
n o w i s k o to t r a c i z n a c z e n i e l u b w r ę c z z a n i k a w o w y c h szeroko r o z s i a n y c h r o d a c h .
4. P o d s t a w ą w i ę z i s p o ł e c z n e j w w i e l k i e j r o d z i n i e s ą z w i ą z k i k r w i i w s p ó l
nota gospodarcza, w r o d z i e — nade w s z y s t k o t r a d y c j e o w s p ó l n y m
pochodzeniu
od tego samego protoplasty i poczucie s o l i d a r n o ś c i w s z y s t k i c h
współrodowców,
decydujące o wzajemnych zobowiązaniach.
5. W i e l k a r o d z i n a m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w z a m k n i ę t e j s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ,
r ó d w s p ó ł u c z e s t n i c z y w ż y c i u p u b l i c z n y m i f u n k c j e jego m a j ą z a s i ę g szerszy".
W e d ł u g a u t o r k i „ W y m i e n i o n e k r y t e r i a k w a l i f i k a c y j n e nie o b e j m u j ą
wszystkich
m o ż l i w o ś c i , jakie m o g ą p o w s t a ć w skomplikowanych konfiguracjach ż y c i a spo
ł e c z n e g o , w ł ą c z n i e z w i e l k i e g o t y p u i n s t y t u c j a m i k r e w n i a c z y m i " . P o r . s. 43-45.
l
-' P o r .
Ž.
Natan,
Istorija
ekonomiczeskogo
rozwitija
Bułgarii,
Moskwa
1961, s. 32-33 ( t ł u m . z b u ł g a r s k i e g o ) o r a z M . O . K o s w i e n , Siemiejnaja
obszczina i patronimija,
M o s k w a 1963, s. 4, k t ó r z y z a d r u g ę u w a ż a j ą z a p o d s t a w o w ą k o
m ó r k ę patriarchalno-rodowego
społeczeństwa.
�47
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
szość historyków i socjologów, że przed współczesną indywidualną ro
dziną istniały większe zgrupowania krewniacze tzw. »zadrużne rodziny*
[czeladij, że rodzina kolektywna poprzedzała indywidualną podobnie, jak
własność kolektywna poprzedzała własność p r y w a t n ą " . Autor dodaje
jednak, że niemniej bezsporne są fakty „poświadczone przez dokumenty
z najwcześniejszych okresów, stwierdzające istnienie zarówno indywi
dualnej, jak i zbiorowej rodziny". Przy pomocy zaś hipotez, analogii
i porównawczo-socjologicznych środków, „ośmielamy się twierdzić —
pisał Bobczew — że zadruga jest bardzo starą formą
rodzinnego
i r o d o w e g o współżycia... U podstaw zadrugi leży bowiem pokre
wieństwo rodowe, pochodzenia od jednego przodka — założyciela
rodu" .
O wzajemnym stosunku obu podstawowych grup krewniaczych —
zadrugi i rodu pisał, że „zadruga rozwinęła się w ród, bractwo, właka
(genos, klan), a ród w plemię. Zadruga miała swoje terytorium osadni
cze — »dworiszte«... ród miał szersze terytorium, w wielu wypadkach
zajmował przestrzeń całej wsi, która nosiła imię założyciela rodu" .
R. Peszewa wypowiadając się w tej kwestii twierdzi, że jeszcze na
początku X I X w. każda zadruga stanowiła składnik wielkiej grupy ro
dowej. Wyrazem tej łączności była z jednej strony rodowa własność
łąk oraz laisów, z drugiej zaś społeczna i „ideologiczna jedność rodu".
Owa społeczna i ideologiczna jedność rodu manifestowała się między i n
nymi w rodowym osadnictwie i nazwach, w rodowej egzogamii, w uzna
waniu patronów rodu i składaniu ofiar na ich cześć, w podtrzymywaniu
świąt rodowych, w solidarności rodowej wyrażającej się wzajemną po
mocą gospodarczą oraz honorem rodowym. Rodowcy mieli nawet od
dzielne kwatery na cmentarzach. Dopiero w trakcie dalszego rozwoju
społecznego, w warunkach utrwalającego się systemu kapitalistycznego
nastąpiło zerwanie tej jedności i zarysowało się wyraźne rozgraniczenie
pomiędzy dalekim i bliskim pokrewieństwem, tzn. pomiędzy rodem,
włdką, bractwem, a mniejszą grupą krewniaczą (ograniczoną do czwar
tego lub piątego pokolenia), która na zachodzie Bułgarii przyjęła nazwę
familii. W familiach tych utrzymywała się nadal więź krewniaczą w y
rażająca się we wzajemnej pomocy gospodarczej, rodowej solidarności,
obronie oraz innych cechach rodowych, ale już w ramach grupy mniej
szej. Familie te, zdaniem autorki, stanowiły niejako podgrupy dawnego
zespołu rodowego i były charakterystyczne dla etapu przejściowego od
ustroju feudalnego do kapitalistycznego. Formą rodzinną związaną z tym
etapem była już nie klasyczna zadruga, a rodzinny zespół gospodar25
26
2 5
2 6
Bobczew,
Bobczew,
Balgarskata
czeljadna
op. cit., s. 192, 193.
zadruga,
s. 192.
�48
MARIA BIERNACKA
Ryc.
2.
Ewdokija
Kamenowa
Nenkowa
(por.
s c h e m a t n r 2)
Fot. M . Biernacka
czy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych
braci .
Autorzy zajmujący się problematyką wspólnot rodzinnych, w t y m
także zadrug, są na ogół w swych poglądach zgodni na temat ich go
spodarczo-społecznego charakteru, struktury, funkcji oraz roli spełnianej
w społeczności wiejskiej. Kontrowersje budzą natomiast kwestie doty
czące ich powstania, miejsca zajmowanego w procesie rozwojowym spo
łeczeństwa ludzkiego, wzajemnych stosunków zachodzących pomiędzy
małą a wielką rodziną, rodem oraz wspólnotą terytorialną itp.
S. Bobczew, dokonując analizy bułgarskiego systemu krewniaczego,
próbował zdefiniować instytucję z a d r u g i r o d z i n n e j i ukazać
jej podstawowe cechy. Według niego zadruga ta jest zespołem krewniaczym pełnoletnich ludzi i ich następców. Zespół ten posiada ogólny,
niepodzielny majątek, na k t ó r y m wszyscy wspólnie pracują, zarabiają
dla wszystkich oraz razem mieszkają. Kieruje nimi przedstawiciel ze
społu zwany domakinem. Jeśli członkowie zespołu nie są połączeni w ę
złami k r w i z naczelnikiem rodu, mogą tworzyć najrozmaitsze typy za
drug, ale wówczas nie będą to już zadrugi rodzinne (czeladne).
27
P e s z ę w a, Struktura
na semejstwoto
i na roda...,
s. 110-111.
�49
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
Zadrugi rodzinne dzielił Bobczew na dwa typy: p r o s t e i z ł o ż o n e. Według autora rodzinna zadruga prosta swym składem „fizycz
nym" niczym się nie różniła od zwykłej, małej rodziny składającej się
z rodziców i dzieci. Posiadała ona jednak inny „zadrużny charakter"
polegający na tym, że głowa gospodarstwa nie uważała siebie za w y
łącznego władcę, właściciela i zarządzającego majątkiem rodzinnym.
„W naszych wsiach — pisał on — podobnie, jak i w wielu osiedlach
oraz miastach, rodziny mające zadrużny charakter są p r o s t y m i ,
zadrużnymi rodzinami... Sędzia nie mógłby tego ignorować przy rozpatry
waniu jakiejś prośby w związku z majątkiem ani prawodawca przy
tworzeniu stosunków majątkowo-prawnych" .
Za pełną, tzw. z ł o ż o n ą zadrugę rodzinną autor uważał taką,
która składała się z dwóch albo więcej rodzin. Mogła ona być nieliczna
albo złożona z większej liczby osób i wówczas nosiła nazwę w i e l k i e j
r o d z i n y . U podstaw zadrugi leżało zawsze rodowe pokrewieństwo
oparte na pochodzeniu od wspólnego przodka.
Oceniając ilościowy stosunek zadrug do rodzin małych autor stwier
dza, że w Bułgarii na początku X X w. przeważały rodziny małe .
R. Peszewa analizując instytucję rodziny i rodu stwierdza, że na
początku X I X w. istniały w Bułgarii dwa typy rodzin. Pierwszy typ
to wielkoosobowa rodzina, czyli zadruga, składająca się z czterech do
sześciu pokoleń, wywodząca się od ojca w linii prostej i bocznej, uzna
jąca swe pochodzenie od wspólnego przodka-założyciela. W tym typie
zadrugi panował duch wspólnoty, wyrażający się w zespołowej włas
ności, we wspólnej pracy, w sprawiedliwym podziale dóbr oraz w har
monijnych stosunkach rodzinnych. Jeśli nawet głowa takiej rodziny
była prawnym właścicielem ziemi, to dysponować nią według obyczaju
można było dopiero za zgodą pozostałych członków zadrugi. Ten typ
zadrug występował głównie na obszarach zachodniej Bułgarii oraz
w innych górskich okolicach kraju. Związany był ściśle z naturalnym
charakterem gospodarki wiejskiej. Drugi typ rodziny charakteryzował
się przede wszystkim tym, że była to rodzina mała i cały jej majątek
stanowił osobistą własność ojca. Ten typ występował przeważnie we
wschodniej i staropłanińskiej części kraju, gdzie wcześniej zaczęły roz
wijać się stosunki towarowo-pieniężne, oparte o utrwalający się ustrój
kapitalistyczny.
W drugiej połowie X I X w. charakter zadrug zmienił się zarówno
„w prawie, jak i w obyczajach". Majątek zadrugi stanowił już pry
watną własność założyciela wspólnoty lub głowy zadrużnego gospo1
28
29
Bobczew,
Balgarskata
Bobczew,
op.
cit.,
s.
4 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
czeljadna
192.
zadruga,
s. 43, 44,
190.
�50
MARIA BIERNACKA
darstwa. Pokrewieństwo liczyło się od ojca, ale tylko w linii prostej,
nie bocznej. Zadruga zrzeszała najwyżej cztery pokolenia i nie prze
kraczała liczby 30 osób. W pracy i podziale obowiązywał jeszcze „duch
wspólnoty", ale w stosunkach rodzinnych umacniała się władza patriarchalna ojca jako głowy rodziny, właściciela ziemi i pozostałego
majątku zadrużnego.
Na początku X X w. liczebność zadrug uległa dalszemu zmniejszeniu
i obejmowała tylko rodzinę ojca i dwóch albo trzech jego synów. Daje
się przy t y m zauważyć wzrost władzy ojcowskiej polegający na pod
porządkowaniu synów, a zwłaszcza synowych. Przedstawiony powyżej
typ zadrug z okresu przejściowego pomiędzy feudalizmem a kapitaliz
mem R. Peszewa nazywa rodzinno-zespołowym gospodarstwem, nato
miast W. Frolec określa je jako rodzinną wspólnotę gospodarczą. Obie
nazwy wyrażają ten sam sens i mogą być wymiennie używane. Należy
tu dodać, że również dla K . Zawistowicz-Adamskiej reprezentacyjnym
typem wielkiej rodziny może być tylko tradycyjna zadruga południowosłowiańska, a nie jej odmiany lokalne, których istnienie notowane było
i jest jeszcze ostatnio w J u g o s ł a w i i . „Te rodzinno-zespołowe gospo
darstwa — pisze Peszewa — dzielą się na niewielkie rodziny i pozostają
w kolektywach w zależności od warunków socjalnych i ekonomicznych.
Przetrwały one do lat czterdziestych obecnego stulecia" .
30
31
Jak wynika z przytoczonych wypowiedzi oraz innych współczesnych
opracowań z zakresu problematyki krewniaczej, wielkorodzinne wspól
noty bułgarskie przetrwały najdłużej na zachodnich obszarach kraju
oraz w górskich rejonach Rodopów. Kiedy bowiem w drugiej połowie
X I X w. wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, a zwłaszcza po
wyzwoleniu kraju spod panowania tureckiego (w 1878 г.), wystąpiło
zjawisko masowego rozpadu wspólnot wielkorodzinnych, to proces ten
postępował od północnego wschodu na zachód i południe, wskutek czego
ludność tych obszarów pozostawała najdłużej w zasięgu kultury trady
cyjnej. Wprawdzie i tu druga połowa X I X i początek X X w. przy
noszą podstawowe zmiany w strukturze i funkcji wspólnot wielko
rodzinnych, niemniej jednak te zmodyfikowane formy przetrwały w wie
lu wypadkach do okresu I I wojny światowej, a niekiedy nawet do
pełnego socjalistycznego uspółdzielczenia wsi bułgarskiej w latach
1949-1957.
Warto zaznaczyć, że uczeni bułgarscy już w końcu X I X w. roz
ważając w swych badaniach problem zadrug oświetlali go nie tylko
od strony poznania naukowego, ale także pod kątem walorów natury
ekonomicznej i społeczno-moralnej. W okresie utrwalania się kapitaliz3 0
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
3 1
Peszewa,
S t r u k t u r o na
siemię
Systemy
jstwoto
krewniacze...,
i na
roda...,
s. 40.
s.
113,
107-108.
�51
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
mu, kiedy proces proletaryzacji ludności wiejskiej przybierał na sile,
a reformatorzy społeczni propagowali i upowszechniali różne formy
spółdzielczości, uczeni bułgarscy wysuwali konieczność podtrzymania
lub reaktywowania rodzimych form współdziałania w zadrugach. Re
formator i badacz wspólnot bułgarskich, I . W. Geszow, podnosząc wyż
szość zespołowego gospodarowania w zadrugach podkreślał, że gwaran
towały one swym członkom właściwy podział pracy i specjalizację za
wodową oraz zapewniały sprawne kierownictwo, ponieważ władza spo
czywała z reguły w rękach „najważniejszego i najdostojniejszego
spośród mężczyzn". Twierdził ponadto, że duże gospodarstwo zadrużne
posiada najlepsze warunki do zastosowania w nim maszyn rolniczych.
Rozpatrując kwestię „nie
szczęść socjalnych" związanych z proletaryzowaniem się
ludności głosił, że prawo każ
dego członka zadrugi do części
wspólnego majątku i uzyski
wanego dochodu chroni lud
ność wiejską przed nędzą
i głodem. Jego bowiem zda
niem zadruga posiadała możli
wość zabezpieczenia warun
ków życiowych nie tylko pra
cującym, ale również dzie
ciom, ludziom starym i cho
rym.
Na czoło społeczno-moralnych walorów zadrugi Geszow
wysuwał przede wszystkim
dbałość o honor rodu. Każdy
członek zadrugi zmuszony był
do
postępowania
zgodnie
z ogólną opinią pozostałych
jej członków. Uważał przy
tym, że członkowie zadrugi
przez sam fakt udziału w ży
ciu i pracy wspólnoty, będą
cej formą
„autonomicznego
/
Ryc.
3. W a s i l
Sawów
*
Stojków
(por.
schemat
n r 3)
Fot. M . Biernacka, 1968
stowarzyszenia", uczyli się samorządności i odpowiedzialności — cech
obywatelskich nieodzownych dla przyszłego ustroju parlamentarnego.
Sądził również, że oparcie wychowania na poszanowaniu tradycji utrwa
la porządek społeczny i gwarantuje ciągłość dziedzictwa kulturowego.
�52
MARIA BIERNACKA
I . E. Geszow dostrzegał również ujemne przejawy życia w zadrugach, a mianowicie: ograniczanie inicjatywy i zmniejszanie aktywności
indywidualnej, ograniczenie możliwości wszechstronnego przygotowania
się do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa w przypadku rozpadu
zadrugi (na skutek podziału pracy i jednostronnej specjalizacji zawo
dowej w zadrugach) oraz zmniejszanie się dbałości o jakość wykony
wanej pracy, jak również utrwalanie się swoistego prymitywizmu wa
runków bytowych, wynikających między innymi ze współżycia w jed
nym domu ludzi nie należących do jednej rodziny, a w dodatku różnej
płci.
Mimo to Geszow uważał, że cechy dodatnie zadrugi przeważają
zdecydowanie nad ujemnymi i jedynie zła wola, niewłaściwe kierow
nictwo, czy jeszcze inne przyczyny prowadziły niekiedy zadrugi do
różnego rodzaju wypaczeń. Twierdził więc Geszow, że zadrugi bułgar
skie mogłyby się nadal utrzymywać i rozwijać, gdyby im państwo za
gwarantowało większą swobodę działania .
Podobnie formułował również swoją koncepcję reformatorską Bob
czew. Pisał, że wówczas kiedy dla zapobieżenia „agrarnemu złu", sze
rzącemu się w bliskich i dalszych państwach (proletaryzaeja wsi, roz
pad wspólnot rodzinnych i innych wspólnot wiejskich) formy spół
dzielcze uznano za najwłaściwsze dla rozwiązywania trudności gospo
darczych, to i w Bułgarii w tej sytuacji nie należy również rezygnować
z podtrzymywania zadrug. „Nie ma bardziej naturalnej rzeczy — pisał
on — jak zwrócić się ku zadrudze — owej tradycyjnej, rodzinno-spółdzielczej drużynie i »zapytać«, czy i ona również nie mogłaby służyć
(równolegle z innymi środkami) podniesieniu dobrobytu rolniczych
i robotniczych klas" .
Podobnie również oceniano w tym czasie rolę rodzinnych wspólnot
gospodarczych w rozwoju ruchu spółdzielczego w północno-zachodniej
Bułgarii. Autor opracowania monograficznego dotyczącego wsi Gramady — B. Bonczew, informuje, że już w latach 1874-1877 w wydawa
nym w Widmie czasopiśmie „Stupán" nawoływano do szerzenia we
wsiach oświaty, propagowano zasady demokracji oraz zachęcano do pod
trzymywania starych rolniczych zadrug jako zalążków spółdzielczej
gospodarki .
W wypowiedziach powyższych odczuwa się niewątpliwie odbicie
rozwijających się podówczas w Europie ruchów odrodzeńczych, m. in.
32
33
3 i
3 2
3 3
3 4
G e s z o w , Zadruga
w zapadną
Balgarija.
Bobczew,
Balgarskata
czeljadna
zadruga,
B . B o n c z e w , Prinos
W i d i n 1957 ( m a s z y n o p i s ) , s.
kam
217.
istorijata
na
s.
194.
s. Gramada
(Kulska
okolija),
�53
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
także ruchu spółdzielczego. Reformatorzy społeczni w krajach słowiań
skich, związani ideowo z tymi prądami społecznymi, próbowali nawią
zać do rodzimych tradycji zespołowego działania i w oparciu o nie
pragnęli również przekształcać stosunki społeczno-gospodarcze w swych
krajach w duchu demokracji i sprawiedliwości społecznej. Można t u
dodać, że nie przypadkowo również zamieszczony został w 1936 r. na
łamach polskiego czasopisma „Społem" (wydawanego przez Związek
Spółdzielni Spożywców) artykuł jugosłowiańskiego prof. dr. V. Totemianza pod znamiennym tytułem Zadruga jako poprzedniczka
spół
dzielni . Autor daje m. in. przegląd wartości reprezentowanych przez
zadrugę. Można zresztą znaleźć wiele innych przykładów na przepro
wadzenie analogii pomiędzy postępowymi ruchami gospodarczo-społecz
nymi Polski i krajów południcwosłowiańskich .
35
3G
Cała ta działalność na rzecz spółdzielczości szukającej swego rodo
wodu również w starych rodzimych formach współdziałania odnosiła
pewne sukcesy. Jak bowiem wiadomo, ruch spółdzielczy w krajach południowosłowiańskich znalazł bardzo licznych zwolenników i przybrał
szerokie rozmiary (por. art.' W. Paprockiej). W Bułgarii ze spółdziel
czością sprzęgnięta była również działalność postępowych organizacji
politycznych na wsi, jak np. Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopów
i Bułgarskiej Partii Komunistycznej.
R. Peszewa, ustosunkowując się do przedstawionych powyżej kon
cepcji reformatorskich wsi bułgarskiej z końca X I X i X X w., zwraca
uwagę na cechującą te wypowiedzi „narodnikowską" idealizację wspól
not rodzinnych. W pracach swych na ten temat, dotyczących zwłaszcza
okresu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi, ukazuje siły od
środkowe, które nieuchronnie rozkładały zadrużne wspólnoty. Zalicza
do nich przede wszystkim utrwalenie się osobistej własności (ziemi
i pozostałego majątku) i władzy w rękach ojca rodziny i wypływającą
stąd dysharmonię pomiędzy interesami rodziny ojca, a rodzinami wcho
dzącymi do wspólnoty rodzin synów, czy też rodzin braci. W epoce
kapitalistycznej coraz bardziej zarysowywały się również różnice po35 p
r o
f
(j
ł e m " , n r 3-4:
3 6
r
w.
T a k np. w
Wiejskiej,
w
T o t e m í a n z¡
1936,
s.
—
jako
poprzedniczka
spółdzielni,
„Spo
okresie m i ę d z y w o j e n n y m
powstał
Słowiański
Związek
Młodzieży
skład k t ó r e g o wchodzili przedstawiciele Bułgarii, C z e c h o s ł o w a c j i ,
g o s ł a w i i i Polski. W Z w i ą z k u tym
garię
Zadruga
11-12.
Zemedelski
łaczy wiciowych
Mładeżki
P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł Z M W R P („Wici"), a
Sojuz.
Można
i zarazem s p ó ł d z i e l c ó w
również
dodać,
że
— K . Wyszomárskiego
z
inspiracji
dzia
i I. Solarza,
prze
niesiona została z J u g o s ł a w i i na grunt polski forma w i e j s k i c h s p ó ł d z i e l n i
P i e r w s z a tego r o d z a j u p l a c ó w k a
cutem.
Jak
wiemy,
służby
zdrowia.
spółdzielnie
powstała
zdrowia
w
1933
r. w e
uzupełniają
i
wsi
dziś
Ju
Buł
Markowa
sieć
zdrowia.
pod
placówek
Łań
naszej
�54
MARIA BIERNACKA
między wspólnotami rodzinnymi silnymi pod względem ekonomicznym
i wskutek tego odgrywającymi zasadniczą rolę w lokalnej społeczności
wioskowej, a wspólnotami rodzinnymi słabymi, stanowiącymi margines
tej społeczności. Taki układ sił we wspólnotach tego okresu był już
daleki od tak zwanej klasycznej zadrugi, realizującej ideę równości i spra
wiedliwości wśród swych członków ' .
; 7
3. T R A D Y C Y J N E
FORMY
POKREWIEŃSTWA
W
GRAM ADZIE
Dokonując rekonstrukcji obrazu tradycyjnego systemu rodzinnego
wsi Gramady z przełomu X I X i X X stulecia, aż do wojny bałkańskiej
i I wojny światowej włącznie, należy podkreślić, że wieś tego okresu
w swej podstawowej masie stanowiła społeczność lokalną zamkniętą.
Kontakty wsi z tzw. „szerszym światem" były ograniczone. Oddalenie
najbliższych miast (Kuła — 15 km, Widin — 32 km), brak dobrych
dróg, prymitywne środki lokomocji — utrudniały wymianę wsi z t y m i
ośrodkami. Jeden ze starych mieszkańców opowiada, że w 1895 r. jako
10-letni chłopiec swój pierwszy wyjazd z ojcem do Widina odbywał
drewnianym wozem zaprzężonym w woły i bawoły. Pamięta też, że
kobiety, często nawet z dziećmi, drogę do Widina odbywały pieszo.
Wprawdzie Bonczew twierdzi, że Widin był silnym ośrodkiem od
działywania gospodarczego, kulturalnego i politycznego — to jednak
można sądzić, że nie obejmował on w tamtych czasach zbyt szerokich
kręgów ludności.
Największą okazję do spotkań ludności o zasięgu szerszym stanowiły
jarmarki oraz panairy, (tradycyjne jarmarki odpustowe), na które przy
jeżdżali m. in. kupcy z Serbii, Czech, Rumunii, Węgier, Rosji i Austrii
dla dokonywania transakcji handlowych, głównie zaś zakupu zwierząt
domowych. Nieodzowną część takich jarmarków, a zwłaszcza panairów,
stanowiła zabawa z muzyką, śpiewem, tańcami i poczęstunkiem (por.
art. В. Jaworskiej i W. Paprockiej).
Mężczyźni mieli na ogół więcej okazji do wyjścia poza wieś i krąg
spraw wyłącznie wiejskich. Sprzyjała temu choćby służba w wojsku,
wyjazdy zarobkowe z końmi do młocki na tereny naddunajskie, angażo
wanie się — jak pisze Bonczew do odtransportowywania bydła zakupio
nego przez kupców bułgarskich lub zagranicznych.
3 7
Peszewa,
Semejstwoto
i semejno-rodstwenite
otnoszenija...,
s. 512. P o r .
t a k ż e podobnie k r y t y c z n ą w y p o w i e d ź w tej k w e s t i i
—
Markowa,
Selskaja
obszczina
u Bołgar
w XIX
w., s. 9-10. W y p o w i e d z i n i e k t ó r y c h s t a r y c h i n f o r m a
t o r ó w ze w s i G r a m a d y p o t w i e r d z a j ą i s t n i e n i e o s t r y c h k o n f l i k t ó w
zachodzących
p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i rodzinnymi z e s p o ł a m i gospodarczymi, z w ł a s z c z a z a ś po
m i ę d z y familiami jako zespołami krewniaczymi.
�55
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
R y c . 4. B a b c i a z w n u c z k a m i
Fot. M . Biernacka, 1969
Starzy mieszkańcy wspominają również o licznych kontaktach z są
siednią Serbią. Serbowie przenikali na te tereny najczęściej w charak
terze wędrujących rzemieślników, głównie budowniczych domów. Wspo
mina się jednak również o serbskich imigrantach — nauczycielach,
prowadzących wśród Bułgarów akcję narodowouświadamiającą .
Poważnym ośrodkiem oddziaływania na Gramadę i całą zresztą za
chodnią Bułgarię była szkoła pedagogiczna dla nauczycieli, zorganizo
wana przy klasztorze w Rakowicy jeszcze w pierwszej połowie X I X w.
Według Bonczewa do szkoły tej uczęszczali także niektórzy gramadzcy
popi oraz kmetowie (sołtysi) .
Do nawiązywania łączności wsi z kręgami ponadlokalnymi przyczy
niała się również działalność wybitniejszych jednostek, wyrosłych spo
śród mieszkańców samej Gramady oraz oddziaływanie na wieś osób
z zewnątrz, jednakże pozostających z wsią w stałych lub nawet doryw
czych kontaktach. W tradycji miejscowej utrzymuje się więc przekona
nie o ważnej roli spełnianej dla dobra wsi przez niektórych kmetów
(zwanych również knezami) jeszcze w czasach niewoli tureckiej, a na
stępnie także w okresach późniejszych. Dla przykładu warto podać, że
38
39
3 8
nowe
taktów
Bonczew,
AZEPow.
Prinos
Bonczew
zachodzących
kam
podjął
pomiędzy
istorijata,
próbę
Bonczew,
op. cit,
89-90,
Widynem a Gramada
Gramady.
3 9
s.
s. 192, 193.
191-192,
przedstawienia
oraz
możliwie
materiały
tere
wszystkich
kon
na przestrzeni całej
historii
�56
MARIA BIERNACKA
żywa jest wciąż tradycja mówiąca o udziale kmeta gramadzkiego Petko
Marinowa Baszlijskiego, zwanego później — pasza Petko w powstaniu
zachodniobułgarskim przeciw Turkom w latach 1849-1850 .
Do wybitniejszych postaci na przełomie X I X i X X w. należał rów
nież nauczyciel ludowy, kmet, rolnik oraz miejscowy działacz społeczny
Miko Gicow, który po wyzwoleniu Bułgarii był przez 4 kadencje depu
towanym do Zgromadzenia Narodowego .
Ośrodkami informacji w zakresie spraw wiejskich i pozawiejskich
dawnej wsi były również karczmy. W karczmach, które były własnością
prywatną, gromadzili się mieszkańcy wsi (znajomi, przyjaciele, krewni)
w zasadzie po to, „żeby można było smaczniej zjeść i wypić". W karcz
mach jednakże przyjmowano ponadto różnych urzędników państwo
wych (np. poborców podatkowych), wędrujących kupców, a niekiedy
także przybyszów z „szerokiego świata" — emisariuszy spraw ogól
nych. Kiedy po wyzwoleniu Bułgarii wśród mieszkańców wsi zaczynają
się budzić zainteresowania życiem politycznym, to głównym oparciem
dla agitatorów działających partii (liberalnej i konserwatywnej) była
instytucja karczmy. W każdej dzielnicy Gramady znajdowały się 1 lub
2 karczmy, a ich właściciele b y l i nie tylko handlowcami, ale często
także kmetami, którzy utrzymywali kontakty z przywódcami tych
partii, niekiedy nawet wystawiali swe kandydatury na deputowanych
do Zgromadzenia Narodowego.
40
41
W karczmie znajdującej się w dzielnicy Nowa Machała zebrała się
w 1915 r. grupka chłopów, którzy założyli ludową organizację „Země
dělská Drużba", dając t y m samym początek istnieniu we wsi partii
ludowców, która nosi obecnie nazwę BZNS (Bułgarski Zemedelski Naroden Sojuz). Warto dodać, że wstępne spotkanie organizatorów odbyło
się na panairze w Widmie.
Mówiąc o roli karczmy w dawnej społeczności wiejskiej nie należy
zapominać, że zdarzali się często karczmarze, którzy uprawiali zwy
czajny wyzysk ludności, wykorzystując jej biedę, nałóg pijaństwa lub
nieporadność życiową. Zdarzali się nawet tacy, którzy współpracowali
z bandami złodziei lub złodziejami — poborcami podatkowymi. Na
zywano ich też nie darmo „biczem bożym" .
Tak więc różnorodność funkcji spełnianych przez wiejskie karczmy
pozwala zaliczyć je z jednej strony do instytucji mieszczących się
w ramach dawnej społeczności lokalnej, z drugiej zaś, zwłaszcza w no
wej fazie rozwoju wsi, każe widzieć w nich instytucję rozsadzającą
tradycyjny układ społeczny.
42
4 0
4 1
4 2
B o n c z e w , op. cit., s. ,99-101, 129, A Z E P o w . 365.
B o n c z e w , op. ciť., s. 113 oraz A Z E P o w . n r 206, 207,
B o n c z e w , op. cit., s. 93, 101, 102, 104, 108.
347.
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
57
Podstawową rolę w przełamywaniu izolacji zamkniętej społeczności
lokalnej Gramady odegrała jednakże szkoła, a następnie dopiero sto
sunkowo wcześnie zorganizowana wiejska świetlica, organizacje spół
dzielcze, rzemieślnicze oraz partie polityczne. Pierwsza szkoła świecka
otwarta została według relacji Bonczewa ok. r. 1860, ale już wcześniej
prowadzone było nauczanie przy cerkwi (wybudowanej ok. 1830 г.).
W początkowym okresie szkoła obejmowała swą działalnością pedagogicz
ną tylko nieliczną grupę męskiej młodzieży Gramady i wsi sąsiednich.
W niedługim czasie obowiązek uczenia stawał się coraz bardziej po
wszechny, tak że już w 1908/1909 r. liczba uczniów wynosiła 40, w t y m
22 uczniów pochodziło z Gramady, a pozostali ze wsi Makresz, Medeszewcy, Car Sziszmanowo i Wodna. Wśród uczniów znajdowały się
2 dziewczynki, co w ówczesnych warunkach było wydarzeniem dużej
miary
Upowszechnienie się szkolnictwa potwierdza fakt wzniesienia przez
wieś już ok. 1875 r. specjalnego budynku szkolnego (w którym jeszcze
obecnie znajdują swe pomieszczenie internat szkoły podstawowej i przed4 3
R y c . 5. G r u p a s ą s i a d ó w z d z i e l n i c y N o w a M a c h a ł a
Fot. M . Biernacka, 19694 3
AZEPow.
n r 347 o r a z
inne.
�.58
MARIA BIERNACKA
szkole). Dzięki działalności szkoły zanika stopniowo analfabetyzm wśród
mieszkańców wsi, a umiejętność czytania i pisania stwarza warunki
powoływania we wsi nowych instytucji i organizacji. I chociaż po
czątkowo działalność ta była inspirowana przez ludzi spoza społeczności
miejscowej (często popów lub nauczycieli), to w końcu wciągała coraz
szersze grono wybitniejszych osób i ukazywała im nowe możliwości
życia gospodarczego i społecznego. Taką rolę spełniały we wsi przed
I wojną światową — podobnie, jak na terenie całej Bułgarii •— przede
wszystkim stowarzyszenia czytelnicze „Probuda", spółdzielnia kredyto
wa „Sztastie" czy cech rzemieślniczy .
W zawartości dawnego układu stosunków wiejskich w Gramadzie
poważnego wyłomu dokonał masowy udział mężczyzn w wojnach bał
kańskich i I wojnie światowej. W licznych wypowiedziach ludności
dotyczących tamtego okresu przewija się konsekwentnie twierdzenie,
że mężczyzn, którzy wrócili z frontów wojennych lub z niewoli, cecho
wała znaczna indywidualizacja postaw i dążności. Gwałtownie w . t y m
czasie rozpadają się rodzinne gospodarstwa zadrużne, młodzi szukają
dla siebie określonego miejsca zarówno w zespole krewniaczym, jak
i w społeczności całej wsi. Budzą się zainteresowania dla spraw ogól
nych, wzrasta dążenie do zapewnienia sobie i swym dzieciom lepszych
w a r u n k ó w bytowych. Wkradająca się coraz wyraźniej dysharmonia po
między światem wyobrażeń o innym lepszym życiu a możliwościami
jego realizacji w warunkach ogólnokrajowych trudności powojennych
aktywizuje społeczność wiejską Gramady, a zwłaszcza jej jednostki
przodownicze.
Vl
W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady omawianego okresu
istniał szeroki wachlarz form prowadzących od charakterystycznej for
my rodziny wielopokoleniowej, zwanej najczęściej golema familia lub
welike semejstwo — do tzw. rodziny małej, złożonej z rodziców
i dzieci .
Jeśli przyjąć klasyfikację tradycyjnych form rodzinnych w Bułgarii
środkowo-zachodniej za R. Peszewą (prowadzącą na tym obszarze bada
nia terenowe w latach 1956-1969), to formą wyjściową była tu kla45
4 4
czew,
4 5
Materiały
op. cit.,
ot Okrążeń
Darżawen
Archiw
s. 207-211 oraz A Z E P o w .
gr.
Widin
n r 277/11, s. 1-99;
Bon
W G r a m a d z i e d l a o z n a c z e n i a r o d z i n n e g o z e s p o ł u gospodarczego u ż y w a s i ę
m i ę d z y innymi w w t e r m i n ó w , j e d n a k ż e przy s z c z e g ó l n y m w y j a ś n i a n i u ich z n a
c z e n i a s t a r z y i n f o r m a t o r z y b a r d z o w y r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą , ż e f a m i l i a nie s t a n o w i ł a
w s p ó l n o t y g o s p o d a r c z e j . F a m i l i a to p o k r e w i e ń s t w o r o d o w e , a r o d z i n n y z e s p ó ł
g o s p o d a r c z y to w i e l k a r o d z i n a {welike
semejstwo).
Termin zadruga w Gramadzie
nie b y ł z n a n y . W s p ó l n o t y te o k r e ś l a s i ę j e s z c z e t a k i m i t e r m i n a m i , j a k ż y c i e za
jedno,
u kup,
obszto.
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
59
syczna zadruga, oparta na społecznej własności środków produkcji,
wspólnym zaspokojeniu potrzeb wszystkich jej uczestników, władzy
sprawowanej przez przedstawiciela ogółu członkowskiego oraz poczuciu
przynależności do rodziny i rodu, wywodzącego się od swego protoplasty
i wyznaczającego linię pokrewieństwa w linii ojcowskie] zarówno pro
stej, jak i bocznej. Forma ta uległa zasadniczym przekształceniom jesz
cze w epoce feudalnej, głównie na skutek rodzenia się elementów pry
watnej własności.
W następnej fazie rozwoju, w okresie przejścia od feudalizmu do
kapitalizmu, panującą formą stawało się rodzinno-zespołowe gospodar
stwo, oparte jednakże nie na wspólnej (jak to miało miejsce w kla
sycznej zadrudze), ale prywatnej — ojcowskiej własności ziemi i po
zostałych środków produkcji.
W fazie rozwoju kapitalizmu, zwłaszcza w drugiej połowie X I X w.,
forma rodzinno-zespołowego gospodarstwa uległa dalszym przekształ
ceniom, polegającym przede wszystkim na zmniejszeniu zadrużnego
zespołu, sprowadzającego się do liczby 10-15 członków i obejmującego
z reguły jedynie rodzinę ojca oraz 2 albo 3 rodziny jego synów. Wzra
sta władza ojca. Siłą jednoczącą zespół staje się już nie idea zespołowej
pracy poszczególnych rodzin, a konieczność istnienia w zespole, w y
nikająca z nierówności majątkowej, a tym samym i niemożliwości
usamodzielnienia się w oddzielne gospodarstwa. Tendencje odśrodkowe
działały jednak nadal i spowodowały, że w X X w. typ zmniejszonych
już rodzinno-zespołowych gospodarstw podlegał dalszemu rozpadowi
tworząc niewielkie rodziny, które niekiedy pozostawały jeszcze we
wspólnotach w zależności od swych socjalnych i ekonomicznych warun
ków. Według R. Peszewy w zespołach tych wyraźnie występowały jed
nak elementy nierówności i kapitalistycznego wyzysku. Dotyczyło to
zwłaszcza gospodarstw zamożnych i częściowo średnich, ,,w których
zakazy i prawa obowiązujące były bardzo silne". W rodzinach biedniej
szych stosunki te nie były tak drastyczne z tego względu, że nie w y
stępowało w nich zjawisko tak wyraźnych różnic pomiędzy rodziną
ojca a rodzinami synów. Zespoły rodzinno-gospodarcze bogatych skła
dały się w t y m czasie z ok. 3-4 rodzin, natomiast biedniejsze prawie
z reguły nie przekraczały 2 rodzin .
m
Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii miało
również swe odbicie w Gramadzie. Przede wszystkim należy przyjąć,
że wymienione w 1892 r. przez D. Marinowa zadrugi nie były już kla
sycznymi zadrugami, a specyficzną formą zespołowego gospodarowania
4 6
P e s z e w a,
O rozwarstwieniu
stosunki rodzinne
Semejstwoto
i semejno-rodstwenite
otnoszenija...,
s. 551-554.
k l a s o w y m w e w s i b u ł g a r s k i e j i r z u t o w a n i u tego p r o c e s u n a
por. V a k a r e l s k i ,
Etnografia
Bułgarii,
s. 240-242, 245-246.
�60
MARIA BIERNACKA
rodzin spokrewnionych w linii ojca i przez niego z reguły kierowanych.
Liczba ich nie była zresztą duża i wynosiła 47 jednostek
Przyjmując za Bonczewem, że w 1875 r. było w Gramadzie 330
domów, a w parę lat później, bo bezpośrednio po wyzwoleniu ok. 50
zadrug, widzimy, że tzw. gospodarstwa zadrużne stanowiły ok. 15°/a
wszystkich gospodarstw .
Z zestawienia Mannowa można również wnioskować, że zadrugi te
nie należały już wówczas do jednostek liczebnie dużych. Na ogólną
bowiem liczbę 47 zadrug w całej wsi było 20 zadrug 10-osobowych,
12 — 11-osobowych, 6 — 13-osobowych, 1 — 14-osobowa, 2 — 15-osobowe, 2 — 17-osobowe i 1 zadruga — 19-osobowa. Przeciętnie więc
wypadało na 1 zadrugę 11,5 osób.
Ten spadek liczebności wspólnot jest bardzo wyraźny jeśli się weź
mie pod uwagę, że jeszcze na początku X I X w. zadrugi bułgarskie obej
mowały 4-6 pokoleń wywodzących się od ojca w l i n i i prostej i bocznej
i liczyły od 60-100 osób, a nawet sięgały liczby 150 i 250 osób. W po
łowie X I X w. zadrugi obejmowały już najwyżej 4 pokolenia (w za
chodniej Bułgarii 5 pokoleń) i z reguły nie przekraczały 30 osób .
Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii i w Gra
madzie wiąże się ściśle z ówczesną strukturą gospodarczo-społeczną
i zawodową ludności wsi, na które zresztą rzutowała ogólna sytuacja
kraju. Jest to więc okres utrwalania się kapitalizmu, w k t ó r y m — jak
pisał Bonczew — społeczność Gramady odczuwała skutki zmian, jakie
nastąpiły bezpośrednio po wyzwoleniu kraju. Zmiany te, to przede
wszystkim szybki rozpad wielkich zadrug liczących od 50 do 100 ha
oraz przejście od typu gospodarki hodowlano-pasterskiej do rolniczej.
Wskutek zaistniałych podziałów oraz zmiany kierunku gospodarowania,
nowo powstałe gospodarstwa, liczące już przeciętnie od 8 do 10 ha, nie
dysponowały zarówno dostateczną ilością ziemi, jak również sprzętu
oraz gospodarskiego inwentarza. Zubożenie ludności doprowadzało do
tego, że „członkowie starych zadrug opuszczali masowo wieś i prze
nosili się do miast", zubożałe zaś gospodarstwa popadały najczęściej
w zależność ekonomiczną od miejscowych karczmarzy i lichwiarzy .
48
49
50
4 7
P o r . D . M a r i n o w , Żiwa
starina,
k n . 2, R u s e 1892, s. 250-251. N a l e ż y z a
z n a c z y ć , ż e w y k a z D . M a r i n o w a m o ż e z a w i e r a ć p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i . T a k np. i n f o r
matorzy z rodziny Strigaczowych podają, że ich rodzina, choć w y k a z a n a przez
M a r i n o w a j a k o z a d r u g a , n i e n a l e ż a ł a do w i e l k i e j , t y l k o l i c z n e j w i e l o d z i e t n e j m a ł e j
rodziny.
4 8
Bonczew,
P ř i n o s kam
istorijata...,
4 Я
P o r . M a r i n o w , Żiwa
starina,
i semejno-rodstwenite
otnoszenija...,
s,
żiliszcze
w zapadnoj Bolgarii,
s. 43.
5 0
Por. B o n c z e w ,
P ř i n o s kam
s.
196.
k n . 2,
512-513;
istorijata...,
s. 182; P e s z e w a ,
SemejstwotoF r o 1 e c, Bolszaja
siemija
i jejos. 7, 60.
�61
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
R y c . 6. P r z e d s z k o l a c y
Fot. M . Biernacka, 1966
W tych warunkach Gramada, podobnie jak i inne wsie tego regionu,
wchodziła w orbitę stosunków towarowo-pieniężnych. Odbijało się to
najbardziej jaskrawo na sytuacji małorolnych lub „wypadających"
z zespołu rodzinnego i usamodzielniających się rodzin chłopskich, które
zmuszone były szukać wszelkich możliwych źródeł utrzymania. Ponie
waż zagadnienia te omawiane są w opracowaniach dotyczących struk
tury zawodowej' wsi i rolnictwa, wystarczy tylko zaznaczyć, że na ogół
z ubogich kategorii ludności wywodzili się najemnicy dużych gospo
darstw, sezonowi robotnicy zarobkujący we wsi i poza wsią, rodziny
odnajmujące ziemię u zamożnych gospodarzy na zasadzie tzw. izpolicy
(przeważnie za połowę plonów), emigranci do Ameryki i Niemiec czy
też nawet niektórzy rzemieślnicy .
Mimo zasygnalizowanego powyżej procesu rozwarstwiania klasowego
wsi, prowadzone w Gramadzie w ciągu ostatnich 3 lat badania terenowe
wykazują, że prawie do I wojny światowej włącznie, w tamtejszym
gospodarstwie chłopskim przeważały jeszcze ciągle elementy gospodarki
samowystarczalnej, stanowiącej pozostałości poprzedniego systemu rodowo-feudalnego. Wynikało to być może z charakteru gospodarki
w większym stopniu nacechowanej tradycjonalizmem. Jak bowiem w y 51
Por.
materiały
terenowe
AZEPow.
I. Nizińskiej
z 1967
r.
�62
MARIA BIERNACKA
nika z badań terenowych oraz zestawień statystycznych dokonanych
przez Bonczewa, okręg widyński, a zatem i Gramada, należały jeszcze
w drugiej połowie X I X w. do centrum hodowlanego. Hodowla i pa
sterstwo stanowiły podstawowe zajęcie ludności Gramady, o czym świad
czą również — jak można sądzić — filialne gospodarstwa chłopskie,
przeważnie o charakterze hodowlanym, które znajdowały się poza osadą
wiejską i nazywane były kolibami . Wprawdzie przyjmuje się, że prze
łom w gospodarce wiejskiej na korzyść rolnictwa nastąpił po wyzwole
niu Bułgarii, niemniej jednak elementy „starego" trwały w niej nadal,
sprzyjając większemu tradycjonalizmowi nie tylko w gospodarce, ale
także w stosunkach społecznych oraz ogólnym poziomie kulturalnym
ludności. Dotyczyło to szczególnie pracującej na kolibie młodzieży,
zwłaszcza w okresie, kiedy nie obowiązywała jeszcze powszechność
nauczania w szkole. Izolacja od życia toczącego się we wsi i zajęcia
głównie typu hodowlano-pasterslkiego stwarzały sytuację, którą ilustruje
92-letni mieszkaniec Gramady opowiadając, że kiedy w wieku lat 23
wracał z koliby (przed wyjazdem do wojska), to wówczas dopiero pierw
szy raz zobaczył pieniądze.
W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady obowiązywało po
krewieństwo zarówno ze strony ojca, jak i matki — „po basztina
familia" i „po majczina familia" — jednakże przynależność do pod
stawowych jednostek ustroju rodzinno-rodowego, takich jak familia,
wielka rodzina (również w jej zmodyfikowanych formach) i mała rodzi
na, wyznaczone były przez pokrewieństwo patrylinearne w linii prostej
i bocznej. W związku z tym wymienione jednostki systemu rodzinnego
posiadały charakter patriarchalny i patrylokalny. W linii ojcowskiej
dziedziczone były również nazwiska.
A zatem gramadzką familię podobnie jak familię na obszarach środ
kowej i zachodniej Bułgarii — co stwierdza w swych badaniach R. Pe
szewa — należałoby zaliczyć do instytucji rodowej, a nie wielkorodzinnej. Problem ten wymaga jednak dalszych, pogłębionych badań. W j ę
zyku potocznym gramadzkiej ludności używa się często wymiennie ter
minu familia i rodzina, zwłaszcza wielka rodzina. Znaczenie tych termi
nów jest jednak zasadniczo różne. Jeśli przyjmiemy zaproponowaną
przez K. Zawistowicz-Adamską klasyfikację rodu, to stwierdzimy, że
gramadzką familia odpowiada tej klasyfikacji, gdyż jest zespołem rodzin
przestrzennie rozsianych, nie powiązanych prowadzeniem wspólnego
gospodarstwa, opartym na tradycji wspólnego pochodzenia od tego
samego przodka, a przy tym powiązanym więzią i solidarnością rodową.
52
5 2
Bonczew,
AZEPow.
Priinos
kam
istorijata...,
s.
92-93,
oraz
materiały
terenowe
�63
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Wielka rodzina natomiast jest rodzinną wspólnotą gospodarczą i tery
torialną składającą się z kilku pokoleń z linii ojcowskiej, kierowanej
najczęściej przez ojca, posiadającego władzę patriarchalną.
Na różnice te zwracają uwagę starzy mieszkańcy wsi, którzy mocno
podkreślają, że familia to krewni z linii ojca. I chociaż nie prowadzą
wspólnego gospodarstwa, nie mieszkają razem, to jednak łączy ich
„jedna krew" i jeden „swetec" (patron). Nic więc dziwnego, że daw
niej członkom jednej familii nie wolno było żenić się między sobą aż
do 5 stopnia pokrewieństwa (powój а) .
Tradycje przynależności rodzin do określonych familii są wciąż
jeszcze bardzo żywe, a w przeszłości były znacznie silniejsze. Stary
system pokrewieństwa familijnego zawierał wiele zwyczajowych i oby
czajowych norm, według których regulowane było postępowanie jed
nostek i rodzin przynależnych do określonej familii. Nic więc dziw
nego, że w tradycji ustnej mieszkańców wsi zachowały się liczne prze
kazy mówiące o przeszłości poszczególnych familii zwłaszcza tych, które
swą więź rodową mocno podtrzymywały, a ponadto wyróżniały się
w sposób dodatni w życiu wsi. B. Bonczew zgromadził sporo materiału
od najstarszych osób we wsi, dotyczącego miejsca pochodzenia oraz
okresu przybycia na te tereny ważniejszych gramadzkich familii . Jeśli
nawet informacje te nie są dość ścisłe pod względem historycznym, to
jednak potwierdzają fakt przywiązania ludności do ich własnej tradycji.
53
S4
Familie nie stanowiły jednak najwyższej formy pokrewieństwa, na
co również zwracała uwagę R. Peszewa w swych opracowaniach do
tyczących Bułgarii środkowo-zachodniej. Materiały terenowe dają po
twierdzenie tego, że w przeszłości (a niekiedy także obecnie) określone
grupy familii przynależały jeszcze do szerszych, tradycyjnych grup
0 charakterze rodowym. Ujawniało się to szczególnie w obrzędowości
1 obyczajowości rodzinno-rodowej, której przegląd i analizę przedstawia
w swym opracowaniu Tatjana Kolewa.
Trzeba dodać, ż e w Gramadzie i wsiach sąsiednich zachowały się
również tradycje osiedli patronimicznych, w których zamieszkiwało po5 3
AZEPow.
5 4
Bonczew,
Więzi
„te
długie
nach
z
352,
353
kam
zwraca
i inne.
istorijata...,
również
szeregi p o k r e w i e ń s t w a
bardziej
są
s.
więzi
242.
uznawania
w
60-61
Ch.
tradycjami,
kuzynów
—
dużych
i
wielkie
który
przeważnie
aniżeli
w
bratowczedi
M B ] , Por.
zwraca również
rodzinach
i 57-76. N a
Wakarelski,
zapamiętać
[odgałęzień —
R. P e s z e w a
rodzinnej
s.
uwagę
można
konsekwentnymi
przypadki
a n a w e t i 15 p o w o j ó w "
Bułgarii,
szej
349,
Prinos
krewniaczych
rodzinie...,
nia,
nr
w
małej
dużych
Wakarelski,
uwagę
zamożnych.
na
występowanie
Rodziny
otnoszenija...,
s.
547.
że
rodzi
indywidualnej
z czwartego
pokole
Etnografia
silniej
średniozamożne
i biedne z m n i e j s z ą l i c z b ą o s ó b c e c h o w a ł a s ł a b s z a w i ę ź rodzinna. Por.
to i semejno-rodstwenite
znaczenie
podkreśla,
Semejstwo
�64
MARIA BIERNACKA
kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt rodzin, spokrewnionych po
między sobą. Obecnie istnieją 4 duże dzielnice wsi tzw. machały (Marenska, Tabaszka, Brankowska i Nowa Machała), lecz w przeszłości było
ich więcej, o czym wspomina również w swej pracy Bonczew (wymie
niając następujące: Butanska, Drakata, Pajeszka, Parcał, Dernek) .
Ten skomplikowany system wzajemnych uzależnień i powiązań
krewniaczych jest wynikiem długotrwałego procesu historycznego, zwią
zanego na t y m terenie niewątpliwie w największym stopniu z istnie
55
R y e . 7. P o w r ó t z pola
Fot. M . Biernacka, 1968
niem wspólnoty zadrużnej. W wspólnotach tych bowiem dokonywał się
stały proces wyodrębniania (segmentacji lub pączkowania) nowych ro
dzin — indywidualnych lub złożonych, które po pewnym czasie stawały
się znów pełnymi wspólnotami rodzinnymi, dojrzałymi do nowych po
działów. W stadiach wcześniejszych, kiedy wspólnoty zadrużne były
duże, wydzielały się z nich na ogół jednostki złożone z 2-3 rodzin,
w okresie późniejszym wydzielone jednostki to najczęściej indywidualne
rodziny. Z rozradzających się w ten sposób rodzin zadrużnych lub roz
padających się rodzinnych wspólnot gospodarczych (zadrug) powstawały
najczęściej owe spokrewnione osiedla patronimiczne .
5G
6 5
Na rodzinny
charakter m a c h a ł w s k a z u j ą r ó w n i e ż prace
P e s z e w y, op.
cit.,
s. 548-551.
5 e
O patroraimiach j a k o g r u p a c h
segmentacji
sobą
lub p o d z i a ł u
więź
obszczina
krewniacze...,
gospodarczą,
i
patronimija,
s. 83-93.
jednej
społeczną
s.
4,
spokrewnionych
wielkiej
rodziny,
i ideologiczną
102-103;
rodzin p o w s t a ł y c h
które
—
nadal
w
zachowują
por. К o s w i e n,
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
wyniku
między
Siemiejnaja
Systemy
�65
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
Życie w rodzinnych wspólnotach gospodarczych określano w miej
scowej gwarze jako golema familia, welike semejstwo, drużyna, życie —
u kup, za jedno lub obszio. W początkowym okresie X X w. wśród
istniejących rodzinnych wspólnot gospodarczych w Gramadzie zaryso
wują się trzy podstawowe typy. Najbardziej powszechnym typem jest
rodzinna wspólnota złożona z rodziny ojca, jego żonatych synów i wnu
ków. Była ona z reguły trzypokoleniowa, niekiedy zaś nawet czteropokoleniowa, jeśli we wspólnocie żyli jeszcze pradziadkowie. Drugim
typem była wspólnota rodzinno-gospodarcza, w skład której wchodzili
również krewni w linii męskiej bocznej w generacji ojca, a więc stryj
lub stryjowie ze swymi rodzinami. Była to także rodzina składająca się
z trzech lub czterech pokoleń. Zdarzało się niekiedy, że do zespołu
wielkorodzinnego wchodzili również wujowie. Zjawisko to występowało
rzadko (zanotowano dwa przypadki), zwykle wówczas, gdy gospodarstwo
było duże i córka głowy rodziny, wychodząc za mąż, pozostawała w do
mu rodzinnym razem z bratem. O przyżenionym do gospodarstwa ko
biety mężczyźnie mówiło się „zet na kasta" (zięć w domu), a jego los
był określony jako „czarny, czarniejszy niż kruk, a więc najczarniejszy".
Do trzeciego typu zaliczyć można braterski typ wielkiej rodziny,
w której pozostali po śmierci ojca synowie nie rozdzielali się, lecz
nadal prowadzili wspólne gospodarstwo wraz ze swymi dziećmi i wnu
kami. Decyzje prawne dotyczące ich rodzin oraz prowadzonego wspól
nie gospodarstwa były podejmowane za obopólną zgodą. W pozostałych
typach rodzin do podejmowania decyzji uprawniony był przede wszyst
k i m właściciel całego majątku rodzinnego, a więc ojciec (po: urodzeniu
wnuków występujący już jako dziadek, stąd często w ogóle określany
mianem dziadka).
Wydzielone typy wspólnot nie wyczerpują zapewne wszystkich jej
wariantów, jakie mogły występować w różnych sytuacjach życiowych
rodzin. Są one jednak najtypowsze i znajdujemy potwierdzenie ich w y
stępowania jeszcze w latach ostatnich na obszarach Jugosławii i Sło
wacji .
Jak wynika z relacji terenowych liczba członków gramadzkich
wielkich rodzin wahała się przeciętnie od 10 do 15 i na ogół nie prze
kraczała 20 osób (poza j e d n ą ' r e l a c j ą , odnoszącą się do końca X I X w.,
gdzie we wspólnocie żyło razem 28 osób). Wspólnoty gramadzkie zrze
szały przeciętnie dwie — trzy rodziny, niekiedy jednak pięć, a nawet
sześć rodzin.
57
5 7
łów
na
Typy
rodzinnych
terenowych
wspólnot
AZEPow.
obszarach J u g o s ł a w i i m.
perna
oraz n a
obszarze
gospodarczych
Podobne
typy
określono
zanotowane
na
zostały
podstawie
w
materia
ostatnich
in. p r z e z M . G a v a z z i e g o , N . F . P a v k o v i č a , J . M .
Słowacji
5 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
p r z e z S.
Švecova
i O.
Nahodila.
latach
Hal-
�66
MARIA BIERNACKA
Wielkość gospodarstw pozostających we wspólnocie nie była jedna
kowa i wahała się od 5 do 30 ha. Większość wspólnot rodzinnych po
siadała poza wsią swoje koliby, na których prowadziła przede wszyst
k i m gospodarstwo hodowlane.
W rodzinnej wspólnocie gospodarczej obowiązywał ścisły podział
pracy. Władza miała charakter patriarchalny i sprawował ją ojciec,
zwany domakin, baszta lub czasami gfioumtor. Ojciec zarządzał, ale
często korzystał z rady swej żony albo dorosłych synów. On dyspono
wał także kasą domową i w wypadku potrzeby poczynienia zakupów
dla członków rodziny ustalał osobiście konieczność ich realizacji. Za gos
podarstwo domowe była odpowiedzialna matka — majka. Ojciec i matka
rozdzielali pracę pomiędzy całą załogę produkcyjną, tzn. wielką rodzinę:
ojciec pomiędzy mężczyzn, a matka pomiędzy kobiety. Przydział pracy
otrzymywały również dzieci. Filialny system gospodarowania (z koliba
mi) powodował, że część załogi rodzinnej, zwłaszcza męskiej, przeby
wała na kolibie prawie okrągły rok. Kobiety, a zwłaszcza matka i małe
dzieci, pozostawały najczęściej w domu. Dzieci szkolne dzieliły czas
między dom, szkołę i kolibę.
Na kolibie zarządzał zwykle przebywający tam prawie stale dziadek.
W czasie nasilenia prac na kolibie załodze tam pozostającej zanoszono
obiady z domu. W okresie letnim przeważnie gotowały tam kobiety,
ale zimą najczęściej przygotowywał strawę dziadek. Dziadek co pewien
czais wracał z koliby do domu i wówczas w domach skłóconych, jak
opowiadał stary mieszkaniec Toszewiec, następował „sądny dzień". Dzia
dek bowiem rozsądzał powaśnione, i nawzajem oskarżające się przed
nim rodziny — nierzadko nawet laską. W sprawach rodzinno-domowego
współżycia był on bowiem również najwyższym autorytetem.
Jak wynika z badań, rodzinne wspólnoty gospodarcze, które do
trwały do okresu I I wojny światowej, a nawet dłużej, stanowiły już
bardzo zmodyfikowane formy zespołowej gospodarki. Panującą formą
gospodarowania w okresie międzywojennym było gospodarstwo indy
widualne, składające się z rodziców, dzieci i wnuków. Przy rodzicach
pozostawał zwykle najmłodszy syn, który był następcą swego ojca.
Można przypuszczać, że podtrzymywane przez niektóre rodziny
formy zespołowego gospodarowania dyktowane były prostą koniecznoś
cią ekonomiczną. Uderzający jest bowiem fakt, że na ogół najwcześniej
rozpadały stię wspólnoty duże i małe, a pozostawały średnie, które nie
były w stanie zapewnić swym członkom właściwych w a r u n k ó w do
wyodrębnienia ze wspólnoty. Członkowie małych wspólnot rodzinnych
łatwiej się proletaryzowali, szukając dodatkowych źródeł dochodu. Po
dobnie oświetlają problem ten niektórzy informatorzy twierdząc, że
wspólnoty z okresu X X w. miały raczej charakter przejściowy, gdyż
�67
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
rodzice na ogół zabiegali o to, aby swe dorosłe dzieci jak najprędzej
usamodzielnić .
Wielka rodzina, podobnie zresztą jak występująca obok niej w t y m
czasie rodzina mała, spełniała na ogół wszystkie funkcje, wynikające
z podstawowych zadań przed nią stawianych, a mianowicie zadań pro
kreacyjnych i socjalizacyjnych. Dla wykonania swych funkcji ekonomiczno-zabezpieczających cały zespół wielkorodzinny podporządkowany
był interesom gospodarstwa, które wprawdzie zapewniało wszystkim
utrzymanie, ale żądało również lojalności i dostosowania się do ogólnych
potrzeb zespołu i dyrektyw właściciela całego majątku.
W ten tylko sposób wspólnota mogła zapewnić odpowiednie warunki
bytowe dla swych członków na co dzień, a w odpowiednich momentach
musiała być gotowa do wyposażenia odchodzących z domu zamężnych
córek, do wybudowania i wyposażenia domów oddzielających się rodzin
braci czy synów, do zapewnienia warunków dzieciom, osobom chorym,
dotkniętym złym losem lub starzejącym się. Przy takim układzie stosun
ków różne decyzje rodzinne, np. doboru małżonków, nie mogły być
tylko udziałem młodych. Głos decydujący mieli w nich również starsi,
zainteresowani w tym, jaki miraż (posag w ziemi i w dobytku) lub
cziz (wyprawę) przyniesie młoda bulka (mężatka) do domu swych swekrów (teściów).
Zapotrzebowanie na siłę roboczą w gospodarstwie powodowało, że
małżeństwa zawierano we wczesnym wieku, przy czym dziewczyna była
często starsza od chłopca. Zainteresowany w t y m był również gospodarz
domu, któremu chodziło o jak najwcześniejsze pozyskanie pełnej siły
roboczej — właściwie wówczas, kiedy syn był jeszcze zbyt młody do
udziału w ciężkiej pracy.
Podobnymi względami kierował się ojciec przy podziale ziemi i ma
jątku pomiędzy dzieci. Regułą był taki podział ziemi, który zabezpie
czał jej trwanie w obrębie „familii ojcowskiej". Z tego względu córki
otrzymywały na ogół tylko niewielką część ojcowskiej ziemi (ostatnio
przeważnie /s ogólnego areału) natomiast w pozostałym majątku party58
1
5 8
społów
Do n a j w a ż n i e j s z y c h p r z y c z y n p r z y s p i e s z a j ą c y c h l i k w i d a c j ę rodzinnych ze
gospodarczych
starsi m i e s z k a ń c y
Gramady i wsi sąsiednich
zaliczają:
a) w z r a s t a j ą c e p o t r z e b y c z ł o n k ó w r o d z i n w z a k r e s i e p o z i o m u ż y c i a , k t ó r e s i ę
rodziły z p o s t ę p e m czasu i p r z y s p i e s z a ł y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw ludzi m ł o d y c h ;
b)
stałe
kłótnie,
które
wybuchały
zwłaszcza
pomiędzy
kobietami
c) w i e l k ą
liczebność
niektórych
jednostek
rodzinnych
w n u k i z a c z ę ł y s i ę ż e n i ć , to b y ł ostatni
„ s y g n a ł " do
dużych
rodzin;
powodującą,
że
kiedy
podziału
gospodarstwa;
d) p r z e j ś c i e od e k s t e n s y w n e g o g o s p o d a r s t w a h o d o w l a n o - r o l n e g o do i n t e n s y f i k a c j i
p r z e d e w s z y s t k i m p r o d u k c j i r o l n e j (co p o k r y w a s i ę z o g ó l n y m p o g l ą d e m e t n o
l o g ó w , ż e ekstensywna gospodarka hodowlana s p r z y j a ł a w i e l k i m rodzinom).
�68
MAKIA BIERNACKA
R y c . 8. Panair
(jarmark
wiejski)
Fot. M . Biernacka, 1969
cypowały z reguły po równej części. Oczywiście, że w sytuacjach szcze
gólnych (np. córka jedynaczka) odchodzono niekiedy od tych zasad.
Dla zabezpieczenia sobie starości rodzice przy podziale ziemi po
zostawiali część majątku dla siebie. Ziemię tę przejmował ten syn, przy
którym pragnęli spędzić stare lata. Najczęściej był to syn najmłodszy,
ale mógł być i inny, jeśli wykazywał cechy gwarantujące większą dla
nich życzliwość i opiekę '.
W rodzinnych zespołach gospodarczych, typowych przede wszystkim
dla tzw. społeczności lokalnych zamkniętych, funkcje przekazywania
młodzieży całego dziedzictwa kulturowego przypadały prawie wyłącznie
środowisku rodzinnemu. Opiekę nad małymi dziećmi sprawowały prze
ważnie kobiety — babka i matka. Gdy podrosły, chłopców do pracy
wdrażali przede wszystkim dziadek i ojciec, a dziewczynki nadal w y
chowywane były przez kobiety. Wpajane przez rodziców i dziadków
oraz pozostały zespół rodzinny i rodowy (familijny) treści kulturowe
dotyczące przeszłości rodziny i rodu, stosunku do ziemi i do- pracy,
postaw etyczno-moralnych i religijnych, a więc całego systemu wartości
— posiadały moc wiążącą. Wielka rodzina i ród oraz społeczność lokalna
zamknięta stwarzały system kontroli społecznej, w ramach którego
59
5 9
Por. opracowanie B . Jaworskiej, która r ó w n i e ż omawia zagadnienia
z f u n k c j a m i z a b e z p i e c z a j ą c y m i rodziny.
związane
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
69
postępowanie jednostki musiało być zgodne z ogólnie usankcjonowanymi
normami.
A zatem siłą jednoczącą tradycyjną społeczność Gramady była więź
społeczna rodzinno-rodowa i lokalna. Więź ta zapewniała wewnętrzną
spójność zbiorowości, która w warunkach ustroju kapitalistycznego nie
mogła być i nie była jednolita.
Rodzinno-rodowa więź społeczna wyrażała się również w licznych
formach wzajemnej pomocy gospodarczej, nazywanej między innymi
tłaką, zaredą, spregą
Szczególne nasilenie form pomocy wystąpiło po
okresie rozpadu rodzinnych zespołów gospodarczych. Wyodrębniające się
wówczas małe jednostki gospodarcze zmuszone były korzystać z pomocy
najbliższych krewnych lub sąsiadów. Pomoc ta dotyczyła zarówno prac
polowych (orka, żniwa, koszenie łąk, zbiór słonecznika), jak i budowla
nych (budowa domów i obiektów gospodarczych), a ponadto szeregu
innych zajęć gospodarskich, jak np. młocka, łuszczenie kukurydzy czy
przędzenie wełny. Pomoc ta obejmowała w największym stopniu kręgi
krewniacze, które wskutek osadnictwa patronimicznego dość często po
k r y w a ł y się także z kręgami sąsiedztwa. W warunkach tych więź
rodzinno-rodowa dominowała wyraźnie nad sąsiedztwem nie spokrew
nionym i. więzią ogólnowioskową. Wyrażała się także w uroczystościach
i obrzędach rodzinnych i familijnych (rodowych), a więc w uczestni
ctwie w chrzcinach, weselach, pogrzebach oraz innych różnego rodzaju
zwyczajach o charakterze rodowym czy rodzinnym (por. opracowanie
T. Kolewy).
Wyrazem więzi społecznej ogólnowioskowej było zbiorowe użytko
wanie wspólnot wioskowych połączone z troską o ich zabezpieczenie
(pastwiska i lasy), budowa dróg, mostków, studni, a z czasem i innych,
większych obiektów o charakterze publicznym (szkoły), fundacje doko
nywane przez niektóre zamożniejsze rodziny w zakresie drobnych wiej
skich obiektów lub urządzeń, często o charakterze sakralnym. Charakter
ogólnowioskowy posiadały również spotkania towarzyskie, zwane sedenkami, oraz zabawy młodzieżowe często nawet z udziałem osób starszych,
zwane chora. Dzięki więzi społecznej zbiorowość gramadzką funkcjono
wała sprawnie, choć w ramach ustalonych przez istniejący system spo
łeczny .
*
61
6 0
K . Z a w i s t o w i c z - A d a r n s k a ł ą c z y w ł a ś n i e nasilenie form w z a j e m n e j pomocy
g o s p o d a r c z e j z r o z p a d e m r o d z i n n y c h z e s p o ł ó w g o s p o d a r c z y c h . P o g l ą d ten w y d a j e
się b y ć w p e ł n i uzasadniony i n a obszarze w s i b u ł g a r s k i e j z n a j d u j e r ó w n i e ż
swe potwierdzenie.
6 1
A n a l i z ę f u n k c j o n o w a n i a b u ł g a r s k i e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j w p r z e j ś c i u od
s y s t e m u f e u d a l n o - r o d o w e g o do k a p i t a l i s t y c z n e g o p r z e d s t a w i a p r a c a M a r k o w e j ,
Sielskaja
obszczina
u Bołgar
w XIX
w. W i e l e m a t e r i a ł u n a ten temat z a w i e r a
r ó w n i e ż p r a c a W a k a r e l s k i e g o , Etnografia
Bułgarii,
s. 241—245.
�70
MARIA BIERNACKA
Wyniki badań terenowych pozwalają również stwierdzić, że okres
pomiędzy I i I I wojną światową stanowi ważny etap w gospodarczo-społecznych przeobrażeniach Gramady. Datujące się już z okresów
wcześniejszych przenikanie do gospodarki wiejskiej elementów kapita
lizmu narasta coraz silniej po I wojnie. W gospodarstwach chłopskich
zjawiają się w znacznie większym stopniu nowe narzędzia rolnicze
(pługi, brony, siewniki, młockarnie itp.), postępuje coraz bardziej upo
wszechnienie wiedzy rolniczej, między innymi także poprzez rolniczą
szkołę dopełniającą oraz czytelnictwo prasy zawodowej. Nie bez znacze
nia pozostają także wpływy emigracji do Francji i Niemiec; nade
wszystko jednak rozwój oświaty na poziomie szkoły podstawowej
i progimnazjum pod koniec okresu międzywojennego likwiduje w ogrom
nym stopniu panujący w okresach poprzednich analfabetyzm. Wielka
rola przypadła w t y m zakresie nauczycielom wiejskim, którzy niejedno
krotnie włączali się także do działalności społecznej pozaszkolnej ' , i to
zarówno oświatowej, jak i gospodarczej.
f 2
6 2
P o r . B o n c z e w , P ř i n o s kam istorijata,
s.
s t ę p o w e j r o l i n a u c z y c i e l i w l a t a c h 1920-1944 w i e ś
i komunistów.
205, k t ó r y pisze, ż e d z i ę k i p o
była objęta ideologią l u d o w c ó w
�71
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Poważną działalność administracyjno-gospodarczą i społeczną pro
wadził także w t y m okresie samorząd wiejski. B. Bonczew, w swym
monograficznym opracowaniu o Gramadzie, daje szeroki przegląd prac
wykonywanych przez instancje samorządowe oraz ukazuje ciekawe syl
wetki osób, które pełniąc we wsi odpowiedzialne funkcje przyczyniły
się poważnie do poddźwignięcia jej mieszkańców na wyższy poziom
oświaty i kultury. Dotyczy to przede wszystkim budowy szkół w cen
trum wsi i Nowej Máchale, porządkowania dróg, organizowania pla
cówek handlowych, usługowych oraz innych prac. Postępowi działacze
gospodarczy i polityczni zabiegali zawsze o zdobycie odpowiedniej więk
szości w organach samorządu, by t y m sposobem wpływać na bieg w y
darzeń w życiu wsi. W okresie międzywojennym zaznacza się także
dalszy rozrost organizacji gospodarczych, społecznych i politycznych,
które aktywizują społeczność wiejską Gramady. Powstają zalążki ludo
wych i komunistycznych organizacji młodzieżowych oraz organizacji
zawodowej rolników, Zemědělská Zadruga . Wiąże się to oczywiście
z ogólnokrajowym wzrostem aktywności społecznej chłopów bułgar
skich, którzy już w roku 1923 masowo uczestniczyli w powstaniu przy
gotowywanym przez wybitnego przywódcę chłopskiego B. Stambolijskiego, a w którym ludność wsi Gramady brała również udział.
63
64
4. K I E R U N K I
WSPÓŁCZESNYCH
PRZEMIAN
W
RODZINIE
Najbardziej gruntownym przemianom uległo życie mieszkańców
Gramady w wyniku socjalistycznej przebudowy ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego po roku 1944. W miejscowych warun
kach oznaczało to przede wszystkim pełną kolektywizację rolnictwa,
możliwość odpływu części ludności do zajęć w miastach, wzrastające
stale zapotrzebowanie na siłę roboczą w produkcji i usługach poza
rolniczych, szeroki dostęp młodzieży do szkół ogólnokształcących i za
wodowych stopnia średniego i wyższego oraz „zadomowienie" się we
wisi szeregu instytucji i organizacji o charakterze ponadlokalnym, stwa6 3
(RMS
W
czasie
I I wojny
—• R o b o t n i c z e s k i
światowej
Mładeżki
wybitny
Sojuz)
działacz
Miko
młodzieży
Ninow
—
w W i d i n i e , z o s t a ł w r a z ze s w y m i t o w a r z y s z a m i a r e s z t o w a n y
Wieś
Gramada
rodzinnym
nadanie
6 4
która
Zemědělská
osiągnęła
pamięć
pamiątek,
miejscowej
ubezpieczenie
—
uczciła
izby
spółdzielni
Zadruga
ogromną
Miko Ninowa
wzniesienie
w
była
organizacją
między
jego
wsi
w
1937 r. — 258, a w
pomnika
w
jego
domu
bohatera
oraz
imienia.
zawodową
innymi
s p o ł e c z n e d l a r o l n i k ó w . I n s t y t u c j a ta w
33 c z ł o n k ó w ,
gimnazjum
i r o z s t r z e l a n y (1943 г . ) .
zorganizowanie
centrum
produkcyjnej
liczebność
przez
komunistycznej
absolwent
chłopów
dlatego,
że
bułgarskich,
wprowadzała
Gramadzie liczyła w
1947 r . — 2460
członków.
1936 r .
�72
MARIA BIERNACKA
rzających pomost pomiędzy wsią a centralnymi ośrodkami zarządzania.
Skolektywizowana wieś bułgarska została więc wciągnięta w orbitę
ośrodków uprzemysłowionych oraz poddana ogólnemu procesowi urba
nizacji.
Następstwem tych gruntownie zmieniających się obiektywnych wa
runków życia mieszkańców wsi stały się również przemiany w zakresie
systemu stosunków krewniaczych. Wraz z kolektywizacją pełnej l i k w i
dacji uległy również formy rodzinnych wspólnot gospodarczych. Wspól
noty rodzinne, podobnie jak i gospodarstwa indywidualne, wniosły swą
ziemię oraz podstawowy inwentarz żywy i martwy do spółdzielni pro
dukcyjnej. T y m samym w rodzinach chłopskich dokonał się zasadniczy
przełom, polegający na oddzieleniu rodzinnego gospodarstwa domowego
od warsztatu produkcyjnego, składającego się z własnej ziemi oraz i n
wentarza żywego i martwego. Działka przyzagrodowa (wynosząca ok.
0,5 ha), do której każda rodzina ma prawo, nie stanowi i nie może
stanowić w t y m zakresie pełnej rekompensaty. A zatem uległo zmianie
to, co było najistotniejszą cechą rodziny chłopskiej, a mianowicie jej
związek z gospodarstwem. T y m sposobem zmienił się również jej do
tychczasowy specyficzny charakter oraz zakres wykonywanych funkcji.
Rodzina chłopska przestała więc być załogą produkcyjną małego przed
siębiorstwa, utraciła swą autonomiczność w zaspokajaniu potrzeb oraz
ograniczyła znacznie zakres swych różnorodnych funkcji, zwłaszcza go
spodarczych, zabezpieczających i częściowo także wychowawczych.
W nowych warunkach dominującą formą rodzinną stała się rodzina
mała złożona z rodziców i nieżonatych dzieci. Niezależnie od tego w y
stępuje jednak typ rodziny większej, najczęściej trzypokoleniowej,
złożonej z rodziców, dzieci i dziadków. Dość często się na ogół zdarza,
że owe rodziny trzypokoleniowe poza tym, że zamieszkują w jednym
domu, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa. Dziadkowie, dysponujący
emeryturą oraz w ogromnym procencie dorabiający przy różnego rodza
j u pracach w miejscowej spółdzielni produkcyjnej (wiek emerytalny dla
kobiet 55, a dla mężczyzn 60 lat) przy dopisującym i m zdrowiu, są na
ogół samowystarczalni i jeszcze bardzo często odkładają zaoszczędzone
pieniądze dla swych dzieci, a przede wszystkim wnuków. Pomoc t ę
okazują głównie tym, którzy się uczą w szkołach lub rozpoczynają
pracę w mieście, gdzie początkowo nie mogą liczyć na duże zarobki,
zdobycie mieszkania i w ogóle na dobre usytuowanie się w nowych wa
runkach.
Główną podstawą utrzymania dla współczesnych rodzin stała sie
praca w spółdzielni produkcyjnej oraz innych zakładach pracy, jak
spółdzielnie zaopatrzenia, usługowe, urzędy czy szkolnictwo (por. opra
cowanie na ten temat W. Paprockiej). Występuje przy t y m specjalizacja
�73
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
zawodowa członków rodzin, zwłaszcza pokolenia średniego i młodzieży.
Pod t y m względem wymowny może być przegląd specjalizacji zawodo
wej ludności, dokonany na przykładzie młodzieży wstępującej w związki
małżeńskie w latach 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967, prowadzący prawie
od stuprocentowego zawodu rolnika w 1900 r. do bardzo zróżnicowanej
struktury zawodowej w 1967 r. W 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa
tylko 1 mężczyzna był handlarzem, dla 2 brak było danych, pozostałe
zaś osoby zarówno kobiety, jak
i mężczyźni legitymowali się zawo
dem rolnika. W 1920 r. na 120 mał
żeństw było 3 małżeństwa nauczy
cieli, 2 kobiety bez zawodu, a pozo
stali wszyscy rolnicy. W 1940 r. sy
tuacja nie uległa większej zmianie,
bo na 127 było 122 małżeństwa rol
ników, a w pozostałych 5 małżeń
stwach występowały zawody poli
cjanta, nauczyciela, murarza, studen
ta, urzędnika i robotników. Inny
zupełnie okazał się skład zawodowy
kandydatów na małżonków w 1960 r.
Na 58 zawartych małżeństw było
14 mężczyzn i 27 kobiet z zawodem
rolnika, 13 kobiet z zawodem gospo
dyni domowej, a pozostałe 62 osoby
posiadały zawody nauczycieli, tech
R y c . 10. M a r i a D e k a ł s k a
ników,
urzędników,
inżynierów.
przy p r z ę d z e n i u w e ł n y
W 1967 r. na 40 zawartych mał
Fot. M . Biernacka, 1966
żeństw tylko 6 mężczyzn i 4 kobiety
posiadało zawód rolnika, 25 kobiet
zawód gospodyni domowej, reszta zaś w liczbie 45 osób legitymowała się
różnymi zawodami technicznymi od inżyniera do robotnika włącznie.
Postępująca specjalizacja zawodowa członków rodzin wiąże się ściśle
ze stałym podnoszeniem poziomu wykształcenia. I w t y m zakresie bar
dzo charakterystyczne są dane z lat 1900—1967. O ile w 1900 r. na
63 zawarte małżeństwa było wśród mężczyzn 38 analfabetów, a wśród
kobiet 60, toi w 1940 r. (dla 1920 r. brak danych) wszyscy mężczyźni
i kobiety byli piśmienni. W 1960 r. wśród wstępujących w związki
0 5
6 5
Opracowano na podstawie
pozycji
miejscowej
obsztinski
naroden
rady
savet
ksiąg metrykalnych ślubów, pozostających w
narodowej
pt.
Registar
za
żenitbite
na
dys
gramadskijat
w w y b r a n y c h l a t a c h 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967.
�74
MARIA BIERNACKA
małżeńskie były osoby z ukończoną nie tylko szkołą podstawową, ale
także średnią i wyższą. Stan wykształcenia pracującej ludności wsi
w latach ostatnich ilustruje tabela I .
W nowoczesnej rodzinie wsi Gramada zmniejszył się zdecydowanie
przyrost naturalny ludności, a co za t y m idzie i stan liczebny rodzin.
Proces ten zapoczątkowany już w okresie przed I I wojną światową
c 6
Tabela I
Wiek
18-25
Rodzaj
wykształcenia
męż
kobiet
czyzn
analfabeci
początkowe I - I V
podstawowe
V-VII
średnie
1
pracujących
36-45
26-35
męż
kobiet
czyzn
—
—
męż
46-60
kobiet
czyzn
męż
kobiet
czyzn
—
5
7
14
3
22
5
35
pełne
ogólne
20
10
35
22
69
71
85
69
6
11
7
18
8
6
2
—
—
—
3
—
—
3
5
1
niepełne
18
19
18
średnie
wyższe
15
—
2
niepełne
4
1
4
wyższe
2
4
—
—
5
średnie techniczne
1
1
1
1
6
1
—
—
—
spotęgował się znacznie w latach powojennych, co jest zresztą zjawi
skiem występującym w skali ogólnokrajowej. Przeciętna liczba dzieci
w rodzinie waha się od 1 do 2 i jedynie rodziny Cyganów przekraczają
zdecydowanie tę normę. Pod t y m względem są również wymowne liczby
zaczerpnięte z ksiąg urodzeń za lata 1920, 1940, 1960 i 1967 (dla roku
1900 brak danych). Ogólna liczba urodzin w parafii w 1920 r. wyniosła
252, a w 1940 r. — 195 osób. W 1960 r. liczba urodzeń dla obszaru
4 wsi, wchodzących w skład gramadzkiej rady narodowej i liczących
ok. 6000 mieszkańców, wyniosła 66, a w 1967 r. tylko 25 o s ó b . Spadek
ten staje się dla Bułgarów zjawiskiem bardzo niepokojącym (por. opra
cowanie B. Jaworskiej).
Trzeba podkreślić, że w związku z poważnym odpływem młodzieży
do szkół, a następnie do prac w innych zawodach pozarolniczych zloka
lizowanych przeważnie w miastach, występuje tu wyraźne zjawisko
starzenia się ludności wsi. Istnieje wielki procent rodzin składający się
z ludzi starszych, często już niezdolnych do pracy, których dzieci prze67
6 8
Registár
za żenibite
warte w tablicy dotyczą
prób
lematyka...).
6 7
Registár
za
rażdenijata
na gramadskijat
obsztinski
naroden
sáwet.
25°/o c a ł e j z b i o r o w o ś c i ' (por. J a w o r s k a , Wieś
na
gramadskijat
obsztinski
naroden
Dane za
Gramada,
sáwet.
�75
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
R y c . 11. S z k o ł a p o d s t a w o w a w c e n t r u m w s i
Fot. M . Biernacka, 1966
szły do miast, a oni pozostali we wsi, utrzymując się z emerytury,
działki przyzagrodowej oraz dodatkowych zajęć w spółdzielni produk
cyjnej. Problem ten będzie wymagał niewątpliwie nowych rozwiązań,
i to zarówno ze względów ekonomicznych, jak i pozaekonomicznych.
Starzy ludzie pozostają bowiem często bez opieki, zdani w przeważają
cej mierze na pomoc swych sąsiadów.
Dla ilustracji tego zjawiska warto przytoczyć dane zestawione
z ksiąg meldunkowych wsi za okres od 1956 do 1969 roku . Wykazują
one, że w Gramadzie na 1050 zamieszkałych domów tylko w 633 do
mach znajdują się dzieci i młodzież w wieku od lat 10 do 25. I tak
na 340 domów posiadających dzieci w wieku od 10 do 15 lat aż w 193
domach jest tylko po 1 dziecku, w 131 po 2 dzieci, w 13 po 3 dzieci,
w 2 poi 4 i w 1 domu 5 dzieci.
Podobnie jest z młodzieżą. Na 429 domów z młodzieżą od 16 do
25 lat w 277 domach znajduje się tylko po 1 osobie z tej kategorii
wieku, w 131 domach po 2 osoby, w 20 po 3 i tylko w 1 domu 4 młode
osoby. Ogółem w 1969 r. było we wsi 507 dzieci w wieku od 10 do
15 lat i 603 młodzieży w wieku od 16 do 25 lat.
Dalszą ilustracją zjawiska zmniejszania się wielkości rodzin jest
68
6 8
Registar
naselenieto...,
n a s. G r a m a d a
1956-1969.
�76
MARIA BIERNACKA
zestawienie liczby osób przypadających na jeden dom. Liczby te w od
niesieniu do ogólnej ilości 1050 zamieszkałych domów kształtują się
następująco: 66 domów po 1 osobie, 236 po 2 osoby, 186 po 3, 189 — 4,
167 — 5, 148 — 6, 40 — 7 i 18 domów po 8 osób.
Podkreślić przy t y m należy, że mieszkańcami domów o małej licz
bie osób (od 1 do 2) są przede wszystkim ludzie starsi, pozostający
na emeryturze, natomiast mieszkańcami domów licznych są przeważ
nie rodziny cygańskie .
W ostatnim okresie przesuwa się również wiek osób wchodzących
w związki małżeńskie. Dotyczy to szczególnie wieku
mężczyzn.
W 1900 r. największa liczba małżeństw zawierana była przez mło
dzież w wieku do lat 21, przy czym dość często występowało zjawi
sko, że wiek kobiet przewyższał wiek współmałżonka. W latach ostat
nich wiek kobiet wchodzących w związki małżeńskie utrzymuje się
w granicach podobnych jak dawniej, ale przesuwa się wyraźnie w górę
wiek zawierających małżeństwa mężczyzn. Zjawisko to ilustruje tabel
ka I I opracowana na podstawie ksiąg metrykalnych, dotycząca wieku
współmałżonków zawierających małżeństwa w latach 1900,
1920,
1940 i 1960.
m
Tabela I I
Wiek zawierających
Ilość
Rok
zawartych
zawarcia
małżeństwa
do
21 lat
małżeństw
męż
w ciągu roku
czyzn
!
małżeństwa
od 22 do 25 lat
kobiet
1
_ _
męż
czyzn
i
jkobiet
1
1900
63
30
:
37
19
1920
120
65
!
70"
36
i
1940
127
77
1
94
22
1960
58
6
1
34
31
p o n a d 25
męż
lat
kobi
czyzn
16
21
10
30
2
3
I
14
28
19
i
1 4
21
10
Materiały z ksiąg metrykalnych wykazują ponadto, że w 1900 r.
kobiety przewyższały swym wiekiem mężczyzn w 20 małżeństwach,
w 1920 т. w 49, w 1940 r. w 38, a w 1960 r. w 10 małżeństwach.
Największa rozpiętość wieku w tego typu małżeństwach wynosiła 16 lat,
na ogół jednak wahała się od 1 do 3 lat
Warto również podkreślić, że w latach 1900, 1920, 1940 domino
wały małżeństwa zawierane wewnątrz tej samej wsi, a ostatnio zwięk
szył się znacznie procent małżeństw mieszanych, dobieranych z róż6 9
7 0
Registar
Registar
za
naselenieto...
żenitbite...
�77
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
nych wsi i z różnych miast. Zjawisko to, które jest również wynikiem
współczesnych przemian społeczno-gospodarczych i demograficznych
ilustruje tabelka I I I .
Przy zawieraniu małżeństw zaznacza się również postępująca laicy
zacja życia wiejskiego. Według ksiąg ślubów do 1948 r. małżeństwa za
wierane były wyłącznie w cerkwi. W latach 1949-1950 występują mał7 l
Tabela I I I
Rok
zawarcia
małżeństwa
Ogólna
i l o ś ć za
wartych
W tym m a ł ż e ń s t w zawartych
tej s a m e j
|(Urbamał
,Mede- M i l
Gra
B r a n - ¡ bincy) Wod
żeństw
i szew- czyna i
kowceToszena
mada
w ciągu
I cy
Łąka
wcy
roku
1
1900
63
36
8
1920
120
64
9
2
6
1940
127
53
17
8
1060
58
18
1967
40
15
—
—
—
7 1
Registar
wewnątrz
wsi
za
żenitbite..
—
—
16
—
—
i
W tym
mał
żeństw
„mie
s z a n y c h " dobie
Sracimirowo
ranych z róż
nych miejsco
wości
17
41
15
3
39
25
�78
MARIA BIERNACKA
żeństwa mieszane cerkiewne i cywilne. Po roku 1950 notowane są
małżeństwa wyłącznie cywilne.
Trwałość małżeństw była dawniej niewątpliwie silniejsza, ale roz
wody w cerkwi prawosławnej były dopuszczalne i w gramadzkiej pa
rafii miały również swoje miejsce. Wprawdzie w analizowanych mał
żeństwach zawartych w latach 1900 i 1920 nie zanotowano żadnego
rozwodu, ale za to na 127 małżeństw zawartych w 1940 r. rozwód
otrzymano 6, w t y m 5 do 1944 r. włącznie, a tylko jedno małżeństwo
w 1960 r. Ostatni rozwód udzielony był przez sąd okręgowy w W i
dmie, poprzednie natomiast przez episkopat widyńskiej cerkwi prawo
sławnej. Należy przypuszczać, że w istniejącej już dawniej możliwości
uzyskania rozwodu poprzez episkopat cerkiewny t k w i źródło większej
niż u nas tolerancji dla instytucji rozwodu. Zdaniem wielu informa
torów z Gramady, rozwody wśród ludności wiejskiej są obecnie zja
wiskiem znacznie częstszym niż dawniej i występują zwłaszcza wśród
młodszej generacji zamieszkującej już w m i e ś c i e .
Warto również wspomnieć o przyjętym ostatnio zwyczaju przyjmo
wania przez kobiety zawierające małżeństwa prawie z reguły nazwisk
rodowych (familijnych) swych mężów. Według ksiąg ślubów z roku
1960 na 58 zawartych małżeństw aż w 51 wypadkach kobiety przy
jęły nazwiska rodowe swych mężów, w 2 ich „basztinstwo" (nazwa
wywodząca się od imienia teścia), 4 pozostały przy swoim dawnym
nazwisku, a tylko w jednym małżeństwie pozostała przy nazwisku
własnym i „basztinstwie" męża. W 1967 r. na 40 zawartych małżeństw
w 37 wypadkach kobiety przyjęły nazwiska rodowe mężów, w 2 „basz
tinstwo", a tylko w jednym kobieta pozostała przy w ł a s n y m .
Doskonałą ilustracją przemian dokonywujących się w rodzinach
wiejskich na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat są schematy 3 ro
dzin chłopskich z uchwytnymi jeszcze do dziś generacjami w linii o j
cowskiej . Schematy te dotyczą a) rodziny rolników Gicowych, po
siadających w swym rodowodzie tradycje popowskie, b) rodziny rolni72
73
74
7 2
Registar
za
7 3
Registár
za
gach
ślubów)
7 4
w
urodzenia
zawsze
byli
posiada
stemu
roku
i
1968
śmierci
w
jednak
i
nego do
1969.
na
stanie
ściśle
je
ilustracja dokonujących
rodzinnego,
z tym przejścia
które
się
socjalistycznego.
dokonały
relacji
możliwość
członków
ustalić.
okresów
brak
W
członków
drobnych
(w
księ
wykresach
się przemian w
tych
zakresie
zawodów,
przejścia
od
w
datach
informatorzy
zasadnicze
do i n n y c h g r u p s p o ł e c z n y c h
etapie
zainteresowanych
odchyleń
rodzin, p o n i e w a ż
wykonywanych
na
danych
nazwisk.
podstawie
Istnieje
poszczególnych
pokrewieństwa
(miasto),
wcześniejszych
przyjmowania
opracowano
cenia i z w i ą z a n e g o
wych
Dla
dotyczących
Wykresy
rodzin
żenitbite...
żenitbite...
struktury i
stopnia
oraz
ustroju
nie
znaczenie
sy
wykształ
środowisko
kapitalistycz
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
79
ków i zarazem rzemieślników-stolarzy Kamenowych oraz
c) rodziny uboższych rolników-wyrobników Stójkowych.
W rodzinie Gicowych, którzy
w najlepszych latach swego
powodzenia (kiedy Miko G i cow był przez 4 kadencje de
putowanym do Zgromadzenia
Narodowego) posiadali przej
ściowo ok. 100 ha ziemi, uka
zane są cztery generacje. Ro
dzina ta wywodząca się od po
pa Stefana, a następnie popa
Miłosza już w pierwszej gene
racji, sięgającej drugiej poło
w y X I X w., posiadała w swym
składzie zawodowym 4 rolni
ków, ale ponadto urzędnika,
handlarza oraz wspomnianego
powyżej Miko Gicowa — nau
czyciela, działacza społecznego
i zarazem rolnika w jednej
osobie. Jest to niewątpliwie R y c . 13. C z e s z m a ( s t u d n i a w i e j s k a ) z b u d o w a n a
w c z y n i e s p o ł e c z n y m w 1923 r.
rodzina stojąca wysoko w hie
Fot. M . Biernacka, 1969
rarchii społecznej wsi. W tra
dycji jej występują również formy rodzinnego zespołowego gospoda
rowania, które przetrwały do r. 1927 (por. schemat 1) oraz forma f i
lialnego gospodarstwa hodowlano-rolniczego, prowadzonego na kolibie.
W drugiej generacji tej rodziny notuje się obok rolników również popa
i handlarza, natomiast w trzeciej generacji, której wiek dojrzewania
przypadał już na lata po I I wojnie światowej wszyscy członkowie ro
dziny uzyskują wykształcenie średnie lub wyższe i zdobywają zawody
pozarolnicze w miastach. Członkowie czwartej generacji to obecnie
młodzież ucząca się w szkołach podstawowych i średnich (por. sche
mat 1 i 4).
Przemiany w rodzinie rzemieślniczo-rolniczej Kamenowych przed
stawione są również w czterech generacjach, na przestrzeni lat od koń
ca X I X w. do czasów obecnych. Według relacji Ewdokii Kamenowej
(lat 68 — na podstawie której został opracowany załączony schemat
rodzinny) wszyscy mężczyźni w tej rodzinie, aż do ostatnich czasów
włącznie, zajmowali się stolarstwem, uprawiając jednocześnie ziemię.
�Schemat 1 s p o r z ą d z o n y w g relacji J . G i c o w a obejmuje generacje w s p ó ł c z e s n e i
d w i e poprzednie z
daty u r o d z e n i a i ś m i e r c i , z a w o d u oraz w y k s z t a ł c e n i a
uwzględnieniem
�RODZINA N A ТЬЕ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
81
Dziad męża informatorki (również stolarz) był posiadaczem 20 ha go
spodarstwa, które później zostało podzielone na mniejsze. W pierwszej
i drugiej generacji tej rodziny wykształcenie jej członków ograniczało
się do k i l k u klas szkoły podstawowej, ale zdarzali się wśród nich także
analfabeci. W generacji trzeciej (po I I wojnie) znaczna część przedsta
wicieli rodziny Kamenowych osiągnęła inne zawody, uwarunkowane
zdobyciem wykształcenia zawodowego średniego, a nawet w jednym
wypadku wyższego. Mieszkają oni przeważnie w miastach. Generacja
czwarta to dzieci uczące się i młodzież (por. schemat 2 i 5).
Rodzina Wasyla Sawowa-Stojkowa (lat 75) należała do uboższych.
Dziad Sawa Stojków Czirenski był rolnikiem, ale ojciec posiadał tylko
8 ha gospodarstwo. W pierwszej i drugiej generacji występowali w niej
rolnicy będący równocześnie rzemieślnikami lub wyrobnikami. W y
kształcenie ich ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, wielu
jednak było analfabetami. Rodzina była ruchliwa, niektórzy jej człon
kowie szukali zajęć poza wsią. Według relacji ojciec informatora był
pierwszym mężczyzną, który zarzucił tradycyjny biały strój na rzecz
czarnego (fabrycznego) ubrania. Brak w t y m gospodarstwie wyraźnych
tradycji zespołowego rodzinnego gospodarstwa, gdyż dorastająca mło
dzież przy usamodzielnianiu się na ogół odchodziła z rodzinnego domu.
Podział gospodarstwa rodziców nastąpił w 1923 r. W trzeciej i czwar
tej generacji tej rodziny, przypadającej na czasy współczesne, widocz
ne jest podniesienie się poziomu wykształcenia części jej członków
do zakresu szkół średnich i w dwóch wypadkach do wyższych. Wpły
nęło to niewątpliwie na dalsze zróżnicowanie zawodowe członków ro
dziny (nauczyciele, księgowi i inni), niemniej jednak należy stwier
dzić, że w rodzinie Stójkowych stosunkowo dużą liczbę wśród jego
żonatych dzieci i w n u k ó w stanowią zwykli robotnicy. Start członków
tej rodziny odbywał się bowiem w warunkach trudniejszych i nie
mógł osiągnąć takiego poziomu, jak np. w rodzinie Gicowych. Więk
szość członków generacji drugiej i trzeciej (a zatem i czwartej) ro
dziny Stójkowych przebywa także w miastach (por. schemat 3 i 6).
Warto jeszcze zauważyć, że wszyscy dziadkowie wymienionych ro
dzin — Gicowych, Kamenowych i Stójkowych, mieszkają obecnie sa
motnie, gdyż dzieci ich i wnuki żyją w miastach lub innych wsiach.
Wyjątek stanowiła do niedawna rodzina Kamenowych, w której ro
dzice prowadzili wspólne gospodarstwo z rodziną syna pracującego
w miejscowej spółdzielni pracy, ale ostatnio i wśród nich nastąpił
podział, gdy syn wybudował sobie oddzielny dom, w k t ó r y m zamiesz
kał z żoną i swym synem.
Przejście od obowiązującego wzoru rodziny tradycyjnej do współ
czesnej zaznacza się nie tylko w jej strukturze, ale i funkcjach. Dawna
6 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
�82
MARIA BIERNACKA
rodzina wiązała swych członków gospodarstwem produkcyjnym, przy
sposabiając zwłaszcza młode pokolenie męskie do prowadzenia gospo
darstwa oraz podtrzymywania tradycji ojcowskiego rodu. Dziewczęta
były również przysposabiane do prac gospodarskich, ale już pod k ą t e m
odejścia do gospodarstwa i familii swego męża.
Rola, jaką tradycyjna rodzina wyznaczała swym młodym następ
com, mieściła się wyraźnie w ramach istniejącego systemu gospodar
czo-społecznego i zamykała się w konkretnej społeczności wioskowej.
Młodzież na ogół nie przekraczała wyznaczonych jej granic, gdyż była
uzależniona całym splotem czynników ekonomicznych i pozaekono
micznych, które wspierały decyzje ojców, zespołu krewnych czy też ca
łej społeczności lokalnej.
Współczesna rodzina nie stanowi więc jedynej i wyłącznej instancji
wychowawczej dla młodego pokolenia, współczesna młodzież bułgarska
wychowywana jest również przez szkołę, miejsce pracy, środowiska poza
rodzinne i pozawiejskie, środki oddziaływania masowego oraz orga
nizacje społeczno-polityczne.
Instytucje przysposabiająjące dzisiejszą młodzież wiej
ską do życia w kręgu pozaroA = 0
dowym
i
pozarodzinnym,
a także ponadlokalnym, wpro
wadzają ją równocześnie w
świat
szerszy,
obejmujący
Ó swoim zasięgiem sferę proble
mów i wartości ogólnonarodo
wych i państwowych.
Wskutek tych, między i n
л
nymi, przyczyn obserwuje się
S c h e m a t 4 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i J. G i c o w a ,
rodzinach wiejskich załamylat 75. G o s p o d a r s t w o 23 h a — 12 c z ł o n k ó w wanie się autorytetu dziadków,
rodziny
babek, rodziców i innych
krewnych, którzy tak ważną
rolę odgrywali w systemie dawnych rodzin, zwłaszcza wielkiej rodziny.
Nie znaczy to oczywiście, że młodzi ludzie nie liczą się z ich zdaniem
lub tracą z nimi związki uczuciowe. Bo chociaż zmniejsza się zakres
funkcji wychowawczych rodziny, to jednocześnie wzrasta świadomość
wychowawcza rodziców. Staje się to dzięki ogólnemu podniesieniu po
ziomu wiedzy rodziców oraz nawiązywaniu coraz bliższej współpracy po
między rodzicami a szkołą. Rodzice czują się bardzo odpowiedzialni za
właściwe wychowanie swych dzieci i za ich przyszły los. Tak więc w y
bór szkoły, kierunku studiów, miejsca i stanowiska pracy to nie tylko
WIELKA RODZINA
M I K O GICOWA
i r p k u 1927 _ przed p o d z i a ł e r r
Gicow
w
�HODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
83
sprawa dzieci, ale i rodziców, których głos doradczy zawsze się liczy.
Zainteresowanie losem młodzieży potęguje się obecnie jeszcze z tego
względu, że liczba dzieci w rodzinie tak bardzo zmalała.
Siła związków rodzinnych wyraża się szczególnie wówczas, kiedy
dzieci lub najbliższe rodzeństwo przenosi się na stałe do innych miej-
R y c . 14. R o d z i n a przy „ w s p o m i n k o w e j " u c z c i e ż a ł o b n e j
Fot. M . Biernacka, 1969
scowości. Kontakty rozdzielonych rodzin pozostają nadal żywe. Okazją
do odwiedzin rodzin pozostałych we wsi są wakacje, urlopy, wszelkie
uroczystości rodzinne (wesela, chrzciny, pogrzeby, dni wspominania
�84
MARIA BIERNACKA
zmarłych — por. opracowanie Т. Kolewy) czy też uroczystości ogólnowioskowe (panairy) lub państwowe. Bardzo często się zdarza, że dzieci
miejskie w wieku przedszkolnym przebywają przez dłuższy okres
u swych dziadków czy innych krewnych na wsi. Kontakty pomiędzy
rodzinami pozostającymi na wsi i w mieście wyrażają się także odwie
dzinami krewnych w miastach. Okazje ku temu bywają również częste.
Niemniej jednak należy stwierdzić, że obserwuje się również, a szcze
gólnie u pokolenia młodego i średniego, osłabienie tradycyjnej więzi
rodowej i familijnej, a nawet częściowo rodzinnej na rzecz innych
nowych powiązań. Są to przede wszystkim więzi przyjaźni zawarte
w miejscu pracy we wsi lub w zakładzie, do którego się codziennie do
jeżdża. Najbardziej charakterystyczne są t u powiązania powstałe na bazie
działającej we wsi spółdzielni produkcyjnej, w obrębie „zwenów"
i „brygad", które się pokrywają na ogół terytorialnie z grupą sąsiedzką
i dzielnicową.
„W
tym
układzie
naszych
badań
lokalną.
Jeśli
w
obrębie
jeszcze
wa
ze
wielkiej
dawne
sobą
więzi,
w
pokrywającą
Tak więc
rozbicia
zawodowych"
7 e
w
grupach
w
pisała
i gospodarcza
wydzielanych,
sąsiedzkich,
skład
zwena,
produkcyjnej
na
sąsiedzka
rzecz
—
wzmocnienia
tj.
—
w
jaką
przyczyniła
obecnej
dzielnica
sąsiedzkiej
i
rozgry
jednostki
z
kolei
dzielnica
powiązań
—
na
brygada,
lokalnej
na
się
sąsiadujących
pro
tworzą
wsi,
s i ę do r o z l u ź n i e n i a ,
intensyfikacji
(zweno),
jest
społeczność
zachowujących
najmniejszej
zwena
uczestniczka
zamykała
ale
chwili
M. В.],
terytorialną,
spółdzielni
rodowej
a
tworzy
społeczna
rodzinach
się z jednostką
więzi
krewniaczej,
zamkniętą
kooperatywa
lokalnej. T w o r z y ją grupa m i e s z k a ń c ó w
praca w
rodzina — grupa
więzi
—
w
[spółdzielni
brygadę,
mała
lub
wchodzących
TKZS
społeczno-gospodarczych
—
działalność
rzadziej
społeczności
domostw
7 5
wszelka
rodziny
machała.
wręcz
Nizińska
dawniej
s i ę ona w
dukcyjnej
stosunków
Irena
czyli
niekiedy
płaszczyźnie:
do
osłabienia
bazie
kontaktów
.
11
Nie są to jedyne powiązania. Wiele z nich wyznacza także szkoła ,
organizacje społeczno-polityczne i gospodarcze oraz różne sytuacje życio'
5
Wszyscy
działki
i
posiadają
przyzagrodowej
charakter
pracy
przyzagrodowa.
się
wokół
jącym,
roślinnej
i
domowym,
cenie
zwierzęcej.
dodatkowym
Dochody
z
i
działki
są
niebagatelną
opuszczających
wsi
bułgarskiej,
dom
Studia
pozwala
produkcji
w
budżecie
zaś na
I.
działka
koncentruje
często
pozycją
rodzinny".
„Łódzkie
warsztat
jednoczy
nadwyżek
domowe, g ł ó w n i e
znaczenia
na
rodziny
utrzymania,
sprzedaż
temat
więc
wszystkich
źródłem
na
Na
względu
zainteresowań
potrzeb,
się je na inwestycje
dzieci
„Bez
rodziny,
wysiłków
własnych
wyposażenie
wykształ
Nizińska,
Etnograficzne",
104.
7 8
Por.
Nizińska,
7 7
Tak
np.
na
jest
skolektywizovjanej
t. 10: 1968, s.
że
Działka
zaspokojeniu
i emerytury.
Nizińska:
członków
wspólnych
a przeznacza
oraz
Badanie
przyzagrodowe
Irena
pozostałych
Ciężar
niej.
po
działki
pisała
Więź
imieniny,
op.
cit.,
zawodowa
chrzciny
czy
s.
104.
środowiska
inne
nauczycielskiego
spotkania
towarzyskie
wyraża
zaprasza
się
się
w
tym,
swych
�85
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
7 8
w e . Wiąże się to również
z wejściem części społecz
ności wiejskiej i znów przede
A wszystkim pokolenia młod
szego w życie społeczne i k u l
turalne ogólnowiejskie.
ЛтО
Organizacją życia kultu
•O
ralnego mieszkańców wsi,
a przede wszystkim młodzie
Л
ży, zajmuje się kierownictwo
miejscowego domu kultury
oraz
nauczyciele
wiejscy,
tworząc zespoły czytelnicze, S c h e m a t 5 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i E . K a m e n o śpiewacze, taneczne, teatral w e j N e n k o w e j , l a t 68. G o s p o d a r s t w o 20 h a —
16 c z ł o n k ó w r o d z i n y
ne itp. (por. także art. В. Ja
worskiej). Udział ten nie
zawsze jest czynny i dla wielu stanowi raczej formę rozrywki lub bier
nego odbioru (korzystanie z kin, teatrów, objazdowych zespołów amator
skich oraz klubów) niemniej jednak obejmuje swym zasięgiem coraz szer
sze kręgi zarówno młodzieży, jak i starszych. Ma to ogromne znaczenie
zwłaszcza w odniesieniu do kobiet, które dawniej w minimalnym stopniu
uczestniczyły w życiu społecznym poza rodzinnym.
Wspominane już niejednokrotnie zjawisko narastania w czasach obec
nych więzi sąsiedzkiej zasługuje na szczególne podkreślenie. Więź ta
zawsze odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców wsi, ale wówczas —
kiedy istniały bardzo silne związki krewniácze, zwłaszcza, kiedy naj
bliżsi krewni poprzez rozradzanie się rodzin zamieszkiwali obok siebie
(charakterystyczne również dla Gramady patronimie) — nie była ona
tak pierwszoplanowa, jak obecnie. Sąsiedztwo krewnych już w latach
międzywojennych malało ze względu na to, że część ludności zakupy
wała działki z gminnej wspólnoty i przenosiła się na krańce wsi (por.
art. M . Pokropka). W latach po I I wojnie rozmiary przemieszczeń l u d WIELKA RODZINA
K A M E N A NENKOWA
КАЛЛЕ NOWA
г roku 1923 - p r z e d
podziaterr
Nenko
Miło
ttescl
Utryj)
1?0?
л
przyjaciół
czaj,
zawodowych
ż e w czasie
wego 9 w r z e ś n i a
się
śpiewem
organizują
i
7 8
w
skwer
organizują
Warto
dodać,
nauczyciele
technikum
Przyjął
niedzielę
nauczyciele
tańcem.
oddzielnie
miejscowego
•— n a u c z y c i e l i . P r z y j ą ł
najbardziej uroczyście
szkół
się znajomości
charakterystyczny
obecnie
(składkowy)
ż e o w e uroczyste
podstawowych
i
święta
zwy
państwo
obiad, k t ó r y
kończy
spotkania
towarzyskie
oddzielnie
nauczyciele
rolniczego.
spotyka
się najczęściej
w sobotę
„ n a u l i c y " , to z n a c z y w c e n t r u m w s i , gdzie
z krzewami, klombami k w i a t ó w
zawiera
wspólny
1907
się • także
obchodzonego
s i ę np. zwyczaj, ż e m ł o d z i e ż
wieczorem
190b
i przyjaźnie.
i pomnikiem
albo
znajduje s i ę
Miko Ninowa. T a m
również
�86
MARIA BIERNACKA
ności wzrosły i jeszcze moc
niej podważyły sąsiedztwem
A t O
krewnych. Potrzeba „sąsiedz
kiej wyręki" istnieje jednak
stale i odwoływanie się do
niej
na co dzień jest najreal
A=o
niejsze. Tworzenie sąsiedzkich
„zwen" przez brygady spół
dzielni produkcyjnej znakomi
cie utrwala te związki wśród
ludzi zdolnych do pracy. Mo
Schemat 6 sporządzony w g relacji W. S a w o w a
gą oni nie tylko wspólnie pra
S t o j k o w a , l a t 75. G o s p o d a r s t w o 8 h a — 15
cować, ale także razem odby
c z ł o n k ó w rodziny
wać codzienną drogę do miej
sca pracy. Poza tym razem odpowiadają za poziom wykonywanej wspól
nie pracy. Nic więc dziwnego, że obecnie podczas urządzania rodzin
nych uroczystości (wesel, chrzcin, imienin i innych) sąsiedzi zapraszani
są równolegle z rodziną, a niekiedy — jak mówili informatorzy — stają
się nawet gośćmi pierwszoplanowymi. Na sąsiedztwie oparte są również
w wielkim stopniu stosunki pomiędzy pokoleniem ludzi starych, zwłasz
cza osamotnionych rodziców czy dziadków. Pokreślają oni bardzo silnie
znaczenie tych sąsiedzkich związków, które gwarantują i m nie tylko po
moc w razie potrzeby, ale także towarzystwo i wymianę myśli.
W związku z rozbudową wsi i pracami w brygadach spółdzielni pro
dukcyjnych słabną natomiast kontakty pomiędzy ludnością poszczegól
nych dzielnic, czyli „machał". Pokolenie starsze znało mieszkańców
wszystkich dzielnic wsi, pokolenie młodsze pochodzące z tych dzielnic —
bardzo często nie zna się nawet z widzenia . Krąg ich pracy, interesów,
okazji do spotkań jest inny. Wiąże się to niewątpliwie z przekształce
niami dokonującymi się w dawnej, zintegrowanej społeczności wiejskiej,
w której działały takie motory integracji, jak wspólnoty wiejskie i ro
dzinne, różne formy wzajemnej pomocy, opinia publiczna, system kon
troli społecznej, a ponadto silne poczucie wewnętrznej spójności i odręb
ności w stosunku do otoczenia, wywołane między innymi ograniczonymi
możliwościami kontaktowania się ze środowiskami pozawiejskimi.
Więź społeczno-ogólnowioskowa nadal istnieje, choć inne są pod
stawy jej istnienia i funkcjonowania. Siłą integrującą obecną społeczność
wiejską Gramady jest nowa organizacja życia społeczno-gospodarczego
WIELKA RODZINA
SAWY 3T03K0WA
CZIREN5KIEG0
z roku 1723 - przed p o d z i a ł e m
SfOjkO*
ó A•
A
79
7 9
76-letni
mniejsza
swą
mieszkaniec
i wówczas
pracą
zawodową
wsi
opowiada,
znali się wszyscy.
związani
są
że
Teraz
w
czasie
natomiast
z poszczególnymi
jego
młodości
młodzi
nie
dzielnicami
wieś
znają
była
s i ę , bo
(AZEPow.
368).
�87
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
H
•
R y e . 15. „ W s p o m i n k o w a " u r o c z y s t o ś ć ż a ł o b n a p r z y grobie m a t k i
Fot. M . Biernacka, 1969
i kulturalnego w dużym stopniu zinstytucjonalizowanego, powiązanego
siecią kontaktów i uzależnień zarówno od władz nadrzędnych, jak i są
siednich jednostek wiejskich objętych organizacją administracyjną oraz
działalności spółdzielni produkcyjnej (tzw. wsie satelitarne: Toszewcy,
Wodna i Bojanowo). Ludność Gramady zainteresowana jest w tym, żeby
wieś nadal rozwijała się pomyślnie i mogła stanowić centrum gospo
darcze i kulturalne dla okolicznych wsi. Nowa organizacja życia ułatwia
miejscowym władzom i działaczom społecznym podejmowanie szeregu
inicjatyw o charakterze ogólnym, w które społeczność wsi włącza się
na zasadzie dobrowolności. Drogą tzw. „czynów' społecznych" popiera
nych przez państwo finansowo, ale przy dużym nakładzie dni roboczych
i opłat pieniężnych miejscowej ludności, wykonano w Gramadzie wiele
fundamentalnych prac, takich jak budowa dróg, instalacja wodociągów
i sieci elektrycznej, budowa szkoły, domu kultury, łaźni i innych obiek
tów. Owe inicjatywy i prace społeczne wymagają zarówno określonego
poziomu świadomości społecznej mieszkańców, jak i prawdziwego za
interesowania swym terenem .
80
8 0
Wśród
przynależnych
do
Gramady wsi
na
czoło
wysuwają
z t r a d y c j a m i ż y w e g o r u c h u s p o ł e c z n e g o i politycznego. T a m r ó w n i e ż
się
Toszewcy
przeprowadza
�88
MARIA BIERNACKA
Pełną konsolidację wysiłków zmierzających do postawienia wsi
w rzędzie nowoczesnych osad ułatwia niewątpliwie to, że w Gramadzie
oprócz spółdzielni produkcyjnej koncentrują swe siedziby i działalność
wszystkie inne instytucje i organizacje wiejskie (administracyjne, gospo
darcze, oświatowo-kulturalne, wychowawcze i polityczne), których istnie
nie ułatwia podejmowanie szeregu decyzji dotyczących zarówno Grama
dy, jak i wsi satelitarnych. Dzięki temu szybciej niż w innych wsiach
dokonuje się tu proces urbanizacji życia wiejskiego, tak bardzo charak
terystyczny dla przeobrażeń związanych w krajach socjalistycznych
z uprzemysłowieniem i kolektywizacją wsi.
Maria Biernacka
THB
FAMILY
AND T H E LOCAL
VILLAGE
COMMUNITY
OF THE BULGARIAN
GRAMADA
S u m m a r y
T h e a u t h o r a t t e m p t e d to s t u d y the p r o g r e s s of c h a n g e of f a m i l y a n d k i n s h i p
institutions,
t h e i r s t r u c t u r e , functions,
and relationships
with the whole
of
s o c i a l , e c o n o m i c a n d c u l t u r a l life of the v i l l a g e G r a m a d a , s i n c e the b r e a k of
the c e n t u r i e s up to the present. T h e task w a s to p r e s e n t the image of it, a n d to
r e v e a l t h e m e c h a n i s m s a n d f o r c e s u n d e r l y i n g t h e c h a n g e s w i t h i n the two- b a s i c
s o c i o - e c o n o m i c a n d p o l i t i c a l s y s t e m s , i.e., c a p i t a l i s m , a n d , s i n c e the e n d of t h e
World W a r I I , socialism.
In
a b r i e f s u r v e y of l i t e r a t u r e p e r t a i n i n g to B u l g a r i a n forms of k i n s h i p ,
the a u t h o r d e s c r i b e s its t r a d i t i o n a l f o r m s i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y , a n d t h e n
i n G r a m a d a itself. I t can be s e e n t h a t t r a d i t i o n a l f o r m s of f a m i l y a n d k i n s h i p ,
w i t h t h e g e n e r a l l y f a m i l i a r f o r m of s o u t h e r n S l a v o n i c zadruga,
have survived
i n B u l g a r y for the longest t i m e i n t h e s o c i a l l y a n d e c o n o m i c a l l y b a c k w a r d
regions, a n d a m o n g t h e m i n t h e N o r t h a n d M i d d l e - W e s t .
T h e r e a r e t w o b a s i c s y s t e m s of k i n s h i p t y p i c a l for the B u l g a r i a n c o u n t r y
side: j o i n t - a n d f a m i l y . B u l g a r i a n s c h o l a r s g e n e r a l l y agree that the zadruga,
or
the lineage f a m i l y , w h i c h could be m e t i n its c l a s s i c f o r m as late a s the b e g i n n i n g
of the 19th c e n t u r y , f o r m e d the b a s i c e l e m e n t of the l i n e a g e s y s t e m , a n d that
alongside w i t h it a s m a l l f a m i l y of p a r e n t s a n d c h i l d r e n existed. C o n t e m p o r a r y
B u l g a r i a n r e s e a r c h e s h a v e p r o v e d t h a t d u r i n g the t r a n s i t i o n f r o m
feudalism
to c a p i t a l i s m , the a n c i e n t zadruga
a s s u m e d a specific f o r m d e s c r i b e d as t h e
j o i n t - f a m i l y economic team. T h i s f o r m ( w h i c h r e m a i n e d p a t r i a r c h a l , p a t r i l i n e a r , a n d
p a t r i l o c a l ) w a s m a r k e d b y a c c u m u l a t i o n of s o i l a n d other p r o p e r t y b y the h e a d
of a f a m i l y , r e d u c t i o n of its size to a n a v e r a g e of 3 or 4 generations a n d its i n n e r
p o l a r i z a t i o n c a u s e d b y i n c o m p a t i b l e i n t e r e s t s of the p a r t i c u l a r n u c l e a r f a m i l i e s ,
się wiele inicjatyw z zakresu c z y n ó w
społecznych. W Wodnej, a
zwłaszcza
w B o j a n o w i e — w s i a c h m n i e j s z y c h , d z i a ł a l n o ś ć ta p r o w a d z o n a j e s t n a m n i e j s z ą
skalę.
�89
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
a n d p a r t i c u l a r l y those of the f a t h e r a n d h i s m a r r i e d sons or b r o t h e r s .
with
this,
called
tribal
the
massive
has
of t h e m
a few
have
been
weakened
and
limited
to
a
Alongside
narrower circle,
familia.
Most
country
links
disintegration
been
have
even
liberated
of
from
survived, though
to
the
Bulgarian
Turkish
zadruga
occupation
i n modified
occured
(1878),
but
f o r m s , u p to the W o r l d
the W o r l d W a r I I . So it w a s
after
a fair
W a r I, and
i n G r a m a d a , w h e r e at t h e e n d
the 19th c e n t u r y , 15 p e r c e n t of f a m i l i e s belonged to j o i n t - f a m i l y e c o n o m i c
In
the
has
later
periods,
and
radically decreased.
team
za
as
golema
jedno
or
familia,
obšío.
This
related by a network
conditions,
parents,
they
were
the
World
W a r I in
v e r n a c u l a r dialect
veliké
semejstvo,
form
was
and
tied
with
its
a
the
a n d those c o n s i s t i n g
most
frequent,
particular,
describes
life
the
by
closed
of k i n s h i p , t r i b a l , n e i g h b o u r
small families,
which
after
The
the-
number
their
number
family
the
local
of
teams.
economic
phrases
u
community,
kup,,
inter
and village relations. I n such
of
parents, children, and grand
remained patriarchal
in
character, and
s t r i c t l y o b s e r v e d t r a d i t i o n a l n o r m s of b e h a v i o r .
The
most
radical
change
in
the
life
of
Gramada
s o c i a l i s t r e c o n s t r u c t i o n of the p o l i t i c a l s y s t e m
i n the s h a p e
occured
has begun.
after
1944,
I t f o u n d its
of k i n s h i p r e l a t i o n s , too. W i t h c o l l e c t i v i z a t i o n
when
expression
of a g r i c u l t u r e , i n d i v i
d u a l f a r m s , belonging to n u c l e a r f a m i l i e s a n d to the f e w r e m a i n i n g j o i n t - f a m i l y e c o
nomic teams, d i s a p p e a r e d . T h u s a peasant's f a m i l y h o u s e h o l d h a s been r a d i c a l l y s e p a
rated from
This
has
h i s p r o d u c t i o n w o r k s h o p , i.e., f r o m h i s s o i l a n d l i v e a n d d e a d
been
recompensed
to
some
extent
a c r e , but the b a s i c s o u r c e of i n c o m e
in
n e a r - b y factories
of
a f a m i l y , a n d the
Predominating
and
is
other
scope of
now
a
by
a
household
plot
of
stock.
about
has become the w o r k in a collective
institutions.
This
its
economic,
small
family
the
structure
security and educational
functions.
of
has
transformed
onefarm,
parents
and
children, while
the
b i r t h - r a t e h a s d e c r e a s e d s i g n i f i c a n t l y , d o w n to a n a v e r a g e of one or t w o c h i l d r e n
in
a
family.
I t is c h a r a c t e r i s t i c for
from
its
reaching even
at
a c o n t e m p o r a r y s m a l l f a m i l y t h a t it h a s
old k i n s h i p , a n d n e i g h b o u r
various
outside
relationships,
the v i l l a g e . K i n s h i p
opportunities,
but
for
the
in favor
a n d lineage
young
and
of
new
emancipated
links,
links are still
middle
generation,
other
ference
groups a r e g a i n i n g i m p o r t a n c e , s u c h as w o r k , neighbour, school,
groups,
etc.
Links
with
w h o s e c h i l d r e n h a v e left
neighbours
for
are
local community,
munity,
realizing
still
the
numerous
for
old
village
about
a disintegration
Gramada
enterprises
is
now
cultural
one
economic
life,
largely
formal,
o r g a n i s m , the
people
involving
of the
older
a fairly integrated
the
whole
village
a w i d e r r e g i o n . T h e i n t e g r a t i n g f o r c e is the n e w o r g a n i z a t i o n of s o c i a l ,
and
re
interests
town.
Though m a n y factors have brought
of
particularly important
often
manifested,
held
collective
together
farm.
by
one
administration
type
com
or
even
economic
and
by
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/176895ff307697848a19b88491500da7.pdf
0526cec648e93b1177bbb64ee9c955b4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1669
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2000
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1544
Title
A name given to the resource
Rodzina Szulców / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.125-138
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Beszterda, Rafał
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
RAFAŁ B E S Z T E R D A
Pracownia Etnologii I A E PAN, Poznań
R O D Z I N A SZULCÓW
Dzieje rodziny Szulców są doskonałym przykładem procesów polonizacyjnych zachodzących na terenie Wielkopolski od końca X V I I I w. do lat między
wojennych. Polski patriotyzm tego rodu spowodował, iż wielu jego członków
swoimi czynami i postawą wpisało się na stałe w historię Poznania. Zaangażo
wani w sprawy miasta, dzięki swej działalności, mieli wpływ na sprawy poli
tyki, przemysłu, organizacji wolnościowych, sztuki, głównie muzyki. Tworzyli
różne instytucje w odrodzonej Polsce. Ich aktywność była ważna dla współ
obywateli i oceniana przez nich wysoko. Władze Poznania i jego mieszkańcy
dawali temu wyraz, zarówno w czasie zaborów, jak i w wolnej Polsce. Powo
ływano ich na wysokie stanowiska w organizacjach rzemieślniczych, handlo
wych, związkowych, a także w administracji państwowej.
Najstarsze ślady rodu Szulców sięgają śląskiego Wołowa, leżącego w po
bliżu Brzegu Dolnego. Tam, w rodzinie krawca Jana Krzysztofa (Johann
Christopher) i Anny Sauer, urodził się w 1757 r. pierworodny syn Franciszek
(Franz). Jako młody chłopak uczył się rzemiosła szewskiego. W 1787 r. został
obywatelem Poznania, choć przybył tu z pewnością kilka lat wcześniej. M u
siał być cenionym rzemieślnikiem już w chwili nadania mu obywatelstwa
miasta, skoro zaledwie trzy lata później (1790) został wybrany cechmistrzem .
Franciszek był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żona Kunegundą (Kunegunde)
Dannert miał córkę Marię Teresę. Jej dzieje nie są znane. Tadeusz Szulc
w swoich wspomnieniach pisze, że „jakoby zaginęła" (Szulc 1995, s. 17). Nie
odnalazłem jej śladu także wśród dokumentów archiwalnych. Nieznana jest
nawet data ślubu Franciszka z Kunegundą i narodzin ich córki.
1
2
1
Pogrubioną czcionką zaznaczam imiona członków rodziny, którzy stanowią jej główną linię.
Sprawa obrania Franciszka cechmistrzem nie jest w świetle dostępnych mi dokumentów
zupełnie jasna. W Protokóle Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś. Woyciecha (Archiwum Państwowe
w Poznaniu, sygn. AP 466) z lat ok. 1760-1800 znajdują się notatki dotyczące Jana Schutza lub
pisanego w odmianie: Szyca, Szytza, Szyia, Siczą, Na przykład: „Za starszeństwa Sławetnych Jana
Felsch у Jana Szyca". Drugie imię Franciszka nie jest znane. Być może też dokumenty, do których
dotarłem nie są tymi, na które powoływała się rodzina jeszcze w początkach X X w. Faktem jest
jednak bezspornym, iż nawet jeśli przytoczone przeze mnie fragmenty zapisów nie odnoszą się do
rodziny Szulców, to wskazują jak zmienną w tym czasie była pisownia nazwisk.
2
�126
RAFAŁ BESZTERDA
Wraz ze śmiercią żony, i przypuszczalnie równocześnie ze śmiercią córki,
kończy się w zasadzie okres niemieckiej tożsamości narodowej Franciszka.
Drugą jego żoną była Polka, Eleonora Wiśniewska. Dokumenty rodzinne (por.
Sokolnicki 1974), wskazują na dwa zasadnicze czynniki postępującej poloniza
cji Franciszka: pierwszy to przyjaźń z szewcem Janem Stanisławem Libeltem,
ojcem Karola, wybitnego filozofa (por. Wielkopolski Słownik Biograficzny
1981, s. 420-421), a drugi to właśnie małżeństwo z urodziwą Polką. Całe
następne pokolenie nosiło jednak nadal nazwisko Schultz. Mieli trójkę synów:
Józefa, Franciszka Ksawerego i Jana Nepomucena. Józef zmarł bezpotomnie
w 1822r. Linia rodowa Franciszka Ksawerego, z zawodu czapnika, była
kontynuowana aż do początków X X w. Ostatni jej męski przedstawiciel,
Józef, został księdzem. Tadeusz Szulc (1995, s. 16) wspomina, że wspólnie
uczęszczali do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, ale nie utrzy
mywali ze sobą stosunków rodzinnych. Wtedy już pisownia nazwisk Józefa
i Tadeusza stanowiła opozycję Schultz - Szulc.
Jedynie potomkowie najmłodszego z braci - Jana Nepomucena (ur. 1802)
mieszkają w Poznaniu do dziś. Jan Nepomucen ożenił się z Marią Heyn
(ur. 1809) i mieli dziesięcioro dzieci: Teofila, Stanisława, Bronisława, Jana,
Annę, i Bertę, które zmarły bezpotomnie, a ponadto Karola, Teodora, Włady
sława i Teofila Waleriana. Ich ojciec Jan Nepomucen był kupcem i mistrzem
rymarskim. Podobno na szyldzie jego sklepu mieszczącego się przy Nowym
Rynku (obecnie PI. Kolegiacki) widniało nazwisko rodowe w obu pisowniach,
według ówczesnego zwyczaju. Jednakże w dokumentach znajdujących się
w posiadaniu Archiwum Państwowego w Poznaniu, odnoszących się do naro
dzin syna Teofila Waleriana, ojciec zapisany jest jako Schulz(tz) Johann .
Dowodzi to z jednej strony, iż pisownia nazwiska stopniowo się zmieniała,
lecz przeczy jednocześnie sugestii Tadeusza Szulca zawartej w cytowanych
wspomnieniach, że Jan Nepomucen podpisywał się „Szulc", co było prawnie
usankcjonowane. Pisownia nazwiska wprawdzie nie jest bezpośrednią wykład
nią poczucia tożsamości narodowej, ale stanowi ważny czynnik świadomoś
ciowy, szczególnie w przypadku omawianej rodziny i późniejszego procesu
z władzami pruskimi, który dotyczył właśnie zapisu nazwiska.
Jan Nepomucen był mieszczaninem o rozległych stosunkach, cenionym przez
znane osobistości takie jak: Tytus Działyński, Hipolit Cegielski, Karol Libelt,
Jędrzej Moraczewski czy Karol Marcinkowski (por. Wielkopolski Słownik...
1981). Byli oni wszyscy (z wyjątkiem przedwcześnie zmarłego K . Marcinkowskie
go) współtwórcami Towarzystwa Czytelni i Dobrej Rady, które przemianowano
na Towarzystwo Przemysłowe w Poznaniu (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2,
vol. I , s. 363). Stanowili elitę poznańskich organiczników walczących o zachowa
nie polskości pod zaborem pruskim, których można uznać za prekursorów
wielkopolskiego pozytywizmu. Ciekawostką jest fakt, iż znajomość Szulców
z rodziną Libeltów trwała już drugie pokolenie. Zachowała się też metryka
3
3
Wpis pochodzi z 1849 r. (karty ewidencyjne ludności z X I X w.).
�127
RODZINA SZULCÓW
kościelna świadcząca, że Karol Libelt był ojcem chrzestnym najmłodszego syna
Jana Nepomucena: Teofila Waleriana. Warto podkreślić, że minęło zaledwie
90 lat od chwili urodzenia Franciszka w Wołowie do momentu, w którym
Jan Nepomucen współtworzył najpotrzebniejszą wtedy Polakom w zaborze pru
skim organizację. Wielką dbałość o sprawy społeczne przekazał swoim synom,
których dalsze losy potwierdzają umiłowanie przez nich nowej ojczyzny i nie
zwykłe wręcz wyczulenie na sprawy dotyczące kultury Poznania.
Najstarszym synem Jana Nepomucena był Karol (ur. 1841), z zawodu
złotnik. Niestety, zmarł w młodym wieku nie pozostawiając potomstwa.
Kolejny syn, Teodor (ur. 1843) związany był przez całe życie z Poznaniem.
Prowadził zakład litograficzny i drukarnię przy ul. Wrocławskiej. Udzielał się
we władzach Towarzystwa Przemysłowego, a następnie został jego członkiem
honorowym. Wydał własnym nakładem m. in. kilka druków skierowanych do
młodzieży. Dwa najbardziej popularne to: Wizerunki Królów Polskich i Sławni
Mężowie Polacy. Pod koniec X I X w. były to wydawnictwa unikatowe. Teodor
ożenił się z Bronisławą Adamską (siostrą żony najmłodszego z braci Teofila
Waleriana - Stanisławy). Niestety, ta gałąź rodziny Szulców wygasła. Teodor
dożył 81 lat i zmarł po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.
Trzeci syn - Władysław (ur. 1846), był księgarzem. Przeniósł się do War
szawy i prowadził tam sklep do 1916 r. Zachowane wspomnienia rodzinne
mówią, iż utrzymywał żywy kontakt z braćmi w Poznaniu i obdarowywał
ich dzieci wydawnictwami nieosiągalnymi w zaborze pruskim. Sam zmarł bez
potomnie w Warszawie.
Dopiero najmłodszy z braci Teofil Walerian (ur. 1849 r.) utrzymał ciągłość
rodu. Ożenił się ze Stanisławą Adamską. Mając zaledwie dwadzieścia trzy lata
założył bardzo cenioną wkrótce firmę zegarmistrzowską, a potem sklep z ze
garkami, mieszczący się w ośrodku polskości - Bazarze Poznańskim . Przez
wiele lat był prezesem Towarzystwa Przemysłowego a także znanym działa
czem społecznym. Współtworzył Radę Nadzorczą Związku Przemysłowców,
działał w Kole Śpiewackim i w Związku Sokołów Wielkopolskich (por. Dzieje
Poznania 1994, t. 2, vol. 1, s. 366). W pracy złotniczo-zegarmistrzowskiej za
słynął poprzez umiejętne wprowadzanie do swych wyrobów elementów patrio
tycznych. Były to ornamenty, bądź miniatury emalierskie przedstawiające
sławne, polskie postacie historyczne. Jako pierwszy nawiązał też współpracę
ze szwajcarską firmą „Patek Philippe", co uczyniło z Poznania prawdziwą
4
4
Bazar Poznański skupiał najbardziej światłych przedstawicieli życia kulturalnego, handlo
wego i przemysłowego miasta i regionu. Lata jego trwania udowodniły, że idea Bazaru jako
centrum polskości w zaborze pruskim była ważna, a sam Bazar był świadkiem najistotniejszych
dla Wielkopolski wydarzeń historycznych od połowy X I X wieku. Powstał ze składek akcjonariu
szy. Jednym z inicjatorów utworzenia Spółki Akcyjnej Bazar Poznański (od 1838 r.) był Karol
Marcinkowski. W okazałym budynku znalazły swe miejsce sklepy, hotel, restauracja i sale konferencyjno-bankietowe. Budowany w latach 1838-1841 stał się jednym z symboli miasta (por.
Trzeciakowscy 1987, s. 34).
�128
RAFAŁ BESZTERDA
stolicę handlu wyrobami zegarmistrzowskimi spod tego znaku. Zmarł wcześnie,
w 1901 г., osierocając szóstkę dzieci. Ostatecznym ciosem był dla niego przegrany
proces z władzami pruskimi o polską pisownię rodzinnego nazwiska.
Rodzina Szulców zaskarżyła bowiem do sądu decyzję administracyjną na
kazującą zmianę pisowni ich nazwiska na szyldzie sklepowym lokalu miesz
czącego się w Bazarze Poznańskim. Proces ten stał się swojego czasu bardzo
głośnym w Poznaniu, a dzięki sprawozdaniom prasowym - także w całym za
borze pruskim. Członkowie omawianej gałęzi rodu używali pisowni Szulc już
przynajmniej od jednego pokolenia. We wspomnieniach Tadeusz Szulc nad
mienia, że on sam podpisywał się Szulc nawet przy wypełnianiu dokumentów
niezbędnych do podjęcia studiów medycznych we Wrocławiu i nikt takiej
pisowni nie kwestionował (Szulc 1957, s. 147). W przypadku tej rodziny pi
sownia nazwiska była zróżnicowana. Jak podawałem wcześniej, jeszcze Teofil
Walerian zapisany był w magistracie jako Theofil Walerian Schulz(tz). Nie
wiadomo kiedy wśród członków rodziny utrwaliła się spolszczona wersja na
zwiska. Być może już za życia Jana Nepomucena, chociaż brak na to dowo
dów. Najprawdopodobniej administracja pruska w 1901 r. zwróciła uwagę na
znaną rodzinę kupiecką i sprawdziła dokumenty znajdujące się w rejencji
poznańskiej. Wynikało z nich, iż nikt nie zezwolił urzędowo na zmianę nazwis
ka, wobec czego zażądano przywrócenia jego pierwotnego brzmienia. Taka
decyzja władz zaborczych doprowadziła do wystąpienia rodziny posiadającej
polską tożsamość na drogę sądową. Obie strony poszukiwały dowodów na
poparcie swojego stanowiska. Odnalezione przez Teodora i młodego Tadeusza
księgi Bractwa Szewckiego potwierdziły, iż nazwisko pradziada Franciszka
wpisane było do niej w brzmieniu niemieckim. Nie ujawnili tego faktu w trak
cie przewodu sądowego. Strona pruska nawet nie powołując się na tak dawne
zapisy nakazała usunięcie szyldu z polskim nazwiskiem Szulc z zakładu zegar
mistrzowskiego i zastąpienie go innym, z nazwiskiem Schultz . To, że sklep
znajdował się w Bazarze Poznańskim, owym symbolu polskości, miało dla
Niemców ogromne znaczenie. Rodzina początkowo zignorowała postanowie
nie sądu. Po kilku tygodniach szyld zdjęli pracownicy administracji pruskiej
w asyście policji. Przez kilka kolejnych miesięcy firma funkcjonowała, ku
uciesze poznaniaków, bez żadnego szyldu. Dopiero w końcu 1901 Szulcowie
zostali zmuszeni do umieszczenia na widocznym miejscu „nowej" nazwy fir
my: W. Schultz. Prawo do noszenia nazwiska Szulc przywrócono rodzinie
22.10.1919 г., na podstawie jej wniosku skierowanego do rejencji poznańskiej.
Teofil Walerian i Stanisława Adamska mieli szóstkę dzieci: Tadeusza, Bro
nisława, Helenę, Stanisława, Zdzisława i Janusza.
Najstarszy syn Tadeusz (ur. 1881) od lat gimnazjalnych związany był
z tajnymi organizacjami samokształceniowymi i wolnościowymi. W murach
gimnazjum św. Marii Magdaleny były to: kółko im. Tomasza Zana i Czer5
5
Nie udało się odnaleźć szczegółowych akt procesowych, a tym samym prześledzić rodzaju
argumentacji użytej przez obie strony w trakcie postępowania.
�RODZINA SZULCÓW
129
wona Róża. Po ukończeniu szkoły średniej studiował medycynę we Wroc
ławiu, Monachium i Gryfii (w Poznaniu nie było wtedy uniwersytetu).
W 1905 r. uzyskał doktorat nauk medycznych na uniwersytecie w Gryfii.
Następnie odbywał obowiązkową, wojskową praktykę lekarską i w 1907 r.
opuścił szeregi wojska pruskiego jako oficer rezerwy. Został lekarzem miejs
kim w poznańskiej dzielnicy Wilda, a ponadto lekarzem fabrycznym zakładów
metalowych H . Cegielskiego. Od swych młodych lat uczestniczył czynnie w ży
ciu miasta. Kiedy tylko powstało polsko-niemieckie Stowarzyszenie Zawo
dowe Lekarzy Poznańskich (było ono organizacją zbliżoną do związku zawo
dowego), objął w nim funkcję członka zarządu, który składał się z sześciu
Niemców i sześciu Polaków. Pełnił w nim obowiązki skarbnika. Urząd ten
złożył faktycznie dopiero po I wojnie światowej. Uznanie kolegów i społeczeń
stwa miasta zdobył dzięki aktywności na Wydziale Lekarskim Poznańskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie redagował „Nowiny Lekarskie" i w la
tach 1908-1912 był ich sekretarzem. Ze względu na zdolności muzyczne został
także członkiem zarządu towarzystwa „Lutnia", które dzięki osobie dyry
genta, ks. W. Gieburowskiego, miało znaczne poważanie wśród poznańskich
melomanów. Pracował także w sekcji kulturalnej organizacji „Straż". Był
dodatkowo w zarządzie Towarzystwa Higieniczno-Społecznego i innych orga
nizacji, mniej istotnych ze względów historycznych. Oprócz tego szeregu zajęć
i funkcji w organizacjach zawodowych i społecznych zaakceptowanych przez
administrację pruską, należał do organizacji konspiracyjnych. Najważniejszą
z nich była „Obrona Narodowa" (podporządkowana „Lidze"), która swą
działalnością obejmowała cały obszar zaboru pruskiego. Tadeusz Szulc z du
mą wspominał, iż był także jednym z niewielu członków samej „Ligi" (Szulc
1957, s. 7). Była to organizacja narodowo-demokratyczna, bardzo ważna dla
poznańskiego życia politycznego.
Od 1907 r. współpracował z nowo powstałym dziennikiem „Kuryerem
Poznańskim" jako recenzent muzyczny. W tej dziedzinie zasłynął również jako
dobry organizator przygotowując rozmaite koncerty okolicznościowe. Za naj
większe dokonania można uznać poznańską premierę oratorium „Quo Vadis"
Feliksa Nowowiejskiego i premierowe wykonanie dzieł Karola Szymanow
skiego. Jego celne recenzje muzyczne ukazywały się aż do 1918 г., z przerwą
w trakcie I wojny światowej. Z obszerniejszych tekstów muzycznych jego
autorstwa należy przypomnieć broszurę o F.Chopinie wydaną w 1910r.
i szkic o muzycznym Poznaniu w latach 1870—1939, napisany wspólnie z wybit
nym historykiem sztuki G. Chmarzyńskim. Swoje artykuły podpisywał także
pseudonimem „Iatros" lub ,,-z,-z".
Nie były to jedyne nurty zainteresowań Tadeusza. W swej działalności
przejawiał wielokrotnie troskę o fizyczny rozwój młodzieży. Napisał na ten
temat szereg artykułów i broszur.
Pierwszą wojnę światową przeżył jako lekarz armii pruskiej w stopniu
porucznika a później kapitana. Dwukrotnie podczas wojny przez kilka mie
sięcy przebywał w Poznaniu jako rekonwalescent po przebytych chorobach.
�130
RAFAŁ BESZTERDA
Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 r. zastało go w Poznaniu, gdzie
z początku utrzymał dotychczasowe stanowisko lekarza dowódcy Głównego
Szpitala Fortecznego. Odradzające się władze polskie zaproponowały mu kierow
nictwo Instytutu Higienicznego i Lekarza Powiatowego. Został także poproszony
0 prowadzenie zajęć z anatomii na tworzącym się Uniwersytecie Poznańskim.
Powszechne zaufanie społeczne i wybitne cechy organizatorskie zaowoco
wały propozycją objęcia funkcji członka Magistratu poznańskiego. Jako radca
pracował tam od 1925 do 1936 г., a jako Naczelnik Wydziału Zdrowia Pub
licznego do 1938 r. (wydział ten został przez niego stworzony od podstaw).
Ceniony przez zwierzchników był w latach 1934-1936 zastępcą Prezydenta
Miasta Poznania - Cyryla Ratajskiego.
Najobszerniejszym tekstem dotyczącym rodziny Szulców są wspomnienia
Tadeusza. Liczą one około 900 stron maszynopisu, którego fragmenty zostały
wydane drukiem w 1995 r. Żal, iż wyboru dokonano przede wszystkim pod
kątem opisywanej przez niego działalności lekarskiej. Nie opublikowano części
rozważań natury ogólnej, czasami o charakterze filozoficznym, czy w końcu
obszernej części ciekawostek z życia dawnego Poznania. Tekst ten daje wgląd
w osobowość jednego z Szulców żyjącego na przełomie wieków, a ponadto
pozwala uchwycić różne odcienie mentalności poznańskiego mieszczaństwa
1 epoki. Opisuje on na przykład ciekawą kwestię ceł miejskich:
Bardzo charakterystyczną rzeczą dla dawnego Poznania, mieszczącego się w obrębie wałów
fortecznych i jego ekskluzywności wobec gmin zewnętrznych była sprawa ceł. Miasto miało swoje
własne cła wwozowe, szczególnie na mięso. Jeżeli ktoś np. kupił mięso zwykłe, drób lub dziczyznę
poza murami fortecznymi, np. na Rynku Jeżyckim, musiał przy wejściu do miasta uiścić od
powiednie cło. U bram szczególnie u najwięcej frekwentowanej Bramy Berlińskiej patrolowali
miejscy, zielono umundurowani celnicy i wychwytywali podejrzanych o zamiar przemytu mięsa.
W miejscu, gdzie dzisiaj stoi tzw. „Hotel Royal" , stał podówczas mały parterowy miejski urząd
celny. Tam to trzeba było się udawać z mięsem, tam je odważano i obliczano wysokość cła. Każdy
tramwaj konny, który szedł z dworca ku miastu musiał się liczyć z tym, że celnik wejdzie do
wnętrza i zapyta, czy kto ma coś do oclenia.
Również istniało cło mostowe na moście Chwali szewskim, który łączył ulicę Chwaliszewo
z dzisiejszą ulicą Wielką (wówczas Szeroką). Po godzinie dziesiątej wieczorem do którejś godziny
rannej musiał każdy, kto przejeżdżał przez most wozem lub czymś podobnym, zatrzymać się przed
budką celnika stojącą w bliskości krzyża, skąd celnik dla wygody przejeżdżających wysuwał
łopatkę o bardzo długim trzonie, tak, że przejeżdżający mógł nie wysiadając opłacić cło za każdą
osobę wiezioną w wysokości kilku fenigów od osoby (Szulc 1957, s. 37-38).
6
Nie wszyscy ze współczesnych mieszkańców Poznania zdają sobie sprawę,
że zaledwie sto lat temu obszar miasta był dalece ograniczony wybudowanymi
przez władze pruskie fortyfikacjami. Ich częściowe wyburzenie i włączenie do
Poznania dodatkowych obszarów spowodowało rozszerzenie granic miasta
dopiero w ostatnim dziesięcioleciu X I X w. Zniesiono wtedy także nakaz
wznoszenia budynków techniką muru pruskiego w pasie przyfortecznym (por.
6
Hotel o niezmienionej nazwie stoi w Poznaniu do dziś przy ul. Św. Marcin, naprzeciwko
wylotu ul.Gwarnej.
�RODZINA SZULCÓW
131
Trzeciakowscy 1987, s. 29). Wielokrotnie spotkać można w cytowanych wspom
nieniach opis problemów, z jakimi borykała się młoda administracja polska
po 1918 г., której decyzjami Poznań zmieniał swoje oblicze terytorialne (Szulc
1957, s. 509-511).
Inną ciekawostkę historyczną zawarł Szulc przy okazji opisu mobilizacji
podczas I wojny światowej:
W mieście panował niezwykły, nerwowy ruch. Plakaty obwieszczające mobilizację, rozlepione na
słupach całego miasta, ukazały się - rzecz nie do uwierzenia - także w języku polskim. Teraz, gdy
chodziło o własną skórę, nawet władze wojskowe pruskie uważały za właściwe odezwać się do
Polaków w ich języku ojczystym i nawoływać do spełnienia „obowiązku wobec ojczyzny" nie
mieckiej (Szulc 1957, s. 336).
Wspominałem, że Tadeusz Szulc był stałym recenzentem muzycznym „Kuryera Poznańskiego". Przebywając na froncie tęsknił za wiadomościami z ro
dzinnego miasta, toteż, jak pisał:
zaabonowałem „Kuryera Poznańskiego", którego mi następnie przez cały czas mego pobytu na
froncie pod opaską przysyłano. W ten sposób byłem w stałym i dość ścisłym kontakcie z Po
znaniem i mogłem na ogół dobrze się orientować, co dzieje się w kraju i w Poznaniu mając stałe
informacje z polskiej strony. Listy od żony i rodziny dopełniały reszty. I z frontu można było
pisywać listy polskie w zamkniętych kopertach, tylko w samych początkach wolno było pisywać
jedynie otwarte karty i to po niemiecku, nie podając jednak miejsca wysyłki, a tylko formację
(Szulc 1957, s. 350).
W obszernym tekście wspomnień znalazło się miejsce na nowinki dotyczą
ce zmiany czasu na letni. Niemcy wprowadzili taką zmianę po raz pierwszy
podczas I wojny (Szulc 1957, s. 404).
W innym miejscu autor celnie scharakteryzował sytuację frontu antypruskiego na ziemiach wielkopolskich i prasę ugodową:
Wewnątrz społeczeństwa poznańskiego i zaboru pruskiego była sytuacja w stosunku do zwalczających
się kierunków pozostałych zaborów na ogół jasna i nie powikłana. Rozbieżności wewnętrznych
w zasadzie nie było, ani politycznych ani społecznych, a front antyniemiecki poza garstką nieuleczal
nych prusofilów, próbujących akcję swą prowadzić na łamach poznańskiej w tym celu do życia
powołanej „Gazety Narodowej" pod redakcją Ignacego Żnińskiego, był zwarty. [...] W czasie
pierwszej wojny przyjął [mowa o Ignacym Żnińskim - przyp. R.B.], zaofiarowane mu przez
ugodowców pruskich stanowisko redaktora owej „Gazety Narodowej", która jednak żadnego nie
wywierała wpływu i nie była zdolna, podobnie jak w tym samym celu uruchomiony w Lesznie „Kraj",
osłabić front antyniemiecki. Poza tymi dwoma organami w Wielkopolsce jeszcze „Gazeta Gru
dziądzka" Wiktora Kulerskiego i „Godzina Polski", zwana powszechnie „Gadzina Polski", pod
kierownictwem Adama Napieralskiego w Częstochowie usiłowały oddziaływać, lubo bezskutecznie, na
społeczeństwo zaboru pruskiego na rzecz państw centralnych (Szulc 1957, s. 418-419).
Kilka stron maszynopisu poświęcił Szulc dość powszechnemu w Wielko
polsce, niechętnemu stosunkowi do Józefa Piłsudskiego. Objętość niniejszego
artykułu nie pozwala na przytoczenie całości jego rozważań. Poza cytowanymi
fragmentami T.Szulc zwraca uwagę na specyfikę zaboru pruskiego i wynika
jące stąd różnice w ocenie postaci marszałka:
�132
RAFAŁ BESZTERDA
Co skłoniło do tego kroku Piłsudskiego i jego popleczników z P.P.S. i kazało mu w konflikcie
[fragment dotyczy czasów I wojny światowej - przyp. R.B.], zaraz u jego początku szafować krwią
polską, już wtenczas, gdy wyniku zmagań nikt nie mógł nawet w przybliżeniu przewidzieć, trudno
z całą pewnością jeszcze dzisiaj powiedzieć. Czy wchodziły tam w grę jakieś osobiste pobudki
uczuciowe, czy też opierał Piłsudski swój plan na jakichś rachubach politycznych, nie można
nawet teraz po tylu latach stwierdzić na pewno bez bliższych danych. Czy kierowała nim tylko
nienawiść wyłącznie socjalisty do caratu - a pochodził z Litwy - czy była mu motywem osobista
ambicja odegrania jakiejś wybitniejszej roli, czy pragnął tylko po raz pierwszy od 1831 r. powołać
do życia polską regularną jednostkę zbrojną, choćby małą, było có najmniej dla zaboru pruskiego,
wtenczas, w czasie I wojny zupełnie rzeczą nie jasną. Może łudził się, że tworząc tę jednostkę
równocześnie stworzy ośrodek zbrojny, który rozrastając się i wzmacniając ochotnikami spod
zaboru rosyjskiego stanie się czynnikiem reprezentującym militarny czyn i polityczną myśl polską.
[...] W każdym razie powiedzieć można, że wystąpienie Piłsudskiego i jego zwolenników - bez
względu, z jakich powstało motywów - w czasie czteroletniej wojny w niczym nie zaważyło,
szczególnie w sensie dodatnim, na rozwoju sprawy polskiej i obojętnym było w gruncie rzeczy, czy
legiony Piłsudskiego, od których zresztą „legion wschodni" wnet odpadł i swoją poszedł drogą,
istniały w ogóle czy nie. Zaważył Piłsudski na losach Polski dopiero po pierwszej wojnie. Rozwój
wypadków w czasie wojny dowiódł nadto, że Piłsudski stanął po fałszywej stronie, co też - choć
późno - sam pewnie musiał uznać poznawszy bliżej Niemców i przekonać się, że przelewanie krwi
polskiej ochotniczo już w pierwszej fazie wojny było błędem (Szulc 1957, s. 419a-d).
Chociaż przytoczone tu słowa są jedynie wyjątkiem, nie zapominajmy, że
autor był w chwili ich pisania podpułkownikiem W.P. i jego poglądy jako
żołnierza były zazwyczaj wyważone. Potrzeba działań wojennych nie była mu
obca. Nie zgadzał się jednak z decyzjami politycznymi Piłsudskiego i jego
obozu. Wyrażał w ten sposób poglądy bliskie wielu Wielkopolanom. Pry
watny stosunek T. Szulca do tej kwestii był zresztą znany Prezydentowi Mia
sta Poznania, Cyrylowi Ratajskiemu, który nakłonił go do pracy samorządo
wej i objęcia funkcji zastępcy prezydenta.
Przy okazji opisu dotyczącego początkowych faz tworzenia polskich sił
zbrojnych w Wielkopolsce autor wspomnień przytoczył znamienną sytuację
charakteryzującą ten proces:
7
Polaków z wyższym wykształceniem wojskowym w Poznaniu wówczas nie było. [...] Wybór padł na
generała Józefa Dowbora-Muśnickiego. [...] Dowbor zjechał niezwłocznie do Poznania i około połowy
stycznia 1919 r. objął naczelne dowództwo wojsk wielkopolskich. Wprowadził niebawem jednolite
mundury polskie barwy popielatej. Pokrycie głowy stanowiły czapki kształtu wysokiej rogatywki. [...]
Z dawniejszych niemieckich oficerów zawodowych znaleźli się w wojsku wielkopolskim w stopniach
obecnie generalskich Polacy Kazimierz Raszewski i Grudzielski. Szereg oficerów wyższych przywiózł
ze sobą z byłych formacji polskich w Rosji Dowbór-Muśnicki. W początkach były trudności pewne
z polską komendą, której nikt nie znał. Używano więc zrazu komendy niemieckiej z konieczności.
Szybko się to jednak zmieniło i język polski zapanował w wojsku niepodzielnie tak, że, gdy po kilku
tygodniach na wezwanie Lwowa wyruszyły mu pierwsze bataliony poznańskie na odsiecz przeciw
oddziałom ukraińskim, szły tam już pełne zapału formacje w każdym calu polskie (Szulc 1957, s. 441).
Był też Tadeusz Szulc pomysłodawcą i osobą odpowiedzialną za urządze
nie „dziecińca" na łąkach dębińskich. Powstał on na wzór ogrodów jordanow-
7
Tadeusz Szulc pisał omawiane wspomnienia pod koniec życia, zmarł w 1957 r.
�RODZINA SZULCÓW
133
skich. Od chwili powstania (lata dwudzieste) do dzisiaj zachował się układ
przestrzenny tego miejsca wraz z ulicą Jordána (Szulc 1957, s. 511-512).
Wiele miejsca Tadeusz Szulc poświęcił we wspomnieniach wynalazkom
technicznym, ich przyjmowaniu i następstwom, jakie wywoływały w życiu
codziennym Wielkopolan oraz w szerokiej skali Polski i Europy. Z perspek
tywy dwóch wojen światowych, które przeżył, dał m. in. wyraz swojemu sto
sunkowi do samolotu, rozważając jego użyteczność pod wieloma względami:
W tych to pełnych zgrozy chwilach przeżytych w Warszawie i częściowo już przedtem w rodzin
nym Poznaniu uwidoczniła się w całej swej jaskrawości różnica między pierwszą wojną światową
a już nawet początkiem drugiej. [...] Co za rozpiętość między jej siłą niszczycielską [bombą
atomową - przyp. R.B.], a owymi „niewinnymi" strzałkami spuszczonymi przygodnie z samolo
tów w r. 1914 we Francji, które miałem sposobność oglądać, jak pisałem, pod Verdun. A wszystko
to stało się możliwe dzięki - genialnemu skądinąd - wynalazkowi samolotu. [...] Póki samolot, jak
było jeszcze prawie zasadniczo w I wojnie światowej, służył celom wywiadowczym lub dzięki
zrzucanym ulotkom celom propagandowym, był na usługach celów pozytywnych. Z chwilą jed
nak, gdy technicznie wydoskonalony, stał się - i to z czasem, coraz więcej - środkiem transpor
towym i tym samym roznosicielem śmiercionośnych pocisków, przemienił się wkrótce w ruchomą
bazę dla oręża zaczepnego, przed którym nikt w świecie i nigdzie nie jest bezpieczny. Odtąd nie
ma zakątka na ziemi, gdzieby można się ukryć i prawie zaryzykować można twierdzenie, że
bezpieczniej było w pierwszej wojnie na froncie, niż w drugiej w domu. [...] A co ma ludzkość
w zamian za to? Jakie pozytywne korzyści przyniósł wynalazek samolotu ludzkości jako całości?
Prawie żadnych. W stosunku do kolosalnych strat w krwi i mieniu oraz niebywałej udręki
nerwowej w czasie wojen, które ludzkość zawsze nawiedzały i nawiedzać będą, są zyski czy to
w podczas ich trwania czy w razie pokoju tak nikłe, że prawie żadne. [...] Zyskiwanie na czasie jest
zdobyczą bardzo względną, ma znaczenie tylko głównie i prawie wyłącznie wtenczas, gdy się chce
ubiec współzawodnika, konkurenta, przeciwnika. Przecież gdy on nie posiada możności tej szyb
kiej zmiany miejsca, natenczas i mnie jest ona niepotrzebną a ludzkość chroni się w ten sposób od
pożerającego ją i wyczerpującego ją ciągłego pośpiechu, który ją wiedzie coraz więcej do rozstroju
oraz upadku i nie przynosi - absolutnie biorąc - żadnej korzyści. [...] Ten wynalazek samolotu był
wszak początkiem i poniekąd źródłem wojen totalnych, w których zaczęto walczyć poza armią
także z ludnością cywilną. [...] Tak to okazało się tutaj, jak pewnie nigdy przedtem, że genialność
wynalazczości ludzkiej zeszła niestety znów na bezdroża i zamieniła nieprzewidzianie najszlachet
niejsze niewątpliwie zamierzenia w następstwa straszliwe (Szulc 1957, s. 696a-b).
Powróćmy do dziejów Tadeusza Szulca i założonej przez niego rodziny.
Ożenił się z Anną Mann i miał trójkę dzieci: Bogdana, Wacława i Urszulę.
Bogdan był sędzią. Ożenił się z Benigna Dudzianką (1947), lecz zmarł
przedwcześnie i bezpotomnie w Gorzowie Wielkopolskim.
Jego brat Wacław także wybrał prawo jako swój zawód. Był przez wiele lat
sędzią Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu i sędzią Sądu Najwyższego w Warsza
wie. Ożenił się z Aliną Karasińską. Miał z nią dwójkę dzieci: Annę i Jerzego. Jerzy
ożenił się z Bożeną Walczak. Mają oni syna Michała, który jest jednym z dwóch
żyjących męskich potomków rodziny Szulców w siódmym pokoleniu. Anna
wyszła za mąż za Witolda Kozaka i ma trójkę dzieci: Wojciecha, Jerzego i Elizę.
Urszula, absolwentka Akademii Handlowej, wyszła za mąż za Leona Gattnera,
profesora WSE w Poznaniu, z którym miała piątkę dzieci: Grażynę, Włodzimierza,
Andrzeja, Ryszarda i Ewę.
Rodzeństwo Tadeusza Szulca, który był najstarszym synem Teofila Waleriana
i Stanisławy Adamskiej, to: Bronisław, Helena, Stanisław, Zdzisław.
�134
RAFAŁ BESZTERDA
Bronisław zmarł w dzieciństwie.
Helena wyszła za mąż za Edwarda Winklera. Był on nauczycielem gimna
zjalnym w Warszawie. Dlatego też małżeństwo na długo zamieszkało z dala od
Poznania. Dopiero po 1945 r. Edward Winkler został wykładowcą w Politech
nice Poznańskiej i małżonkowie powrócili do stolicy Wielkopolski.
Najmłodszy brat - Janusz, przez czas jakiś kierował filią rodzinnego przed
siębiorstwa kupieckiego w Bydgoszczy. Razem z braćmi brał czynny udział
w Powstaniu Wielkopolskim.
Bracia Stanisław i Zdzisław wymagają szczególnego omówienia ze względu
na ich wkład w rozwój poznańskiego kupiectwa i kultury. Stanisław, podobnie
jak jego starszy brat Tadeusz, uczęszczał do gimnazjum św. Marii Magdaleny.
Jednakże nie było mu dane je ukończyć. Wraz ze śmiercią ojca (1901 г.),
a podczas studiów medycznych Tadeusza, na niego właśnie spadł ciężar pro
wadzenia wraz z matką rodzinnej firmy zegarmistrzowskiej. Został wysłany na
praktyki do Królewca i Szwajcarii. Pod wpływem Stanisława firma przekształ
ciła się stopniowo we wzorcowy zakład jubilerski. Po latach okazało się, że
wybór Stanisława na następcę ojca, dokonany poniekąd z konieczności, dla
całej rodziny był szczęśliwy. Młodzieniec od początku przejawiał spore talenty
kupieckie i artystyczne. Podobnie jak bracia, włączył się czynnie w organizację
ruchu zawodowego organizując Ogólnopolskie Zjazdy Złotników i Jubilerów.
Pracownię złotniczą przeniósł w latach dwudziestych z Bazaru na PI. Wol
ności 5 (budynek ten do dzisiaj pozostaje w rękach rodziny). Swoje prace
przedstawiał m.in. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r.
i Międzynarodowej Wystawie Rzemiosł w Berlinie w 1938 r. Był długoletnim
prezesem Zjednoczenia Zegarmistrzów i Złotników Miasta Poznania, radcą
Izby Rzemieślniczej oraz członkiem zarządu Cechu Zegarmistrzów i Złotni
ków Miasta Warszawy. Nawet po 1945 r. dalej działał w zarządach rzemieśl
niczych. Był m.in. wiceprezesem Poznańskiej Izby Przemysłowo-Handlowej.
Poza pracą związaną z wykonywanym przezeń zawodem działał od mło
dych lat w organizacjach narodowościowych i samokształceniowych. Był pre
zesem „Ogniwa", organizacji młodzieżowej mającej na celu nauczanie historii
i literatury polskiej w zaborze pruskim, a także czynne występowanie przeciw
władzom zaborczym. Ponadto, był członkiem Straży Ludowej i uczestnikiem
powstania wielkopolskiego. Opiekował się również młodzieżą w okresie między
wojennym jako Kurator Towarzystwa Uczniów Handlowych w Poznaniu.
Podzielał poglądy polityczne braci i dlatego w tym samym okresie był przewod
niczącym Koła Mieszczańskiego BBWR. Okupację spędził w Warszawie, gdzie
prowadził zakład jubilersko-zegarmistrzowski i własną pracownię złotniczą.
Pomagał finansowo Szarym Szeregom. W 1945 r. powrócił do Poznania i otwo
rzył ponownie własny zakład. Równolegle do 1950 r. funkcjonował jego sklep
w Warszawie. Powojenna rzeczywistość zmusiła go do przekształcenia zakładu
poznańskiego w spółdzielnię pracy. Co prawda, jeszcze do 1954 r. był człon
kiem zarządu hurtowni zegarmistrzowsko-złotniczej „Zegarhurt" i założycielem
przewodniczącym rady nadzorczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu Złotników
�RODZINA SZULCÓW
135
i Zegarmistrzów w Poznaniu. Napisał też kilka szkiców dotyczących złotnictwa
artystycznego zamieszczonych w Kronice Miasta Poznania.
Kolejną z jego pasji było kolekcjonerstwo rzadkich wyrobów złotniczych,
przeważnie sreber. Ten unikatowy zbiór (zawierający nawet srebra powstałe
w pracowni Odiota - nadwornego złotnika Napoleona) przetrwał powstanie
warszawskie i choć mocno uszczuplony znalazł się po wojnie w Poznaniu
(Sokolnicki 1974, s. 17). Rodzina ofiarowała go Muzeum Rzemiosła, nowo
powstałemu w Poznaniu Oddziałowi Muzeum Narodowego. Wśród wspania
łych dzieł sztuki znajdował się puchar srebrny, wykonany przez Stanisława,
z miniaturą ratusza poznańskiego na wieku, którym prezydent Poznania Cyryl
Ratajski wznosił toast na cześć prezydenta Ignacego Mościckiego przeby
wającego w Poznaniu z okazji otwarcia PWK w 1929 r. Także z inicjatywy
Stanisława i w jego pracowni udało się zrekonstruować insygnia rektorskie
Uniwersytetu Warszawskiego. Darował poza tym komplet insygniów rektor
skich i prorektorskich Akademii Handlowej w Poznaniu.
Żonaty był z Ireną Wilhelmi i miał dwójkę dzieci: Danutę i Andrzeja. Dzieci
zaangażowały się w kampanię wrześniową jako harcerze, później były żołnie
rzami Szarych Szeregów. Andrzej był żonaty z Barbarą Chwiłkowską i miał z nią
córkę Alinę. Zginął w 1941 r. w trakcie napadu rabunkowego na sklep ojca
w Warszawie. Siostra Danuta wyszła za mąż za Jerzego Sokolnickiego i zamiesz
kała w rodzinnym Poznaniu. Ich jedyna córka Katarzyna wyszła za mąż za
Michała Męczyńskiego. Mieszkają w Poznaniu. Danuta, po śmierci brata i po
wrocie z Warszawy do Poznania, prowadziła ojcowską firmę. Ukończyła studia
historii sztuki i zdobyła dyplom mistrzowski w zakresie złotnictwa. Po upaństwo
wieniu zakładu była kierownikiem artystycznym Spółdzielni „Rytosztuka".
Najmłodszym dzieckiem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej był
Zdzisław Szulc. Nie mógł wiele pomóc rodzinie po śmierci ojca, gdy bowiem
jego brat Tadeusz studiował, a Stanisław zajął się firmą złotniczą, on sam miał
zaledwie sześć lat. Jak bracia, ukończył gimnazjum św. Marii Magdaleny. Ze
starszym bratem Stanisławem brał udział w demonstracjach antypruskich.
Jako młody człowiek wziął udział w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko
- sowieckiej w 1920 r. W tych wydarzeniach historycznych brała też udział
jego przyszła żona Maria Wysocka. Oboje małżonkowie zostali uhonorowani
Wielkopolskimi Krzyżami Powstańczymi a Zdzisław dodatkowo Krzyżem
Walecznych za udział w wojnie 1920 r.
Zdzisław kontynuował zawodowe tradycje rodu i został kupcem. Zajmo
wał się handlem zbożem. Prowadził duże przedsiębiorstwo do dnia wybuchu
I I wojny światowej i był przedstawicielem duńskiej firmy Pingwin, produkują
cej słynne lody. W czasie ostatniej wojny wraz z żoną został wysiedlony
z Poznania, ale wrócił zaraz po oswobodzeniu miasta. Od młodych lat jego
życie zawodowe było podporządkowane dwóm pasjom: tenisowi ziemnemu
i kolekcjonerstwu instrumentów muzycznych. Zdzisław był więc kolejnym
z rodzeństwa, który dbał o rozwój tej dziedziny sztuki, jaką jest muzyka.
Świadczyć to może o szczególnej atmosferze panującej w rodzinnym domu
�136
RAFAŁ BESZTERDA
Szulców. Żadne istotne wydarzenie muzyczne w Poznaniu w trakcie kilku
dziesięciu lat nie minęło przecież bez ich udziału organizatorskiego, czy choćby
komentarza prasowego. Bracia popierali każdą ideę, jeśli dotyczyła ona spra
wy niepodległości ojczyzny lub muzyki. Zdzisław wszystkie środki, jakimi
rozporządzał przeznaczał na zakup instrumentów muzycznych. Jego kolekcja
była imponująca i należy podkreślić, iż tylko dzięki wyrozumiałości żony
- muzykologa i pianistki, zbiór ten, przechowywany w prywatnym miesz
kaniu, wciąż się powiększał. Ponoć wszyscy goście, którzy odwiedzali ich dom
za każdym razem byli porażeni rozmiarami kolekcji Zdzisława. Każdy kąt,
każde miejsce na ścianach zajęte było przez instrumenty, czasami bardzo
pokaźnych rozmiarów. Zdzisław wielokrotnie podróżował po krajach Europy
i Egipcie przywożąc stamtąd starannie wybrane instrumenty. Jerzy Sokolnicki
w swoich wspomnieniach przytacza anegdotyczną historię z czasów okupacji,
kiedy to kolekcja Zdzisława była schowana za masywnymi, mahoniowymi
szafami wystawy sklepu jubilerskiego brata przy dzisiejszym PI. Wolności
(Sokolnicki 1974, s. 21-22). Pewnego razu, w godzinach otwarcia sklepu pękła
jedna ze strun harfy, czyniąc przy tym potworny hałas. Pracownicy wytłuma
czyli niemieckiemu kierownikowi, że to wynik rozsychania się drewna maho
niowego jednej z szaf. Nie wiadomo do dzisiaj czy uwierzył, ale tak schowane
instrumenty przetrwały całą wojnę.
Zdzisław już przed wojną był znanym specjalistą zajmującym się naukowo
pochodzeniem instrumentów, w tym ludowych. Dowodził m . i n . polskiego
rodowodu skrzypiec, napisał kilka rozpraw na temat instrumentarium ludo
wego. Do najważniejszych jego prac należy Słownik Lutników Polskich (1953).
Po wojnie jego prywatne zbiory znalazły się w Muzeum Wielkopolskim a póź
niej w Muzeum Narodowym. Dzięki staraniom Zdzisława odrestaurowano
jedną z kamieniczek na poznańskim Starym Rynku i przeznaczono ją na
siedzibę Muzeum Instrumentów Muzycznych. Zdzisław został jego pierwszym
kustoszem. Zapoczątkował kilka trwających do dzisiaj tradycji: przede wszyst
kim zainicjował Koncerty Sylwestrowe w M I M i międzynarodowe Konkursy
Lutników w Poznaniu. Założył też Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników
i był jego pierwszym prezesem.
Zdzisław popularyzował także tenis ziemny. Był inicjatorem budowy pierw
szych kortów i prezesem założycielem Polskiego Związku Lawn-Tenisowego
w 1921 r. (miał wówczas 26 lat!). Zaledwie w cztery lata później wydał pierwszy
polski podręcznik zasad gry w tenisa.
Małżeństwo Zdzisława i Marii Wysockiej miało trójkę dzieci: Olgierda,
Mirona i Aleksandrę. Miron zmarł mając zaledwie kilka dni. Olgierd skończył
studia na poznańskiej WSE i pracował w banku. Ożenił się z Hanną Garstecką.
Przedwcześnie zmarł pozostawiając trójkę dzieci: Wojciecha, Marię i Agnieszkę.
Wojciech ożenił się z Haliną Urban i mają syna Olgierda. Jest on drugim obok
Michała, syna Jerzego i Bożeny, kontynuatorem rodu Szulców.
Siostra Olgierda (seniora), Aleksandra, ukończyła po I I wojnie studia
muzykologiczne i pracowała w tym zawodzie.
�RODZINA SZULCÓW
137
Przedstawiając dzieje tak znaczącego rodu należy nie tylko zwrócić uwagę
na jego wkład w rozwój kulturalny miasta, a tym samym w kulturę polską, ale
zastanowić się nad fenomenem tak szybkiej asymilacji. Nie powierzchownej,
ale głęboko przenikającej, w pełni uświadomionej i akceptowanej. W ciągu sześciu
pokoleń, ich przedstawiciele wykazali wiele zrozumienia dla potrzeb kraju, który
uznali za swą ojczyznę. Spolonizowani w krótkim czasie, nie pozostawali na
uboczu wobec problemów dotyczących społeczności, w której żyli i zaakceptowali
ją jako swoją. Życie każdego z nich wpisało się w historię miasta i regionu.
Niestety, wielu członków tej rodziny odeszło w zapomnienie i nawet poznaniacy
ich nie znają. Ten stan rzeczy wynika z niewłaściwej edukacji oraz braku
efektywnych działań na rzecz upowszechniania lokalnych tradycji. Ta mieszczań
ska rodzina od początku swego osiedlenia się w Poznaniu utrzymywała kontakty
z liderami życia kulturalnego i społecznego miasta. Sama tę elitę współtworzyła.
W przeciwieństwie do niektórych Polaków od początku była wyczulona na
sprawy ważne dla Wielkopolan. Trudno znaleźć w ciągu dwustu lat ich zamieszki
wania w Poznaniu istotną historycznie inicjatywę społeczną, której Szulcowie nie
poparliby czynnie. Ojcowie rodziny pozostawili po sobie pokolenia nie tylko
wykształcone, ale także obdarzone talentami organizatorskimi. Przedstawione
w tym artykule osoby pogodziły pracę zawodową ze społeczną i wieloma innymi
zajęciami, w których zawsze sprawy polskiej kultury, gospodarki oraz życia
społecznego były najważniejsze. Pragnąc uczcić choć jednego z członków tej
rodziny władze Muzeum Narodowego i krewni postanowili ufundować tablicę
pamiątkową poświęconą Zdzisławowi Szulcowi. Znalazła ona swoje miejsce
w pobliżu wejścia do Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu. Uro
czystość odsłonięcia odbyła się w marcu 2000 r.
ŹRÓDŁA
Archiwalia
Karty ewidencyjne ludności Poznania. Archiwum Państwowe w Poznaniu (lata ok. 1800-1900).
Protokół Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś.Woyciecha. Archiwum Państwowe w Poznaniu
(sygn. AP 466).
Wywiady przeprowadzone w latach 1998-1999 z pp. Urszulą Gattner i Katarzyną Męczyńską
(zapisy - w archiwum Pracowni Etnologii I A i E PAN w Poznaniu).
Czasopisma
Odpisy notatek prasowych z „Dziennika Poznańskiego" i „Kuryera Poznańskiego" z lat 1900-1910.
Literatura
Dzieje Poznania 1994, J. Topolski, L . Trzeciakowski (red.), Warszawa-Poznań, t. 2, vol. 1.
S o k o l n i c k i J . 1974, Rodzina Szulców, tekst odczytu dla Towarzystwa Miłośników Miasta
Poznania, maszynopis.
S z u l c T. 1957, W Poznaniu i wkoło niego, maszynopis.
- 1995, W Poznaniu i wkoło niego. Poznań.
T r z e c i a k o w s c y M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań.
Wielkopolski Słownik Biograficzny. 1981, Warszawa-Poznań.
�138
RAFAŁ BESZTERDA
RAFAŁ BESZTERDA
T H E SZULC F A M I L Y
Summary
The oldest traces of the history of the family Szulc reach back to the place called Wołów in
Silesia, where in 1757 Franciszek was born as the first son of the tailor Jan Krzysztof. In the 1780s
Franciszek came to Poznań and since then on the history of that, primarily German, family
became connected with the capital of the region of Wielkopolska. Six generations of the lineage
felt responsibility for the needs of the country which their ancestors had chosen as their own.
They soon became polonized, accepted Poland as their homeland and never held themselves aloof
to the problems of their community.
Life of each of the members of the Szulc family became in some way involved in the history
of the town and of the region.
From the very beginning they were in touch with representatives of local social and cultural
elite and soon they joined the elite themselves. Not all autochtonous Polish families were so
sensitive to the problems important to the province of Wielkopolska as the members of successive
generations of the Szulc family. Within the recent two centuries it is hardly possible to find any
important social enterprise which would not be actively supported by the Szulcs. The forefathers
of the family were followed by numerous generations of descendants who were not only well-educated people but also revealed considerable organizational skills. In the article the author
presents some of the outstanding members of that unusual family who were always able to join
professional success with social activity, for whom the cause of Polish culture and economy was
always of greatest importance.
In order to honour at least one of that extraordinary family, Zdzisław Szulc, a commemorat
ing plaque has been founded by the National Museum together with the relatives. The ceremony
took place in March 2000.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5efc3f3262e260d020d8bb4db40c120.pdf
956d5e5cbd99a810caae51def551983a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3261
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3056
Title
A name given to the resource
Rodzina wiejska na Podlasiu - według tygodnika "Przyjaciółka" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.149-156
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz; Robotycki, Czesław
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
Dariusz Czaja, Czesław Robotycki
R O D Z I N A WIEJSKA N A P O D L A S I U TYGODNIKA
WEDŁUG
„PRZYJACIÓŁKA"
Niezbędny w s t ę p
pozaliteraokich,
działanie
samego przekazu
literackiego,
t e m u z n a k ó w l i t e r a c k i c h i jego w e w n ę t r z n y c h
Tygodnik
„Przyjaciółka"
w h i s t o r i i polskiej k u l t u r y
mv
sowcj jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Ukazuje się bez d ł u ż s z y c h
reguł."
6
n i e b e z p i e c z e ń s t w o , to pokusa kreowania r z e c z y w i s t o ś c i ,
ny fikcji
sys
Drugie
zamia
w quasi — r e a l n o ś ć poprzez u ż y c i e c h w y t ó w p r o z y
przerw od 1948 r o k u i od tego czasu znajduje wielu c h ę t n y c h
dokumentarnoj i wiedzy zdobytej s k ą d i n ą d n i ż w s k a z y w a ł a b y
c z y t e l n i k ó w . W e d ł u g o b l i c z e ń s p e c j a l i s t ó w w latach 1950 —• 1957
na to t r e ś ć t e k s t ó w . M o g ą t u w c h o d z i ć w g r ę pewne
ogólna, liczba c z y t e l n i k ó w t y g o d n i k a w y n o s i ł a ponad
d y d a k t y c z n e l u b z a m i a r y socjotechniczne.
nów.
1
6 milio
P ó ź n i e j s z e c z ą s t k o w e badania z r o k u 1960 w y k a z a ł y , że
..Przyjaciółka"
jest j e d y n y m t y g o d n i k i e m masowo
czytanym
intencje
I też w t y m przy
p a d k u w a r t o p r z y t o c z y ć zdanie badacza, k t ó r y pisze:,, (...) zwa
ż y w s z y j e d n a k dystans j a k i dzieli zawsze zamierzenie o d rea
„skrępowana
wy
kowska, „ p r z e z n a c z o n e dla c z y t e l n i k ó w na n i ż s z y m poziomie k u l
t y c z n y m i " i ś w i a d o m a w ł a s n e j p o l i t y k i redakcja nie jest
dos
t u r a l n y m " przez l a t a całe m i a ł o n a j w i ę k s z y n a k ł a d ,
tatecznie ś w i a d o m a charakteru ostatecznego p r o d u k t u swej dzia
w środowisku wiejskim.
2
Pismo t o , j a k pisze A n t o n i n a K ł o s -
i najbardziej z r ó ż n i c o w a n y k r ą g o d b i o r c ó w .
3
M i m o , że z czasem
p o j a w i ł y się pisma k o n k u r u j ą c e z „ P r z y j a c i ó ł k ą "
podobne
najszerszy
wypełniające
o d c i n k i czytelniczego h o r y z o n t u ( „ P a n o r a m a " ,
„Ko
bieta i ż y c i e " i t p . ) tej u d a ł o się z a c h o w a ć swój charakter i p u
bliczność.
Żywotność
t y g o d n i k a zadziwia i k a ż e
etnografowi
z a t r z y m a ć się czasem n a d t y m t y t u ł e m . Potrzebne n a m
dalej
stwierdzenia o charakterze czasopisma, j a k i m i a ł o ono przez la
ta, czerpiemy z socjologicznych analiz A n t o n i n y
lizacji, trzeba
Ponieważ
nie zamierzamy
d o k o n y w a ć analizy
rauterystycznyeh jego a r t y k u ł ó w , w y k o r z y s t u j e m y t u
czno — p r o d u k c y j n e g o m o d e l u r o d z i n y z l a t 1951 i m o d e l u l a t
następnych",
7
W s z y s t k i e p o w y ż s z e t r o p y w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że n a t r a f i m y
w „ P r z y j a c i ó ł c e " n a rzeczy, k t ó r e etnografa zawsze b ę d ą i n t r y
g o w a ł y a mianowicie n a ś l a d y m i s t y f i k a c j i
i mityzacji.
wnioski
4
T y g o d n i k „ P r z y j a c i ó ł k a " m a przede w s z y s t k i m perswazyjny
i d y d a k t y c z n y charakter. Ś w i a d c z ą o t y m о Ь ^ л м л е d z i a ł y pisma,
p o ś w i ę c o n e poradom, listom c z y t e l n i k ó w , felietony o ,,życiow~yeh"
Te
„ Ż y c i e o w o c u j ą c e " — opowieść o rodzinie z Podlasia
treści
socjologów o d s y ł a j ą c po szczegóły do prac wspomnianej a u t o r k i .
specyficzny d z i a ł literacki.
„Przyjaciółki"
w p e ł n i z d a w a ł a sobie s p r a w ę z k o n t r a s t u swego p o z y t y w i s t y -
Kłoskowskiej,
c a ł y c h r o c z n i k ó w czasopisma a wskazujemy na jeden t y l k o z cha-
problemach i bardzo
najbardziej
ł a l n o ś c i . W y d a j e się w ą t p l i w e a b y n p . redakcja
badaczki, k t ó r a niejednokrotnie z a j m o w a ł a się p o l s k ą p r a s ą po
pularną,.
u z n a ć , że nawet
rozbudo
A r t y k u ł y t r a k t u j ą c e o w s i , ż y c i u w i e j s k i m , r e p o r t a ż e rołacjonująco
dzieje c h ł o p s k i c h r o d z i n , m ó w i ą c e o i c h d n i u
dzi
siejszym n a l e ż ą do s t a ł e j p r o b l e m a t y k i t y g o d n i k a . M o ż n a więc
przez kolejne r o c z n i k i śledzić e w o l u c j ę ale i t r w a ł o ś ć redakcyj
nej f o r m u ł y w poruszaniu t o m a t ó w wiejskich o s c y l u j ą c y c h wo
k ó ł z a g a d n i e ń funkcjonowania r o d z i n y .
W r o k u 1983 u k a z a ł się tekst z a t y t u ł o w a n y „ Ż y c i e o w o c u j ą
8
wano d z i a ł y skutecznie p e ł n i ą c e swoje podstawowe funkcje —
ce".
fatyczną
o dziejach c h ł o p s k i e j r o d z i n y z Podlasia. Tekst, k t ó r y nas zain
i k o n a t y w n ą — grają
jeszcze j e d n ą rolę w a ż n ą dla
Z a r t y k u ł u w s t ę p n e g o d o w i a d u j e m y s i ę , że jest to o p o w i e ś ć
całościowego o d b i o r u pisma. T e k s t y w n i m zawarto czytane s ą
t e r e s o w a ł , w t y m ż e .artykule w s t ę p n y m , z o s t a ł zaliczony, wraz
z przekonaniem,
z i n n y m i , do rodzaju w s p o m n i e ń p o z w a l a j ą c y c h o c e n i ć p r z e b y t ą
że s t a n o w i ą
ono zapis r z e c z y w i s t o ś c i , zwier
Kłos-
w s p ó l n ą d r o g ę i p o w i n i e n t e ż u p r z y t o m n i ć m ł o d y m ogrom spo
k o w s k a i co dla nas n a j w a ż n i e j s z e , t a k odbierana jest t e ż część
łecznego wysiłku włożonego w rozwój kraju. W t y m samym nu-
l i t e r a c k a pisma zajmująca, mniej więcej ó s m ą część jego o b j ę
merzo znajdziemy więc t a k ż o wspomnienie z w a k a c j i w zrujno
c i a d ł o ż y c i a . T a k i e nastawienie
tości.
5
R e p o r t a ż , felieton,
czytelnicze potwierdza
opowiadanie, nowela, fragment
po
wieści to jest t o w ł a ś n i e , зо czytelnik „ P r z y j a c i ó ł k i " p r z y j m u j e
wanej Warszawie i r e p o r t a ż o hucie i m i e ś c i e Stalowa
Wola.
Poza t y m s t a ł e r u b r y k i p r z y n o s z ą felietony na aktualne t e m a t y
t a k samo j a k p o r a d y k u l i n a r n e , prawne, m o d ę czy t e ż odpo
z ż y c i a s p o ł e c z n e g o k r a j u oraz w y p e ł n i a j ą c e p o ł o w ę pisma po
wiedzi
r a d y , l i s t y , ciekawostki, m o d ę i t d .
na rozpaczliwe l i s t y czytelniczek porzuconych, b r z y d
k i c h , samotnych, w y k o r z y s t a n y c h czy jeszcze inaczej, na t y
s i ą c s p o s o b ó w j a k i e niesie ż y c i e , s k r z y w d z o n y c h .
Charakter t y g o d n i k a i czytelnicze nastawienie o j a k i m w y
żej p o w i e d z i e l i ś m y t o podstawa k s z t a ł t o w a n i a się zmityzowanej
r e a l n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i c z y t e l n i k ó w , dla k t ó r y c h t r e ś ć „ P r z y
j a c i ó ł k i " jest w a ż n y m ź r ó d ł e m
P o n i e w a ż w a r s t w a j ę z y k o w a o k a ż e się nie mniej w a ż n a dla
zrozumienia t e k s t u niż jego strona fabularna, i t r e ś c i o w a , m u
wiedzy o świecie. P o w s t a j ą
tu
n a d t o dwa inne n i e b e z p i e c z e ń s t w a. Jedno, to z ł u d z e n i e jakiemu
s i m y s t r e ś c i ć a r t y k u ł p o s ł u g u j ą c się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i . W tek
ście w y r a ź n i e d a j ą się w y o d r ę b n i ć t r z y części.
.Partie p o c z ą t k o w o w p r o w a d z a j ą c c z y t e l n i k a w ś w i a t przed
stawiony zawiązują
a k c j ę i są w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą
głównych
bohaterów:
u l e g a j ą dziennikarze przekonani o zaufaniu czytelnika. Polega
„ D z i s i a j p a n Mieczyk
ono na p r z e ś w i a d c z e n i u , że t-tosow^ane przez n i ' l i formy i zabiegi
k u c h n i , chleba kupnego z m l e k i e m p r z e k ą s i ł , plaster boczku prze-
litomekie nie p o d w a ż a j ą
rastawego na sma,k w z i ą ł , p o k r ę c i ł się t r o c h ę po o b e j ś c i u a. po
w y m o w y ich t e k s t ó w j a k o ś w i a d e c t w a
w s t a ł o czwartej, ogolił się, z a s z e d ł do
r z e c z y w i s t o ś c i z a p o z n a j ą c j e d n ą z tez se'-jok>'*ii l i t e r a t u r y , k t ó r ą
t e m p o s z e d ł b u d z i ć swego syna, A n t o n a . A n t o ś , rocznik 1946,
t a k referuje Stefan Ż ó ł k i e w s k i : ,,(,.,) z analiz
l i t e r a t u r y jako
c h ł o p j u ż na d w u d z i e s t u hektarach osobiście nie obudzi się i n i e
d o k u m e n t u n a l e ż y w y k l u c z y ć n a i w n y realizm poznawczy, wiarę
b u d z o n y s p a ć b ę d z i e c h o ć b y do d z i e s i ą t e j . A w s t a w a ć trzeba bo
w b e z p o ś r e d n i ą w y m o w ę ś w i a d e c t w a , jego n e u t r a l n o ś ć i prze
r o b o t y h u k . Trucie s t o n k i n i k a r t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , ma
z r o c z y s t o ś ć w stosunku do z a m i e r z e ń a n a l i t y c z n y c h . Tekst l i
c h i n y piekelno w tej nowej oborze p o u r u c h a m i a ć ,
bo
teracki jest dokumentem
z r y ć , p i ć i doić się c h c ą , t r a k t o r wczoraj na części
rozebrany
zjawisk pozaliterackich t y l k o
przez
krowy
pryzmat praw i p r z y m u s ó w właściwych strukturom literackim.
do k u p y koniecznie z ł o ż y ć bo j a k ż e bez siły p o a i ą g o w e j w g o s
Trzeba zawsze u w z g l ę d n i a ć m o d y f i k u j ą c e informacje o faktach
podarstwie... (...) P a n u Mieezykowi owa т а з г у п а od dawna j u ż
14Э
�się nie podoba i dlatego u w a ż a , że najlepiej b y b y ł o j a k b y A n t o ś
w y s t a w i a l i w remizie. M ó w i ę j a do niego — ot jest dla ciebie
w y m i e n i ł j ą n a p a r ę ż w a w y c h k o n i k ó w . I przyjemnie p o p a t r z e ć
s p o s o b n o ś ć ż o n k ę d o b r a ć . U b i e r a j się i i d ź . I wiesz p a n i co o n
i z a s ł u g a u Boga d u ż a bo d y m o m z k o m i n a j e m u w niebo nie
z r o b i ł ? P o s z e d ł ale b y n a j m n i e j nie na dysko t y l k o o b o r n i k rzu
k o p c i (...). Poza t y m , cóż on, p a n Mieczyk m o ż e d o r a d z i ć . T o ż
c a ć . M y ś l ę sobie — Mieczyk, n a d e s z ł a t w o j a godzina. U b r a w s z y
i gospodarka c a ł k i e m inna. U niego b y ł a t a k a p r a w d z i w a , t r o c h ę
się w g a r n i t u r , koszula b i a ł a , k r a w a t p o d c h o d z ą c y , p o j e c h a ł
k r ó w e k , t r o c h ę ś w i n o k , p t a c t w a domowego ze dwie k o p y . (...)
sam d w ó k ó ł k ą szczęścia dla syna s z u k a ć (...)•"
U pana M i e c z y k a b u d y n k i gospodarcze b y ł y j a k trzeba — chlew,
Dalej m a m y opis p o b y t u pana M i e c z y k a na dyskotece. Zna
obora, stajnia. Ale A n t o s i o w i nie s p o d o b a ł y się. I w y s t a w i ł obo
lazł t a m
rę a p a r t a m e n t o w ą
nie za d u ż a , nie za m a ł a , w sam r a z " — i oto
dem, pod
można
powiedzieć. K r o w y
stoją
t y ł k i e m m a j ą s p e c j a l n ą t a ś m ę i t y l k o na
tam
tę
rzę
taśmę
ja
odpowiednią
kandydatkę
dla
syna —
..blondynka,
konsekwencjo:
,,(...) po d w ó c h m i e s i ą c a c h w y s z ł y z a m b o n y ich zapowiedzi".
z a n i e c z y s z c z a j ą się. Nigdzie indziej i m nie wolno. P o i d ł a auto
M a ł ż e ń s t w o o k a z a ł o się udane o c z y m t a k m ó w i p a n
m a t y c z n e l a t a j ą i m n a d g ł o w a m i , d o j a r k i t e ż automatyczne do
, , ( . . . ) I szczęśliwie się stało, bo dziewczyna dobra i m i ł a i żyje
j ą , ani to w y g o d y k r o w a nie ma i na dodatek c z ł o w i e k a nie og
się i m po b o ż e m u , j a k najbardziej. M a l u c h y j u ż c h o d z ą po świocie
ląda.. (...) U m n i e wspomina p a n
Mieczyk, b y ł a k r o w a . To
ja
i
chłopak,
i dziewezjmka, j a k
Mieczyk:
trzeba. Znaczy zabezpieczenie
p o d c h o d z i ł do niej z szacunkiem i uczuciom. N a k a r m i w s z y , po
osobowe jest. A n i u n i c l i żadnj^ch d y s k u s j i , ani na ten p r z y k ł a d
g ł a d z i w s z y zawsze p o w i e d z i a ł j a jej słów p a r ę ż y c z l i w y c h a ona
kłótni (...)."
mnie m l e k i e m się w y w d z i ę c z a ł a . N a z w a ł e m j ą nawet t a k samo
W y ł o m e m w s p o k o j n y m ż y c i u r o d z i n y s t a ł o się sprowadze
j a k na i m i ę m i a ł a j a ś n i e p a n i dziedziczka, Melania, to b y ł a k r o
nie przez starszego syna pana Mieczyka, o k t ó r y m w i e m y t y l k o ,
wa ( . . . ) . "
że osiedlił się na Ś l ą s k u , p a n i c h c ą c e j s p ę d z i ć wakacje na wsi.
Część druga eksponuje koleje ż y c i a pana Mioczyka, jogo sta
wanie się gospodarzem. Zawiera ona szereg detali etnograficznych:
Jej
aparycję, poglądy i działania burzące uświęcony
p o r z ą d e k t a k opisuje p a n
rodzinny
Mieczyk:
„ U r o d z i ł się p a n Mieczyk w dworskich czworakach. I z b ę zaj
„(...) p r z y w i e ź l i ze s o b ą n a wywczas, no (...) d e l i k a t n i e m ó w i ą c
m o w a ł piec t a k w i e l k i , że z t r u d e m mieścił się t a m jeszcze stół
o s o b ę (...). D z i w n e babsko j a k i e ś . Nie m ł ó d k a , bo t a k po czter
z b i t y z desek, ł a w a , d w a k u f r y na odzienie. D o s i ó d m e g o r o k u
dziestce zdrowo, wysztafirowana, włos n a j e ż o n y , o k u l a r y na no
ż y c i a p a n Mieczyk s y p i a ł na piecu, razem ze s w o j ą b a b k ą . S k o ń
sie i bardzo podobno k s z t a ł c o n a (...) zamiast w y l e g i w a ć się na
czywszy siedem l a t , p r z e n i ó s ł się j u ż na klepisko, na siennik w y
s ł o n k u , z a c z ę ł a ona p r z e w r a c a ć w głowie naszej J u l i s i ,
pchany słomą.
synowej (...) słyszę j a k ona jazgocze i jazgocze (...) p a n i J u l k o
D o siedmiu l a t p a s a ł p a ń s k i e k r o w y n a
pas
t w i s k a c h , a p o t e m j u ż chodził z m a t k ą do r o b o t y w p o l u ,
do
p a n i nie
może przejmować
na
siebie całej
naszej
odpowiedzialności
kopania, żęcia, pielenia. W l a t a c h m ł o d z i e ń c z y c h z o s t a ł p a n M i e
z w i ą z a n e j z w y c h o w a n i e m dzieci. Dzieci w ogóle nie w i d z ą ojca.
czyk fornalem.
Kto
(...) Usposobienia pan
Mieczyk
był
wesołego,
w i d z i a ł ż e b y p a n i r o b i ł a p r z y n i c h absolutnie wszystko.
przez co p o d o b a ł się l u d z i o m a j u ż nadzwyczajnie wprost wszyst
A gdzie p a r t n e r s t w o ? M u s i p a n i ż ą d a ć tego o d m ę ż a (...). W r e
k i m o k o l i c z n y m p a n n o m . Szczególnie jednej takiej w p a d ł w oko.
szcie t a k dziewczynie w głowie p r z e w r ó c i ł a , że t a w b i a ł y , ż n i
Pelagia się n a z y w a ł a i b y ł a g o s p o d a r s k ą c ó r k ą . Ojciec jej m i a ł
w n y , g o r ą c y d z i e ń do fryzjera do miasteczka p o j e c h a ł a .
wszystkiego p ó ł t o r e j m o r g i (...) ale f a k t f a k t e m , że do w y ż s z o ś c i
c a j ą one z miasteczka. (...) A n t o ś n a b u z o w a n y chodzi, bo o b i a d
m i e l i p r a w o . (...) T a k czy inaczej p a n u M i e c z y k o w i p r a w a
Pelasi b r o n i l i . Jej
do
nie u g o t o w a n y , dzieci bez m a t c z y n e j opieki, w p o l u r o b o t a p a l i
nie
się. S ł o w a nie m ó w i . A wieczorem co j a w i d z ę ? Julisia p o d u s z k ę
stoi na gospodarskim ka
z s y p i a l n i m a ł ż e ń s k i e j bierze i do p o k o j u n a stryszek idzie s p a ć .
ojciec m ó w i ł szczeźniesz a mojej c ó r k i
dostaniesz. W kościele b y w a ł o , ona
Wra
w a ł k u — znaczy po prawej stronie, a pan Mieczyk na
folwar
(...) N i e w y t r z y m a ł e m (...) P a k u j się p a n i i opuszczaj nas
bo
c z n y m . I znaczy nio b y ł o m o ż l i w o ś c i r ó w n a ć się i m . Sam
pan
nieszczęście na d o m sprowadzisz. O b r a z i ł a się, raz, raz s p a k o w a ł a
B ó g p i l n o w a ł , ż e b y o n i b y l i osobno. N o i nie u p i l n o w a ł .
Pan
i więcej m y jej nie o g l ą d a l i . A J u l i s i ę toż w z i ą ł e m na b o k i dziew
Mieczyk P e l a g i ę z a b r a ł bez
ko
czynie w y t ł u m a c z y ł e m , bo to jeszcze m ł o d e i g ł u p i e . Możo i po
szuli m o ż n a p o w i e d z i e ć . I zaczęli m i e s z k a ć razem w czworakach
miastach t a k b y ć m u s i , że c h ł o p y pieluchy p i o r ą , dzieci n i a ń c z ą
ż a d n e g o pozwolenia w jednej
(...). Po wojnie p a n Mieczyk z dworusa s t a ł się n a g ł e gospoda
i o b i a d j ' g o t u j ą . Ale t u jest wieś i t u o d g ó r n i e i n n y p o d z i a ł zos
rzem. N a skutek r e f o r m y przydzielono j e m u c a ł y c h pięć hekta
t a ł naznaczony. A wiesz dlaczego ? A dlatego, że na wsi r o b o t y
r ó w . W jednj-m k a w a ł k u . Mierniczego co z i e m i ę dzielił, pan Mie
za d u ż o , ż e b y k a ż d ą p r a c ę we dwoje z a c z y n a ć i we dwoje
czyk dobrze ugościć k a z a ł i s ł o n i n k i na d ł o ń grubej w l n i a n ą
c z y ć . (...) A poza, w s z y s t k i m m y ś l ę sobie, że s ą rzeczy m i ę d z y
s z m a t k ę z a w i n ą ć . A c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cieszył się.
m ę ż e m i ż o n ą , do k t ó r y c h n i k t obcy nie p o w i n i e n się w t r ą c a ć ( . . . ) "
Jak
z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł . A l e r a d o ś c i b y ł o
n i e d ł u g o . Zaraz z a c z ę ł a się ta c a ł a afera z k o l e k t y w i z a c j ą .
Pan
Mieczyk swojej w ł a s n o ś c i b r o n i ł godnie. Z w i d ł a m i s t a n ą ł i po
koń
P r z y w r ó c i w s z y szczęśliwie r o d z i n n ą h a r m o n i ę , p e w n y spo
k o j u i m a t e r i a l n y c h p o d s t a w dalszego ż y c i a p a n
czas na k o ń c o w ą
Mieczyk
ma
refleksję:
w i e d z i a ł , że on do ż a d n e j s p ó ł d z i e l n i ani ż y w y ani m a r t w y nie
,,(...) p r z y s z e d ł j a na t e n p a d ó ł ziemski j a k o s z ó s t e dziecko for
zapisze się. Z a b r a l i jego do Siodłec, t a m b y ł p a n Mieczyk
nala z k a t e g o r i ą d w o r u s o w ą z d a w a ł o b y się po wsze czasy. A od
d w a m i e s i ą c e . A l e co b y ł o p r z e s z ł o m i n ę ł o . (...) Pan
całe
Mieczyk
c h o d z i ć b ę d ę j a k o c h ł o p p e ł n o p r a w n y , co s y n o w i p i ę k n ą gos
co t r o c h ę g o s p o d a r k ę p o w i ę k s z a ł (...) no i j a k p r z y s z ł o w sie
p o d a r k ę z o s t a w i ł i c h ę ć do p r a c y na niej. Znaczy nie żył j a na
d e m d z i e s i ą t y m ó s m y m A n t o s i o w i ziemię p r z e k a z y w a ć , to b y ł o
daremno, i znaczy życie moje b y ł o o w o c u j ą c e . "
co p r z e k a z a ć — z r o b i ł o się tego prawie d w a n a ś c i e h e k t a r ó w ( . . . ) " .
Wreszcie trzecia część, przesycona w e w n ę t r z n ą d r a m a t u r g i ą ,
Tak, po d o k o n a n i u koniecznych cięć, w dopuszczalnym s k r ó
cie przedstawia się t r e ś ć a r t y k u ł u . Czas na
analizy.
m ó w i o p e r y p e t i a c h z w i ą z a n y c h z m a ł ż e ń s t w e m syna pana Mie
czyka — A n t o s i a i dotyczy n a j p i e r w samych poszukiwali ż o n y ,
Podejrzenia: r e p o r t a ż z p a m i ę c i
p ó ź n i e j p r o b l e m ó w m o d e l u rodziny.
,,(...) I dobrze b y ł o , t y l k o jedna rzecz mnie spokojnego snu
za
Zreferowany w y ż e j tekst o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " m ó g ł b y
n'c-
ż y w a ć nie d a w a ł a . A t o mianowicie, że A n t o ś nie ożenił się do
j a k o z u r z ę d u z a i n t e r e s o w a ć etnografa. T e m a t jest wiejski a for
t ą d . (...) T r z a się u s t a t k o w a ć — p o u c z a ł a m a t k a —• i r o d z i n ę
m a r e p o r t a ż o w a sugeruje zapis r z e c z y w i s t o ś c i . P o w o d y , dla k t ó
z a k ł a d a ć . K i e d y ż t y z d ą ż y s z n a s t ę p c ó w na g o s p o d a r k ę na ś w i a t
r y c h s t a ł się o n o b i e k t e m analizy z naszej s t r o n y ,
s p r o w a d z i ć , w y c ł i o w a ć , do ziemi p r z y u e z j r ć . (...) A l e co z tego,
poza przedmiot tradj^eyjnio pojmowanej etnografii.
że m y u g a d y w a ł i i k ł a d l i r o z u m do g ł o w y . T o ż od samego ga
dania synowa w c h a ł u p i e nie p o j a w i
się. (...) Bez
gospodyni
wykraczają
K a ż d y tekst b ę d ą c y zapisem j a k i e j ś r z o c z y w i s t o ś c i , w
wien
sposób ustrukturyzowany, niosący
pe
t r e ś ć , nasycony zna
w d o m u n i j a k nic m o ż n a . Mówię ja, j e m u — ż e ń się natychmias
czeniami, m o ż e s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologieznej i n t e r p r e t a
t o w o , a on nic. I z d a r z y ł o się t a k , że w s ą s i e d n i e j wsi d y s k o t e k ę
c j i . W s p o m n i a n y a r t y k u ł b ę d ą c y sensownie z o r g a n i z o w a n ą
150
ca-
�łością odznacza się ponadto i n n ą , niezwykle f r a p u j ą c ą
etnologa
t y m co stanowi o jego specyfice jest o k o l i c z n o ś ć , iż musi t o
w ł a ś c i w o ś c i ą . Z jednej s t r o n y , tekst narzuca się o d pierwszej
b y ć zapis r z e c z y w i s t o ś c i z e w n ę t r z n e j wobec a u t o r a i d o ś w i a d
c h w i l i c z y t a j ą c e m u , jest a p e l a c j ą ad hominem a zastosowana for
czonej przez niego w d o w o l n y , b e z p o ś r e d n i s p o s ó b — na p r z y
m a skłania, niercfleksyjnie nastawionego
k ł a d rozmoyva,, w y w i a d
c z y t e l n i k a do p r z y j ę
— dla f o r m y
monologu. W t y m wy
cia z a w a r t y c h w n i m t r e ś c i i uznania ich za wiarygodne. Z d r u
p a d k u n a p i ę c i e dramatyczne
giej s t r o n y , cechy te p o d p o w i a d a j ą z kolei i n t e r p r e t a t o r o w i z j a
cepcji r z e c z y w i s t o ś c i d o k o n y w a n e j przez n a r r a t o r a i c z y t e l n i k a .
ką konstrukcją
t e k s t u m a do czynienia, z d r a d z a j ą c
reportażu
wynika
z różnie
per
pośrednio
W p r z y p a d k u t e k s t u z „ P r z y j a c i ó ł k i " zachodzi podejrzenie, że
s p o s ó b jogo odczytania. T a d w o i s t o ś ć b ę d ą c a dalej osią rozwa
nie s p e ł n i a on tego podstayyowego w a r u n k u . Jego a u t o r k a na
ż a ń t ł u m a c z y zarazem g ł ó w n y p o w ó d zainteresowania się t y m
d u ż y ł a f o r m y g a t u n k u dla pewnej m i s t y f i k a c j i dokonanej w i m i ę
a r t y k u ł e m . N a s z y m zadaniem b ę d z i e p r ó b a jego rozszyfrowa
dydaktycznego celu t a k charakterystycznego dla togo t y g o d n i k a .
nia. T r o p i ą c elementy n i e ś w i a d o m e u k r y t o za j a w n y m i , obser-
Ta nasza w ą t p l i w o ś ć z o s t a ł a oddana u ż y t ą k o n t a m i n a c j ą :
wowalnymi
p o r t a ż z p a m i ę c i " . Takie yvstepne rozpoznanie nio jest metodo
treściami
chcemy
i stereotypy m y ś l e n i a autora
Takie
rozumienie
pokazać
mechanizmy
mityza,cji
oraz zasady organizacji tekstu.
etnologicznej
pracy
interpretacyjnej
pomina bardziej d e t e k t y w i s t y c z n e dociekania; sama
na p r z e k s z t a ł c a się t y m s a m y m , z a c h o w u j ą c
cje, w „ e t n o l o g i ę
przy
dyscypli
wszelkie propor
podejrzeń*'.
logicznym bezprawiom jeżeli p o w i e m y , żo p r z y j ę t a
procedura p o s t ę p o w a n i a
neutycznego.
Jego
przez
z b l i ż o n a jest do zasady k o ł a
ogólną
istotę
oddaje
następujący
,,(...) yvidac w y r a ź n i e , że zasada k o ł a hermeneutycznego
wytłumaczenia
cytat:
oznacza
(podstayyę do niej daje n a m n p . t y t u ł , o k r e ś l e n i e
k u ł u wnkazuje jednoznacznie, że m a m y do czynienia z reporta
rozpoznana
żem.
w i j a m y , uszczegoloyviamy, k o r y g u j e m y — w m i a r ę
spelnia,ć tekst,
by
na
te
m a t całości u t w o r u u m o ż l i w i a j ą c e j n a m zrozumienie jego części
wymaga, sygnalizowane ś r ó d t y t u ł e m podejrzenie. L e k t u r a a r t y
P r z y p o m n i j m y j a k i e w a r u n k i winien
nas
herme-
r o z p o c z ę c i e i n t e r p r e t a c j i o d pewnej hipotezy w s t ę p n e j
Z a n i m przejdziemy do szczegółowej analiz}",
„re
gatunkowe,
forma,, czasem nazwisko a u t o r a ) ; h i p o t e z ę t ę roz
zapoznawa
s ł o w n i k o w a pod
nia się z tekstem u t w o r u , a n a s t ę p n i e —• jego badania. (...) T r a
powiada,, że jest to gatunek „ p u b l i c y s t y c z n o — l i t e r a c k i obej
d y c j a hermenoutyczna z g r o m a d z i ł a poza t y m szereg r e g u ł , k t ó
m ó g ł b y ć o k r e ś l a n y j a k o r e p o r t a ż . Definicja
m u j ą c y u t w o r y o charakterze s p r a w o z d a ń z w y d a r z e ń , k t ó r y c h
re nie m o g ą yvprawdzie u d o w o d n i ć a n i yv p e ł n i zagwarantoyvao
a u t o r b y l b e z p o ś r e d n i m ś w i a d k i e m . (...) ze w z g l ę d u na rodzaj
poprayynej i n t e r p r e t a c j i , p o s i a d a j ą natomiast z jednej s t r o n y w a
t e m a t y k i w y r ó ż n i a się r e p o r t a ż s p o ł e c z n o — obyczajowy, pod
lor heurystyczny i m o t y w u j ą c y , z d r u g i e j — - f a l s y f i k u j ą c y
różniczy", wojenny, s ą d o w y i i n . O charakterze r e p o r t a ż u decy
duje
stosunek
elementów
1
t e r p r e t a c j i i oceny '.
i n f o r m a c y j n y c h oraz
autorskiej i n
9
lub r o z w i a ć
warto zmierzyć
podejrzewany
tekst „ m i a r ą ' ' literackiej teorii r e p o r t a ż u a p a m i ę t a j ą c o charak
terze
1 4
W s t ę p n e rozpoznanie t e k s t u s u g e r u j ą c e całościowe w r a ż e n i e ,
że m a m y do czynienia z u t w o r e m , k t ó r e g o i s t o t ę oddaje z w r o t
„ r e p o r t a ż z p a m i ę c i " u g r u n t o w u j e bliższe spojrzenie na t r e ś ć ,
Ta s ł o w n i k o w a definicja nie w y j a ś n i a wszystkiego. B y w ą t
pliwości uzasadnić
(,..)"
tygodnika, „ P r z y j a c i ó ł k a "
miarę należy stosować
formę i język inkryminowanego reportażu.
W
planie t r e ś c i zyvracaja uyvage u ż y t e yv a r t y k u l e
schematy
utarte
przedstayvionia c h ł o p s k i e g o awansu, k t ó r e odnosi się
łagod
do losoyv ż y c i o w y c h bohatera — pana M i e c z y k a . W z b y t w i e l u
nie. Teoria czy t e ż morfologia r e p o r t a ż u pozwala na t a k ą oto
miejscach szczegóły jego ż y c i o r y s u z n a j d u j ą b e z p o ś r e d n i e h o m o -
zgoneralizowaną
logie do socjologicznie opisanego w kategoriach m a k r o s t r u k t u -
jogo c h a r a k t e r y s t y k ę ,
korzystając z ustaleń
specjalisty.
jakiej
dokonujemy
tu
10
r a l n y c l i procesu przemian spoleczeiistyva polskiego. A p r z e c i e ż
Report aż pełni funkcjo d o k u m e n t u j ą c e , s t ą d waga w y s t ę p u
jących
w nim elementów
opisowych. Opis j e d n o s t k o w y sku
losy jednostek
odbiegają
od schomatoyv, specyfika
l o k a l n y c h i ś r o d o w i s k o w y c h , ludzkie c h a r a k t e r y
warunkóyy
znacznie
od
p i o n y jest w r e p o r t a ż u na r e a l n y m przedmiocie a nasycenie szcze
c h y l a j ą rzoczyyyistość o k r e ś l o n e g o „ t u i t e r a z " od socjologiczne
g ó ł a m i ma u t w i e r d z i ć czytelnika w przekonaniu o a u t e n t y z m i e
go m o d e l u . T o w ł a ś n i e yvinno s t a ć się d r a m a t y c z n ą osią reporta
przekazu. Bogactwo opisu sprawia, że r z e c z y w i s t o ś ć staje się
ż u . Tymczasem p r z e ł o m o w e i yvazne w ż y c i u j e d n o s t k i m o m e n t y ,
konkretna,
wpleciono w szersze t ł o społeczno, w t r e ś c i r e p o r t a ż u
zróżnicowana
i wielowymiarowa. Zdania
opisowe
i sprawozd a wezo w s p ó ł i s t n i e j ą t u ze z d a n i a m i i n t e r p r e t a c y j n y
zostały
zbyto eufemizmami w z i ę t y m i z potocznego j ę z y k a . N a p r z y k ł a d
m i . R e p o r t a ż b o w i e m , n i e z a l e ż n i e od opisu, przekazuje t e ż p u
nazywanie kolektyyvizacji yysi „ a f e r ą " l u b p ó ź n i e j s z y c h (już bez-
n k t widzenia o p i s u j ą c e g o . Relacja d o k u m e n t a r n a p o w i n n a m i e ć
konfliktoyyycli ?) l a t „ l e p s z y m i czasami". Co do t r e ś c i r e p o r t a ż
charakter o t w a r t y . I n t e r w e n c j e autorskie p o l e g a j ą t u na k o m
oddaje, m i m o w y s i ł k ó w a u t o r k i , ra,czoj utryvalony i stereotypo
ponowaniu u k ł a d ó w zdarzeń, któro w rzeczywistości m a j ą
cha
w y rodzaj poyyszechnej wiedzy o srodoyvisku w i e j s k i m , n i ż cha
rakter żywiołowy. W r e p o r t a ż u w y s t ę p u j ą dwa plany zdarzeń.
r a k t e r y s t y c z n y dla g a t u n k u i n d y w i d u a l i z u j ą c y p u n k t widzenia.
P r z e n i k a j ą się dwie relacje czasowo. Sprawozdanie j a k o element
Z formalnego p u n k t u widzenia w r e p o r t a ż u
przemieszano
d r a m a t u r g i i w planie a k t u a l n y m i elementy analizy i w n i o s k ó w
dyva rodzaje n a r r a c j i : m o n o l o g u i f o r m y
w planie r e k o n s t r u k c j i . N a p i ę c i e m i ę d z y t y m i p l a n a m i jest wow-
yyażyło to w konsekyyoncji na u ż y t y m w n i m j ę z y k u .
nętrzną formą dramatyzmu reportażowego jaki tworzą
Kryteria
właściyvości
dokumentarnych reportażu
fakty.
oraz
Istotnym składnikiem
m o r f o l o g i c z n y m jest
Tekst,
1 1
w k t ó r y m przeplata się opoyyiość bohatera z k o m e n t a r z e m au
zasada
t o r s k i m poyvinien zayyioraó d w a , z r ó ż n i c o w a n e j ę z y k o w o , sposoby
sfery
wypoyyiedzi. L e k t u r a a r t y k u ł u tego nio potwierdza. M a t e r i a j ę -
podmiot
z y k o w a c a ł e g o t e k s t u jest dziwnie jednorodna zaroyvno w wars-
p r a w d z i w o ś c i nie opiera się w y ł ą c z n i e na opisie realnej
zjawisk.
trzecioosobowej. Za-
relacji rcportazoyvej — n a r r a t o r . N a r r a t o r a nio u t o ż s a m i a się
wic leksykalnej j a k i yv tj'pie obrazowania. P o r ó w n a j m y :
z a u t o r e m . R ó ż n e relacje: a u t o r — n a r r a t o r — p r z e d m i o t w y
Mieczyk yystał dziś o czwartej rano ( . . . ) " , „ T r u c i e s t o n k i na kar
powiedzi
mo
t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , m a c h i n y piekielne w tej nowej oborze
nolog — relacja,, w s p ó ł p a r t n e r w y d a r z e ń , k o n s t r u k c j a pierwszo-
p o u r u c h a m i a ó ( . . . ) " , „ A n t o ś w y s t a w i ł o b o r ę a p a r t a m e n t o w ą mo
tworzą, z b i ó r m o ż l i w o ś c i k o n s t r u k c j i r e p o r t a ż u ,
osobowa, w y w i a d y , dialogi, relacja z e w n ę t r z n a , trzecioosoboyva.
12
ż n a p o w i e d z i e ć . K r o w y m a j ą t a m pod t y ł k i e m s p e c j a l n ą t a ś m ę
Wszystkie wymienione t u cechy r e p o r t a ż u , d e c y d u j ą c e o wew
i t y l k o na t ę t a ś m ę z a n i e c z y s z c z a j ą się ( . . . ) " .
n ę t r z n y m skomplikowaniu form i zróżnicowaniu gatunkowych,
j a k gloyvny bohater,
s ą p o c h o d n ą jego f u n k c j i podstawowej p o l e g a j ą c e j na p o ś r e d n i
o s o b ę " ( . . . ) nie miodka,,
czeniu m i ę d z y r e a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą a c z y t e l n i k i e m poszuku
l a r y na nosie i bardzo k s z t a ł c o n a " ,
j ą c y m z u p o r e m p r a w d z i w y c h o niej
informacji.
„Pan
p a n Mieczyk,
Zobaczmy teraz
charakteryzuje
przyjezdną
yvysztafiroyvana, yvlos n a j e ż o n y ,
oku
czy u b i e r a j ą c e g o się syna
13
,,(...)
Tekst, k t ó r y o m a w i a m y wykazuje cechy pozyvalajace
wstę
pnie określić go ze yvzgledu na t e m a t y k ę j a k o r e p o r t a ż s p o ł e c z -
j e d n ą k o s z u l ę założył, z d j ą ł , d r u g ą p r z y m i e r z a , t r z e c i ą ,
chomąto
wiążo
(...)".
B r a k c u d z y s ł o w ó w yv o r y g i n a l n y m t e k ś
cie y v y o d r ę b n i a j ą c y c h kyvestie bohatera sugeruje, żo zapis jego
no-obyczajoyvy, n a t o m i a s t f o r m ą z b l i ż o n y jest do m o n o l o g u —
yvypowiedzi nie jest d o k ł a d n y , w i e r n y (nie m u s i b y ć t a k i ) , lecz
relacji. Ale... I s t o t n y m k o n s t y t u t y w n y m elementem
nieznacznie p r z e t w o r z o n y przez a u t o r k ę . Czy p e d a n t e r i ą b y ł o b y
reportażu,
151
�zatem postulowanie w y b i j a n i a
różnic pomiędzy obydwoma ty
pami wypowiedzi? Wydaje nam
daleko p o s u n i ę t a licentia
poetica
się, że nie, p o n i e w a ż
w y k r a c z a j ą poza r a m y schematycznie widzianej c h ł o p s k i e j bio
nawet
g r a f i i . W b r e w pozorom poza schemat nie w y c h o d z i t e ż p r ó b a
nie p o w i n n a z a c i e r a ć s p o s o b ó w
u d r a m a t y z o w a n i a losów pana M i e c z y k a przez pokazanie w j a k i
f o r m u ł o w a n i a m y ś l i a u t o r a i bohatera. Możliwo j o d n a k ż e m u s i
s p o s ó b doszło do jego m a ł ż e ń s t w a . Z r e s z t ą szybko
b y ć z a u w a ż e n i e t a k i c h o d m i e n n o ś c i w p o r ó w n y w a n y c h fragmen
z m i a n a obrazu. P r z y s z ł a r e f o r m a r o l n a — p r z y p o m n i j m y — nasz
tach. Zamiast r ó ż n i c dostrzegamy z a s t a n a w i a j ą c ą
bohater s t a ł się gospodarzem (dobrego mierniczego s ł o n i n ą u g o ś
ności. W ł a ś c i w y p o w y ż s z y m
ilość zbież
opisom d o ś ć specyficzny
dowcip,
cił). Opis nadania ziemi jest p o w i e l o n y m
następuje
obrazem u t r w a l o n y m
s k ł o n n o ś ć do przerysowanych, dosadnych s f o r m u ł o w a ń , obrazo
d z i ę k i p o d r ę c z n i k o m h i s t o r i i najnowszej. Sprowadzony do k i l k u
we o k r e ś l e n i a w s k a z u j ą na w s p ó l n e ź r ó d ł o pochodzenia. Podob
p r o s t y c h r y s ó w (niekonfliktowe
nie b r z m i ą c y c h wypowiedzi, k t ó r y c h s t y l i s t y k a nie pozwala od
t a ć dobrego mierniczego) staje się c z y m ś w rodzaju historycznego
dzielić w y p o w i e d z i
oleodruku, pełniącego
a u t o r s k i c h od k w e s t i i bohatera
reportażu,
j a k m o ż n a z o r i e n t o w a ć się z p r z y t o c z o n y c h dłuższycli fragmen
t ó w , jest znacznie w i ę c e j .
przeprowadzenie r e f o r m y , pos
zarazom w y r a ź n ą
funkcję
ideologiczną.
Przez dalsze f r a g m e n t y relacji o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " pana
M i e c z y k a p r z e b i j a j ą znane f i g u r y m y ś l e n i a o k u l t u r z e
ludowej.
P r z y w s p o m n i a n y m przemieszaniu d w u f o r m r e p o r t a ż o w y c h
F i g u r a l n o ś ć dostrzegamy w y r a ź n i e t a m , gdzie jest m o w a o sto
w ł ą c z a n i e cudzych słów w o t a c z a j ą c y k o n t e k s t , to zabieg sty
s u n k u bohatera do ziemi ( „ a c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cie
l i s t y c z n y o d u ż y m znaczeniu i w d o d a t k u n i e u n i k n i o n y . M a on
szył się. J a k z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł " ) . D o c h o d z i
swój walor semantyczny, o k t ó r y m t a k pisze M a r i a M a y e n o w a :
do tego wysokie w a r t o ś c i o w a n i e p r a c y na r o l i , w y s i ł k u fizyczne
" ( . . . ) Z p u n k t u widzenia semantycznego s ą to f r a g m e n t y teks
go. O k r e ś l e n i a te m i e s z c z ą się w w y o d r ę b n i o n e j przez R o c h a
1 6
t ó w w z a ł o ż e n i u n i e s p ó j n e . W n o s z ą one j e d n o c z e ś n i e perspek
S u l i m ę figurze „ a k s j o l o g i i ź r ó d ł a " .
t y w y dwóch różnych p o d m i o t ó w mówiących, wprowadzają rów
są alergiczne reakcje bohatera na wszystko co nowe, co ł a m i e
n o c z e ś n i e informacje o świecie p r z e d m i o t o w y m i informacje me
s t a r y p o r z ą d e k ( „ P a n u M i e c z y k o w i owa maszyna o d dawna j u ż
tajęzykowe,
które można
sprowadzić
do
takiej oto
formuły:
się nie p o d o b a " ) . M a ł o pochlebne
Bardzo mocno zaznaczone
sądy
na
tomat
odhumani
prymarną
zowanego gospodarstwa syna u z y s k u j ą p r z e c i w w a g ę w jego zwie
s p ó j n o ś ć t e k s t u . P o z w a l a j ą one s z u k a ć scalenia t e k s t u na k i l k u
rzeniach (,,(...) u m n i e b y ł a k r o w a . (...) T o j a do niej p o d c h o d z i ł
r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h i poziomach, w z b o g a c a j ą c tekst o r ó ż n e
z uczuciem i szacunkiom ( . . . ) " ) .
' k t o ś t a k m ó w i ' . S ą to zatem s t r u k t u r y r o z b i j a j ą c e
m o ż l i w o ś c i semantyczne ( . . . ) "
l s
Nasze u p o m i n a n i e się o cudzy
słowy różnicujące język wypowiedzi
nie jest w i ę c bezzasadno.
W pierwszym p r z y b l i ż e n i u analizowany tekst s k ł a n i a nas
do
Opozycja wieś — miasto n a l e ż y r ó w n i e ż do p o r z ą d k u m y ś
lenia figuralnego. F i g u r a ta odznacza się d o d a t n i m nacechowa
n i e m w a r t o ś c i z w i ą z a n y c h z k u l t u r ą l u d o w ą , przeciwstawionych
stwierdzenia n a s t ę p u j ą c e g o : skoro w t a k i s t o t n y c h p u n k t a c h nie
w a r t o ś c i o m n i e s i o n y m przez c y w i l i z a c j ę . Ł a t w o w y c h w y c i ć
z o s t a ł on w y k o n a n y lege artis,
wnioski.
w rozbudowanej sekwencji z p r z y j e z d n ą b u r z ą c ą u ś w i ę c o n y ro
Pierwszy, to w y j ą t k o w a n i e u d o l n o ś ć a u t o r k i — ten wniosek od
d z i n n y ł a d . („(...) zeszłego l a t a p r z y j e c h a ł z m i a s t a B e n u ś z ż o
rzucamy. U t w i e r d z a się więc wysoce p r a w d o p o d o b n y d r u g i wnio
n ą i p r z y w i e ź l i ze s o b ą na wywczas, no (...) delikatnie m ó w i ą c
to n a s u w a j ą
się dwa
ją
sek: nie istnieje w r z e c z y w i s t o ś c i pan Mieczyk, nie i s t n i e j ą inne
o s o b ę ( . . . ) " ) . P a m i ę t a m y , że w a r t o ś c i niesione przez c y w i l i z a c j ę
postacie r e p o r t a ż u , nie i s t n i a ł y sytuacjo i okoliczności w n i m
m i e j s k ą z o s t a j ą odrzucone. Powraca p o r z ą d e k , w k t ó r y m m o ż n a
opisane. I s t n i e j ą n a t o m i a s t : autorskie projekcje, autorska w y
ż y ć . P o d s t a w ę do takiego autorskiego r o z u m o w a n i a d a ł o f i g u
o b r a ź n i a i jej p r o d u k t y p o w s t a ł e w warszawskiej r e d a k c j i t y
ralne przekonanie, że k u l t u r a l u d o w a p r z e c h o w a ł a w a r t o ś c i za
g o d n i k a . Te, s t a n o w i ą dobry m a t e r i a l do etnologicznej interpre
pewniające harmonijny rozwój osobowości i
Podstawa treści r e p o r t a ż u
t a c j i . T o t e ż celem dalszej analizy b ę d z i e w y k r y c i e zasad i f i g u r
myślenia, według których
został wykreowany świat
przedsta
wspólnot.
1 7
o k a z a ł y się stereotypy i
figury
m y ś l e n i a . Są one z b i o r o w y m w y t w o r e m w y o b r a ż e n i o w y m i ide
w i o n y w a r t y k u l e . R ó w n i e ż i one p o w i n n y p o t w i e r d z i ć t e z ę o kre
ologicznym, c z ę s t o też f o r m ą wiedzy uprzedniej. U ż y w a n e w k o
a t y w n e j r o l i fantazji
munikacji
autorskiej.
społecznej j a k o proste klucze do r-ozumienia rzeczj"-
w i s t o ś c i , są odporne na z m i a n ę i u t r w a l a j ą się w z b i o r o w y m u ż y
ciu. S t a j ą się s ą d a m i p r a w d z i w y m i a priori
Rozbiory i paralele
n y c h p r z e k o n a ń . Są to ex definitione
K l i s z a , k t ó r ą p o s ł u ż y ł a się a u t o r k a do opisu wiejskiej
rze
w o ł a n o s ł o w e m i podbudowane o d p o w i e d n i m i e m o c j a m i .
18
Ujaw
c z y w i s t o ś c i m a kilka, j a ś n i e j s z y c h p u n k t ó w . U m i e ś c i ł a więc ona
niona przez badaczy taka, n a t u r a f i g u r i s t e r e o t y p ó w jest w y
a k c j ę r e p o r t a ż u na Podlasiu co zdradza charakterystycznie t y
k o r z y s t y w a n a ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e w licznych
p o w y s p o s ó b widzenia r e g i o n ó w etnograficznych Polski. W
o charakterze p e r s w a z y j n y m .
po
t o c z n y m odczuciu Podlasie, obok i n n y c h , jest regionem zacofa
nym
pod
w z g l ę d e m gospodarczym, z d o m i n u j ą c ą
gospodarką
r o l n i c z ą . Bliskie ze s t o ł e c z n e j p e r s p e k t y w y „ t r a d y c y j n i e
rolni
O l e o d r u k o w y obraz podlaskiej r o d z i n y j a k i maluje
tekstach
„Przyja
c i ó ł k a " m a dwie specyficzne, bo rozumiano nie wprost, parale
le. Jedna, to znana p o w i e ś ć
Edwarda Redlińskiego
Konopiel-
cze" Podlasie m o g ł o s t a ć się p o w o d o m do umiejscowienia a k c j i
ka;
w t a m t y c h okolicach.
cjologów, praca n a u k o w a D a n u t y M a r k o w s k i e j „ R o d z i n a wiejska
Biografia
pana Mieczyka — bohatera r e p o r t a ż u —
obfituje
w liczno stereotypowe w y o b r a ż e n i a o wsi przyswojone za
ś r e d n i c t w e m l i t e r a t u r y i prac etnograficznych (o c z y m
po
dalej).
druga, to nie m n i e j znana w ś r o d o w i s k u
etnografów
i
so
na P o d l a s i u " . Umieszczony w c e n t r u m a r t y k u ł o naszym u l u
b i o n y m p a n u M i e c z y k u j a k soczewka skupia i odwraca p r o b l e m y
rozwijane w p r z y w o ł a n y c h paralelach. Powszechna
znajomość
Bohater, j a k p a m i ę t a m y , u r o d z i ł się w czworakach dworskich
t e k s t ó w , o k t ó r y c h m ó w i m y , zwalnia nas z o b o w i ą z k u referowania
jako szóste dziecko fornala, w n i e z w y k ł e biednej rodzinie. P o d
ich t r e ś c i . D l a p o r z ą d k u jednak wskazujemy na
k r e ś l a to opis w y p o s a ż e n i a izby w k t ó r e j w y c h o w a ł się on, a nas
analogie. Miejsce a k c j i : Podlasie, z b i o r o w y bohater: rodzina w i e j
t o n opis s k ł a n i a do przypuszczenia, iż jest to reminiscencja skan-
ska, g ł ó w n y p r o b l e m : p r z e o b r a ż e n i a m o d e l u ż y c i a .
senowych p o m i e s z c z e ń . P o ł o ż e n i e nacisku n a n i s k i status spo
s ą j e d n a k interpretacje.
ł e c z n y w c h w i l i narodzin s t a n o w i k o n t r a s t o w e t l o dla ekspozycji
p ó ź n i e j s z e g o awansu s p o ł e c z n e g o . U j a w n i a
p r z y okazji powsze
O
co
chodziło
Redlińskiemu
w
Konopielce
bezpośrednie
Ważniejsze
?
Oddajmy
glos R o c h o w i Sulimie: „(...) M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo ' K o n o p i e ł k a '
c h n ą o p i n i ę o w i e l o d z i e t n o ś c i r o d z i n wiejskich, z d e r z o n ą p ó ź n i e j
zbudowana jest, ze s t e r e o t y p ó w i k o m p r o m i t a c j i
z n o w y m modolem r o d z i n y , r e a l i z o w a n y m przez syna. O d n o t o
p ó w s ł u ż y , ale — p r z y p o b i e ż n e j lekturze — t a k ż e ich wzmac
wuje a u t o r k a , że do siedmiu l a t bohater o p o w i e ś c i p a s a ł k r o w y .
nianiu.
Po przekroczeniu tej granicy wiekowej nie t y l k o przenosi się
'boskiego' i 'diabelskiego' to ostatecznie w a l k a tego co wiejskie
tych
stereoty
Z przedstawionego w p o w i e ś c i p u n k t u widzenia
walka
z pieca na klepisko, ale zaczyna p o m a g a ć przy^pracach w p o l u .
(swojskie) i 'miastowe' (obce) ( . . . ) . " i dalej :„(...) Poprzez ste
M a j ą c k i l k a n a ś c i e l a t zostaje f o r n a l e m . R ó w n i e ż te u w a g i nie
reotypowe w y o b r a ż e n i a
152
T
na m o c y w e w n ę t r z
obrazy skojarzeniowe w y
patrzą
na
świat
poza w s p ó l n o t ą
(na
�miasta, maszyny, szkoły) taplarscy gospodarze. T a k i e jednak
przemian stagnacyjnie i d y n a m i z u j ą c e na życie wiejskie, r ó ż n i
spojrzenie na k u l t u r ę l u d o w ą spoza w n ę t r z u toj k u l t u r y nie jest
c u j ą c gospodarczo region. P o c i ą g n ę ł o to z m i a n y w postawach
wolne od stereotypowych ujęć nawet w pracach
wobec m o d e l u r o d z i n y , w wyborach m a ł ż e ń s k i c h , podejmowanej
naukowych.
' K o n o p i e l k a ' potwierdza s t a r ą p r a w d ę , żo s t y k ś w i a d o m o ś c i chło
pa
ze ś w i a d o m o ś c i ą
użytkownika
'wizerunków'
chłopa,
świa
d o m o ś c i ą l u d z i od w i e k ó w jedynie szlachetnie m e d y t u j ą c y c h
nad
c h ł o p s k ą n a t u r ą m o ż e z a c h o d z i ć w procesie w y m i a n y stereoty
pów (...)"
1 9
emigracji do miasta i t d .
Zdaniem S u l i m y owa „ w y m i a n a s t e r e o t y p ó w "
za
2 3
Syndrom „objawów kulturowych"
chodzących
między
gospodarką,
w y n i k a j ą c y z relacji
życiom
zbiorowym,
za
polityką
s p o ł e c z n ą p a ń s t w a i s t a n a m i ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i jest w m i
k r o s k a l i regionu bardzo bogaty i nie chodzi t u o to, b y go
za
chodzi n a w i e l u poziomach w s p ó ł c z e s n e j polskiej k u l t u r y i w y
M a r k o w s k ą r e f e r o w a ć w całości. Przedstawiamy jeden t y l k o w a ż
r ó ż n i ć t u m o ż n a t r z y g r u p y w y o b r a ż e ń : ( . . . ) " a) p r a w d y u ż y t
ny
kowane przez badacza k u l t u r y ludowej, nierzadko sentymental
czy propagowane przez „ P r z y j a c i ó ł k ę " modele r o d z i n y m o g ł y
nego gabinetowego uczonego etnografa, socjologa, k t ó r y dyspo
w p ł y n ą ć na
nuje jeszcze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m obrazem k u l t u r y
nie z n a j d u j ą c
jej p r z e j a w ó w
ludowej,
w s p ó ł c z e s n y c h , b) stereotypy
u ż y t e k ś r o d k ó w masowego przekazu, w y s o k o n a k ł a d o w y c h
dla nas
fakt.
Zastanawia sirj M a r k o w s k a , m i ę d z y
wzory z a c h o w a ń
kulturowych
ludności
innymi,
Podlasia.
Modele ż y c i a rodzinnego propagowano w t y g o d n i k u m i a ł y ,
na
w e d ł u g badaczy, dwie o d m i a n y . Jeden model odnosił się do l a t
ma
p i ę ć d z i e s i ą t y c h , p o d k r e ś l a ł ścisłe p o d p o r z ą d k o w a n i o r o d z i n y szer
g a z y n ó w , a przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z e s n e j r o z r y w k i , c) stere
szemu s p o ł e c z e ń s t w u i o d z n a c z a ł się t e n d e n c j ą do r e d u k c j i w i e l u
o t y p y i obrazy zlokalizowane na gruncie t r a d y c y j n e j l i t e r a t u r y
f u n k c j i r o d z i n y poza p r o k r e a c y j n ą . D r u g i model p o j a w i ł się po
0 wsi, apologetycznych o d m i a n p i ś m i e n n i c t w a , m i ę d z y
c h ł o p s k i e j poezji gazetowej, n i e k t ó r y c h p a m i ę t n i k ó w
cych cele m o r a l i z u j ą c e l u b d y d a k t y c z n e ( , . . ) "
2 0
Redliński,
j a k Sulima, jest ś w i a d o m takiego „ d i a l o g u k u l t u r "
banalnego z m o ż l i w y c h
literacki
innymi
realizują
tak
najbardziej
i j a k ż o n a d u ż y w a n e g o . Konopielka
protest przeciw swoistej
kulturowej
—
„rozmowie
głu
roku
1956
i podkreślał
(cytujemy
za
Markowską):
„równość
o b o w i ą z k ó w , ż y c z l i w o ś ć w z a j e m n ą , podział pracy i w y m i a n ę u s ł u g
m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y , r ó w n o ś ć u d z i a ł u m a ł ż o n k ó w w obo
w i ą z k a c h w y c h o w a w c z y c h , rozbudowanie r o l i rodzinno-domowej
mężczyzny (...)".
2 4
i t y m podobne elementy znane n a m , а j a k ż e
z w y p o w i e d z i r e p o r t a ż o w e j p r z y b y ł e j z m i a s t a i wielce k s z t a ł c o
c h y c h " — na nic j e d n a k się nie z d a ł a . Odczytana wprost w re
nej
d a k c j i popularnego t y g o d n i k a , dzięki autorce „ ż y c i a o w o c u j ą c e
o b r a ż e n i o m o rodzinie) M a r k o w s k a t a k p o d s u m o w u j e : „(...) De
g o " wróciła w okolice p o w i e ś c i o w y c h T a p l a r j a k o n i b y —
k l a r o w a n y model o g ó l n y r o d z i n y zwraca u w a g ę
re
„osoby".
'nowoczesnością'.
modelom
Ujawnia
(wy
radykalizmem
odejścia
ziuka — A n t o s i a p a n Mieczyk, jest i nauczycielka — „ o s o b a " —
akceptowane, p o ż ą d a n e . Nie w y r o s ł y one j e d n a k z d o ś w i a d c z e ń
się
tradycji,
poświęcone
p o r t a ż , w k t ó r y m jest i K a z i u k — teraz A n t o ś , jest ojciec K a j a k n a z y w a j ą bohater r e p o r t a ż u . Obraz r o z p o c z y n a j ą c y c h
od
Badania ankietowe
on
l o k a l n y c h , lecz z o s t a ł y upowszcehnione przez ś r o d k i
wartości
masowego
p r z e m i a n znaczony w p o w i e ś c i d r a m a t y c z n y m K a z i u k o w y m ges
przekazu. S u g e s t y w n o ś ć propagowanych t ą d r o g ą modeli a za
t o m — u ż y c i e m kosy do z b o ż a — w y p e ł n i ł się. N a Podlasiu są
razem ich o g ó l n o ś ć czy w r ę c z o g ó l n i k o w o ś ć powoduje, iż s ą one
r
już „apartamentowe"
zmechanizowane obory, są i d5 skoteki.
Z m i e n i ł się t e ż zapewne m o d e l r o d z i n y , bo „ n o w o c z e s n o ś ć "
to
ł a t w o p r z y j m o w a n e i w postaci s t e r e o t y p ó w f u n k c j o n u j ą w w i c i u
T
s p o ł e c z n o ś c i a c h wiejskich, k t ó r 5 c h realne stosunki społeczno sil
t a k ż e s t a n ś w i a d o m o ś c i — czy t a k , z a p y t a j m y o t o D a n u t ę Mar
nie jeszcze regulowane s ą t r a d y c y j n y m i
k o w s k ą , badacza rzetelnego, i co m o ż e nie b y ć bez
krokiem
czasem g o ś c i a na l a m a c h
znaczenia,
Podlasie z p o c z ą t k u w i e k u to obraz s t a n o w i ą c y w r o z w a ż a
reportażu
t o czasy m ł o d o ś c i mitycznego p a n a
M i e c z y k a . W c h ł o d n y c h n a u k o w y c h rozbiorach obraz jest wielo
wymiarowy.
Z r ó ż n i c o w a n i e warstwowe, etniczne, religijne,
stan
p r a w n y , a d m i n i s t r a c y j n y i p o l i t y k a r u s y f i k a c y j n a są g ł ó w n y m i
rysami
tego obrazu. Te
różnicujące
determinanty
natrafiały,
w e d ł u g M a r k o w s k i e j , na specyficzno wioskowe odczuwanie wspól
n o t y , co ostatecznie k o m p o n o w a ł o obraz podlaskiej wsi. Mar
kowska pisze: „(...) p r z y h i e r a r c h i c z n y m p o r z ą d k u
społeczno-własnościowej
swoisty
struktury
w s p ó ł ż y c i e wioskowe c e c h o w a ł
egalitaryzm. Polegał
on
na
2 5
Kolejnym,
skonfrontowanie
deklarowanych modeli z wzorami faktycznych zachowań. W wy
„Przyjaciółki".
niach Markowskiej t ł o p ó ź n i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń , a w analizowa
n y m przez nas
wzorami ' .
b a d a w c z y m cytowanej a u t o r k i b y ł o
respektowaniu
jednak
dystansu
1 akcentowaniu jedności. Ten wioskowy egalitaryzm tkwił swymi
k o r z e n i a m i w j e d n a k o w o ś c i d o ś w i a d c z e n i a produkcyjnego, a w
znacznej mierze t a k ż e s p o ł e c z n e g o , oraz j e d n a k o w o ś c i treści świa
t o p o g l ą d o w y c h (...). I n t e r p r e t a c j e ś w i a t a i l o s ó w l u d z k i c h czer
n i k u s u b t e l n y c h analiz i i n t e r p r e t a c j i dochodzi ona do
ostatecz
n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e w skrócie b r z m i ą n a s t ę p u j ą c o : „(...) m o
del o g ó l n y r o d z i n y ukazuje k i e r u n k i aspiracji, lecz nie
określa
ani f a k t y c z n y c h z a c h o w a ń a k t u a l n y c h , ani nawet b e z p o ś r e d n i c h
d ą ż e ń . . . jest on godzien u w a g i j a k o ' u k ł a d odniesienia' (...) le
pszy od tego, k t ó r y narzuca r y g o r c h ł o p s k i e g o b y t o w a n i a (...).
I s t o t n ą d e t e r m i n a n t ą p r z e o b r a ż e ń ż y c i a rodzinnego jest zespół
r y g o r ó w , j a k i e stwarza i n d y w i d u a l n e gospodarstwo c h ł o p s k i e ,
z w ł a s z c z a w jego t r a d y c y j n e j postaci (...). Wskazane w y ż e j
de-
t e r m i n a t y p o w o d u j ą , iż proces modernizacji przebiega n i e r ó w n o
miernie w p o s z c z e g ó l n y c h sferach ż y c i a m i e s z k a ń c ó w b a d a n y c h
wsi (...). N a z r ó ż n i c o w a n y m k u l t u r o w o obszarze Podlasia procesy
adaptacyjne i modernizacyjne s ą bardziej z ł o ż o n e niż w wielu
i n n y c h regionach k r a j u (...) p r z e o b r a ż e n i a m o d e l i i w z o r ó w ż y
cia rodzinnego l u d n o ś c i Podlasia s t a j ą
się z r o z u m i a ł e j e d y n i o
w k o n t e k ś c i e tego specyficznego u k ł a d u ( , . . ) . "
2 6
p a l i z t y c h samych ź r ó d e ł : ideologii K o ś c i o ł a i zasobu ludowej
A co J a n i n a R a t y ń s k a , a u t o r k a analizowanego r e p o r t a ż u ?
m ą d r o ś c i (...) D o ś w i a d c z e n i e p r o d u k c y j n e b y ł o r ó w n i e ż w zna
Pozostaje ona w k r ę g u s t e r e o t y p ó w p r o p a g o w a n y c h przez w ł a s n ą
c z n y m s t o p n i u ujednolicone. P o s z c z e g ó l n e kategorie gospodarstw
r e d a k c j ę . Modelowa wizja nowej r o d z i n y nie s p r a w d z i ł a się j a k
r ó ż n i ł y się p o m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m ilością, słabiej ja
k o ś c i ą i n w e n t a r z a materialnego ( , . . ) " .
2 1
d o t ą d , ale przecież p o s t ę p dokonuje się. „ N o w o " m u s i pozosta
w a ć w k o n f l i k c i e z w i e j s k i m — t a k i m j a k to m o ż n a sobie w y
P r z e ł a m y w a n i e r ó ż n e g o rodzaju barier s p o ł e c z n y c h b y ł o p r o
cesem d ł u g i m i jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r z y doborze
m a ł ż o n k a lokalne b a r i e r y o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę .
2 2
Tymczasem
obrazić
z
warszawskiej p o r s p e k t y w y . A l e
przyszła
moda
na
c h ł o p s k ą s o l i d n o ś ć , r o z w a g ę i g o s p o d a r n o ś ć . N a l e ż y więc u z n a ć
w y k o n c y p o w a n ą k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć wsi i p o k a z a ć , że p o s t ę p
p r z y p o m n i j m y , że pan Mioczyk, k t ó r y u z n a w a ł w i o s k o w ą hie
i d o b r a t r a d y c j a nie w y k l u c z a j ą się, m o g ą b y ć f o r m ą ł a d u . D i a
r a r c h i ę , bez w i ę k s z e g o t r u d u p o r w a ł j e d n a k g o s p o d a r s k ą
log g ł u c h y c h t r w a .
na
żonę. Uderzająca
jest ta
nieustanna z g o d n o ś ć
córkę
stwierdzeń
o g ó l n y c h o d n o s z ą c y c h się do Podlasia i losów r o d z i n n y c h
hatera r o p o r t a ż u z „ P r z y j a c i ó ł k i " .
bo
O d m i a n ę ż y c i o w y c h szans,
w s p o m i n a ł w swojej o p o w i e ś c i pan Mieczyk, p r z y n i o s ł a m u
re
J u ż od pierwszych p o d e j r z e ń co do k o n s t r u k c j i
r o p o r t a ż u o Życiu
owocującym
treściowej
i n t r y g o w a ł a nas r ó w n i e ż jego stro
na formalna. Dostrzegamy b o w i e m w t e k ś c i e pe'.vna odpowiedniość t r e ś c i i f o r m y — co w s t r u k t u r z e d z i e l ą a r t y s t y c z n e g o jest
forma 1945 r o k u . Reforma r o l n a o b j ę ł a część l u d n o ś c i Podlasia,
r z e c z ą c h w a l e b n ą — a w p r z y p a d k u analizowanej f a b u ł y właści
pisze D a n u t a M a r k o w s k a , a p ó ź n i e j s z e
wie s k r y w a z a m i e r z o n ą m i s t y f i k a c j ę .
i
polityczne, j a k o d a l e k o s i ę ż n e s k u t k i
czynniki
gospodarcze,
reformy, wpływały
na
G ł ó w n y zabieg f o r m a l n y
zastosowany w t e k ś c i e polega na w y k o r z y s t a n i u pewnej wlaści-
153
�wości dzieła literackiego, nazywanej przez Ł o t m a n a r e l a c j ą po
niej w a r t o t u p o w i e d z i e ć , żc z p u n k t u widzenia s z t u k i k o n s t r u
d w ó j n e g o p o d o b i e ń s t w a . Pozwala to na przedstawienie
k c j i b a j k i magicznej, AntoS p o w i n i e n b y ł się nie o ż e n i ć , albo
z b i o r o w o ś c i przez odpowiednie pokazanie
życia
dziejów
jednostkowego.
jego m a ł ż e ń s t w o p o w i n n o b y ć nieudane.
Podtrzymując
T r a w e s t u j ą c odpowiedni u r y w e k z pracy Ł o t m a n a m o ż e m y przy
ten
j ą ć , żo o m a w i a n y
arils b y ł o jednak m o ż l i w e . Sytuacja b y ł a do u r a t o w a n i a .
r e p o r t a ż w zamiarach jego ant o r k i jest po
d o b n y do przedstawionego
t o k rozumowania
możemy
wskazać,
nadal
że r o z w i ą z a n i e
lege
w określony sposób fragmentu ży
Oto w r e p o r t a ż u pojawia się obca „ o s o b a " . T o p r z e c i e ż b a j
cia, — części polskiego u n i v e r s n m — i jest p o d o b n y do całego
k o w y „ a n t a g o n i s t a " . P o r w a ł a J u l i s i ę do miasta (w obcy ś w i a t ) .
tego u n i v e r s u m . Przeczytawszy go p o w i e m y nie t y l k o : , , t a k i b y ł
Teraz więc A n t o ś p o w i n i e n p o j e c h a ć po ż o n ę ( o d b y ć p o d r ó ż ) ,
p a n M i e c z y k " lecz t a k ż e : ,,tacy s ą ci panowie Micczykowie z Po
on, a nie ojciec, p o w i n i e n n a k r z y o z e ć na „ o s o b ę " ( s t o c z y ć w a l k ę
d l a s i a " , , , t a c y są l u d z i e " , „ t a k i e jest ż y c i e " .
służącego
narracji
tej
przez
samej m i s t y f i k a c j i
jest
2 7
Rodzajem eh w y Lu
z a n t a g o n i s t ą ) i wrócić do d o m u . M a ł ż e ń s t w o m o g ł o b y j u ż b y ć
zdynamizowania
szczęśliwe — j a k chce b a j k a i p a n i r e d a k t o r . P a n Mieczyk z a ś ,
próba
w y k o r z y s t a n i e s t r u k t u r y wielogłosowej
wiedzi a u t o r k i , bohatera,
(wypo
„ o s o b y " ) . Jednak w r e p o r t a ż u prze
j a k w r e p o r t a ż u , m ó g ł wszystkie te wydarzenia
Pozostała nam
skomentować.
do o m ó w i e n i a jeszcze jedna i s t o t n a
rzecz.
w a ż a monolog bohatera przez co eksponuje się jeden p u n k t w i
Jest na t y l e w a ż n a , że m u s i m y n a d u ż y ć cierpliwości c z y t e l n i k a .
dzenia a t o nie dramatyzuje a k c j i . Jego a u t o r k a uzyskała, t y m
R e p o r t a ż napisano j ę z y k i e m s t y l i z o w a n y m na g w a r ę .
s a m y m , wbrew z a m y s ł o w i , w r a ż e n i e s t a t y c z n e .
najdziemy jeszcze inne „ c h w y t y "
28
W t e k ś c i e od
o charakterze
dynamizują
c y m znane z l i t e r a t u r y i f o l k l o r u . N i e wiadomo czy i c h u ż y c i e
to w y b ó r ś w i a d o m y czy toż autorko, n a w y k o w o sięgnęła po u t a r t e
schematy. Z naszego p u n k t u widzenia, jest to kwestia m n i e j isto
tna. D l a pobudzenia, zbiorowej w y o b r a ź n i skutek b ę d z i e t a k i sarn.
Znanym literackim
schematom
s y t u a c y j n y m , jakiego u ż y t o
w r e p o r t a ż u jest p r z y b y c i e obcego. Rozwinięcia, tego
w r ó ż n y c h formach n a r r a c y j n y c h
współcześnie
schematu
(powieść, l i l m , r e p o r t a ż ) s ą
liczne i wielokierunkowe. Z a s a d n i c z ą
wykładnię
Nie b ę d ą c gwaroznawcami nie m o ż e m y p o w i e d z i e ć czy do
konana
stylizacja w y p o w i e d z i bohatera r e p o r t a ż u
z północno-wschodnich
w
gwarze
r e g i o n ó w Polski z o s t a ł a dokonana
po
p r a w n i e . N i e p r ó b u j m y s t w i e r d z i ć czy a u t o r k a k o r z y s t a ł a z za
sobu leksykalnego k o n k r e t n e j g w a r y . Podejrzewamy, że jest t o
p r z y k ł a d zabiegu bardzo powierzchownego. Poza k i l k o m a pow
tarzającymi
się o d m i e n n o ś c i a m i s k ł a d n i o w y m i i p r z y p a d k o w o
p o r o z r z u c a n y m i z w r o t a m i frazeologicznymi, tekst zawiera wiele
n e o l o g i z m ó w i k o l l o k w i a l i z m ó w j ę z y k a powszechnego, k t ó r e m a
j ą u c h o d z i ć za gwarowe p e r e ł k i . Ł ą c z n i e w y w o ł u j e t o raczej sko
schematu o b j a ś n i a się dzisiaj w teorii l i t e r a t u r y nic bez u ż y c i a
jarzenia z r ó ż n y m i , n i e s ł a w n e j p a m i ę c i , „ s o ł t y s a m i K i e r d z i o ł k a -
etnologii.
m i " i konferansjerami „ w e s o ł y c h a u t o b u s ó w " . I n t e n c j e a u t o r k i
Uznaje
się a m b i w a l e n t n y charakter
„obcego",
jego
(zlo i dobro), podkreśla, się, żc p r z y n o s i
s ą oczywiście czytelne i m o ż n a jo z i n t e r p r e t o w a ć s ł o w a m i M a r i i
on z m i a n ę , przed k t ó r ą czuje się o b a w ę i się jej oczekuje, l u b m ó w i
R e n a t y M a y e n o w e j : „(...) O stylizacji m ó w i m y w ó w c z a s , k i e d y
się o „ o b c y m " , iż w ogóle k o m p l i k u j e życic. W planie n a r r a c y j
m a m y do czynionia z tekstem, k t ó r y jest t a k
zorganizowany,
nym
b y b y ć znakiem o k r e ś l o n e g o spetryfikowanego
s t y l u . Jest
symboliczne znaczenia
„ o b c y " jest tym,
k t ó r e g o f u n k c j a polega na r o z p o c z ę c i u
a k c j i , z d y n a m i z o w a n i u j o j , l u b d o k o n a n i u istotnej
Reportażowa
obca
„osoba"
określona
stereotypowymi
to
2 9
znak i k o n i c z n y o k r e ś l o n e g o s t y l u . Znak i k o n i c z n y p r z e d m i o t u
od-
nie jest p o w t ó r z e n i e m p r z e d m i o t u . Z n a k o k r e ś l o n e g o s t y l u nie
zmiany.
p y c l i a j ą c o - p r z y c i i j g a j ą c y m i cechami pojawia się w rodzinie pana
jest d o s ł o w n y m p o w t ó r z e n i e m znanej n a m , najbardziej
M i e c z y k a z c a ł y m b a g a ż e m schematycznych f u n k c j i a, p ó ź n i e j
terystycznej dla, danego s t y l u wypowiedzi. Jest w y b o r e m cech,
znika z niej, zgodnie z j e d n y m z m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń schematu
k t ó r e chcemy u z n a ć za charakterystyczne
( „ O s o b a " — dziwne babsko, wysztafirowana, z w ł o s e m n a j e ż o
staje się to o co c h o d z i ł o autorce r e p o r t a ż u . Bohater przez swojo
(...)".
3 2
Jasuc
n y m , w okularach — jazgocze, odpycha pana M i e c z y k a , p r z y
„ o w o c u j ą c e ż y c i o " jest reprezentantem
ciąga Julisię.
t y w n i e w s p ó ł i s t n i e ć z n o w o c z e s n o ś c i ą . Jego postawa
Komplikuje
sytuację, burzy porządek
i t d . Zo
charak
więc
t r a d j ' c j i , k t ó r e m o ż e ak
powinna
b u d z i ć szacunek. Dlatego a t r y b u t e m postaci jest rodzaj starego
bacz t e ż : „ K o u o p i e l k a " ) .
W partiach k o ń c o w y c h r e p o r t a ż u do w y ż e j
wspomnianych
e l e m e n t ó w dochodzi schemat o c z y t e l n y m rodowodzie
bajko
w y m . N a p l a n pierwszy opowieści zaczyna w y s u w a ć się syn bo
hatera r e p o r t a ż u — .Antoś. (...) Z trzech s y n ó w z o s t a ł się w cha
ł u p i e t y l k o A n t o ś , k t ó r e g o osobiście p a n Mieczyk j a k o g ł ó w n e g o
spadkobiercy nic w i d z i a ł . Za m a ł o ten c h ł o p a k b y ł pazerny, za
d u ż o w k s i ą ż k a c h siedział, romanse j a k i e ś c z y t a ł , znaczy na gos
podarza nie n a d a w a ł s i ę " . . . (...) „ M ó w i ę j a j e m u — ż e ń się na
s t y l u , na k t ó r y s k ł a d a się t e ż gwara u r z e k a j ą c a
mieszczuchów.
Narzuca się t a k ż e p r z y t y m i t o , że w y b ó r cech gwarowego s t y l u
p o d l e g a ł t u stereotypom
piej s k o m e n t o w a ć
i •schematom.
i podsumować
U z y s k a n y efekt
t y m oto zdaniom
najle
Bachtina:
,,(...) D l a s t y l i z a t o r a i s t o t n y jest zespół c h w y t ó w cudzej m o w y
w ł a ś n i e j a k o w y r a z szczególnego p u n k t u widzenia. Dlatego w ł a ś
nie pewien r e i f i k u j ą c y
cień pada na sam ó w p u n k t widzenia
i d z i ę k i t o m u staje się on u m o w n y ( , . . ) "
3 3
t y c h m i a s t o w o , a on nic (...)") Charaktor^-styka t a zbiera cechy,
które przysługują
bohaterowi bajki
magicznej: n a j m ł o d s z y
z trzech b r a c i , g ł u p a w y , niefrasobliwy, n i e ż o n a t y .
3 0
W
Konkluzje
z
dalszej
części t e k s t u autorka, nadal p o s ł u g u j ą c się schematem b a j k o w y m ,
S u m u j ą c i z a m y k a j ą c nasze w y w o d y o d w o ł u j e m y się do ogól
miesza i degraduje j e d n ą z i s t o t n y c h funkcji elementu b a j k i ma
niejszej
gicznej j a k ą
t o ś c i . Koncepcja t a t o jedna z i s t o t n y c h częśei s k ł a d o w y c h pro
jest
podróż
bohatera,.
Jak
wiadomo, podróż
ta
koncepcji u k a z u j ą c e j
mechanizm m i t y z a e j i
rzeczywis
doj
ponowanej „ e t n o l o g i i p o d e j r z e ń " . K o r z y s t a j ą c z u s t a l e ń R o l a n d a
rzewania bohatera. Tymczasem w relacji pana, Mieczyka t o on
B a r t h e s ' a , bo o jego idee t u chodzi, m o ż n a w y k a z a ó , s t a w i a j ą c
wraz ze s z c z ę ś l i w y m p o w r o t e m jest m e t a f o r ą s p o ł e c z n e g o
udaje się na poszukiwanie ż o n y dla syna (...).
N a r o d u na tej
dyskotece j a k na o d p u ś c i e (...) i w p a d ł a m i w oko jedna
blon
d y n k a . N i e za d u ż a , nic za mala, w sam raz."). Mim<! u b ó s t w a
charakteryzacji wybranki
odnajdujemy
t u cechę wspólną
dla
p r z y t y m wniosek k o ń c o w y , że a n a l i z o w a n y tekst nosi wszelkie
znamiona k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j .
J a k w y n i k a z u s t a l e ń Barthes'a, m i t m o ż e b y ć u w a ż a n y za
r
w t ó r n y system semiologiczny, g d y ż tw orzy się w y c h o d z ą c od
p o z y t y w n y c h postaci k o b i e t w b a j k a c h : złote vel b l o n d w ł o s y .
ł a ń c u c h a semiologicznego, k t ó r y i s t n i a ł p r z e d n i m .
3 4
Znak, koń
W obu sytuacjach
c o w y p r o d u k t pierwszego systemu, jest elementem
znaczącym
(w bojkach i w r e p o r t a ż u ) spotkanie z ł o t o
włosych kobiet kończy
się m a ł ż e ń s t w e m . Jest t o
rozwiązanie
w d r u g i m . W naszym p r z y p a d k u t a k i m p i e r w o t n y m systemem
charakterystyczne d l a b a j k i magicznej — i co więcej — jest ono
z n a c z ą c y m s ą t r e ś c i o d n o s z ą c e się do t z w . t r a d y c y j n e j
uprawnione ze w z g l ę d u na w o w n ę t r z n ą logikę f u n k c j i
ludow ej. T r e ś c i te m a j ą z w y k l e swoje k u l t u r o w e zaplecze, his
elemen
t ó w b a j k i . B o h a t e r o d b y ł s w o j ą p o d r ó ż — d o j r z a ł do m a ł ż e ń
stwa. B ę d z i e ono d ł u g i e i s z c z ę ś l i w e .
się historia w niej opowiadana.
31
Wydarzeniem t y m kończy
Oczywiście trudno by
kultury
7
t o r y c z n ą g ł ę b i e . W procesie m i t y z a e j i zostają, w y r w a n e z ł a ń c u
cha w z a j e m n y c h relacji i ustawione obok siebio. W y p r e p a r o w a n e
szukać
z ż y w e g o k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o z a c z y n a j ą wieść ż y w o t samo
w r e p o r t a ż u realizacji wszystkich f u n k c j i b a j k i magicznej. N i e m
dzielny. Wszystko t o , co w r z e c z y w i s t o ś c i jest w y n i k i e m d ł u g o -
�t r w a ł y c h p r o c e s ó w , r e z u l t a t e m p o w i k ł a ń s p o ł e c z n y c h , w micie
jest proste, jednoznaczne, nie p o d l e g a j ą c e
O s t a t n i ą j u ż u w a g ę k i e r u j e m y do r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i
d y s k u s j i . „(...) M i t
L u d o w e j " licząc na zrozumienie u redaktora Aleksandra Jackow
jest s ł o w e m s k r a d z i o n y m i z w r ó c o n y m " . ' P o s z c z e g ó l n e elementy
skiego. W prawie j u ż czterdziestu rocznikach kierowanego przez
3
i d e n t y f i k o w a n e z k u l t u r ą l u d o w ą , po w y i z o l o w a n i u , z o s t a j ą z w r ó
Niego pisma j e d n y m ze s t a ł y c h , m o ż n a p o w i e d z i e ć , d z i a ł ó w są
cone, ale j u ż na poziomie m e t a j ę z y k o w y m .
Przypadkowo wy
biografie t w ó r c ó w l u d o w y c h , K a ż d e g o k t o zachce je p r z e c z y t a ć
brane f a k t y
t r a c ą s w ą d o t y c h c z a s o w ą p o z y c j ę , metamorficznie
zapewniamy, że jest to ciekawa l e k t u r a . N a m t r u d zapoznania,
p r z e c h o d z ą w znak, s k r ó t , e k s t r a k t l u d o w o ś c i . Z a z n a c z y ć p r z y t y m
się z t r e ś c i ą większości b i o g r a f i i w y n a g r o d z i ł a satysfakcja pod
trzeba, że elementy s k ł a d a j ą c e się na „ l u d o w o ś ć " nie są rezulta
w ó j n a . Z jednej s t r o n y p r z e c z y t a l i ś m y wiele i n t e r e s u j ą c y c h teks-,
t e m ś w i a d o m e g o , sensownego, celowego wyabstrahowania, z k u l
t ó w , z drugiej — z n a l e ź l i ś m y m a t e r i a ł y do kolejnej kliszy. Wspo
turowej
m i n a m y t u o t y m w k i l k u zdaniach i w t y m t y l k o aspekcie,
r z e c z y w i s t o ś c i . Jest to zlepek swobodnie
dobranych,
l u ź n y c h s k o j a r z e ń . I c h zadanie sprowadza się do jednej f u n k c j i :
oznaczania „ l u d o w o ś c i " . „(...) M i t jest s ł o w e m nadmiernie uza
sadnionym..."
36
Jego s k ł a d n i k i n a t u r a l n i e w y w o ł u j ą skojarzenie
k t ó r y n a w i ą z u j e do s z t u k i pisania b i o g r a f i i .
Niewielkie monografie biograficzno jakie znajdujemy w „ P o l
skiej Sztuce L u d o w e j "
nie m a j ą o h a r a k t n i
ściśle
naukowego.
z p o j ę c i e m „ l u d o w o ś c i " . N i e p o z w a l a j ą na inne odczytanie, ma
D o t y c z ą w większości l u d z i ż y j ą c y c h , pisano s ą ze „ w s p ó ł c z y n
j ą c h a r a k t e r i m p e r a t y w n y . W ten s p o s ó b zyskuje w y t ł u m a c z e n i e ,
n i k i e m h u m a n i s t y c z n y m — r o z u m i e j ą c y m " . S ą ozęsto o p o w i e ś
wspomniana na w s t ę p i e , n a t a r c z y w o ś ć z j a k ą
reportażu
ciami w y d o b y w a j ą c y m i cechy o s o b o w o ś c i t w ó r c y , bo przez oso
stara się p o z y s k a ć czytelnika nie nastawionego na, i n t e r p r e t a c j ę —
b o w o ś ć t ł u m a c z ą l u b e k s p o n u j ą dzieła a r t y s t y . N i e b e z p i e c z e ń s
treść
u ż y t k o w n i k a m i t u . M i t o l o g , z w ł a ś c i w ą sobie s k ł o n n o ś c i ą do po
t w o u ż y c i a kliszy w t a k k o n s t r u o w a n y c h tekstach p o j a w i a się
d e j r z e ń , u m o ż l i w i a zobaczenie w pozornie w i a r y g o d n y m t e k ś c i e
k i l k a k r o t n i e . Dalej w s k a ż e m y na nio, w y k o r z y s t u j ą c tezy J u r i j a
k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . Dzieje się t a k dlatego, p o n i e w a ż t r a k t u j e
Ł o t m a n a p o c h o d z ą c e z jego eseju o b i o g r a f i i i b i o g r a f i s t y c e .
on m i t j a k o system semiologiczny, d o s t r z e g a j ą c
38
przekształcenia
Za c y t o w a n y m a u t o r e m m o ż n a r o z r ó ż n i ć biografie naukowo
j a k i m u l e g ł y p o s z c z e g ó l n e elementy. Czytelnik naiwnie odbie
i popularne. Te pierwsze p o w i n n y o g r a n i c z a ć się do f a k t ó w i do
r a j ą c y m i t w i d z i w n i m j e d y n i e system i n d u k c y j n y , w i ą ż ą c z t y m
k u m e n t ó w . M o g ą więc p o s i a d a ć l u k i i c z ę s t o nio o d t w a r z a j ą
przekonanie o „ n a t u r a l n o ś c i " resp. „ p r a w d z i w o ś c i " całej
łej s y l w e t k i opisywanej osoby. Biografie popularne są zasadniczo
strukcji.
3 7
kon
P r z y w o ł a n e na prawach m e t a f o r y p o j ę c i a kliszy i ole
odmienne. Te znane n a m
z „Polskiej Sztuki Ludowej"
ca
lokują
o d r u k u , u n a o c z n i a j ą j a k p l a s k i i w t ó r n y jest obraz w y k r e o w a n y
się ze s w o j ą f o r m ą p o ś r o d k u . Z i c h t r e ś c i w y ł a n i a się zawsze
za i c h p o m o c ą .
ż y w y , c a ł o ś c i o w y i k o n k r e t n y wizerunek c z ł o w i e k a i jego dziola.
Stwierdzenie o b e c n o ś c i w r e p o r t a ż u t a k i c h s k ł a d n i k ó w
jak
A l e przecież a u t o r z y t y c h b i o g r a f i i w i e d z ą o t y m , żo życie czło
stereotypy, f i g u r y m y ś l e n i a , schemat b a j k o w y oraz dokonana
wieka rzadko jest c i ą g i e m konsekwentnych c z y n ó w i ich s k u t k ó w .
m i t y z a c j a k u l t u r o w y c h t r e ś c i , wszystko t o p o d w a ż y ł o jego wia
W i e d z ą t e ż , że j e d n o s t k i t w ó r c z o na r ó ż n y s p o s ó b o d s t a j ą
r y g o d n o ś ć . A n a l i z o w a n y t e k s t dowodzi t r w a ł o ś c i p e w n y c h sche
otoczenia i zbiorowej psychologii.
m a t ó w myślenia, ich niercdukowalności mimo wzrastającej
nania, losy ż y c i o w e i t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n a c z ł o w i e k a m o g ą b y ć
ja
od
Codzienne d z i a ł a n i a , przeko
k o b y racjonalizacji ż y c i a . U ż y c i e i c h w prasowej p u b l i c y s t y c e
niespójne,
l u b w r e p o r t a ż u wskazuje j a k ciągle a t r a k c y j n e s ą i j a k ą siłę
m o g ą nie w i ą z a ć się w ż y c i o w ą j e d n o ś ć t a k o c z e k i w a n ą przez
perswazyjną
posiadają
folklorystyczne (mityczne) k o n s t r u k c j e
Ergo
„ p u b l i c z n o ś ć " i badaczy, bo w ó w c z a s j u ż sama biografia t w ó r c y
j a k o całość, w y w o ł u j e p r z e ż y c i a estetyczne. K a ż d y k t o podejmuje
w k u l t u r z e masowej.
Zauważmy
m o g ą r o z w i j a ć się r ó w n o l e g l e l u b przeciwnie.
też jeszcze, ż e klisza, k t ó r a z o s t a ł a u ż y t a w re
się opisu biograficznego zastaje w materiale, j a k i m
dysponuje,
p o r t a ż u m o ż o b y ć w i e l o k r o t n i e r e p l i k o w a n a . Poprzez p o w i ą z a
miejsca puste, k t ó r e u z u p e ł n i a „ r o z u m i e n i e m " , zderza r ó ż n e l i
nie
nie ż y c i a bohatera tak b y o s i ą g n ą ć psychologicznie u z a s a d n i o n ą
„jaśniejszych
punktów"
sensownym w ą t k i e m
fabularnym
3 9
ł a t w o o t r z y m u j e m y n o w y , pozornie a u t e n t y c z n y tekst. W y s t a r
i prawdziwą całość.
czą drobne retusze: zmiana nazwisk, r e a l i ó w (...) Nie jest w i ę c
w kwartalniku
Przy tak
d u ż e j liczbie o p u b l i k o w a n y c h
wykluczone, ż e za j a k i ś czas w prasio m o ż e p o j a w i ć się tekst
k t ó r e k i e d y ś odkrywcze, w r ó c i ć m o g ą do redakcji j a k o klisze
z a c z y n a j ą c y się od s ł ó w : „ D z i s i a j stary gazda —• k t ó r e g o wszyscy
w y p e ł n i o n e p r o j e k c j a m i a u t o r ó w . A l e takie klisze, j a k i t r e ś ć je
b i o g r a f i i p o w s t a ł y j u ż pewne schematy opisu,
w dziedzinio Szablik wołaj o m , t a k j a k jogo dziada co t o jeszcze
wypełniająca,
na z b ó j c h o d z o w a ł — w s t a ł o czwartej rano ( . . . ) " i t d . i t d .
w i e d z i e ć n a s t ę p n y m razem.*
to z u p e ł n i e inna bajka,, k t ó r ą zamierzamy opo
P R Z Y P I S Y
* T e k s t w y ż e j prezentowany analizuje n i e k t ó r e m e c h a n i z m y
m i t y z a c j i r z e c z y w i s t o ś c i . W warstwie d o k u m e n t u j ą c e j nasze tezy
o p a r l i ś m y się na j e d n y m z r e p o r t a ż y t y g o d n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " .
Pochodzi on z r o k u 1983, m a m y więc n a d z i e j ę , żc po czterech
l a t a c h n i k t nie odbierze naszych r o z w a ż a ń j a k o d o r a ź n e j pole
m i k i l u b a t a k u ad personam. Po t a k i m czasie t e k s t y ż y j ą wła
snym życiem.
A n t o n i n a K l o s k o w s k a , Modele społeczne i kultura
masowa,
(w:) tejżo, Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1969, s. 433—
434
D o r o t a M a r k o w s k a , K r z y s z t o f O s t r o w s k i , Jerzy J . W i a t r ,
Czytelnictwo prasy w środowisku
wiejskim województwa
warszaws
kiego, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 3: 1961, s. 139—162
K l o s k o w s k a , Modele..., s. 434
Zob. na ten t e m a t z b i ó r prac A n t o n i n y K ł o s k o w s k i e j za
mieszczony w tomie tejże a u t o r k i , Z historii
i socjologii...,
s.
1
2
3
4
405—530. T a k ż e , K l o s k o w s k a , Wzory i modele iv
socjologicznym
badaniu rodziny, „ S t u d i a Socjologiczne" n r 2 1962, s. 35—55
K l o s k o w s k a , Z historii...,
s. 486—487
Stefan Ż ó ł k i e w s k i , Pole zainteresowań
współczesnej
socjolo
gii literatury,
( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego
lite
raturoznawstwa,
(red.) H . Markiewicz i J . S ł a w i ń s k i , K r a k ó w
1976, s. 433
K l o s k o w s k a , Z historii...,
s. 449
J a n i n a K a t y ń s k a , Życie owocujące,
„ P r z y j a c i ó ł k a " n r 29/
1828, 2 1 . V I I . 1 9 8 3 , s. 3 i 5
Słownik
Terminów
Literackich,
W r o c l a w 1976, s. 371
Czesław Niedzielski, O teorelycznoliterackich
tradycjach
pro
zy dokutnentarnej,
„ P r a c e W y d z i a ł u Filologiczno-Filozoficznego
T o r u ń s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o " , T . X V I I Z. 1, T o r u ń
1966
Niedzielski, op. c i t . , s. 189—197
5
6
7
8
9
1 0
1 1
155
�1 2
Niedzielski, op. c i t . , s. 202
Niedzielski, op. c i t . , s. 207
H o n r y k M a r k i e w i c z , Wymiary dzieła literackiego,
Kraków
1984, s. 183
M a r i a R o n a t a M a y e n o w a , Poetyka teoretyczna.
Zagadnie
nia języka,
W r o c ł a w 1979, s. 304
R o c h Sulima,, Źródło i pion. Figury myślenia
o
ludowości,
„ R e g i o n y " n r 4 1980, s. 71—82
S u l i m a , tamże, zob. t e ż : C z e s ł a w R o b o t y c k i , S t a n i s ł a w W ę
glarz, Chłop potęga jest i basta. O mityzacji kuUury ludowej w nau
ce, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 37, 1983, n r 1/2, s. 3—8
Z o b . n p . A d a m Schaff, Stereotypy i działania ludzkie, W a r
szawa 1981
R o c h Sulima, Folklor i literatura,
Warszawa 1976, s. 320
i 321
op. c i t . , s. 324
D a n u t a M a r k o w s k a , Rodzina wiejska
na Podlasiu,
Wro
c ł a w 1970, s. 89
op. c i t . , e. 137
op. c i t . , s. 141—143
Markowska,, Rodzina...,
( a u t o r k a referuje i w y k o r z y s t u j e
w y n i k i b a d a ń A . K ł o s k o w s k i e j z l a t 1950—1951 i 1956—1957,
F . Adamskiego z l a t 1965—66, oraz I I . K o s z u t s k i e j , z r o k u 1964)
M a r k o w s k a , Rodzina...,
s. 107
op. c i t . , s. 170—188
Zobacz: J u r i j L o t m a n , Struktura tekstu artystycznego, W a r
szawa 1984, s. 355
1 3
1 4
1 5
1(1
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 8
op. cit., s. 376 i 392—395
P r ó b ę usystematyzowania literackich s c h e m a t ó w i wykła
d n i z w i ą z a n y c h z „ o b c y m " z n a l e ź l i ś m y ostatnio w szkicu M a r i i
P o d r a z y - K w i a t k o w s k i e j , Przyjdzie
taki i ...,(w) t e n ż e , Somnambulicy, dekadenci, herosi, K r a k ó w 1985, s. 443—454. N a j n o w s z ą
e t n o l o g i c z n ą w y k ł a d n i ę p r o b l e m u „ o b c o ś c i " proponuje Zbigniew
B e n e d y k t o w i c z , Mil, symbol, stereotyp (praca d o k t o r s k a , maszy
nopis) w dyspozycji a u t o r a i b i b l i o t e k i U W (w d r u k u ) .
Zobacz: W ł o d z i m i e r z P r o p p , Morfologia
bajki, Warszawa
1976, s. 66—85
passim
2 9
3 0
3 1
3 2
M a y e n o w a , Poetyka...,
3 3
s.
M i c h a i ł B a c h t i n , Problemy
szawa 1970, s. 287
356
poetyki
Dostojewskiego,
War
3 4
R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj, ( w : ) t e g o ż a u t o r a , Mil i znak,
( w y b ó r esejów) W a r s z a w a 1970, s, 30
3 5
3 6
t a m ż e , в. 44
t a m ż e , s. 49
2 3
3 7
2 4
2 5
2 6
2 7
T
t a m ż e , s. 50
3 8
K o r z y s t a l i ś m y z o m ó w i e n i a p r a c y Ł o t m a n a dokonanego
przez a u t o r a u k r y w a j ą c e g o się za i n i c j a ł a m i H . C , k t ó r y w re
l a c j i swojej p o s ł u ż y ł się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i z eseju rosyjskiego
uczonego. Zobacz: H . C , J u r i j Ł o t m a n o biografistyee, „ L i t e
r a t u r a n a ś w i e c i e " n r 11 (172) 1985, s. 348—353
3 9
J u r i j Ł o t m a n (w:) op. c i t . , passim
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4866b75d77a9c9298c81727f612fe32b.pdf
b7c783626731333388ddae08f71d5bcc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1296
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1972
Subject
The topic of the resource
kultura społeczna
rodzina wiejska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1196
Title
A name given to the resource
Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i północnych jako przedmiot badań etnograficznych / LUD 1972 t.56
Description
An account of the resource
LUD 1972 t.56, s.35-57
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jasiewicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 56, 1972
ZBIGNIEW JASIEWICZ
RODZINA WIEJSKA NA ZIEMIACH ZACHODNICH I POLNOCNYCH
JAKO PRZEDMIOT BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH
Etnograficzne badania na ziemiach zachodnich i północnych, włączonych
po II wojnie światowej w granice państwa polskiego 1, zapoczątkowane
zostały pracami nad tradycyjną
kulturą ludową polskiej ludności autochtonicznej i poszukiwaniami
elementów słowiańskich
w kulturze ludności niemieckiej. Objęcie badaniami grupy osadników, dominującej
na
tym terenie, radykalnie
zmieniło" charakter
dotychczasowych
studiów,
wprowadzając
do etnografii polskiej problematykę
przemian społeczno-kulturowych,
ściśle związanych
na ziemiach zachodnich z procesami
migracji 2. W ramach tej autonomicznej problematyki,
uprawianej przede
wszystkim poprzez badania nad społecznościami lokalnymi, poważne miejsce zajęła rodzina. Zadaniem artykułu
jest przedstawienie
specyficznej
sytuacji rodziny osadniczej na ziemiach zachodnich, a co za tym idzie
swoistej problematyki
podejmowanych
na tym terenie badań etnografi-
l Ziemie
zachodnie i północne zwane będą dalej ziemiami zachodnimi.
; Etnograficl;ne badania terenowe w środowisku osadniczym, zaprogramowane
jako badania nad przemianami społeczno-kullturowymi, podjęte zostały w roku 1960
przez poznański ośrodek pod kierunkiem prof. dr Józefa Burszty i objęły wówczas
kilka wsi w pow. Koszalin. Problematykę tę badał również ośrodek wrocławsko-opolski (A. Nasz, K. Kwaśniewski i J. Pawłowska, prow.adząca obserwację wsi
osadniczej od 1945 roku) oraz ostatnio olsztyński (A. Szyfer). Przegląd etnograficznej i socjologicznej literatury z badań nad integracją społeczną i kulturową na
ziemiach zachodnich do roku 1967 przynosi .artykuł: Z. Jasiewicz, Issliedowanija
socjalnoj
i kulturnaj
intiegracii
"Sowietskaja Etnografija"
na
zapadnych
1967, nr 6, s. 70 i n.
i siewiernych
polskich
ziemljach.
�ZBIGNIEW JASIEWICZ
cznych. Opracowanie przygotowane zostało w oparciu o literaturę i własne prace terenowe autora, prowadzone w ramach zespołu prof. dr J. Burszty w wybranych wsiach województwa koszalińskiego i zielonogórskiego 3.
Odrębność rodziny na ziemiach zachodnich określona została jej uczestnictwem w ruchach migracyjnych. Przemieszczanie się ludności dokonywało się z reguły rodzinami. Również przenoszenie się ludzi samotnych
podporządkow:ane było najczęściej interesom rodzinnym; służyło rozeznaniu terenu i przygotowaniu warunków dla sprowadzenia rodziny. Rodziny
podstawowe i poszerzone były zatem jednocześnie grupami migrantów
i osadników, chętnie zresztą łączącymi się w zespoły krewniacko-sąsiedzkie rodzin pochodzących z tej samej wioski lub okolicy. Migracje zwartymi społecznościami lokalnymi należały do wyjątków i nie one kształtowały obraz społeczno-kulturowy ziem zachodnich.
Rodzinny charakter migracji pozwolił na przeniesienie rodzin z poprzedniego miejsca zamieszkania bez naruszenia w niektórych ich grupach
struktury i z zachowaniem poważnej części wyposażenia kulturowego.
Jednocześnie wędrówki rodzinami spowodowały daleko idące przemieszanie rodzin z różnych społeczności lokalnych i grup regionalnych. W tych
warunkach, na nowym miejscu zamieszkania, rodzina ujawniła się pod
postacią grupy reprezentującej odrębne wzory kultury regionalnej czy
etnicznej, z biegiem czasu dopiero zatracającej cechy kulturowe różniące
ją od innych rodzin społeczności lo}mlnej. Etnografia, zainteresowana
rodziną nie tylko jako grupą społeczną, ale przede wszystkim jako instytucją, jako konfiguracją określonych wartości, wzorów zachowań i wytworów, uzyskała tutaj niezwykle atrakcyjny obiekt badań. Rodzina bowiem, a nie społeczność wiejska czy raczej regionalna, jak na terenach
ustabilizowanych osadniczo, wystąpiła jako główny nosiciel odrębności
kulturowych i jednostka badań kulturoznawczych. Trudności w organizacji życia na terenach nowozasiedlonych i zniszczonych przez wojnę.
a także dystans społeczny, zrozumiały w warunkach osadnictwa przemieszanego, podtrzymywały status rodziny jako odrębnej grupy kulturowej.
Wyr,aziste uczestnictwo rodziny w procesach przeobrażeń narzuciło
3 Problem
rodziny na ziemiach zachodnich badany był w ramach studiów nad
grupami pochodzenia regionalnego lub społecznościami lokalnymi i nie doczekał
się specjalnych opracowań. Wyjątkiem jest tutaj artykuł M. Trawińskiej, Zmiany
modelu rodziny
chlopskiej
na Ziemiach
Odzyskanych
Pomorza Zachodniego.
"Lud",
t. XLIX, 1965. Fragmentom problematyki rodzinnej poświęcone są m. in. artykuły
M. Burszty i E. Stachowiak, Stare i nowe w gospodarstwie
kobiecym oraz A. Wojciechowskiej, Obrzędowość rodzinna. W: Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej,
praca zbior. pod red. J. Burszty, Poznań 1964. W przygotowaniu znajduje się praca
Z. Jasiewicza, Dom i rodzina, przewidziana jako rozdział monografii o kulturze
współczesnej wsi lubuskiej, opracowywanej pod red. J. Burszty.
�Rod.zina wiejska
na ziemiach
zachodnich
i północnych
37
z kolei rozpatrywanie
rodziny na ziemiach zachodnich w kategoriach
zmiany społeczno-kulturowej.
Źródeł specyfiki procesu przemian również
szukać należy w migracji i jej charakterze.
Przemieszczenia
ludności,
które doprowadziły do rozproszonego osadnictwa wszystkich w zasadzie
grup ponadrodzinnych
na terytorium różniącym się wyposażeniem kulturowym (sieć osadnicza, budownictwo, wyposażenie w sprzęty i narzędzia),
uniemożliwiły odtworzenie poprzedniego systemu społeczno-kulturowego,
nie tylko w ramach społeczności lokalnych, ale również rodziny. Poszczególne rodziny czy zespoły rodzin bliskich sobie pochodzeniem terytorialnym poddały, w ramach nowo kształtowanych
zbiorowości wioskowych,
konfrontacji
wniesione przez siebie odrębne wzory kulturowe.
Wartości
nie będące wspólną własnością nowych społeczności lokalnych i ponadlokalnych, nie dostosowane do kulturowego wyposażenia terenu, podlegały
relatywizacji
i wycofywaniu.
Kontakt społeczny rodzin różniących
się
pochodzeniem regionalnym
i użytkowanymi
wzorami kultury był istotnym bodźcem przemiany
i wyznaczał początkowy
kierunek
procesÓw
integracyjnych.
Ostatecznej
platformy
integracji
kulturowej
w ramach
społeczności lokalnych i ponadlokalnych
dostarczyły jednakże ogólnopolskie procesy modernizacyjne, oparte na industrializacji
i powiązane z upowszechnieniem
socjalistycznej
kultury narodowej. Ta właśnie zmodernizowana kultura uznana została za model atrakcyjny dla wszystkich grup
pochodzenia regionalnego i do niej adoptowane
są dotąd utrzymywane
przez poszczególne rodziny pozostałości wniesionych
odrębności kulturowych. Procesy przemiany
rodziny wiejskiej na ziemiach zachodnich
polegały zatem nie tylko na jej przystosowaniu
do zmienionych warunków życia społeczności globalnych: narodowej i państwowej. Przywracają
one ponadto zakłóconą przez migrację jednolitość kulturową społeczności
lokalnej. Istotną cechą rodziny i społeczności wioskowej
na ziemiach
zachodnich, ukształtowaną
w rezultacie
specyficznych
tutaj procesów
integracji kulturowej, stanowi większa w porównaniu z terenami ustabilizowanymi osadniczo tolerancja wobec różnic kulturowych.
Tolerancja ta,
rodząc gotowość przyjmowania
innowacji, stanowi istotną cechę dla dalszych etapów procesu przemian 4.
Do badań nad procesami przeobrażeń społeczno-kulturowych
etnografia
wnosi zarówno swe przedmiotowe doświadczenia badawcze, jak i wypracowane założenia metodologiczne.
Etnografia nagromadziła
znaczny zasób
, Postawę tolerancji wobec odmienności kulturowych, a co za tym idzie, otwartości na bodźce przemiany idące spoza społeczności lokalnych, odkryła D. Markowska na terenie zróźnicowanych religijnie wsi Podlasia. Por. artykuł: Religijność
i laickość w modelach i wzorach rodziny
wiejskiej
na Podlasiu. "Roczniki Socjologii Wsi", t. VIlI, 1968, s. 127 i n. Podobne postawy, oparte na kontakcie rodzin
różnych kulturowo, są typowe również dla ziem zachodnich.
�ZBIGNIEW
JASIEWICZ
materiałów, użytecznych w badaniach nad zmianami rodziny, z zakresu
obrzędowości rodzinnej, powiązań rodziny z działaniami produkcyjnymi,
sposobów zaspakajania w ramach rodziny potrzeb ochronnych i konsumpcyjnych (dom i jego wyposażenie, pożywienie, odzież), niektórych zagadnień rodziny jako grupy społecznej. Problemy te nie utraciły 5wego
znaczenia, a badania nad nimi stanowią niezbędny element prac nad
syntetycznym obrazem współczesnej kultury wsi. Spotykane w niektórych
opracowaniach etnograficznych wyłącznie rejestry czy opisy faktów kulturowych, wyrwanych z kontekstu społeczno-kulturowego, mogą stanowić
jednakże w badaniach nad przemianą wyłącznie materiał pomocniczy.
wymagający uzupełnień i weryfikacji. Przydatny w studiach nad przemianą okazał się historyzm, bliski etnografii dzięki od dawna silnym
w jej ramach zainteresowaniom przeszłością kultury. Połączony z analizą
struktur.alno-funkcjonalną, również uprawianą na gruncie etnografii, dostarcza podstaw do ujmowania kultury jako procesu, w którym przemiana,
wywołana uwarunkowaniami synchronicznymi, otrzymuje wymiar czasu.
Pozycję wyjściową dla przedstawienia rodziny na ziemiach zachodnich
w procesie przeobrażeń stanowią próby rekonstrukcji wzoru spolecznokulturowego wniesionego przez poszczególne rodziny z terenu pochodzenia. Rodzina z jej wyposażeniem kulturowym w okresie bezpośrednio
przed włączeniem jej do ruchów przesiedleńczych prezentuje punkt
zerowy, do którego przyrównywane są późniejsze zmiany. Stan sprzed
migracji można odtworzyć wykorzystując literaturę i źródła z tegoż okresu
oraz materiały z wywiadów prowadzonych zarówno w nowym środowisku
migrantów, jak i na terenie i w społecznościach przez nich opuszczonych.
W warunkach, kiedy w ramach wsi osadniczej mamy do czynienia nierzadko z kilkunastoma zespołami rodzin, różniących się pochodzeniem
regionalnym, odtworzenie pełnego wzoru społeczno-kulturowego przez
nie wniesionego jest wręcz niemożliwe. Poszczególne rodziny łączymy
zatem w grupy regionalne, które z kolei wiążemy z określonym typem
społeczno-kulturowym 5. W zależności od celu badań i materiału uzyskanego w terenie, rekonstrukcją obejmujemy niektóre tylko elementy kultury i życia społecznego, rzutujące na za-chowanie się -osadnfków w nowym
miejscu zamieszkania. Kompetencje etnografii do odtwarzania wnoszonych
wzorców kulturowych są bezsporne. Należały one przeważnie do wiejskiej kultury tradycyjnej i stanowią klasyczny przedmiot etnografii.
Sytuacja rodziny sprzed migracji określa jej typ, wyznaczany przy
zastosowaniu kryteriów społeczno-ekonomicznych. Okazało siG, że przy5
Por. studium
społeczne
J. Burszty,
na Ziemiach
Kategorie
Zachodnich,
ludności
i ich typ
Poznań 1967, s. 132 i n.
kulturowy.
W: Przemiany
�Rn(fzina
wiejska
na
:.iwmiach
:acl/o(]nich
i pcJtnocnych
należność do odmiennych
typów rzutowała
na dalsze losy rodziny. Inną
pozycję startu dawała przynależność
do rodzin gospodarskich,
spotykanych przede wszystkim wśród repatriantów,
inną pochodzenie
z rodziny
małorolnej czy bezrolnej, szczególnie częste w grupach osadników
z Polski centralnej.
Przybycie np. Poznaniaków
- rodzin robotników
rolnych
i objęcie przez nich samodzielnych
gospodarstw
zaważyło niekiedy
negatywnie
na p<'Jźniejszych losach gospodarstw.
Niektóre rodziny robotników rolnych z Poznańskiego,
chociaż obznajmione
z nowoczesną
techniką rolną, pozoslały w tyle w prowadzeniu
gospodarstwa
za rodzinami
kresowymi. Przyczyną
takiej sytuacji był brak nawyków
samodzielnego
gospodarowaniCl i zmysłu rywalizacji 6. Zmiana typu rodziny, związana
z przeniesieniem
sit; na ziemie zachodnie i późniejszym
rozv/Ojem tych
ziem, odegrała
poważną rolG w dalszych
przeobrażeniach
innych
sfer
życia rodzinnego. Wsp<'Jlczesna wieś ziem zachodnich
wykazuje
rosnącą
ilość rodzin oderwanych
od bezpośredniego
gospodarowania
na roli. Jedną
z przyczyn łai wości zerwania z gospodarstwem
był tutaj brak ciągłości
osadniczej i dziedziczenia,
wiążący nadal na terenach stałego osadnictwa.
Migracja, nie naruszając
struktury
rodziny podstawowej,
w wielu grupach osadników wyrwała ją z szerszych zespołów rodzinnych.
Niezmieniona z reguły pozostała struktura
rodzin poszerzonych
u osadników-repatriantów oraz u bezrolnych
osadników
z ziem pozostałych
w granicach
Polski. Natomiast osadnicy pochodzący z rodzin średnio czy małorolnych
z tychże ziem' przenosili się na ziemie zachodnie pozostawiając
na poprzednim miejscu zamieszkania
część rodziny, w tym podeszłych wiekiem
jej członków. Struktura
rodziny interesuje
nas z jednej strony jako rezultat. a z drugiej jako istotny czynnik przemiany.
Rodziny poszerzone,
poddane autorytetowi
ludzi starych, były niewątpliwie
bardziej konserwatywne 7. Wniesiona
struktura
rodziny podlegała
dalszym dynamicznym
przemianom
już po przybyciu
na ziemie zachodnie.
Łatwość uzyskania
gospodarstwa
lub pracy i mieszkania
poza wsią sprzyjała oddzielaniu
się
rodzin podstawowych
od poszerzonych 8.
Udział w migracji zaważył poważnie
również na innych elementach
wzoru kultunlwego.
dotąd użytkowanego
przez rodzinę. Migranci, zmieG Związek
mi!;dzy umiejętnością pl'Owadzenia gospodarstwa a pochodzeniem z rodziny o określonym typie społeczno-ekonomicznym,
szczególnie wyraźnie wystąpił
IV Ołoboku w powiecie Swiebodzin.
Badania autora w roku 1965.
, Przybycie do lwięcina w pawiecię. Koszalin osadników z powiatu Wieluń w ramach rodzin trójpokoleniowych.
z ludźmi w podeszłym wieku, zaważyło na zachowawczości tych rodzin, wyraźnej m. in. w zakresie obrzędowości
oraz praktyk
i wierzeń magicznych. Badania autora w latach 1960-1962.
~ Przekształcenia struktury rodzin, na ziemiach zachodnich bardziej konsekwentne
w porównaniu z innymi terenami Polski, dostrzegła M. Trawińska, op. cit., s. 148.
�ZBIGNIEW
.TASIEWICZ
niając mIeJsce zamieszkania,
porzucili dotychczasowe
środowisko spoleczno-kultul'Owe i geograficzne, w którym osadzone były elementy kultury
użytkowanej
w ramach rodziny. Obrzędowość rodzinna, wieloma więzami
połączona ze społecznością lokalną, utraciła współuczestników
i spektatorów przyjmujących
te same konwencje.
Przestała być przydatna
wiedza
o dotychczasowym
środo\visku
geograficznym,
osłabł kontakt z wierzeniami czy literaturą ludową powiązaną z opuszczoną okolicą, pozostawiono
dotąd użytkowane
budownictwo
oraz część narzędzi i sprzętów. Wiele
spośród przewiezionych
sprzętów nigdy nie zostało zademonstrowanych
w nowym środowisku.
Ukryte w kufrach lub porzucone na strychach
stały się częścią utajonej kultury rodzinnej lub utraciły wszelką wartość
i wyłączone zostały ze współczesnej kultury 9.
Migracja, osłabiając kontakt z dawnym wzorem kulturowym.
nie stworzyła warunków, choćby z racji swojej krótkotrwałości,
dla jego trwałych
przekształceń.
Intensywna
przemiana
kulturowa
zapoczątkowana
została
już po osiedleniu się. Bodźców przemiany
dostarczył kontakt z innymi
rodzinami osadniczymi czy rodzinami ludności zastanej, wpływ kulturowo
wyposażonego
terenu
oraz rosnące z czasem oddziaływanie
ogólnopolskich procesów przeobrażel1 społecznych,
gospodarczych
i kulturalnych.
Rodzina w tak zarysowanym
procesie przemiany
uczestniczyła
zarówno
jako strona w międzyrodzinnej
wymianie dóbr kulturowych,
jak i członek
społeczności lokalnej, podporządkowany
działającym
na jej terenie tendencjom do ujednolicenia
kulturowego,
na koniec jako odbiorca dyrektyw
płynących ze społeczności globalnych: narodowej i paóstwowej.
W międzyrodzinnej
wymianie kulturowej
doniosłą rolę odegraly małżeństwa międzygrupowe,
zawierane między przedstawicielami
rodzin należących do różnych grup regionalnych
i prezentujących
odmienne typy
kulturowe 10. Dane ilościowe, zebrane przez autora na terenie Ołoboku
" Muzealnictwo
etnograficzne
sięgnęlo po wwiezione i \\'ytw{)J'I..om~ już na ziemiach zachodnich wytwory kultul"Owe należące do tradycyjnej
kultury grup osadniczych tworząc barwne
i interesujące
poznawczo ekspozycje. POl'. S. Blaszczyk.
Przemiany
kulturowe
wsi dolnośląskiej
w okresie XX-lecia
PRL. ,.Muzealnictwo"
1967. nr 14, s. 90 i n. Trzeba sobie jednak zdawać sprawę i: zamknięcia więkswści
wytworów
tradycyjnego
wzorca kultury w ramach
rodzinnych.
Miejsce w życiu
grup ponadrodzinnych
odnajdują
one niekiedy tylko popl'i:ez muzea i publikacj'~.
\V ramach
folkloryzmu,
stanowiącego
pl'óbę przeciwstawienia
się unifikacji kulturowej spoteczeństwa zmodernizowanego.
111 O
malżel1stwach
międzygrupowych
piszą m. in. K. Kwaśniewski,
Adaptacja
i integracja
kulturowa
ludności
Sląska po II wojnie
światowej,
Wroclaw 1969,
s. 23 i n.; J. Pawt{)wska, Dolnośląska
wieś Pracze w powiecie
milickim.
Cz. II.
Wrocław 1968, s. 161 i n. oraz H. Murawska, Małżeństwa mieszane pomiędzy polską
ludnością
rodzimą i naplywową
po roku 194.1. W: Przemiany
wsi na Ziemiach
Zachodnich i Północnych. Materialy seminarium.
Olsztyn 1970, s. 147 i n.
�Rod=ina
wiejsk.a
na ziellliach
zachodnich
i pór nocnych
\V pow. Świebodzin,
Santoka w pow. Gorzów i Stołunia w pow. Międzyrzecz. mówiq o stałym wzroście odsetka małżeństw
heterogamicznych.
WZl'tJst ten nie był jednakże równomierny.
Można wysunąć tezę, która
wymaga jednakże zweryfikowania
na podstawie poszerzonej bazy źródłowej, że po pierwszym
rocznym czy dwuletnim
okresie spontanicznych
kontaktów,
popartych
wspólnymi
dla rodzin polskich doświadczeniami
Ryc.
I. Rodzina robotniczo-chłopska
oparta o małżeństwo
międzygrupowe.
Mąż
pochodzą z województwa
poznańskiego,
żona z wileńskiego.
Ołabok
pow. Swiebodzin, 1965. Fot. Z. Jasiewicz
i jef20 matka
wojennymi
i poczuciem niepewnoscl
na nowym mieJscu zamieszkania,.
przychodzi okres poznawania
w trakcie współżycia odrębności
kulturowych i WZl"Ost rczerwy we wzajemnych
stosunkach.
Interesujące
są nie
tylko materialy mówiące o liczbie zawieranych
małżeństw międzygrupowych. Równie islotne są informacje
o aktywności
poszczególnych
grup
w nawiązywaniu
kontaktó\'/ przez małżeństwa
heterogamiczne
oraz proporcje, w jakich uczestniczyli
w tych małżeństwach
mężczyźni i kobiety.
Dane dla Ołoboku w pow. Świebodzin przedstawia
tabl. I. Wynika z niej,
że na terenie lej wioski najbardziej
aktywni w małżeństwach
mieszanych
byli przybysze z Nowogródzkiego
(70°,'0 uczestników
małżeństw
międzygrupowych),
natomiast
najbardziej
zamknięci
w ramach własnej grupy
byli osadnicy z Tarnopolskiego
(33();·o wstąpiło w związki heterogamiczne).
Poznaniacy, ludzie najczęściej młodzi w momencie osiedlania się, zawie-
�ZBIGNIEW
JASIEWICZ
rali małżeństwa
międzygrupowe
w 41%,
Łemkowie,
grupa pomawiana
o szczególny izolacjonizm
z racji odmienności
etnicznej, w 53" 'o, Szczególnie częste na terenie tej wsi były małżeństwa
nowogródzko-poznańskie
{lI małżeństw).
Dziewczęta
wśród Poznaniaków
zawierających
małż€r1stwa międzygrupowe
stanowiły 310;0, wśród Łemków 440o, Nowogrodzian
Ryc. 2. Rodzina
chłopska
pochodząca z powiatu Nowy Sącz, Ołobok pow. Swiebodzin, 1965. Fot. Z. Jasiewicz
570/o, Wilnian 880/0. Na terenie społeczności lokalnej przystąpienie
do małżeństwa międzygrupowego
jest zatem wynikiem nie tyle wyboru kulturowego, ile struktury
wieku i pIci w ramach grupy pochodz-enia regionalnego czy grupy etnicznej, a przede wszystkim
struktury
demograficznej
w ramach wioski i okolicy. Stwierdzono
różne uczestnictwo
poszczególnych grup pochodzenia
regionalnego
w małżeństwach
heterogenicznych
na terenie różnych społeczności wioskowych.
Odrębności kulturowe, nie zawsze w ramach wioski decydujące o zawieraniu małżeństw,
podkreślane
są w opiniach na temat zasad właściwego
doboru współmałżonków.
Obecnie zresztą zastrzeżenia
wysuwane
są już
nie przeciw małżeństwom
przedstawicieli
różnych grup pochodzenia
regionalnego, ale grup etnicznych
i wyznaniowych.
Nosicielami opinii preferujących
małżeństwa
w ramach własnej grupy pochodzenia
regionztl-
�Ruc/::ina wiejska
na ziemiach
::acllOdnicl!
i polnocnych
·13
nego są niektórzy ludzie starsi wiekiem. Ludzie młodzi wracają do tej
sprawy jedynie w refleksji nad nieudanym małżeństwem.
Zagadnienie małżeństw międzygrupowych
zanika jako przedmiot badań
terenowych. Od kilku już lat związki małżeńskie we wsiach osadniczych
zawierają ludzie młodzi, urodzeni na ziemiach zachodnich,
pochodzący
z rodzin o znacznie już ujednoliconych
wzorach kulturowych.
Etnografia,
która badania terenowe nad przekształc€niami
w środowisku osadniczym
rozpoczęła późno, bo w 15 lat po zapoczątkowaniu
tych procesów, zgromadziła jedynie luźne informacje na temat małżeństw międzygrupowych,
rozsiane po pracach poświęconych innym problemom. W spółczesne obserwacje małżeństw
międzygrupowych
i próby dotarcia w wywiadach
do
faktów sprzed Jat pozwalają zrekonstruować
jedynie fragmenty
interesującego procesu wymiany kulturowej
w ramach małżeństwa.
W życiu rodzinnym stroną narzucającą wzór własnej grupy była zazwyczaj kobieta.
Poważne znaczenie w przyjmowaniu
określonych
vvartości przez now()powstającą rodzinę miało oparcie udzielane małżonkom przez krewnych
i inne rodziny należące do tej samej grupy pochodzenia
regionalnego.
Dominację kulturową
osiągał łatwiej w ramach rodziny współmałżonek,
"'epl'ezentuj<lcy z racji SWL'gopochodzenia regionalnego wzorzec kulturowy
względnie
nowoczesny,
zgodny
z kierunkami
przemiany.
Na koniec,
doniosłą 1'01<; odgrywały cechy oSl)bis1E'współmałżonków,
decydujące o ich
pozycji w rodzinie. Większość z małżeństw mieszanych, bez względu na
indywidualne
rozwiązania kulturowe w nich zastosowane, przyczyniła się
do pogłębienia świadomości relatywności
regionalnych
wzorców kulturowych i sprzyjała modernizacji życia. Problemem badawczym nadal żywym
są małżeństwa mieszane przedstawicieli
grup, które utrzymały w ramach
społeczności lokalnych poczucie własnej odrębności. Zawarcie takiego małżeństwa wymaga przezwyciężenia
nie tylko dystansu kulturowego,
jeśli
taki istnieje, ale i przekroczenia uświadamianych
granic grupy 11.
Szczególnie konsekwentne
jest na terenie ziem zachodnich odejście od
zasad doboru współmałżonków
obowiązujących
na wsi tradycyjnej.
Zasada warstwowego
doboru par małżeńskich
podważona
została nadaniem
wsi struktury
średniackiej
i zatarciem w wyniku migracji dotychczasowych przedziałów
społecznych.
Interes gospodarstwa
przestał odgrywać
decydującą rolę w wyborze współmałżonka
z racji większej na ziemiach
zachodnich łatwości uzyskania pozarolniczego
żródła utrzymania.
Gospodarstwo, które przestało być "ojcowizną",
jest tutaj traktowane
instrumentalnie. Młodzi ludzie, jeśli nawet planują przejęcie gospodarstwa
1'0II Sytuacja
taka istnieje w mieszanych etnicznie małżeństwach
ukraińsko-polskich. Poczucie odrębności nadal stanowi przeszkodę w zawieraniu małżeństw heterogamicznych u niektórych grup polskiej ludności autochtonicznej.
�44
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
dziców, z reguły, choćby na parę lat, wiążą się z pracą poza gospodarstwem, uzyskując
w ten sposób możliwość wyboru.
Zmalał również
wpływ rodziców na dobór małżeński. Nowe zasady doboru współmałżonków,
zwane w publicystyce
"romantycznymi",
znalazły na ziemiach zachodnich poparcie w zaawansowanym
tutaj całościowym
procesie przemian
społeczno-gospodarczych.
Różnice w dynamiźmie procesu przeobrażeń
ziem zachodnich i niektórych pozostałych
tęrenów Polski, a co za tym idzie dystans w celach
i wartościach reprezentowanych
przez młodzież wiejską, znakomicie ujawniły "Góralki", obserwowane
na terenie Ołoboku w pow. Świebodzin.
"Góralki" - dziewczęta z powiatu Sucha Beskidzka - przybyły w roku
1965 do miejscowego nadleśnictwa
jako sezonowe robotnice leśne. W krótkim czasie kilka spośród nich wyszło w Oloboku za mąż, przy czym wybranymi "Góralek"
stali się przed€ wszystkim kawalerowie
zatrudnieni
w gospodarstwach
rodziców i planujący
pozostanie w rolnictwie. Małżeństwa z "Góralkami"
wskazują, że wieś na ziemiach zachodnich nie
jest endogamiczna w zakresie zawierania małżeństw. Rozwinięte kontakty
młodzieży preferują dzisiaj raczej małżeństwa z partner€m spoza własnej
wioski. Zamążpójścia
"Góralek"
traktować
możemy również jako ich
aprobatę dla warunków życia w Zielonogórskiem.
Związki zawarte z "kawalerami z gospodarek", którzy na miejscu mieli trudności w znalezieniu
żon, można uznać ponadto za podporządkowanie
się zasadom, zgodnie
z którymi
wejście w gospodarstwo
było uznanym
c·elem małżeństwa.
Znamienne było przyjazne przyjęcie "Góralek" przez starszych wiekiem
ludzi we wsi. Mówiono o nich jako o dziewczętach
"pracowitych",
"chętnych do pracy w gospodarstwie",
"zacnych", "religijnych",
"nie pijących
i nie palących", "wstydliwych"
i przeciwstawiano
dziewczętom miejscowym. Odpowiadały
bowiem wzorcom sprzed okresu intensywnych
przemian, bliskim ludziom starszym. Wiele z wymienionych
zalet "Góralek",
w przekonaniu
miejscowej młodzieży, a szczególnie dziewcząt, było już
tylko wyrazem zacofania 12.
Pozycja mężczyzny i kobiety w małżeństwie
i podzial czynności między nimi poddane zostaly równie glębokim zmianom. Tradycyjny
podział
czynności na męskie i kobiece naj konsekwentniej
zaprezentowały
rodziny
pochodzące z ziem centralnych
Polski i kresów wschodnich.
Wzór ten
zaatakowany
został z dwu stron. Niezgodne z nim były zasady podziału
czynności wypracowane
w rodzinach innych, a szczególnie w bezrolnych
i maŁorolnych rodzinach poznańskich i pomorskich, w których mężczyzna
wykonywał
stale lub sporadycznie
niektóre prace kobiece. Decydujące
dla jego przełamania
okazały się jednakże
warunki
ukształtowane
na
l" Badania terenowe
autora w latach 1965-1969.
�Hotl:ina
w;cj:-;ka
IW
.z.iC7Hiacll
zacllodnich
i j)ólnocnych
.! .•
ziemiach zachodnich. Podobnie jak i na innych terenach Polski, odejście
od tradycyjnego
podziału
czynności
na męskie
i kobiece
najbardziej
zaawansowane
jest w rodzinach,
w których
jedno ze współmałżonków
znalazło
zatrudnienie
poza rolnictwem.
Uznanie
dominacfi
mężczyzny
w rodzinie właściwe było dla wszystkich
w zasadzie rodzin osadniczych.
Obowiązywało
ono jednak przede wszystkim
wobec grup ponadrodzinnych, natomiast
na terenie
rodziny stosunki
między współmałżonkami
kształtowały
się zgodnie z ich cechami osobistymi.
Równorzędna
pozycja
kobiety najsilniej
uzewnętrzniana
była w rodzinach
kresowej
szlachty
zaściankowej
oraz w wyrobniczych
rodzinach z terenów zachodnich
Polski międzywojennej.
W związku
oz rosnącym
znaczeniem
działalności
gospodarczej
kobiety i naciskiem wzorów płynących
spoza wsi, nastąpił
zwrot ku stosunkom
egalitarnym,
stopniowo
ujawnianym
również poza
rodziną.
Specjalnych
badań wymaga problem trwałości
rodziny w środowisku
osadniczym. Okupacja i migracja prowadziły
do okresowego
rozdzielenia
współmałżonków
w niektórych
grupach osadników i stwarzały
trudności
wznowienia życia rodzinnego. Nie ulega wątpliwości,
że mniejszy autOl'Ytet opinii wioskowej i oderwanie się rodziny podstawowej
od poszerzonej
~'ównież sprzyjał częstszym na tym terenie naruszeniom
zasad współżyda małżeńskiego i rozpadowi małżeństw 13.
Pozycja dzieci i młodzieży w rodzinie na ziemiach zachodnich
podlega
przemianom,
które obserwowane
są także na terenie innych ziem polskich. Dzieci uzyskały lepsze warunki
życia i nauki, a stosunki z nimi
nasycono większą dozą uczuciowości.
W środowisku
osadniczym
dzieclw
godne jest również uwagi jako członek rodzinnej grupy kulturowej,
uzewnętrzniający
jej cechy (język domowy, sposób ubier.ania się, stosunek
do starszych etc.). Dziecko odegrało ponadto ważną rolę łącznika między
własną rodziną a innymi rodzinami we wsi oraz grupami i instytucjami
pozarodzinnymi
14. Pośrednictwo
dzieci sprzyjało. przenoszeniu
elementów
kultury
i upodabnianiu
się rodziny
do innych rodzin na terenie
wsi.
Dzieci, ale przede wszystkim
młodzież, występują
z programami
zmiany
w sposobach życia rodziny. Pozycja młodzieży w grupach pozarodzinnych
skłoniła większość rodzin do respektowania
jej prawa do autonomii.
Ludzie starzy najsilniej
związani są z tradycyjną
kulturą grupy pochodzenia regionalnego
i elementy
tejże kultury
przekazują
młodszej generacji. Tracąc w podeszłym
wieku umiejętność
przystosowania
się do
warunków
ziem zachodnich,
w skrajnych
wypadkach
zamykają
się, czy
13 Próbę
zasygnalizowania zagadnienia dla wybranych
lonogórskiego zawiera praca Z. Jasiewicz, Dom i rodzina
14 Por. J. Pawłowska, op. cit., s. 153.
wiosek województwa
(w przygotowaniu).
zie-
�4()
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
zostają izolowani w wąskich grupach rodzinnych czy sąsiedzkich. Ich
pozycja w rodzinie wyznaczona jest cechamiosabistymi, które reprezentują, a ponadto atmosferą życia rodzinnego. Nadal w stosunku do ludzi
starych ważną rolę odgrywają ich możliwości wykonywania prac przydatnych dla rodziny. W postępowaniu z ludźmi starymi dostrzec można dwa
wzory. Pierwszy, reprezentowany przez autochtonów i osadników z gospodarskich rodzin b. zaboru pruskiego, polega na szczegółowym określeniu obowiązków młodszego pokolenia wobec zachowujących samodzielność
ludzi starych w zamian za przekazane gospodarstwo. Zaopatrzenie ludzi
starych, zdających gospodarstwo, nosi na terenie wsi autochtonicznych
województwa zielonogórskiego nazwę "wydbanku" i jest oparte o umowę
spisaną u notariusza 15. Drugi wzór, przyjęty u osadników z innych regionów, zakłada utrzymanie ludzi starych przy rodzinie. Pozostawianie
losu ludzi starych wyłącznie w rękach rodziny, i to wówczas, kiedy opinia
społeczności lokalnej i autorytety wiejskie nie mają możliwości skutecznego działania, prowadzi niekiedy do sytuacji tragicznych. W tych warunkach poważnego znaczenia nabiera opieka organizowana przez państwo.
Uznanie wśród ludzi starych znalazła przede wszystkim możliwość otrzymania renty w zamian za zdane gospodarstwo.
Dla ziem zachodnich charakterystyczne jest znaczne rozszerzenie strefy
kontaktów familijnych. Obejmują one nie tylko krewnych i powinowatych, którzy osiedli w tej samej wsi lub przenieśli się do miasta, ale
również pozostawionych na poprzednim miejscu zamieszkania. Przyjazdy
krewnych lub wyjazdy do nich, praktykowane szczególnie z okazji świąt
rodzinnych, dostarczając możliwości konfrontacji warunków i sposobów
życia na odległych terenach i w różnych środowiskach, sprzyjają wymIanie i ujednoliceniu się wzorów kultury. Ziemie zachodnie, wyprzedzając
w zakresie przemian w rodzinie niektóre pozostałe tereny Polski, poprzez
kontakty rodzinne intensyfikowały proces przeobrażeń również na terenach ustabilizowanych osadniczo. Nikła początkowo w większości wsi
osadniczych sieć miejscowych powiązań familijnych rozwija się na skutek
rozrostu rodzin i zawieranym na miejscu związkom małżeńskim. Krąg
familijny na terenie wioski i najbliższej okolicy, dostarczający początkowo
ważnego oparcia w obcej kulturowo i społecznie zbiorowości, redukuje
swe funkcje. Scisłym stosunkom z częścią krewnych i powinowatych
nie towarzyszą równie intensywne kontakty z innymi. Powiązania rodzinne polegają na wzajemnym odwiedzaniu się i poradach, pomocy i współdziałaniu (np. spółki maszynowe i -sprzęganie się końmi), przy czym nie
są to kontakty oomienneod
tych, ja'kie zaobserwować można wśród
sąsiadów i znajomych.
15
Badania na terenie Stołunia
W
powiecie Międzyrzecz w roku 1968 i 1970.
�Roc1.?ina tVlejska
na ."?łem-iacll zacll0dnicll
-; pólnocnucl1
Obrzl:;dowość rodzinna prezentowała początkowo wzory przynależne
poszczególnym gl'upom pochodzenia regionalnego. Obserwacja wesela czy
pogrzebu ujawniała odrębności szokujące dla osadników z innych stron,
wywołując poczucie obcości. Podeszła wiekiem Poznanianka opowiada
o weselu osadników z kresów wschodnich: "Polecieli my do kościoła na
lo pierwsze wesele jak na jaki cud, bo czegoś takiego to my jeszcze rue
widzieli. W tych ich wozach pełno słomy, młode państwo wyłaziło z tej
słomy, konie we wstążki, panna młoda nie w białej sukni" 16. Obrzędy
rodzinne, do których dopuszczano na prawach współpartnerów przedstawicieli innej grupy regionalnej, przybierały formę zderZ€nia. Na weselu
Wielunianki z Lubliniakiem, w czasie przeprowadzania ;panny młodej do
mieszkania męża, goście pana młodego zaczęli chwytać sprzęty, aby zgodnie ze swoimi zwyczajami przenieść je "na 'Szczęście" za parą młodą.
Rodzina panny młodej stanęła w obronie swej własności: "Co robita, wy
nas ogołocita ze wszystkiego" 17. Znaczne już dzisiaj ujednolicenie obrzędowości ujawnianej wobec grup pozarodzinnych osiągnięto nie tylko
przez wymianę i redukcję elementów tradycyjnych, ale głównie przez
wprowadzenie treści kultury zurbanizowanej 18. Rzecznikiem zmiany była
lutaj społeczność lokalna, dążąca do sprowadzenia obrzędowości do form
porównywalnych w skali wioski i okolicy, natomiast oparcia dla tradycji
dostarczał zespól rodzin tego samego pochodzenia regionalnego. Jednocześnie daje się zauważyć tendencja do zamykania obrzędów, takich jak
wesele lub pogrzeb, w kręgu rodziny i bliskich znajomych, świadcząca
(j upodabnianiu się rodziny wiejskiej do miejskiej. Interesującym
nowym
zjawiskiem są formy obrzędowe narastające wokół aktów ważnych dla
rodziny, a organizowanych przez organa administracji państwowej. W badelnych wsiach zielonogórskich ślub w Urzędzie Stanu Cywilnego przestał
być rejestracją. Stał się uroczystością, w której uczestniczy para ubrana
"jak do kościoła" (ryc. 3), której towarzyszy liczny orszak weselników.
Ślub cywilny stal się istotnym momentem obrzędowości weselnej szczególnie dla tych par, które nie przystępują do ślubu kościelnego. Obok
(Jbrzędów uzewnętrznianych wobec grup pozarodzinnych, rodzina użytkuje również formy obrzędowe zamykane w jej ramach. I ta dziedzina
obrzędowości podlega zmianom, są one jednakże mniej gwałtowne. Dużą
Badania autora na terenie Oloboku w powiecie Swiebodzin w roku 1966.
J. Burszta, Z. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów
ze wsi koszalińskich.
"Polska Sztuka Ludowa", 1962,
nr 2, s. 209.
18 A. Wojciechowska,
op. cit., s. 206. Przemianą obrzędowości rodzinnej zajmuje
się również B. Linette, Problematyka
folkloru
współczesnego
na tle rzeczywistości
kulturowej
Ziemi Lubuskiej.
"Studia Folklorystyczne", t. III, 1970, s. 196 i n.
16
17
�ZBIGN lEW JASIEWICZ
trwałość wykazuje np. obrzędowość Bożego Narodzenia, z zachowanymi
u wielu rodzin regionalnymi sposobami obchodzenia Wigilii, w czasie
której podawane są tradycyjne potrawy.
Ryc. 3. Ślub w Urzędzie
Stanu
Cywilnego. Santok
siewicz
pow. Gorzów,
1967. Fot. Z. Ja-
W trakcie migracji nastąpiła wymiana domu mieszkalnego - budynku,
tworzącego ramy przestrzenne dla życia rodziny. Rodzina nie była na
terenie osadniczym twórcą domu. Jej rola polegała na: 1. wyborze budynku, 2. sposobie użytkowania i konserwacji, 3. przekształceniach adaptacyjnych, 4. remontach i przebudowie. Możliwości wyboru określone
były stanem zasiedlenia wsi. Szerokie dla pi.erwszych grup osadników,
z czasem zostały ograniczone. Wybierając budynek mieszkalny kierowano
się nie tylko jego jakością, ale również przydatnością do uprawiania planowanego zajęcia, lokalizacją na terenie osiedla, sąsiedztwem z krewnymi
i znajomymi przybyłymi z tych samych stron. Rodziny rolnicze zwracały
uwagę na stan zabudowań gospodarskich, natomiast rodziny, które nie
zamierzały podejmować działalności rolniczej (inteligencja wiejska, rzemieślnicy, robotnicy, rodziny niepełne, niezdolne do prowadzenia gospodarstwa) wybierały domy nie połączone z gospodarstwem. Związek
rodziny z domem w poważnym stopniu określiło późniejsze użytkowanie
�Rodzina
wiejska
na ziemiach
zacho<lnich
i północnych
19
budynku. Korzystanie z domu bez jednoczesnego
przeprowadzania
zabiegów konserwacyjnych
prowadziło do dewastacji - stanu często spotykanego na terenie wsi ziem zachodnich. N a zaniedbania
budynków
mieszkalnych złożyło się cały szereg przyczyn: brak uregulowania
przez długi
czas stosunków własnościowych
i zmiany w polityce w sto5Jnku do wsi,
brak umiejętności
i nawyków
wśród osadników
przeprowadzania
konserwacji zastanych
tutaj typów budynków,
na koniec brak i wysokie
ceny materiałów budowlanych
i niedostatek
rzemieślników
budowlanych.
Ryc. 4. Picc piekarski, służący róv,micż do gotowania pożywienia, z miejscem do
,;pania, wyhudowany
przez rodzinę z nowogródzkiego.
Ołobok pow. Swiebodzin,
1965. Fot. S. Kusza
Przeksztakenia
adaptacyjne
zdążały do upodobnienia
budynku do domostwa pozostawionego
na poprzednim
miejscu zamieszkania.
Polegały one
m. in. na zdj<;ciu okiennic i wybieleniu
ścian zewnętrznych
budynku.
Ściany chałup szkieletowych,
w których slupy i rygle dotąd czerniono
4 -
Lud,
trJlll
LVI
�ZBIGNIEW
JASIEWICZ
smolą, a kwatery między nimi pozostawiano
białe, teraz w całości pobielono. dodając niekiedy
do wapna ultramaryny.
Zdarzały
się wypadki
bielenia,
w celu zeswojszczenia,
budynków
z ciemnoczerwonej
cegły,
budowanych
na początku XX wieku. Zmniejszano
lub usuwano z kuchni
wielkie piece do pieczenia chleba, przeznaczając
uzyskaną przestrzeń
na
spiżarnie.
W sporadycznych
wypadkach
budowano
w kuchniach
przeniesione z kresów pólnocno-\\ischodnich
"piece do spania" (ryc. 4). Remonty i przebudowy
domostw, rzadkie do połowy lat 50-tych, w ostatnich
latach znacznie się nasiliły. Obejmują one nie tylko naprawę fundamentów, wypelnianie
ubytków
w ścianach, tynkowanie
ścian, przekładaniE:
i wymianę dachówek, wymianę podłóg, drzwi i ram okiennych. Wymianie
podlegają rownież całe ściany, szczególnie zniszczone ściany szkieletowe
(ryc. 5), więźby dachów i stropy. ponadto przestawiane
są ścianki dzia-
Ryc. 5. Budynek mieszkalny z wymienioną
ścianą szkieletową i podmurowanymi
fundamentami.
San tok pow. Gorzów, H167. Fot. Z. Jasiewicz
lowe. Celem przesunięcia
ścianek dzialowych
jest cz(;'sto uzyskanie pomieszczenia
na łazienkę. Zabiegami modernizacyjnymi
są: powiększanie
ot\vorów okiennych i wstawianie okien tzw. weneckich Ol'az podwyższanie
ścian i stropów. W związku z nowymi potrzebami mieszkaniowymi
i zużyciem istniejącej
substancji
mieszkaniowej,
ogromnym
zainteresowaniem
cieszy się każdy nowo budowany
dom. Nowych dom{'Jw, wystawionych
przez rolników indywidualnych,
jest dotąd niewiele. Domy budują rolni-
�Ro(i"illa
wiejska
na ziemiach
zac/wdni,ch
51
i północnych
cy, zadowoleni z gruntów i zabudowań gospodarczych, zżyci ze wsią.
Nowy dom wystawiony jest ogromnym wysiłkiem całej rodziny i silnie
wiąże ją z terenem wsi.
Tab!.
I.
Pochodzenie
regionalne
z lat
współmałżonków
1947-1964.
Ołobok
pow.
Świebodzin,
Kobiety
Małżeństwa
w rama<:h
grupy
Autochtoni
1.
Bialostockie
i
l
Krakowskie
i
I
. .+..",.
iI
!
.
..j.
iI····1
j
Lwowskie
--"i'
Lpmkowie
4
__
1-
i
L(;dzkie
,
'
I.
Lubelskie
i
i 1 1"-\--'1'
_-I __.__L...
Kieleckie
i
i
!
1
Ii
l
I
i
2
..I,-
. ..
l
i
!
i
I
I
)/owogródzkie
Pomorskie
Poznat'lskie
Śląskie
Tarnopolskit'
Warszawskie
1
, Wileńskie
Wol,vńskie
Żródl,):
księgi
Urzędu
Stanu
Cywilnego,
zweryfikowane
w
badaniach
terenowych.
Cechy rodziny wyraźnie oddziaływują na urządzenie wnętrz mieszkalnych. Do zupełnych wyjątków należą wyposażenia poszczególnych pomieszczeń nie zmieniane od momentu przejęcia ich w trakcie osiedlania
się na ziemiach zachodnich. Większość mieszkań zawiera w swym wyposażeniu sprzęty: przejęte po poprzednich' mieszkańcach, wwiezione
z poprzedniego miejsca zamieszkania oraz wprowadzone już w okresie
�52
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
powojennym. Miejsce elementów wyposażenia, należących do wymienionych wyżej trzech grup, w ramach mieszkania, pozwala wyrokować
o charakterze i losach rodziny: pochodzeniu regionalnym i typie rodziny,
warunkach migracji i osadnictwa, wreszcie o sytuacji materialnej i strukturze wieku w rodzinie. Zmiany w wyposażeniu wnętrz postępują w kierunku wyeliminowania sprzętów poniemieckich i wwiezionych oraz zastąpienia ich sprzętami współczesnymi. Interesująca jest obserwacja dróg
wycofywania starego wyposażenia. Wprowadzenie nowych sprzętów wiąże
się z wyparciem starych do pomieszczeń mniej prestiżowych: sprzęty
poniemieckie do kuchni, korytarzy lub do mieszkań rodzin o niższym
standarcie materialnym, przywiezione kufry na strych lub do pomieszczeń
gospodarczych. Wymiana w mniejszym stopniu dotyczy przedmiotów,
związanych z kultem religijnym i służących do ozdoby. Kumulowane
w niektórych mieszkaniach tworzą zespoły, w których występują obok
siebie obr,azy, naczynia ozdobne, tkaniny dekoracyjne i inne przedmiot)·
zastane, wwiezione i wytworzone oraz zakupione już po osiedleniu się.
Wśród ozdób, przede wszystkim w mieszkaniach chłopo-robotników, pojawiły się ostatnio pierwsze wyroby cepeliowskie: malowane talerze
i maty ze słomy. Nabytkiem organizującym użytkowanie i wyposażenie
wnętrza mieszkalnego stał się telewizor. Ustawiony w "jadalce" czy
w jednym z pomieszczeń sypialnych, przekształcił je w miejsce gromadzenia się rodziny i gości. O wyposażeniu wnętrza decydują głównie
kobiety, przy czym poważna rola przypada dziewczętom 19. Młodzież
w rodzinie, poprzez potrzebę posiadania własnego kąta, jest też spl'awc<l
remontowania i przywracania użytkowaniu pomieszczeń mieszkalnych
dotąd nie wykorzystywanych.
Przygotowanie pożywienia oraz organizacja jego spożywania pozostaje
nadal funkcją głównie rodziny. Wniesione przez grupy osadników z zachodnich terytoriów przedwojennej Polski nawyki przygotowywania
ciepłych obiadów oraz chlebowych śniadań i kolacji zwyciężyły jako
zgodne z wzorami kultury zurbanizowanej. Zderzenie się na ziemiach
zachodnich kuchni regionalnych, powodując wycofanie niektórych z potraw, doprowadziło przede wszystkim do stworzenia nowego ich zestawu,
zawierającego uznane za atrakcyjne potrawy różnych grup pochodzenia
regionalnego 20. Na taki kierunek przekształceń oddziałała również upol~
Wieś
Rolę młodzieży w przekształceniach
lubuska.
podkreśla J. Burszta.
W: SpoleczeJi.st'U:o
praca zbiorowa pod red. Z. Dulczewskiego, Poznań 1971, s. 130.
potraw między grupami osadniczymi piszą M. Burszta i E. Stas. 109 i n. Por. również R. Drewek, Pożywienie
ludności wiejskiej
olsztyńskim
po 1945 roku. W: Przemiany wsi na Ziemiach ZachodMateriały
seminarium.
Olsztyn 1970, s. 141.
Na
Ziem Zachodnich,
20 O wymianie
chowiak, op. cit.,
w województwie
nich i Północnych.
podstawie
badań
wsi
wnętrz mieszkalnych
Głuchowo
i Łęgowo.
�Rodzina wiejska
na ziemiach
zachodnich
i pótnocnych
53
wsz€chniana współczesna kuchnia ogólnopolska, zawierająca elementy
regionalne. Odrębność rodziny zachowana została w niektórych potrawach
obrzędowych (wigilijne, wielkanocne, weselne) oraz śniadaniowych, spożywanych w ramach rodziny. Przejmowanie funkcji przygotowywania pożywienia przez pozadomowe ośrodki wytwórcze, tak wyraźne choćby w prawie zupełnym zaniku wypieku chleba w rodzinie, widoczne jest również
\"1
stosowaniu przez gospodynie wiejskie innych gotowych produktów
spożywczych. Gotowość przyjęcia tego rodzaju produkcji, oszczędzającej
czas kobiety, wynika z intensywnego, towarowego charakteru gospodarki
rolnej oraz zaangażowania w zajęcia pozarolnicze.
Migracja na ziemie zachodnie przerwała u niektórych grup regionalnych tradycję wytwarzania tkanin i sporządzania w ramach rodziny
niektórych rodzajów odzieży, szczególnie bielizny i odzienia codziennego.
Grupom osadników, posługującym się tkaninami własnej roboty dla sporządzania ubioru, dostał się, w zetknięciu z innymi grupami, epitet
"zgrzebniaków" 21. W wyniku zjadliwej nieraz krytyki na terenie społeczności lokalnej wycofano części ubioru rażąco odstające od obowiązującej wówczas mody małomiasteczkowej (łapcie, kożuchy, czepki, kieleckie
pasiaki etc), podpatrując na terenie wsi sposób ubierania się osadników
z Poznańskiego i Pomorza. Ze stroju tych grup odrzucone zostały, nie
bez wpływu ówcześnie obowiązującej mody miejskiej, kapelusze noszone
przez kobiety. Jako nakrycie głowy kobiet utrwaliły się chustki wiązane
pod szyją, dopiero ostatnio wypierane odradzającą się modą na kapelusze
i przez upowszechniająces!ę miękkie czapki. Odzież fabryczna i rzemieślnicza ostatecznie ujednoliciły ubiór wsi na ziemiach zachodnich, upodobniając grupy ludności wiejskiej do, równoległych pod względem standardu
materialnego grup ludności w mieście. Jednolitości tej nie zagraża szycie
części odzieży (sukienki, odzież dziecięca) przez dziewczęta i młode kobiety w niektórych rodzinach. Jest ono bowiem oparte na wykrojach upowszechnianych w skali ogólnopolskiej. Rodzina, uwolniona od trudu 'sporządzania odzieży, nadal angażuje się w sprawę jej wyboru, przy czym
wybór odzieży nie obywa się .bez konfliktów między pokoleniami. Rodzinę
obciąża również obowiązek utrzymania odzieży w czystości. Niektóre
grupy już na ziemiach zachodnich przeszły w tym zakresie długą drogę
od kijanek, przez pranie w balii przy pomocy tarki, do pralki elektrycznej.
Ramy artykułu i stan badań nad rodziną i jej kulturą na ziemiach zachodnich pozwolił jedynie na zasygnalizowanie i to niektórych tylko problemów. W artykule nie omówiono np. kapitalnego zag,adnienia związków
między rodziną .a prowadzonym przez nią warsztatem pracy - gospodarstwem rolnym oraz wyborem i udostępnianiem treści kulturalnych
21
J. Burszta, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 207.
�ZBIGNIEW
J ASIEWICZ
w ramach środowiska rodzinnego 22. Zadania artykułu były jednak inne.
Polegały na podkreśleniu konieczności uwzględniania w badaniach kulturoznawczych terenów osadniczych specyficznego charakteru rodziny. Nie
była ona tutaj grupą reprezentującą powtarzające się w ramach warstwy
społecznej zachowania i wartości, ale wyznaczała granice odrębności kulturowych.
Przedstawione materiały ukazują również odmienne tutaj uczestnictwo
rodziny w procesach przeobrażeń społeczno-kulturowych. Inspiracja przemiany przekazywana była, w pierwszym okresie po osiedleniu się, nie
z ośrodków spoza wsi, a przez kontakty między rodzinami w ramach wioski.
Siła oddziaływania owych kontaktów międzyrodzinnych
pot~żniała
w miarę kształtowania się społeczności wioskowej, dysponującej silą
opinii zbiorowości. Zachowania i wytwory uznane jako niepożądane (łapcie, piece do spania, pranie przy pomocy kijanek, lamenty pogrzebowe.
śpiewy dziewcząt na ulicach itp.) podlegały krytyce już nie tylko gl'UPY
sąsiedzkiej, ale szerszej grupy lokalnej. Konieczność współżycia społecznego rodzin o nie zatartych do końca różnicach kulturowych wykształciła
z kolei w ramach społeczności lokalnej cechę tolerancyjności, istotną
w dalszych procesach prz€miany. Rodziny na ziemiach zachodnich, wlączone do ogólnopolskich procesów przemiany, dysponowały z tej racji
szerszymi możliwościami wyboru nowych treści kulturowych, a ich opór
wobec innowacji został osłabiony zerwaniem kontaktów z tradycyjną
kulturą. Przedział między stanem przemiany w grupach rodzinnych
a pozarodzinnych, wyraźny w okresach gwałtownych ,przemian kulturowych, jest tutaj mniejszy w porównaniu z innymi terenami Polski. Nieco
odmienny rytm przeobrażeń w rodzinie i w grupach nierodzinnych odegrał na ziemiach zachodnich szczególnie ważną rolę stabilizacyjną. Integracja rodziny wokół użytkowanego wzoru kultury zabezpieczała wykonanie jej funkcji, dostarczała również jednostkom ochrony przeciwko
stresom związanym z okresami przyspieszonych przemian. Stopniowo,
wymieniając elementy swej kultury, rodzina utrwalała nowe struktury
społeczno-kulturowe w społeczeństwie globalnym.
Problematyka rodziny na ziemiach zachodnich i północnych wymaga
dalszych, szczegółowych studiów. Obraz społeczności wioskowej ziem
zachodnich, złożonej ze zróżnicow.anych kulturowo rodzin, zaciera si~
i zanika jako przedmiot badań terenowych. Jednym z istotnych celów
badań będzie ustalenie wpływu odmiennej pozycji wyjściowej procesów
przeobrażeń społeczno-kulturowych na dalszy przebieg przekształceń rodziny wiejskiej ziem zachodnich.
~2 Tu m. in. interesujący
problem podtrzymywania
w kręgu rodzinnym
cyjnych treści folklorystycznych. Por. B. Linette, op. cit., s. 189 i n.
trady-
�Rocl:"ina
wiejska
na
.:ienl-iach
:rac/u>dnich
j
Tujlnocnych
ZBIG lEW JASIEWICZ
THE VILLAGE FAMILY OF WESTERN AND NORTHERN POLAND
AS A SUBJECT OF ETHNOGRAPHICAL
RESEARCH
Summary
The dominaling population group inhabiting
the Western and Northern
territories, which were returned to within the borders of the Polish state by decision
of the Potsdam Confel'ence, were settlers. They came fl"Om various regions, both
from areas remaining witllin the new national 1J.ordel·s and from outside them,
and formed scattered settlements here. This migration process had the effect that
the local community included families belonging to diverse regional groups, representing separate models of regional culture.
The specific situation of the family in the Western and Northern provinces. just
as the problems facing ethnographical
research,
were defined by the family's
role as a clistinct cultural group in the period after resettlement.
The author
describes the process of change leading to the uniformity of family culture within
the community as a wholeand
within the newly formed regions. In the initial
stage this process was conditioned above all by mutual contact. among families
and the cultural exchange resulting
therefrom.
A favourable
platform
for the
final stages of standardization
was provided by nation-wide
modernization
processes, which create conditions for the propagation
of new, attractive
models of
urban culture.
At present the families of lhe former settlers have preserved only a few elements of their traditional regional culture. Nevertheless the influence of the migrations is still noticeable. The processes of change within the family are more
advanced here than in some other comparable parts of Poland.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9abc9d294a2453025d4d0d0f7a08906.pdf
24f81d6d2c6add8fe8ec4f994c4265cc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5458
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
media lokalne
Śląsk Cieszyński - tożsamość lokalna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5075
Title
A name given to the resource
Rola lokalnych mediów tradycyjnych i elektronicznych w kształtowaniu tożsamości lokalnej na Śląsku Cieszyńskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego
Description
An account of the resource
Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.157-169
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Guzowski, Rafał
Language
A language of the resource
pol
ang.
cz.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Rafał Guzowski
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa
Rola lokalnych mediów
tradycyjnych i elektronicznych
w kształtowaniu tożsamości lokalnej
na Śląsku Cieszyńskim
Ewolucja i konwergencja lokalnych mediów
Przeobrażenie się systemu politycznego w Polsce wymusiło wiele zmian w życiu
społecznym. Jedną z nich było wprowadzenie pluralizmu form własności w mediach
masowych i likwidacja wszechobecnej cenzury prewencyjnej. Dało to asumpt do
przeobrażeń lokalnych mediów, chociaż od samego początku, w szczególności prasa,
borykała się z trudnościami. Na mapie prasy w Polsce można jednak zauważyć, że
Górny Śląsk, z uwzględnieniem Śląska Cieszyńskiego, był jednym z tych regionów,
gdzie prasa rozwijała się najprężniej.
Na przeszkodzie dalszemu rozwojowi prasy lokalnej stanęły przede wszystkim problemy ekonomiczne, a zwłaszcza płytki rynek reklamowy i trudności z pozyskiwaniem reklamodawców1.
Zdaniem medioznawcy Stanisława Michalczyka:
media lokalne rozwijały się tam, gdzie wystąpiły jednocześnie i we wzajemnym powiązaniu trzy istotne czynniki. Po pierwsze, rozwijały się one na tych obszarach, gdzie istniał określony potencjał oświatowy i intelektualny (…). Po drugie media lokalne istniały tam, gdzie obecne było zapotrzebowanie na
1 E. Jaska: Rola lokalnych środków masowego przekazu w rozwoju regionów, http://kpaim.
sggw.waw.pl/files/nauka/41/IV/35.%20Ewa%20JASKA.pdf 2010-01-29, 16:56, s. 5
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
158
druk periodyczny, czyli tam, gdzie poziom oświaty i możliwości odbiorcze danej społeczności lokalnej
były dostatecznie duże. Po trzecie – w tych środowiskach, gdzie były określone możliwości technicznopoligraficzne. Dzisiaj te czynniki nie straciły swej aktualności2.
Redakcje lokalnych tytułów spełniają jedną z najważniejszych ról w systemie komunikacji na obszarze gminy czy powiatu. Jak wynika z prowadzonych badań przez
LBS3
prasa lokalna jest najważniejszym źródłem informacji na temat najbliższej okolicy. (...) Gazety są
postrzegane, jako niezmiernie istotne, często najistotniejsze źródła informacji na temat spraw lokalnych.
(…) Prasa lokalna jest najczęściej wykorzystywanym źródłem danych na temat działalności lokalnych
polityków, urzędów gmin i miejskich, władz samorządowych4.
Potrzeby społeczności lokalnej na szybko podaną i dobrze przygotowaną informację związane są z wolnością słowa. Gazety lokalne wydawane w odpowiednich odstępach czasowych z biegiem czasu przestawały być aktualne. Demokratyzujące się
społeczności lokalne wyrażały potrzebę dostarczania w stosunkowo szybkim okresie informacji, o takim charakterze, jak prasa lokalna. Ów głód informacji, popyt na
świeżą i aktualną wiadomość zaczęły zaspokajać lokalne serwisy internetowe.
Schemat 1
Droga przekazu informacji
Źródło: opracowanie własne
2 „Gazeta Uniwersytecka” Uniwersytetu Śląskiego, nr 7 (127). Kwiecień 2005. Rozmowa
miesiąca, wersja elektroniczna wywiadu http://gu.us.edu.pl/node/225821, 2010-01-29, 17:16
3 Lokalne Badania Społeczne powstały w 2001 roku. LBS specjalizuje się w realizacji projektów badawczych na poziomie gminy, miasta, powiatu lub regionu. Na podstawie: http://
www.lokalnebadania.com/?page_id=7 2010-01-29, godz. 20:51
4 M. Jóżko:, Prasa lokalna i regionalna jako element społeczeństwa obywatelskiego. W:
Media lokalne a demokracja. Red. J. Chłopecki, R. Polak. Rzeszów 2005, s. 112-113.
�Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów...
159
Od kilku lat zauważalna jest tendencja lokalnych wydawców prasowych, w tym
również funkcjonujących na Śląsku Cieszyńskim, do uruchamiania serwisów internetowych, które są aktualizowane niemalże codziennie. Dzięki temu odbiorca trady
cyjnego medium posiada możliwość stałego kontaktu z nadawcą. Część z redakcji
traktuje stronę www jako uzupełnienie podstawowej działalności, zachowując regułę
codziennej (lub czasowej) aktualizacji, umieszczając jedynie część artykułów i informacji, a tym samym zachęcając do kupienia wydania tradycyjnej gazety (np. „przeczytaj więcej w nowym numerze”, „temat szerzej omawiamy w nowym numerze, który
od najbliższego piątku będzie dostępny w kioskach”).
Media, które od początku lat 90. XX wieku utrzymały się na rynku, zdążyły już wypracować swoisty kapitał. Lokalni wydawcy niejako z mocy samego funkcjonowania
na rynku, zostają obdarzani zaufaniem społecznym a czytelnicy – odbiorcy, nadają
ton i kierunek misyjności. Uzasadnione zatem jest stwierdzenie Stanisława Michalczyka, że
(...) rozwój internetu może wzmacniać lokalność - wiele witryn internetowych dotyczy bezpośrednio problematyki lokalnej (...). Uważam jednak, że paradoksalnie internet jest spoiwem procesów lokalnych5.
Kiedy zawiązywały się realne szanse na przetrwanie nowo-powstałych periodyków, społeczeństwo polskie stopniowo uzyskiwało dostęp do międzynarodowej sieci6. Wtedy też zaczęły zawiązywać się pierwsze lokalne serwisy internetowe: gminne
(prowadzone przez samorządy) oraz prywatne lub społecznościowe (zakładane przez
mieszkańców bądź podmioty gospodarcze). Obecnie internet staje się podstawowym
środkiem komunikacji i organizacji we wszystkich sferach ludzkiej działalności, korzystają z niego ruchy społeczne oraz polityczne, firmy, przedsiębiorstwa państwowe
oraz obywatele. Zaczynająca się era informacji, o której wspomina Tomasz GobanKlass, mimowolnie wpływa na popyt i podaż informacji7. Internet stał się również
niezastąpionym składnikiem ruchów społecznych, na co miały wpływ między innymi
takie czynniki, jak:
1. ruchy społeczne ery informacji koncentrują się wokół wartości kulturowych,
2. ruchy społeczne w społeczeństwie sieciowym muszą wypełniać lukę, która jest spuścizną ery przemysłowej; tworzą się one spontanicznie, często w następstwie jakiegoś wydarzenia nagłośnionego przez
środki masowego przekazu lub w odpowiedzi na jakiś kryzys,
3. źródłem władzy są w coraz większej mierze globalne sieci, a nie instytucje państwa; zaczynają dominować ruchy społeczne, uciekające się do symbolicznych akcji8.
Obecnie homo sapiens uzyskał nową odmianę: homo informaticus. Człowiek staje
się świadkiem gwałtownego rozwoju technologii informacyjnej, zmiany te znacząco
5 „Gazeta Uniwersytecka” Uniwersytetu Śląskiego, nr 7 (127) Kwiecień 2005, Rozmowa
miesiąca…,
6 International Network (ang. skrót – internet).
7 M. Castells: Galaktyka internetu – refleksje nad internetem, biznesem i społeczeństwem.
Poznań 2003, s. 157.
8 Tamże, s. 157-163.
�160
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
wpływają na niemal każdy aspekt życia: od życia w obrębie zbiorowości lokalnych,
po uczestnictwo w strukturach globalnych, od form spędzania wolnego czasu przez
relacje ekonomiczne, po pracę. Cechą charakterystyczną dla homo informaticus jest
postęp i racjonalizm9. W tym miejscu ważne jest jednoznaczne podkreślenie istotnej
roli mediów lokalnych, bowiem rozpatruje się je tutaj jako istotny element demokracji
lokalnej, partycypacji obywatelskiej oraz roli, jaką odgrywają w kształtowaniu i utrzymywaniu tożsamości lokalnej.
Praktycznie z dnia na dzień nowe technologie stają się coraz to nowsze, osoby
korzystające z dorobku wiedzy i innowacji technologicznej muszą niejako przystosowywać się do obsługi urządzeń, czy programów. Społeczeństwo w epoce internetu będzie albo refleksyjne, albo nie będzie go wcale. Antony Giddens sformułował to w postaci twierdzenia o podwójnej hermeneutyce10. Zgodnie z tym
ujęciem ludzie czerpią impulsy do bardziej efektywnych działań. Zdaniem Giddensa większość czuje się w tych warunkach zmuszona do poszerzania swojej wiedzy i stosowania jej w praktyce. Przytaczany tu autor wskazuje na trzy zasadnicze
determinanty11:
1. im bardziej rozwinięte i złożone staje się społeczeństwo, tym więcej wytwarza wiedzy o sobie:
interesach, strukturach, konfliktach, szybkości i kierunku zmian,
2. im więcej ma wiedzy o sobie i ją wykorzystuje, tym szybszym zmianom ulęgają dotychczasowe
struktury jak i codzienne praktyki, miejsce starych struktur zajmują nowe struktury i instytucje
zapośredniczone przez wiedzę,
3. nowa wiedza wymusza nowe działanie; jednostki – obywatele wyzwoleni z ograniczeń dotychczasowych struktur na nowo definiują swoją własną tożsamość, interesy, potrzeby, sytuacje.
Funkcjonowanie mediów w środowisku lokalnym
Lokalne redakcje o ugruntowanej pozycji i wypracowanym zaufaniu społecznym
mają istotny wpływ na budowanie opinii i kształtowanie poglądów lokalnej społeczności. Szczególnie ważną rolę mediów lokalnych, funkcjonujących na pograniczu,
jest budowanie wzajemnej tolerancji na odmienność i różnorodność. Niebezpieczeństwem dla społeczeństwa z zakresu pogranicza jest obojętność mediów lokalnych na
budowane i umacniane stereotypy.
9 W. Wątroba: Homo informaticus w globalnym świecie. W: Społeczeństwo informacyjne
– aspekty funkcjonalne i dysfunkcjonalne. Red. L. H. Haber, M. Niezgoda. Kraków 2006, s.
441-443.
10 Zgodnie z tym ujęciem poznanie, w tym socjologiczne, czerpie z wiedzy ludzi o ich własnych działaniach i ich obserwacji. Z kolei ludzie czerpią z tej wiedzy impulsy do bardziej
efektywnych działań. Większość ludzi zdaniem Giddensa czuje się w tych warunkach zmuszona do poszerzania swojej wiedzy. www.sai.spik.swps.edu.pl/pliki/sai_abstrakty.pdf 200706-04, s. 4 (Materiał z konferencji pt. Społeczne aspekty Internetu. Warszawa, 2-3 grudnia
2005).
11 Za: K. Krzysztofek: Społeczeństwo w dobie internetu: refleksyjne czy algorytmiczne? W:
Internet – społeczne aspekty medium. Red. Ł. Jonak i in. Warszawa 2006, s. 28-29.
�Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów...
161
W kształtowaniu i przekazywaniu stereotypów szczególną rolę odgrywa przebywanie w społecznościach pogranicza etnicznego i wyznaniowego, w których najczęściej występują różne stereotypy wobec
innych12.
Przywoływany tutaj Jerzy Nikitorowicz podnosi, że media są jednym z elementów
życia społecznego, który wpływa na poziom aktywności i społecznej aprobaty dla występowania i ewentualnego umacniania stereotypów.
Musimy się nauczyć żyć w warunkach widocznego zróżnicowania kulturowego, ograniczać różne formy wykluczenia, marginalizacji, jakie powstają w warunkach braku „treningu do różnorodności” (...),
w perspektywie efektywnie wykorzystać istniejące zróżnicowanie dla pomyślnego rozwoju miasta (...)13.
Lokalne media de facto mają narzuconą przez odbiorcę misję, która promować ma
lokalność i regionalizm. Odbywać się to może poprzez14:
••promowanie dziedzictwa kulturowego oraz zamiłowania do tradycji regionalnej,
••ruch, którego celem jest resuscytacja regionalnego życia kulturowego, ze szczególnym uwzględnieniem i podkreśleniem charakteru lokalnego,
••uświadamianie celowości uczestnictwa w życiu kulturalnym i pielęgnowanie
zwyczajów regionalnych,
••promowanie i przedstawianie działalności miłośników danego regionu,
••podkreślanie specyfiki i oryginalności obszaru,
••pokazywanie i popularyzacja gwary i kultury.
Troska o tożsamość lokalną w nowoczesnych mediach na Śląsku Cieszyńskim
Wcześniej została wykazana ważność i swoista rola mediów lokalnych w podtrzymywaniu i kultywowaniu tożsamości oraz tradycji lokalnej. Z przeprowadzonych
badań autorskich wynika, że społeczeństwo i jego reprezentacja (rozumiana tu jako
stowarzyszenia) nie wykorzystują możliwości, jakie daje istnienie nowoczesnych mediów. Badania zostały przeprowadzone w bardzo wąskim obszarze, ich przedmiotem
stały się lokalne serwisy internetowe (o charakterze gminnym – prowadzonym przez
Urzędy Miast oraz o charakterze prywatnym – najpopularniejsze serwisy prowadzone przez podmioty prywatne). Dokonana została analiza treści informacji w dwóch
okresach: 18-25 grudnia 2009 i 18-25 stycznia 2010 roku (okresy badania I i badania
II wybrano ze względu na szczególne okoliczności15).
12 J. Nikitorowicz: Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa. Białystok 1995, s. 36.
13 A. Sadowski: Wielokulturowe społeczeństwa regionalne (jako pożądany kierunek przeobrażeń społeczności lokalnych i regionalnych w Polsce). W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, W. Łukowski. Warszawa 2006, s. 131.
14 H. Skorowski: Regionalizm w ujęciu podmiotowym. W: Europa Regionu. Regionalizm
jako kategoria aksjologiczna. Warszawa – Krosno 2006, s. 65-72.
15 Badanie I – obejmuje okres przygotowań świąteczno-noworocznych; badanie II – obejmuje okres związany z Dniem Babci i Dniem Dziadka.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
162
Tabela 1
Zestawienie ogólnej liczby prezentowanych wiadomości, z uwzględnieniem
tych dotyczących kultury regionalnej i tożsamości
jastrzębie.pl
W tym o „kulturze i tożsamości”
jasnet.pl
W tym o „kulturze i tożsamości”
cieszyn.pl
W tym o „kulturze i tożsamości”
ox.pl
W tym o „kulturze i tożsamości”
BADANIE I
BADANIE II
11
0
22
0
1
0
33
5
27
1
31
0
3
0
31
1
Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań
W zakresie analizowanych treści prezentowanych przez poszczególne serwisy internetowe należy zaznaczyć, że zaprezentowane w powyższej tabeli informacje „w tym
o kulturze i tożsamości” mieszczą się szczegółowe wyznaczniki: zapowiedzi imprez
masowych i relacje z nich (pozbawione elementów tradycji, np. koncerty pop, kabaretony itp.), zapowiedzi imprez, których tematyka związana jest z elementami kultury lokalnej oraz relacje i publikacje związane z regionalizmem oraz kultywowaniem
lokalnych zwyczajów. Ponadto dla określenia aktywności redakcji oraz społeczności
lokalnej (rozumianej tu jako jednostkowe działania oraz akcje informacyjne podejmowane przez organizacje społeczne) dokonano rozróżnienia na: wiadomości własne
redakcji, informacje nadesłane przez instytucje – jednostki budżetowe, kulturalnooświatowe oraz na informacje nadesłane przez mieszkańców i stowarzyszenia. Celem
rozróżnienia źródła informacji było uzyskanie odpowiedzi na zagadnienie związane
z efektywnym, i co ważniejsze aktywnym elementem działalności w zakresie promocji
i rozpowszechnianiu wiedzy o kulturze i elementach regionalizmu.
W omawianym okresie prowadzenia badań I oraz badań II nie zanotowano aktywności w sferze przekazu informacji z przedmiotowego zakresu. Ani poszczególni mieszkańcy, ani też stowarzyszenia działające na terenie danych miejscowości
nie przekazywały informacji dotyczących poruszanej problematyki. Nie oznacza to,
że działania takie nie były podejmowane. Być może na przeszkodzie w nawiązaniu
współpracy z lokalnymi mediami w zakresie promocji kultury i utrzymywaniu elementów tożsamości lokalnej stoi jeden lub więcej z następujących czynników:
• brak wiedzy o istniejących redakcjach,
• brak umiejętności w formułowaniu zaproszeń dla redakcji,
• brak umiejętności w zakresie podejmowania współpracy z mediami, bądź niechęć do mediów,
• niewiara w podejmowane działania lub cechy osobowościowe koordynatorów,
• „tradycjonalizm medialny” – przyzwyczajenie do jednego tytułu prasowego bez
uwzględnienia innych mediów, w tym elektronicznych.
�Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów...
163
Uzasadnione może być twierdzenie, że wiele działań w zakresie krzewienia kultury
i podtrzymywania tożsamości lokalnej jest z założenia „małomedialnych” lub „nie
nadających się do publikacji”. Taka teza zdecydowanie utrudnia, a wręcz uniemożliwia eksport informacji o wydarzeniu poza obszar samych adresatów i ich najbliższego
otoczenia.
Tabela 2
Predominujące elementy kultury i tożsamości lokalnej, które mogą znaleźć się
w mediach lokalnych
Jastrzębie Zdrój
Cieszyn
inscenizacja o Czarnym rycerzu;
promowanie wkładu społeczności
Jastrzębia w proces transformacji
systemowej w Polsce16;
inscenizacja legendy O założeniu Cieszyna;
rozmowy i wywiad z przedstawicielem Koła
Macierzy Ziemi Cieszyńskiej17; recytacje
i publikacje wybranych utworów poetyckich
twórców regionalnych; podania i baśnie ze Śląska
Cieszyńskiego; prezentacje stroju cieszyńskiego;
promocja gwary jabłonkowskiej (i dialektu
jabłonkowskiego)
Źródło: opracowanie własne1617
Elementy kulturotwórcze oraz utrzymujące tożsamość lokalną są różne dla obu
omawianych gmin. Jest to uwarunkowane przede wszystkim historią i rozwojem
danych społeczeństw na przestrzeni wieków. Elementem spajającym mieszkańców
danej miejscowości jest przywiązanie do tradycji i możliwość efektywnej asymilacji „obcych”. W przypadku Jastrzębia Zdroju znaczny napływ ludności miał miejsce
w latach 70. i 80. XX wieku, kiedy to następował rozwój przemysłu ciężkiego. Mimo
tak niewielkiej odległości między analizowanymi miastami, różnice kultury lokalnej
i przywiązanie do tożsamości wydają się nieporównywalne. Adekwatnym przykładem
może być w tym miejscu przywołana już wcześniej gwara jabłonkowska. Jest ona charakterystyczna dla rdzennych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego.
Region Śląska cieszyńskiego wyróżnia się wąską wymową samogłoski ę w każdej pozycji i brakiem
mazurzenia. (…) Różnica jest zauważalna w wymowie np. czorny i czarować, mioł i miała zogón i zasioć.
Samogłoska ta różni się od o jasnego brakiem labilizacji, która na terenie Śląska Cieszyńskiego występuje
w bardzo zróżnicowanym nasileniu; od łociec, łuwidzieć aż do zupełnego jej braku, tj. wymowy ociec,
uwidzieć18.
16 Pamięć Jastrzębska – ruch powołany w trosce o zachowanie pamięci społecznej o ważnych
wydarzeniach z przeszłości Jastrzębia Zdroju i jego okolic, oraz o wybitnych postaciach z nim
związanych (zob. więcej: www.pamiec.jasnet.pl.
17 Macierz Ziemi Cieszyńskiej (początkowo: Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego,
zob. więcej: www.mzc-istebna.blog.onet.pl).
18 www.skarbnica.ox.pl/19,gwara-cieszynska 2010-02-23, 19:30
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
164
Zupełnie inne podejście do gwary mają internauci korzystający z forum jasforum.
pl. Jeden z użytkowników napisał: Jeżeli chcemy żeby 2010 był rokiem śląskiej mowy
to warto zastanowić się nad sposobem realizacji kampanii promocyjnej tego języka19.
Rozgorzała dyskusja, gdzie głównie padało stwierdzenie: Jastrzębie jako chyba jedyne
miasto na śląsku nie ma zwyczaju godać tylko mówić. Mieszkańcy Jastrzębia to ludzie
z całej polski, którzy swego czasu przyjechali tu do pracy i rzadko spotykam osoby mówiące po śląsku. Mało tego dla niejednego jest dziwne słyszeć np. w autobusie kogoś porozumiewającego się śląską gwarą więc myślę, że ta akcja to raczej nie u nas20. Swoistego
podsumowania dokonał użytkownik „Myszak” pisząc: Fakt, że jest cała masa ludności
napływowej, ale przecież starsze Jastrzebioki (jeżeli tak to się pisze) jeszcze po śląsku
mówią. U mnie w rodzinie nie mówi się gwarą, ale jak tylko idziemy na odwiedziny do
babci, tato przestawia się na śląski. W ten sposób może i nie mówimy, ale rozumiemy21.
Mimo różnic, cechą charakterystyczną mieszkańców Jastrzębia Zdroju i Cieszyna
jest nadal niesłychanie niski poziom aktywności w sferze działalności podtrzymującej
tożsamość.
Deklarowana otwartość mediów elektronicznych
Każdy z serwisów internetowych, który był przedmiotem badań posiada stopkę
redakcyjną z danymi teleadresowymi. Oznacza to, że redakcja jest otwarta na aktywność i głosy internautów. Na potrzeby niniejszego opracowania dokonano quasi eksperymentu22.
Tabela 3
Postawa wydawców na aktywność odbiorców
Redakcja/wydawca Odpowiedź
jastrzębie.pl
Każda informacja nadesłana do redakcji oceniana jest
indywidualnie. Nie zamieszczamy, co do zasady, informacji
o charakterze komercyjnym. Proszę o nadsyłanie informacji i
jeśli będą one zgodne z założeniami naszej strony, to zostaną
zamieszczone.
Z poważaniem
Olga Majkowska
Naczelnik Wydziału Informacji
19 www.jasforum.pl/2010-rokiem-slaskiej-mowy-t-494.html, użytkownik „kooperatysta”,
post z dnia 28-12-2009, 13:31; 2010-02-22
20 Tamże, użytkownik „Kruk”; post z dnia 28-12-2009, 23:03; 2010-02-22
21 www.jasforum.pl/2010-rokiem-slaskiej-mowy-t-494.html, post z dnia 29-12-2009, 17:03;
2010-02-22
22 W dniu 23 lutego 2010 r. na adresy mailowe – kontaktowe – czterech redakcji wysłano
zapytanie o następującej treści: „Witam serdecznie! Czy istnieje możliwość umieszczenia na
łamach Waszego portalu informacji dotyczących imprez kulturalnych promujących elementy
kultury lokalnej i podtrzymujących tożsamość lokalną? Z góry dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam Waszą redakcję. Z poważaniem, Katarzyna Muśler”.
�Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów...
jasnet.pl
cieszyn.pl
ox.pl
165
Dzień dobry, taka możliwość oczywiście istnieje.
Pozdrawiamy serdecznie
Jasnet
Witam,
istnieje możliwość zamieszczania takich informacji (zapowiedzi
i relacje z imprez etc.) na naszym portalu pod warunkiem, że
dotyczą one miasta Cieszyna.
Pozdrawiam
Marek Kądziela
Biuro Promocji i Informacji
Urząd Miejski w Cieszynie
tel. (033) 47-94-243
Witam!
Ogromnie ogólne pytanie :) Proszę przesłać informacje na adres
redakcja ox.pl Myślę, że są duże szanse na umieszczenie np. w
dziale Kalendarz imprez itp (interesują nas informacje głównie dot
Śląska Cieszyńskiego)
Pozdrawiam
Przemysław Lose
redakcja ox.pl
Źródło: opracowanie własne na analizy zawartości stron23
Z powyższego zestawienia wynika, że lokalne redakcje dają możliwość i deklarują
otwartość na inicjatywy pochodzące od społeczeństwa24 – w zakresie przekazywania
informacji, zapowiedzi imprez kulturalnych, jak również relacji i publikacji związanych z historią i tradycjami poszczególnych miejscowości. Bazą do opracowań mogą
być publikacje prezentowane na poszczególnych stronach internetowych. Z analizy
treści serwisów poddanych badaniom wynika, że redakcje podjęły trud i starania
w przygotowanie oraz prezentowanie informacji dotyczących kultury lokalnej i tożsamości. Warto w tym miejscu dodać, że serwisy informacyjne prowadzone przez
gminę są oficjalną kanwą elementarnej wiedzy z zakresu historii i tożsamości.
Tabela 4
Zawartość działów traktujących o historii i tożsamości
Serwis
Zawartość
jastrzębie.pl
dział: Dla mieszkańców
Historia, zabytki, ludzie
Historia – ogólne informacje dotyczące dziejów i czasów
współczesnych miasta.
Zabytki – prezentacja graficzna i historyczna zabytków
Oni tworzą historię – zakładka poświęcona osobistościom,
które zapisały się na kartach jastrzębskiej historii; lub właśnie
kształtują naszą teraźniejszość. Są wśród nich bohaterowie
czasów wojny, ale również artyści, pedagodzy, sportowcy
23 Autor dysponuje pełną dokumentacją związaną z cytowanymi informacjami.
24 Każda z redakcji odpisała na e-mail w ciągu 12 godzin od wysłania zapytania.
�Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
166
jasnet.pl
dział: Pamięć
Jastrzębska
cieszyn.pl
dział: Historia i tradycja
ox.pl
dział: Skarbnica
Działy z zakresu: historia Jastrzębia Zdroju; wydarzenia lat
80. XX wieku; osoby zasłużone dla miasta i regionu; zabytki;
wspomnienia mieszkańców; archiwum fotografii; „Jastrzębie
w kronikach filmowych” - archiwum „Kroniki Filmowej”
prezentującej miasto (filmy do oglądania przez internet).
Dzieje miasta ; Dzieje Ratusza; Moneta w dawnym Cieszynie;
Miasto i jego mieszkańcy; Osobistości; Zabytki; Tradycje
cieszyńskie; Cieszyn w starej fotografii; Czy wiesz że...;
Cieszyńskie tramwaje; Najstarszy cmentarz w Cieszynie
O regionie: Architektura Cieszyńska; Geografia Śląska
Cieszyńskiego; Miejscowości Śląska Cieszyńskiego; Skoczów
Kronika; Etnografia (Pieśni w Cieszyńskiem, Gwara cieszyńska,
Kuchnia cieszyńska, Ludność Śląska Cieszyńskiego)
Źródło: opracowanie własne na podstawie analizy zawartości stron25
Opracowane informacje prezentowane na stronach internetowych dają podstawowy
zakres wiedzy dla wszystkich zainteresowanych. Zatem zarzut, że internauci nie mają
dostępu do podstawowych informacji z zakresu historii i kultury swojej miejscowości
wydaje się najzupełniej nieuzasadniony. Mimo wszechstronnych możliwości w zakresie prezentacji kultury i elementów regionalnych, jakie dostępne są w internecie, taka
tematyka należy do niszowych zainteresowań. Kultura i tradycja lokalna jest przypisana do niewielkiej grupy korzystających z internetu, tym bardziej należy zachować
ostrożność przy wnioskowaniu dotyczącym oddziaływania i zależności w przypadku
sublokalnych informacji pojawiających się w elektronicznych mediach.
Konkluzje
W XXI wieku ogromną rolę w zakresie propagowania i zachęcania do udziału w życiu kulturalnym będą odgrywały media elektroniczne. Jednym z powodów jest możliwość multirelacjonowania owych wydarzeń poprzez informację pisaną, fotoreportaż
lub wideorelację. Internet daje również ogromne możliwości dotyczące odbioru samych informacji, chociażby przez wręcz nieograniczoną repetycję publikacji. Jednak
w tej sferze należy wiele jeszcze uczynić, aby wiadomości czy szersze opracowania
zagadnień pojawiały się w lokalnych serwisach internetowych. Prezentowane treści
powinny być natomiast przedstawiane w atrakcyjnym i łatwym do odbioru formacie,
tak aby każdy, bez względu na wiek, umiejętności obsługi komputera czy sprawne poruszanie się w sieci, miał możliwy i niczym nieograniczony dostęp do publikacji. Warto również pamiętać, że za kulturę i podtrzymywanie tradycji lokalnej odpowiadają
nie tylko same media, ale również władze samorządowe administrujące gminnymi
serwisami informacyjnymi oraz stowarzyszenia i ruchy społecznościowe działające
na tym polu, jak również sami obywatele – mieszkańcy. Przemiany społeczne jakie
towarzyszą nam w teraźniejszości, prędzej czy później również obejmą tą sferę życia
w społecznościach lokalnych.
25 Analizy zawartości dokonano 23-02-2010; www.jastrzebie.pl, www.cieszyn.pl, www.jasnet.pl, www.ox.pl.
�Rafał Guzowski: Rola lokalnych mediów...
167
Bibliografia:
Castells M.: Galaktyka internetu – refleksje nad internetem, biznesem i społeczeństwem. Poznań 2003
Jóżko M.: Prasa lokalna i regionalna jako element społeczeństwa obywatelskiego. W:
Media lokalne a demokracja. Red. J. Chłopecki, R. Polak. Rzeszów 2005, s. 110-121
Krzysztofek K.: Społeczeństwo w dobie internetu: refleksyjne czy algorytmiczne? W:
Internet – społeczne aspekty medium. Red. Ł. Jonak i in. Warszawa 2006, s. 26-35
Nikitorowicz J.: Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa. Białystok 1995
Sadowski A.: Wielokulturowe społeczeństwa regionalne (jako pożądany kierunek
przeobrażeń społeczności lokalnych i regionalnych w Polsce). Red. B. Jałowiecki, W. Łukowski. Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Warszawa 2006, s. 129-145
Skorowski H.: Regionalizm w ujęciu podmiotowym. W: Europa Regionu. Regionalizm jako kategoria aksjologiczna. Warszawa – Krosno 2006, s. 62-79
Wątroba W.: Homo informaticus w globalnym świecie. W: Społeczeństwo informacyjne – aspekty funkcjonalne i dysfunkcjonalne. Red. L. H. Haber, M. Niezgoda. Kraków
2006, s. 436-447
Źródła internetowe:
www.cieszyn.pl
www.gu.us.edu.pl/node/225821, 2010-01-29, 17:16. Gazeta Uniwersytecka Uniwersytetu Śląskiego, nr 7 (127). Kwiecień 2005. Rozmowa miesiąca, wersja elektroniczna
wywiadu
www.jasforum.pl/2010-rokiem-slaskiej-mowy-t-494.html,użytkownik „kooperatysta”, post z dnia 28-12-2009, 13:31; 2010-02-22; użytkownik „Kruk”; post z dnia
28-12-2009, 23:03; 2010-02-22
www.jasnet.pl
www.jastrzebie.pl
www. kpaim.sggw.waw.pl/files/nauka/41/IV/35.%20Ewa%20JASKA.pdf 2010-01-29,
16:56. E. Jaska: Rola lokalnych środków masowego przekazu w rozwoju regionów, s. 5
www.ox.pl
www.lokalnebadania.com/?page_id=7 2010-01-29, godz. 20:51
www.mzc-istebna.blog.onet.pl
ww.sai.spik.swps.edu.pl/pliki/sai_abstrakty.pdf 2007-06-04. Materiał z konferencji
pt. Społeczne aspekty Internetu. Warszawa, 2-3 grudnia 2005, s. 4
www.skarbnica.ox.pl/19,gwara-cieszynska 2010-02-23, 19:30
Shrnutí
Úloha místních médií tradičních i elektronických ve formování místní identity
na území Těšínského Slezska
Hlavním tématem článku je problematika spojená s aktivním využitím internetu ze strany
občanů bydlících na území Těšínského Slezska a části Horního Slezska. Publikace se snaží
poskytnout odpověď na otázku: zda tyto společnosti využívají nové technologie ke kultivování
�168
Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví
a udržování lokální totožnosti anebo nikoliv. Autor analyzuje aktivity místních společenství
a využívání z jejich strany lokálních internetových servisů k popularizaci a prezentaci identity
a místní kultury. Předkládá analýzu vlastních provedených výzkumů týkajících se městských
internetových servisů založených a provozovaných Úřadem města v Cieszyně a Úřadem města
v Jastrzębi-Zdroji. V článku byly rovněž uvedeny výsledky analýzy obsahu těchto internetových stránek, jichž tématika se týká obou měst.
Summary
The role of local traditional and electronic media in shaping local identity
in Cieszyn Silesia
The subject matter of the study is the issue of active use of the Internet by the inhabitants of
Cieszyn Silesia and partially of Upper Silesia. An attempt is made by the author to find out
whether these societies use new technologies for cherishing and consolidating the local identity or not. An analysis is also made of the activeness of local communities and of their use of
local internet services to promote local identity and culture. The analysis of the author’s own
research into town internet services, established by the City Councils in Cieszyn and Jastrzębie
Zdrój, is presented. Moreover, the article provides the results of the analysis of websites which
concern both cities.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b61ba0aab71db4cceb6ac3ea7000655c.pdf
612bc160928389a6664989255b698d19
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5843
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
darcie pierza - pomoc wzajemna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5439
Title
A name given to the resource
Rola mężczyzn przy darciu pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.140 (mapa nr 21)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
21. Rola m ę ż c z y z n przy d a r c i u pierza
Oprac. A n n a Drożdż
Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza [...] Czy przycho
dzili mężczyźni? a) pomagali przy darciu, b) spełniali rolę towarzyską, c) przychodzili na zabawę.
Objaśnienie znaków: 1 — mężczyźni uczestniczyli towarzysko; 2 — mężczyźni uczestniczyli tylko
w zabawie; 3 — mężczyźni pomagali; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bf31a12bb6906a464645347066b9d7.pdf
74e9a7436c26bbb20142aa125c254d02
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1363
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1259
Title
A name given to the resource
Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.115-136
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Godula, Róża
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I I I : 1989, z. 2
P L I S S N 0071-1861
RÓŻA
GODULA
(Katedra Etnografii
Słowian
UJ)
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA
W B A D A N I U K U L T U R Y LUDOWEJ KARPAT*
Zainteresowanie Profesora „niezmiernie bogatym — j a k sam to określił —
ale bardzo z ł o ż o n y m obrazem kulturowym K a r p a t " nie było przypadkowe.
Młodzieńcze fascynacje góralszczyzną, wyrosłe na tle ówczesnego klimatu
kulturalnego epoki, powoli się precyzowały. O d wycieczek krajoznawczych
w góry, działalności kolekcjonerskiej, pogadanek radiowych, szkiców popularno
naukowych dochodzi do podjęcia planowej pracy badawczej. Mieczysław
G ł a d y s z p o c z ą t k o w o koncentruje się na problematyce związanej z k u l t u r ą
ludową Śląska, w tym także Śląska C i e s z y ń s k i e g o . Dopiero później
zainteresuje się innymi regionami Polski. W 1954 roku Profesor na stałe
wiąże się z krakowskim o ś r o d k i e m naukowym, obejmując Z a k ł a d Etnografii
Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Właśnie
w Krakowie — z jego żywą tradycją b a d a ń karpackich, systematycznie podej
mowanych j u ż od X I X stulecia przez różne dziedziny nauki, by c h o ć wy
mienić historię, j ę z y k o z n a w s t w o , geografię, archeologię, a n t r o p o l o g i ę fizyczną
czy etnologię — znajduje sprzyjające warunki do rozwoju tego nurtu swoich
zainteresowań.
1
Mniej więcej w połowie lat pięćdziesiątych naszego wieku w środowisku
krakowskich e t n o g r a f ó w zrodził się pomysł n a w i ą z a n i a współpracy z krajami
karpackimi i z b a ł k a ń s k i m i w celu prowadzenia wspólnych b a d a ń nad
k u l t u r ą l u d o w ą r e g i o n ó w górskich (Staszczakówna 1957, s. 519; Szyfelbein
* Zakres
Uznaliśmy
Śląsku.
terytorialny działu
bowiem
za
Charakteryzuje
słuszne
poświęconego
twierdzenie
go pewna
Karpatom
Profesora,
odrębność,
nie obejmuje
że region
powstała
wskutek
ten
Beskidu
Śląskiego.
k u l t u r o w o ciąży
izolacji
od
reszty
ku
Karpat
Polskich, spowodowanej specyficznymi stosunkami historyczno-administracyjnymi i osadniczymi
na
tym
dotyczące
obszarze — M i e c z y s ł a w
historii
kultury
Gładysz
wsi karpackiej,
(dalej
M.
maszynopis
polskiej Konferencji Etnograficznej w Rzeszowie
G.),
referatu
Polskie
międzynarodowe
wygłoszonego
(19-20 I I 1968). Dlatego też
na
prace
I I Ogólno
zainteresowanie
M i e c z y s ł a w a G ł a d y s z a k u l t u r ą l u d o w ą Beskidu Ś l ą s k i e g o z o s t a ł o przedstawione
w
szerszym
k o n t e k ś c i e — b a d a ń na Ś l ą s k u .
1
tomie.
Szerzej ujmuje to zagadnienie T . D o b r o w o l s k a — zob. a r t y k u ł zamieszczony w niniejszym
�116
RÓŻA G O D U L A
1958, s. 410; Reinfuss 1959, s. 10; G ł a d y s z 1961a, s. 340, 1981b, s. 71).
Nie była to całkiem oryginalna myśl. O d r ę b n o ś ć Karpat od wielu lat
wzbudzała ciekawość badaczy. Swoiste warunki naturalne i specyficzne
procesy kulturowe, w t y m j a k ż e istotne — przebieg i charakter osadnictwa,
typ gospodarki pasterskiej oraz nawarstwiające się w ciągu dziejów p o w i ą z a n i a
z B a ł k a n a m i — zdecydowały o szczególnym u r o k u badawczym tego regionu,
penetrowanym przez wielu specjalistów ze środkowej i p o ł u d n i o w e j Europy.
N a t u r a l n ą więc koleją rzeczy była dążność, by s k o o r d y n o w a ć prowadzone
prace i stworzyć sprzyjające warunki do rozwiązywania r o d z ą c y c h się
w trakcie b a d a ń p r o b l e m ó w , wymieniać rezultaty d o c i e k a ń .
Idea takiej właśnie współpracy pojawiła się co najmniej na p o c z ą t k u
naszego stulecia w gronie n a u k o w c ó w słowiańskich, zajmujących się k u l t u r ą
l u d o w ą tegoż regionu (Porićkij 1961, s. 155). Natomiast w okresie między
wojennym prowadzone były m i ę d z y n a r o d o w e badania nad szałaśnictwem
w rejonie k a r p a c k o - b a l k a ń s k i m z inspiracji powstałej wówczas Słowiańskiej
Komisji do Badania Szałaśnictwa w Karpatach i na B a ł k a n a c h . J e d n a k ż e
z różnych p o w o d ó w ta interesująco z a p o w i a d a j ą c a się w s p ó ł p r a c a została
przerwana, a jednymi z istotniejszych były trudności w ujednoliceniu po
dejmowanej działalności badawczej (Král 1961). D o p o m y s ł u wspólnych
b a d a ń wracano jeszcze kilkakrotnie na gruncie różnych dyscyplin, i to za
r ó w n o w polskich, jak i w obcych środowiskach naukowych, osiągając mniej
lub bardziej p o m y ś l n e rezultaty (Gładysz 196la, s. 339-340, 1962a, s. 34-35).
W tym kontekście powojenna inicjatywa krakowskich e t n o g r a f ó w zasługuje
na szczególne uznanie. N i e m a l ż e od razu wywołała żywy oddźwięk wśród
niemałej rzeszy badaczy zainteresowanych p r o b l e m a t y k ą k a r p a c k ą . Odbywały
się liczne spotkania i narady, w czasie k t ó r y c h wielokrotnie stwierdzano
potrzebę takiej współpracy, dyskutowano jej formy. Wyłonił się projekt
zorganizowania m i ę d z y n a r o d o w e j komisji koordynującej badania w Karpatach,
zaplanowano też utworzenie pisma „ C a r p a t i c a " — biuletynu informacyjnego
Komisji. Starania nabrały realnych kształtów w 1959 roku, kiedy to przedstawi
ciele Polski i Czechosłowacji podpisali u m o w ę , stając się w ten s p o s ó b
członkami — założycielami M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y
Ludowej w Karpatach (skrót — M K K K )
(Gładysz 196la). P o c z ą t k o w e
dwustronne spotkania między P o l s k ą i Czechosłowacją z czasem zostały
rozszerzone. D o M K K K przystąpiła Rumunia, Bułgaria, Węgry, Związek
Radziecki, rozpoczęła też współpracę J u g o s ł a w i a . W 1976 roku, w związku
z trwającą od lat p o s z e r z o n ą o obszar B a ł k a n ó w działalnością Komisji,
postanowiono zmienić jej dotychczasową nazwę na M i ę d z y m i r o d o w ą Komisję
2
3
2
prof,
Stronę polską reprezentował prof, dr W. Dynowski ( I H K M P A N ) , a c z e c h o s ł o w a c k ą —
dr J . Horák
(Instytut
Etnografii i Folklorystyki Č S A V )
i dr
B.
Filova
(Instytut
Etnografii S A V ) .
3
Współpraca z wieloma krajami przed ich oficjalnym przystąpieniem do M K K K
legała na indywidualnym uczestnictwie w pracach Komisji.
po
�117
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
4
do B a d a ń K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ( M K K K B )
(Frolec 1981).
Trzeba podkreślić aktywny udział Profesora w pracach naukowo-organizacyjnych Komisji. Od 1960 do 1984 roku był członkiem Prezydium,
k t ó r e stoi na czele M K K K B , a w latach 1960-1963 wchodził w skład
Komitetu Redakcyjnego rocznika „ C a r p a t i c a " , wydawanego w Bratysławie
przez Słowacką A k a d e m i ę Nauk. W Komisji Krajowej od p o c z ą t k u jej
działalności należał od grona Prezydium, najpierw sprawując funkcję sekretarza,
potem przez długie lata był p r z e w o d n i c z ą c y m . Pilnie uczestniczył w licznych
konferencjach i seminariach karpackich krajowych i m i ę d z y n a r o d o w y c h .
Na wielu z nich wygłaszał referaty, a zawsze brał żywy udział w dyskusji.
Był też inicjatorem lub organizatorem szeregu sympozjów poświęconych
tematyce karpackiej. O p u b l i k o w a ł kilka a r t y k u ł ó w dotyczących powstania,
zasad organizacyjnych, programu działania M K K K B (Gładysz 1961 a, 1962a,
1963a, 1964, 1965b, 1981b,d).
Warto też może p r z y p o m n i e ć Jego konsekwencję w nawiązywaniu kontak
t ó w z uczonymi różnych n a r o d ó w i ich umiejętne podtrzymywanie. Świadczy
0 tym rozległa korespondencja z instytucjami etnograficznymi w Czechosło
wacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, Z w i ą z k u Radzieckim, na Węgrzech
1 oczywiście w Polsce. Są tam informacje o planach Komisji i aktualnie
prowadzonych pracach, zaproszenia do udziału w konferencjach i sympozjach,
propozycje t e m a t ó w do opracowania i projekty ich publikacji na lamach
„Etnografii Polskiej" lub innych czasopism. Istotną rolę w zacieśnianiu
współpracy odgrywały osobiste kontakty Profesora, a okazją do bezpośredniej
wymiany p o g l ą d ó w , p r ó c z wspominanych j u ż konferencji, były wizyty
w zagranicznych p l a c ó w k a c h etnograficznych — w uniwersytetach, akademiach
nauk, muzeach- .
Nie m o ż n a p o m i n ą ć usilnych starań, których nie szczędził, by Polskiej
Komisji n a d a ć instytucjonalną formę. Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie
5
4
Dokonało
się to
na posiedzeniu Prezydium
MKKK
w Smolenicach
w
Czechosło
wacji.
5
W
latach
1959-1980
Profesor
uczestniczył
(25-26 I I ) . Bratysława (17-19 V I ) , Warszawa
Starý Smokovec (21-24 X I ) 1964
w
r. -
Kraków
Katedrze
konf. M K K K ; 1962 r. -
(16-19 V) -
Etnografii
między
konf. M K K K ;
Uniwersytetu
w
innymi
(23-24 V I I ) 1965
Brnie,
w
w:
1959
Smokovec (17-20 X ) r. -
Martin-Brno
Instytucie
konf. M K K K ; -
Praga (19-25 I X ) -
1960
r. -
konf. M K K K ;
(10-18 V I ) - wizyta
Etnografii
ČSAV
oraz w Narodowym Muzeum Słowacji i Narodowym Muzeum Moraw: 1967
(11-18 I X ) -
r. — K r a k ó w
konferencje M K K K ;
w
Brnie
r. — Smolenice
pobyt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu
w Pradze, w Instytucie Etnografii Č S A V , w Muzeum Etnograficznym i Narodowym Muzeum
Czech; 1971 r. sta -
Smolenice-Bratysława (15-17X1) -
konf. M K K K ; 1974 r. -
Moravany -
konf. M K K K ; 1973 r. -
konf. M K K K ;
1976 r. -
R o ž n o v k/Radho-
Smolenice (1-5 I X ) -
konf. M K K K B ; — K r a k ó w — Mogilany (17-21 X I ) — V M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja O g ó l n o karpackiego Atlasu Dialektologicznego; 1978 r. 1979 -
Kraków -
Mogilany (8-12
konf. M K K K B ; 1982 r. -
X) -
V y s o k é Tatry (6-9 X I I ) -
konf. M K K K B ;
Szentendre (31 V - 4 V I ) -
1980
konf.
r. -
konf.
MKKKB:
Smolenice (27-31 X )
MKKKB.
-
�118
RÓŻA G O D U L A
referował tę sprawę na posiedzeniach Rady Naukowej I H K M P A N i wy
stępował z p i s e m n ą p r o ś b ą do dyrektora tej placówki.
Kilkanaście
lat trwające wysiłki zakończyły się dopiero w 1976 roku, kiedy to Komitet
Nauk Etnologicznych P A N powołał P o l s k ą Komisję K a r p a c k ą . Funkcję
przewodniczącego powierzono Mieczysławowi Gładyszowi, k t ó r y pełnił j ą do
1984 roku.
Z funkcją tą łączyły się wielorakie obowiązki. Jednym z istotniejszych
było koordynowanie licznych prac podejmowanych przez Komisję. Szczególnego
znaczenia n a b r a ł o to w okresie, gdy w skali m i ę d z y n a r o d o w e j r o z p o c z ę t o
syntetyczne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej w Karpatach
i na B a ł k a n a c h (pasterstwa wysokogórskiego, architektury, folkloru zbójnic
kiego). W związku z tym w ramach sekcji polskiej — tak j a k i w innych
krajach — powstały tzw. podkomisje, czyli zespoły badawcze p o w o ł a n e do
opracowania tych trzech t e m a t ó w szczegółowych. Z czasem, wraz z rozszerze
niem zakresu problematyki badawczej, w czym znaczny udział miał Mieczysław
Gładysz, powstał zespół do opracowania karpackiego atlasu etnograficznego,
kultury muzycznej górali, zespół informacji o źródłach dotyczących kultury
ludowej Karpat oraz podkomisja muzealna . Oczywistą jest rzeczą, że ze
strony Przewodniczącego w y m a g a ł o to wielu czynności o charakterze naukowo- organizacyjnym, choćby tylko p r z y p o m n i e ć współudział w wypracowaniu
założeń badawczych zespołów, planu ich działalności czy też aktywne
uczestniczenie w spotkaniach roboczych poszczególnych podkomisji.
Niemal dwudziestopięcioletnia działalność Profesora w Komisji Karpackiej
przedstawia się bogato. Trudno oczywiście z a p r e z e n t o w a ć wszystkie Jego
przedsięwzięcia, wypowiedzi czy inspirujące pomysły, k t ó r e niejednokrotnie
powstawały w trakcie ożywionej dyskusji. N a u w a g ę zasługuje udział
Mieczysława G ł a d y s z a w wypracowaniu problematyki badawczej Komisji.
Był jednym z t w ó r c ó w planu b a d a ń w Karpatach — projektu strony polskiej,
k t ó r y został przezeń przedstawiony na polsko-czechosłowackiej konferencji
w Warszawie w 1959 roku.
W propozycji tej szczególnie akcentowano konieczność ujednolicenia
tematyki, metod i narzędzi badawczych, by uzyskać j a k najbardziej p o r ó w n y
walne materiały. Badania terenowe powinny być przeprowadzane synchronicz
nie we wszystkich wytypowanych miejscowościach. Przy wyborze p u n k t ó w
badawczych „ w i n n o się przede wszystkim uwzględnić p o d o b i e ń s t w o w a r u n k ó w
geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związ
ku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji
Karpat w oparciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno6
h
Przewodniczącą
zespołu
d/s
pasterstwa
została
prof,
dr
B.
Kopczyńska-Jaworska.
zespołu d/s architektury — doc. dr M . G ł a d y s z o w a , f o l k l o r u z b ó j n i c k i e g o — prof, dr D . Simonides,
karpackiego atlasu etnograficznego — prof, dr J. Klimaszewska, k u l t u r y muzycznej górali —
doc. dr J. Stęszewski. informacji
komisji muzealnej — dr F.
o ź r ó d ł a c h — doc. dr A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , a pod
Midura.
�119
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
-fizjograficzne, gospodarcze i j ę z y k o w e " . N a d t o Referent zwrócił u w a g ę na
konieczność „ o p r a c o w a n i a bibliografii etnograficznej i stanu b a d a ń nad k u l t u r ą
ludową Karpat oraz historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględ
nieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach". Propozycja o b e j m o w a ł a
również „sporządzenie wykazu muzealiów etnograficznych i rozpoczęcie
serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w " , wreszcie „ o p r a c o w a n i e przeglądu
etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem m a t e r i a ł ó w zawartych w pu
blikowanych źródłach historycznych". J e d n a k ż e za najpilniejsze u w a ż a n o
podjęcie tych t e m a t ó w badawczych, k t ó r e naświetlałyby pochodzenie kultury
ludowej w Karpatach. S p o ś r ó d nich na plan pierwszy wysuwa się opracowanie
roli pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym (Gładysz
196la, s. 341-342). J u ż wówczas przyjęto, że właśnie pasterstwo stanie
się tematem w i o d ą c y m w m i ę d z y n a r o d o w y c h badaniach inspirowanych przez
Komisję.
W i o s n ą 1960 roku, mimo trudności organizacyjnych, Polska Komisja
Karpacka p o s t a n o w i ł a r o z p o c z ą ć badania terenowe nad organizacją pasterstwa
wysokogórskiego, k t ó r e kontynuowano w następnych latach. Niezaprzeczalnym
walorem tej akcji było to, że prowadzono ją równocześnie na całym
obszarze Karpat Polskich, za p o m o c ą tej samej ankiety i kwestionariusza .
Dzięki temu uzyskano w pełni p o r ó w n y w a l n e w y n i k i , k t ó r e w przyszłości
będą wykorzystane w syntetyzującym ujęciu pasterstwa karpackiego (Kopczyńska-Jaworska 1962, 1981). W penetracjach terenowych uczestniczyły placówki
etnograficzne uniwersyteckie i Polskiej Akademii Nauk, także niektóre muzea
oraz Śląski Instytut Naukowy w Katowicach ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1962,
s. 322; G ł a d y s z 1962a, s. 25). P o ś r ó d innych czynny udział w badaniach
brali pracownicy krakowskiego Z a k ł a d u Etnografii I H K M , kierowanego przez
Mieczysława G ł a d y s z a .
Dostrzegając pilną potrzebę wykonania prac podstawowych, j u ż w 1958 roku
Profesor zainicjował opracowanie Bibliografii historii kultury ludowej Karpat.
Siedmioosobowe grono e t n o g r a f ó w pod naukowym kierownictwem Mieczy
sława G ł a d y s z a w k r ó t k i m czasie p r z y g o t o w a ł o pierwszą część Bibliografii [ . . . ]
(red. G ł a d y s z 1960). Obejmuje ona okres od p o ł o w y wieku X I X do 1959
roku. Uwzględnia publikacje najważniejsze i najpełniej ujęte, także niektóre
przyczynkarskie dotyczące kultury ludowej Karpat Polskich; w niewielkim
7
8
:
Pierwszą
wersję
kwestionariusza
opracowała
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
w
1960
roku.
Po dyskusji w czasie obrad w Smokowcu w 1961 r o k u p o w s t a ł a druga wersja, w większym
stopniu
nastawiona
podstawa
kwestionariusz
i wierzenia
na badania p o r ó w n a w c z e ,
poszukiwań
terenowych
poszerzono
m. in. o
(Jaworska
dział
(J. Klimaszewska), ponadto
która
została
1981.
s.
budownictwa
wprowadzono
t y l k o w j e d n y m sezonie przy jego p o m o c y
prowadzili
Zespól
pracował
w składzie:
W
przez
MKKK
następnych
M.
uzupełnienia
(J. O l ę d z k i ) -
8
przyjęta
(oprać.
(A. K o w a l s k a - L e w i c k a , M . M a r k u s ) i k u l t u
się potem w ł a s n ą wersją ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
85).
Gładyszowa),
w zakresie
(Gładysz
badania t a k ż e
latach
jako
ten
magię
pożywienia
1962a, s. 30). Jednak
Słowacy,
posługując
1981, s. 85-86).
M . Gładyszowa.
Z. Szromba. D . T y l k o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz.
A.
Kowalska-Lewicka, I . N i z i ń s k a .
�120
RÓŻA G O D U L A
wyborze natomiast prezentuje wyniki nauk pomocniczych, k t ó r e m o g ą posłużyć
do głębszej interpretacji zagadnień etnograficznych (Gładysz 1960c, s. I I ) .
M i m o zastrzeżeń Redaktora, że to p r ó b a robocza wymagająca uzupełnień
i weryfikacji, warto zauważyć, że była to pierwsza tego rodzaju publikacja
i c h o ć b y dlatego właśnie znacząca. M i a ł a z o r i e n t o w a ć badaczy Karpat
„ [ . . . ] w zakresie i charakterze polskiego dorobku z dziedziny etnografii
i nauk pomocniczych" (Gładysz 1960c. s. I I ) . Trzeba d o d a ć , że zadanie
to jest ciągle aktualne.
Spełniła jeszcze j e d n ą w a ż k ą rolę inspirując badaczy innych krajów.
Warto p r z y p o m n i e ć , że j u ż na pierwszej konferencji krakowskiej M K K K
w 1959 roku przyjęto wniosek Profesora dotyczący systematycznego opraco
wania bibliografii karpackich przez poszczególne kraje. W następnych latach
b ę d ą trwały prace w Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Jugosławii
i Bułgarii (Frolec 1981, s. 40-41). W 1967 roku ukazały się
Materiały
do bibliografii węgierskiej
(Fóldes, Gyorgyi) oraz jugosłowiańskiej
(Damaćinovic, Gavazzi) j a k o kolejne części Bibliografii historii kultury ludowej
Karpat, w s p ó ł r e d a g o w a n e przez Mieczysława Gładysza. Natomiast krakowski
zespół w nieco zmienionym s k ł a d z i e , lecz nadal pod kierunkiem Profesora,
przygotował d r u g ą część bibliografii polskiej za lata 1960-1967 (red. G ł a d y s z
1974c).
Ostatecznym celem m i ę d z y n a r o d o w y c h b a d a ń w Karpatach i na B a ł k a n a c h
ma b y ć syntetyczne ujęcie kultury ludowej tego obszaru. W związku z tym
na wielu posiedzeniach roboczych Komisji, sympozjach krajowych i kon
ferencjach m i ę d z y n a r o d o w y c h dyskutowano problem wyboru właściwego
sposobu badania kultury. Ogólnie rzecz ujmując, zarysowały się dwie
koncepcje. Jedna to scharakteryzowane wcześniej badania tematyczne, polega
j ą c e na jednoczesnym zebraniu materiału na ściśle określony temat, na obszarze
całej góralszczyzny w wytypowanych punktach badawczych i przy użyciu
tych samych narzędzi. Przypomnijmy, że t a k ą właśnie p r o c e d u r ę zastoso
wano w pierwszych eksploracjach terenowych Komisji w zachodnim łuku
Karpat na temat kultury pasterskiej. Propozycję a l t e r n a t y w n ą , k t ó r ą przyjęto
nieco później, c h o ć r o z w a ż a n o j ą j u ż w czasie pierwszych dyskusji, stanowiły
badania monograficzne, d ą ż ą c e do ujęcia pełnego stanu kultury na obszarze
z a w ę ż o n y m do niewielkiego regionu, a nawet jednej wsi (Gładysz 1972e,
s. 65-66). W y m a g a j ą one udziału szeregu dyscyplin. Dopiero bowiem —
uzasadniał Kazimierz Dobrowolski — „przez skrzyżowanie k ą t ó w widzenia
[ . . . ] na ten sam przedmiot badawczy wyrastają zagadnienia nowe, ukazują
się zależności do tej pory nie dostrzeżone, uwidac
iją się we właściwej
skali [ . . . ] tendencje i prawidłowości г о / \ojo w e "
itury (1961, s. 18).
Doceniając wartości obu metod p o s t ę p o w a n i a , PJ o i c s o r ostatecznie opowie
dział się za tą ostatnią. „ B a d a n i a takie — pisał — dotyczą wszystkich działów
9
4
D o z e s p o ł u p r z y s t ą p i ł a A . Pawlicka, natomiast
A. K o w a l s k a - L e w i c k a .
w t y m etapie prac nie
uczestniczyła
�ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
121
kultury, rozwijającej się w ciągu stuleci w danej miejscowości lub w o k r e ś l o n y m
regionie. W tych to wypadkach nie ograniczamy się do gromadzenia
m a t e r i a ł ó w etnograficznych, ale także źródeł historycznych, a niekiedy archeo
logicznych, zmierzając do ujęcia poszczególnych e t a p ó w rozwojowych.
Interpretacja przebiegających zjawisk, wykrywanie mechanizmu procesu kultu
rowego umożliwia podejmowanie problematyki ogólnej, dającej dalekie perspek
tywy i głębszy sens badaniom etnograficznym". W ten s p o s ó b prowadzone
badania „przyczynią się do usunięcia zbyt pośpiesznych i uproszczonych
uogólnień, budowanych na podstawie znajomości drobnych wycinków teryto
rialnych i kulturowych" (Gładysz 1962a, s. 31-32). Jego zdaniem, obrany
przez Komisję kierunek badawczy, który prowadzi do poznania m i k r o kultur, jest j a k najbardziej słuszny, daje bowiem gruntowne podstawy
do syntetycznego ujęcia kultury ludowej w całym masywie karpackim
(Gładysz 1972e, s. 66).
D o w o d n y m wyrazem takiej postawy Profesora bylo bardzo szybkie, bo
j u ż w 1962 roku. rozpoczęcie b a d a ń na Polskim Spiszu. Opracowanie
monografii tego regionu zostało p o w i ą z a n e z planami naukowo-dydaktycznymi
Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, k t ó r ą od 1960 roku
kierował Mieczysław G ł a d y s z . W dużej mierze badania były prowadzone przez
Zbigniewa Białego, także przez niektórych p r a c o w n i k ó w Katedry; ponadto
znaczny udział mieli też magistranci i studenci. Realizowano je poprzez
indywidualne wyjazdy w teren, wakacyjne praktyki studenckie oraz obozy
naukowe Sekcji Karpackiej K o ł a Naukowego E t n o g r a f ó w im. Kazimierza
Moszyńskiego przy K E S U J .
Badania spiskie zaplanowano j a k o p r a c ę interdyscyplinarną. W związku
z t y m podjęto współpracę z r ó ż n y m i dziedzinami nauki, by j a k najpełniej
p o z n a ć i zrozumieć kulturę. Najogólniej rzecz ujmując chodziło o takie
dyscypliny, k t ó r e za przedmiot dociekań mają rzeczywistość k u l t u r o w ą
i przyrodniczą wsi, człowieka widzianego w kategoriach kulturowych jak
i w aspekcie biologicznym; o nauki rozpatrujące społeczną, k u l t u r o w ą
egzystencję ludzi, spełniającą się w stałym kontakcie ze środowiskiem na
t u r a l n y m i " (Biały 1987, s. 46). Badania kompleksowe na Spiszu nie przy
niosły w pełni sytysfakcjonujących wyników, bowiem oczekiwanie, że w trakcie
wspólnych studiów nawiąże się p o m i ę d z y badaczami twórczy kontakt
i rozwiązaniu ulegną problemy wnoszone przez poszczególne nauki, spełniło
się tylko w niewielkim stopniu (Biały 1987, s. 48). N a podkreślenie
zasługuje j e d n a k ż e j u ż samo podjęcie takich b a d a ń w dobie nasilającej
się specjalizacji nauk, które operują coraz bardziej hermetycznymi j ę z y k a m i .
P r ó b a zmierzenia się z t r u d n o ś c i a m i , powstającymi w toku roboczych
k o n t a k t ó w różnych dyscyplin na ich pograniczach, niewątpliwie jest intere
sującym doświadczeniem. Wymiernym efektem tej współpracy są artykuły
i n
Ogółem
w kompleksowych badaniach
naukowych z siedmiu uczelni K r a k o w a .
na
Spiszu
wzięło u d z i a ł p i ę t n a ś c i e dyscyplin
�122
RÓŻA G O D U L A
omawiające zagadnienia o charakterze interdyscyplinarnym, wspólnie opraco
wane przez przedstawicieli różnych nauk (Biały, Kobyłecki, Węgrzyn 1972;
Biały, G ó r k a 1987) oraz publikacje specjalistów, którzy starają się uwzględnić
punkt widzenia także innej — niż własna — dyscypliny (Jaworski, Kobyłecki
1977; P a n k ó w n a 1987; Kaczanowski 1987).
Zasadniczym celem b a d a ń na Spiszu miało być całościowe ujęcie kultury
ludowej w przeszłości i obecnie ze szczególnym uwzględnieniem procesu
p r z e o b r a ż e ń oraz roli i miejsca e l e m e n t ó w tradycyjnych we współczesnym
życiu wsi. O wytypowaniu do b a d a ń monograficznych zadecydowała specyfika
kultury tego subregionu karpackiego. Tutaj przecież nawarstwiały się w ciągu
wieków fale osadnicze, jedne z najbardziej zróżnicowanych pod względem
etnicznym, jakie wystąpiły w Karpatach Polskich. Wskutek tego wykształciła
się kultura charakterystyczna dla pogranicza etnicznego — j a k określa Mie
czysław G ł a d y s z — polsko-słowacko-ruskiego. gdzie duży wpływ mieli także
koloniści niemieccy i l u d n o ś ć cygańska. Nadto, w niektórych wsiach spiskich
jeszcze do okresu międzywojennego p a n o w a ł y półfeudalne formy s t o s u n k ó w
społeczno-gospodarczych (Gładysz 1972e. s. 66-67).
W pierwszym rzędzie badania zmierzały do przedstawienia podstaw byto
wania (rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła i innych zajęć pozarolniczych) na
tle w a r u n k ó w naturalnych, s t o s u n k ó w demograficznych i osadniczych. P r ó c z
wymienionych, u w z g l ę d n i o n o inne tematy szczegółowe: budownictwo miesz
kalne i gospodarcze, wyposażenie wnętrza, niektóre formy reliktowe (in
stytucję tzw. żelarzy) oraz szeroko r o z u m i a n ą k o n s u m p c j ę . Z czasem
problematyka b a d a ń rozszerzyła się, obejmując pozostałe dziedziny kultury,
między innymi o b r z ę d o w o ś ć (rodzinną, d o r o c z n ą ) i obyczajowość, twórczość
artystyczną. Warto przy tym zaznaczyć, że p o c z ą t k o w o zainteresowania
badaczy k o n c e n t r o w a ł y się wyłącznie na środowisku górali spiskich, lecz
j u ż w drugiej połowie lat sześćdziesiątych r o z p o c z ę t o systematyczne badania
wśród społeczności cygańskiej, od dawna osiadłej na Spiszu. W ten s p o s ó b
zostały zainicjowane pierwsze w Polsce systematyczne badania nad Cyganami
karpackimi, k t ó r e są do dziś kontynuowane (Biały 1987, s. 45).
Rezultatem tej akcji badawczej jest dwadzieścia pięć prac magisterskich,
powstałych pod kierunkiem naukowym Profesora
oraz dwie rozprawy
doktorskie, których był p r o m o t o r e m . Trzeba jeszcze w s p o m n i e ć o licznych
publikacjach, głównie artykułach rozrzuconych po czasopismach etnograficz
nych, które powstały w wyniku b a d a ń prowadzonych na Spiszu przez
K a t e d r ę Etnografii Słowian UJ z a r ó w n o w czasie, gdy Profesor był jej
kierownikiem, jak też kontynuowanych po Jego odejściu na emeryturę
11
12
' i Z o b . pozycje: 96, 108. 111. 122. 125. 128, 130, 136. 144-145. 148.
169. 185, 188-189. 194-195. 198, 201. 208, 212 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979).
150,
165,
E. K r a s i ń s k a . Żródla chłopskiej
wiedzy rolniczej w drugiej polonie XIX i XX
wieku
<un przykładzie
wybranych wsi karpackich I. masz., 1975; Cz. R o b o t y c k i . Tradycja,
moralność
i obyczaj w środowiska
wiejskim
wsi Jurgów
na Spiszu. Studium elologiczne,
masz.. 1977.
Ta ostatnia praca została później o p u b l i k o w a n a ( R o b o t y c k i 1980).
�123
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
1 3
w 1973 r o k u . Podsumowaniem, w pewnym sensie, b a d a ń na Spiszu jest
pierwszy tom Studiów spiskich, k t ó r y obejmuje zagadnienia ś r o d o w i s k a
naturalnego i w a r u n k ó w gospodarowania, problemy antropologiczne i dialektologiczne oraz historyczne uwarunkowania kultury ludowej tego regionu
(Polski Spisz 1987).
„ R o z w i ą z a n i e splotu zagadnień występujących w kulturze m i e s z k a ń c ó w
większych terytoriów nie należy do z a d a ń łatwych — twierdził Mieczysław
G ł a d y s z — jeśli nie będzie poprzedzone opracowaniami niewielkich skupisk
ludzkich, u k s z t a ł t o w a n y c h w jednolitych warunkach historyczno-geograficznych" (1966c, s. 8). Dlatego też uparcie zmierzał do tego, by powstały
etnograficzne monografie pozostałych r e g i o n ó w Karpat. W 1967 r o k u Z a k ł a d
Etnografii Polski I H K M P A N w Krakowie przy udziale Katedry Etnografii
Słowian UJ rozpoczął tego typu badania w Beskidzie Śląskim pod naukowym
kierunkiem Profesora . Jeśli chodzi o Z a k ł a d krakowski, to niemałą rolę
w podjęciu prac monograficznych o d e g r a ł o pragnienie Mieczysława Gładysza,
by kierowana przez Niego p l a c ó w k a specjalizowała się w problematyce
karpackiej. Wyrazem tego są późniejsze prace Z a k ł a d u na terenie Beskidu
Sądeckiego i Żywieckiego. Badania w Sądeckiem r o z p o c z ę t o jeszcze w 1961
roku w ramach o g ó l n o k a r p a c k i e j akcji M K K K na temat kultury pasterskiej
(Tylkowa 1962). Systematycznie prowadzono je w drugiej polowie lat
siedemdziesiątych pod kierunkiem naukowym A n n y
Kowalskiej-Lewickiej,
a z a k o ń c z o n o opublikowanymi opracowaniami monograficznymi (Kowalska-Lewicka 1980; Studia 1985). Natomiast planowa eksploracja Żywiecczyzny,
r o z p o c z ę t a w 1981 roku, trwa n a d a l .
G ł ó w n e założenia i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a był podobny we wszystkich
badaniach monograficznych odbywających się w Karpatach. D ą ż o n o do
całościowego ujęcia zjawisk i w y t w o r ó w kulturowych, ulegających p r z e o b r a ż e
niom w procesie historycznego rozwoju. Badania prowadzono w wytypo
wanych miejscowościach, reprezentujących niewielkie regiony określone od
miennością struktury gospodarczej i społecznej, ukształtowanej historycznie
(Gładysz 1972e, s. 69). Tak więc Beskid Śląski pozostający w pewnej
izolacji od reszty Karpat Polskich, jeszcze w latach dwudziestych naszego
stulecia c h a r a k t e r y z o w a ł się d u ż ą zachowawczością k u l t u r o w ą , z wciąż
żywymi elementami wołoskimi. W regionie tym szczególnie jaskrawo uwi
daczniają się z a c h o d z ą c e współcześnie procesy niwelacji tradycyjnej kultury
14
1?
B
P o w s t a ł o też kilkanaście prac magisterskich, które znajdują się w Archiwum
Katedry
Etnografii Słowian U J .
1 4
W latach sześćdziesiątych badania monograficzne prowadzono również w Bieszczadach.
Realizował je Zaklad Etnografii Polski I H K M w Warszawie, kierowany przez A. Kutrzebę-Pojnarową. Od 1963 roku podjęto problematykę związaną z kształtowaniem się nowej społeczności
wioskowej w
regionie zaludnianym przez o s a d n i k ó w
różnego
pochodzenia — zob.
artykuł
M . Biernackiej w niniejszym tomie.
1 5
W przyszłości planowane jest monograficzne opracowanie kultury ludowej regionu.
W druku
dzieci
znajduje
w Żabnicy
się obszerny artykuł
w Beskidzie
Żywieckim,
K.
Kwaśniewicz,
„Karta Groni", t. 14:
„Godnie
1988.
święta"
w
relacjach
�124
RÓŻA G O D U L A
wsi. Z kolei Żywiecczyzna, k t ó r a wprawdzie sąsiaduje ze Śląskiem, jednak
kultura ludowa tego obszaru kształtowała się w odmiennych warunkach
historyczno-gospodarczych. Różnicę tę pogłębia niższy niż na Śląsku stopień
rozwoju gospodarczego na nizinach, k t ó r e s t a n o w i ą swoiste zaplecze dla
przeludnionych wsi Beskidu Żywieckiego (Gładysz 1972e, s. 66-67). Wreszcie
Sądeckie, część Karpat Polskich stosunkowo najsłabiej penetrowana przez
etnografów. Region zróżnicowany pod względem stopnia zaawansowania
w p ł y w ó w kultury masowej, o wsiach zachowawczych oraz będących ich
przeciwieństwem — j u ż zurbanizowanych. Badania pokazały różnice we współ
cześnie zachodzących przeobrażeniach kulturowych na t y m terenie (Kowal
ska-Lewicka 1980; Studia 1985).
Pragnieniem Profesora było monograficzne opracowanie Podhala, k t ó r e
Go fascynowało swoją specyfiką k u l t u r o w ą , a „ . . . k t ó r e g o habitus od
wielu dziesiątek lat budzi szerokie zainteresowanie". Wieś p o d h a l a ń s k a —
pisał — stanowi dla badaczy „ n a t u r a l n e laboratorium, w k t ó r y m m o ż n a
o b s e r w o w a ć rolę tradycji w obecnie z a c h o d z ą c y m procesie w z m o ż o n y c h
p r z e o b r a ż e ń z a r ó w n o w miejscowej kulturze, j a k też w świadomości jej
t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w " . K u l t u r ę l u d o w ą na Podhalu m o ż n a zatem r o z p a t r y w a ć
z wielorakich p u n k t ó w widzenia. „ P o pierwsze — j a k o produkt pogranicza
etnicznego, na k t ó r y m w szczególny s p o s ó b przebiegają procesy kulturowe,
p r o w a d z ą c e do wzbogacania z a s o b ó w kultury miejscowej i bliskich p o w i ą z a ń
nie t y l k o z k u l t u r ą polskiego zaplecza, ale także z kulturami sąsiednich
n a r o d ó w . Po drugie — j a k o e n k l a w ę wśród o b s z a r ó w o tradycyjnych u k ł a d a c h ,
w której z a c h o w a ł a się najdłużej, a nawet do obecnych czasów, największa
ilość w y t w o r ó w archaicznych, spełniających określone funkcje we współczesnym
życiu wsi. Po trzecie — j a k o czynnik regenerujący i nadal wiążący społeczność
l o k a l n ą i część jej pozostającą w diasporze oraz j a k o bodziec wywołujący
nieustanne natężenie aktywności produkcyjnej, a zwłaszcza artystycznej. Po
czwarte — j a k o region, k t ó r e g o wytwórczość, a szczególnie sztuka, odegrała
i nadal odgrywa swoistą rolę we wzbogacaniu kultury o g ó l n o n a r o d o w e j "
(Gładysz 1979, s. 59).
C h ę ć poznawania kultury górali p o d h a l a ń s k i c h starał się rozwijać wśród
swoich w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w . Pod Jego kierunkiem p o w s t a ł a
dysertacja d o k t o r s k a , później opublikowana (Zambrzycka-Kunachowicz
1974), oraz dziewięć prac magisterskich . O p r ó c z zagadnień podstawowych —
16
1 7
1 6
skiego
A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z . Uwarunkowanie
(na przykładzie
wybranych
wsi Kotliny
Nowotarskiej),
pozycji
społecznej
rzemieślnika
wiej
masz.. 1972. Badania na Podhalu
autorka rozpoczęła na początku lat pięćdziesiątych w kilkuosobowym zespole, który zamierzał
opracować
kulturę l u d o w ą
Ludoznawcze,
prof.
К.
regionu. Patronat nad badaniami objęło
Moszyński
podjął
się ogólnej
kierownictwo powierzono dr A . Kowalskiej-Lewickiej.
Zakładu Etnografii Polski I H K M
opieki
Polskie Towarzystwo
naukowej,
a
bezpośrednie
W 1954 r. w związku z utworzeniem
P A N i zatrudnieniem w nim trzech uczestniczek
badań,
prace nad monografią Podhala weszły w plan Zakładu ( K o w a l s k a - L e w i c k a 1958).
n
1979).
Zob. pozycje: 95,
103,
119,
166,
171,
180,
189, 205, 207 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a
�ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
125
dotyczących stanu b a d a ń etnograficznych na Podhalu, wkładu badaczy
indywidualnych i placówek muzealnych w poznanie kultury regionu — opraco
wano też tematy szczegółowe z dziedziny kultury społecznej i duchowej
ze szczególnym uwzględnieniem problemu przeobrażeń.
Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , karpacki program M K K K B częściowo realizowała,
w m i a r ę swoich możliwości. Katedra Etnografii Słowian UJ głównie poprzez
powiązanie go z planami naukowo-dydaktycznymi. W rezultacie p o w s t a ł o
kilkadziesiąt prac magisterskich kierowanych przez Profesora. Zakresem za
interesowań objęto — o p r ó c z Spiszą, Podhala i Śląska Cieszyńskiego — także
inne obszary Karpat, a t o : Żywiecczyznę, O r a w ę , rejon Suchej Beskidzkiej.
Gorce, Limanowskie, Sądeckie, Rzeszowskie, Sanockie. Rozrzut tematyczny
prac jest szeroki, obok bowiem podstaw bytowania opracowano szereg
zagadnień społecznych, także z dziedziny sztuki ludowej, folkloru i muzeal
n i c t w a . Warto zwrócić uwagę na d b a ł o ś ć Promotora, by dla k a ż d e g o
z penetrowanych o b s z a r ó w Karpat Polskich p o w s t a ł o opracowanie stanu
i potrzeb b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Eksploracja Karpat nie została
przez K E S U J z a k o ń c z o n a . Nadal prowadzone są badania, najczęściej
w formie ćwiczeń metodycznych i praktyk wakacyjnych s t u d e n t ó w , powsta
j ą też magisteria z poszczególnych r e g i o n ó w poruszające szeroki wachlarz
t e m a t ó w . T w o r z ą one p o w a ż n ą p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą dla przyszłych, syntetycz
nych ujęć kultury ludowej obszaru karpackiego.
N i e u s t a n n ą troskę Profesora wzbudzał powiększający się z roku na rok
zasób źródeł dotyczących Karpat i ich rozproszenie po archiwach wielu
instytucji, nie tylko etnograficznych. C h c ą c rozeznać się w sytuacji, Mieczysław
G ł a d y s z kilkakrotnie (w latach 1968, 1977 i 1978) wysyłał odpowiednio
zredagowane ankiety do kilkudziesięciu placówek i o s ó b indywidualnych,
p r o w a d z ą c y c h badania etnograficzne w Karpatach. Zawierały one szczegółowe
pytania o rodzaj i liczbę z b i o r ó w (materiały piśmienne, fotografie, rysunki,
taśmy magnetofonowe, filmy), ich zakres tematyczny, terytorialny i czasowy,
s p o s ó b wykorzystania. N a d e s ł a n e odpowiedzi potwierdziły przypuszczenia,
że w wielu miejscach znajdują się p o k a ź n e i interesujące, nieraz unikalne
materiały, a informacja o nich niewielka, często ż a d n a . Oczywiście jest
to bardzo niekorzystna sytuacja. Nie uwzględnia się bowiem j u ż istniejących
danych źródłowych, nierzadko też m n o ż ą się badania na podobne te
maty.
Dlatego też Profesor wielokrotnie p o d e j m o w a ł starania, by u s p r a w n i ć
przebieg informacji. W s p ó ł p r a c u j ą c z muzeami często p o d k r e ś l a ł naglącą
p o t r z e b ę opracowania i opublikowania k a t a l o g ó w etnograficznych z b i o r ó w
muzealnych i archiwaliów. Jego zdaniem, poszerzanie i u d o s t ę p n i a n i e pod18
l 9
i» Por. pozycje 93,
1979).
| g
100,
112,
118,
123.
172,
179, 203.
211 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a
Pozycje: 104, 124, 154. 161, 164 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979) oraz praca o sygn.
151 w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J .
�126
RÓŻA G O D U L A
stawowych źródeł naukowych poprzez „przedstawienie w możliwie pełnej
dokumentacji naukowej systematycznie u p o r z ą d k o w a n y c h obiektów, zgroma
dzonych w określonej kolekcji, należało zawsze do najbardziej istotnych
osiągnięć placówek muzealnych" (Gładysz 1977, s. 7). P o m y s ł opracowania
e k s p o n a t ó w etnograficznych podjęło niewielkie muzeum regionalne w Rabce,
gdzie p o w s t a ł rozumowany katalog z b i o r ó w sztuki (Jabłońska 1977). Akcentu
j ą c niecodzienność tego przedsięwzięcia w dziejach polskiego muzealnictwa
etnograficznego Mieczysław G ł a d y s z postulował, by pełną d o k u m e n t a c j ą
objąć całość z b i o r ó w muzealnych. „ A przecież tego rodzaju katalogi są
w rezultacie osiągnięciem badawczo-naukowym o podstawowym znaczeniu
dla dalszych losów muzealnictwa, j a k też rozwoju etnografii historycznej"
(Gładysz 1977, s. 6).
I n n ą ciekawą inicjatywą Profesora był projekt „Etnograficznego Infor
matora Karpackiego", k t ó r y powstał w 1974 roku. Miał to być biuletyn
uwzględniający całokształt informacji o działalności naukowo-badawczej,
wydawniczej, muzealnej, oświatowej i innej, prowadzonej przez różne instytucje
i osoby indywidualne w zakresie kultury ludowej o b s z a r ó w karpackich.
W związku z t y m do wielu p l a c ó w e k i badaczy rozesłane zostały pytania
dotyczące prac naukowo-badawczych indywidualnych i zespołowych, pozycji
opublikowanych, innych form działalności związanej z Karpatami lub realizo
wanej na terenie Karpat. Informator przygotowywany w Katedrze Etnografii
Słowian UJ miał się u k a z y w a ć dwa razy w roku. Niestety, głównie
z przyczyn finansowych i technicznych pomysł ten nie został zrealizowany.
Natomiast od 1983 roku w K E S U J trwają prace, kierowane przez
A n n ę Zambrzycka-Kunachowicz, nad utworzeniem banku danych o materiałach
ź r ó d ł o w y c h dotyczących kultury ludowej Karpat. Inicjatorem przedsięwzięcia
był Mieczysław Gładysz. Jego staraniem zespół zajmujący się t y m zagadnieniem
został włączony do Polskiej Komisji M K K K B . Zadaniem banku danych
jest gromadzenie, opracowywanie i u d o s t ę p n i a n i e informacji o źródłach archi
walnych z zakresu kultury ludowej w Karpatach. Organizatorzy założyli,
iż przede wszystkim zostaną zgromadzone dane o zasobach archiwaliów
etnograficznych z terenu Karpat Polskich. W przyszłości tą działalnością
mają być objęte pozostałe kraje posiadające ź r ó d ł a dotyczące Karpat.
J u ż od paru lat bank informacji systematycznie rejestruje materiały na
podstawie specjalnie opracowanych kart informacyjnych, uwzględniających
wszystkie te dane, k t ó r e wydają się niezbędne dla s p o r z ą d z e n i a pełnej
informacji o źródle. Zamierzeniem t w ó r c ó w banku jest stworzenie optymal
nych w a r u n k ó w do korzystania ze zgromadzonych danych. P o n i e w a ż zadanie
takie m o ż e być spełnione tylko dzięki zastosowaniu elektronicznej techniki
przetwarzania informacji, opracowano program komputerowy „ P R O K E S "
przeznaczony do obsługi bazy danych o źródłach dotyczących kultury ludowej
Karpat ( D u s z e ń k o - K r ó l 1986; D u s z e ń k o - K r ó l , Heller 1988).
G ł ę b o k i e zainteresowanie Mieczysława Gładysza etnografią Karpat przeja
wia się nie tylko w działalności naukowo-organizacyjnej związanej z Komisją.
�ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y
LUDOWEJ
127
Widać je w opracowaniach poświęconych góralszczyźnie. P r z y p o m n i e ć m o ż e
warto rozprawy nakreślające sylwetki ludzi mocno związanych z Podtatrzem
(Gładysz 1967а, 1970а, 1972а, c, d).
Artystyczną działalność Stanisława Witkiewicza, związaną z k u l t u r ą ludową,
ujmuje historycznie, w kontekście d o k o n a ń jego p o p r z e d n i k ó w oraz na tle
p r ą d ó w naukowych i artystycznych epoki, w której przyszło temu artyście
tworzyć. P o d k r e ś l a więc inspirujące znaczenie ruchu, k t ó r y dążył do odrodzenia
sztuki o g ó l n o n a r o d o w e j , a ludowej twórczości artystycznej przypisywał podsta
w o w ą rolę w realizacji tej idei (Gładysz 1970a). Przypomina pierwszych,
jeszcze „nielicznych a r t y s t ó w z wolna rozwijających n a r o d o w ą sztukę, m . in.
poprzez sięganie do tematyki ludowej" (1970a, s. V I I ) . Uwypukla rolę
Józefa Ignacego Kraszewskiego, k t ó r e g o „działalność publicystyczna i naukowa
niewątpliwie wpłynęła na ugruntowanie się ambicji posiadania sztuki własnej,
o d r ę b n e j " . Kraszewski „wskazuje — pisze Profesor — na walory artystyczne
i znaczenie historyczne sztuki ludowej", a we współczesnej m u ludowej
twórczości artystycznej „ d o p a t r u j e się kontynuacji form prapolskich" (1970a,
s. I X ) . Problemy postawione przez Kraszewskiego — z a u w a ż a Mieczysław
G ł a d y s z — b ę d ą wielokrotnie dyskutowane i kontynuowane przez wielu
badaczy i a r t y s t ó w (m. in. przez Józefa Ł e p k o w s k i e g o , Jana Karłowicza,
Wojciecha Gersona. Władysława Matlakowskiego. Walerego Eliasza-Radzikowskiego). Podejmuje je również Witkiewicz, włączając się w 1886
roku do „akcji badawczej nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą " , a w dwa lata później
„ogłaszając w pierwszej, obszernej notatce u k s z t a ł t o w a n y już właściwie pogląd
na w a r t o ś ć budownictwa i ornamentyki góralskiej" (1970a, s. X ) .
K s z t a ł t o w a n i e się p o g l ą d ó w Witkiewicza na twórczość artystyczną górali
Podtatrza Profesor omawia na tle rozwoju naukowych zainteresowań kulturą
ludową Podhala i rozkwitu fascynacji tym regionem Karpat. Podhale
w epoce Witkiewicza — przypomina Mieczysław G ł a d y s z — urzeka swoją
specyfiką i przyciąga k u l t u r ą o d m i e n n ą aniżeli na nizinach, w szczególności
zaś niepowtarzalnym artyzmem rodzimych w y t w o r ó w . A l e równocześnie jest
ono „w p o c z ą t k a c h okresu zasadniczych p r z e o b r a ż e ń społecznych i kulturo
wych, ogarniających ten niedawno odkryty dla szerszego społeczeństwa
i rozsławiony n a o k ó ł z a k ą t e k g ó r s k i " (1970a, s. X V I I ) . Fala turystów
i kuracjuszy wywołuje zmiany w postawach miejscowej ludności, dostoso
wującej się do potrzeb przybyszy. Proces zanikania kultury tradycyjnej
najszybciej dostrzegalny jest w wyposażeniu wnętrza mieszkalnego, stylu
budownictwa, stroju i języku. W tym kontekście prezentuje Witkiewicza
ulegającego koncepcji powszechnej sztuki narodowej, artystę tworzącego nowe
formy, a jednocześnie oparte na elementach rodzimych, „wskazującego na ory
ginalne walory artystyczne kultury Podhala i możliwości ich wykorzystania w ce
lu wzbogacenia stylu narodowego" (1970a, s. X X X V I I ) . Witkiewicz dostrzega
zacieranie się cech tradycyjnej kultury miejscowej i aktywnie przeciw
stawia się szerzącej się tyrolsko-szwajcarskięj manierze w górskich uzdrowiskach
Galicji. I wreszcie — co warto zaznaczyć — Profesor uwypukla nie znane
�128
RÓŻA G O D U L A
bliżej oblicze twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Pokazuje bowiem uważnego
obserwatora, systematycznie poznającego k u l t u r ę górali, rejestrującego jej
wytwory. Świadczą o tym publikacje Witkiewicza o góralszczyźnie, k t ó r e
posiadają charakter zdecydowanie empiryczny, także notatki z r o z m ó w
z góralami, rysunki, fotografie (Gładysz I970a).
P o d s u m o w u j ą c dokonania twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Mieczysław
G ł a d y s z stwierdza, że „akcja Witkiewicza stała się wydarzeniem doniosłym
w dziejach rozwoju kultury ludowej Podhala, przywracając jej właściwe
oblicze, utrwalając przekonanie wśród górali o wartości ich artystycznego
dziedzictwa, tak bardzo z a g r o ż o n e g o w ostatnim ćwierćwieczu ubiegłego
stulecia przez wpływy obce, nie związane z p o d t a t r z a ń s k i m ś r o d o w i s k i e m "
(Gładysz 1970a. s. X L I ) . Przedstawiając ekspansję stylu zakopiańskiego
w różne dziedziny sztuki, jak i w inne regiony (1970a, s. X X V I I I - X L ) ,
A u t o r konkluduje, iż „styl ten wrócił również do ludu, c h o ć w zmienionej
formie (I970a, s. X X X V I I ) . M o ż n a w t y m względzie p o l e m i z o w a ć z Pro
fesorem. Rodzi się bowiem pytanie, czy rzeczywiście styl z a k o p i a ń s k i
„wyszedł z ludu", w jakiej mierze Witkiewicz wprowadził inne jeszcze
motywy — ludowe, spoza Podhala, j a k i zaczerpnięte ze stylistyki historycz
nej. Natomiast fenomen akceptacji przez górali p o d h a l a ń s k i c h form opartych
wybiórczo na zdobnictwie ludowym, w istocie zaś mocno przestylizowanych
w duchu historyzmu i secesji, niemalże stworzonych na nowo przez przy
bysza ze Ż m u d z i jest przecież zjawiskiem wyjątkowym i wymaga jeszcze
dalszych, pogłębionych b a d a ń (Godula, Węcławowicz 1986).
Prezentacja sylwetki naukowej Juliusza Zborowskiego jest bardziej wyczer
pująca (Gładysz 1967а, 1972а, c, d). P o s t a ć tę widzi Profesor w szero
kim kontekście czasów, w k t ó r y c h Zborowski „wyrósł i p r a c o w a ł " . Przed
stawia zatem rozwój naukowy badacza, k t ó r y dzięki studiom języko
znawczym na Uniwersytecie Jagiellońskim, później lipskim, zyskał gruntow
ne podstawy teoretyczne do ujmowania zjawisk językoznawczych w pers
pektywie historycznej. Natomiast pod wpływem ruchu umysłowego, zro
dzonego „ w młodopolskiej atmosferze ideowo-społecznej i narodowej",
zainteresował się k u l t u r ą l u d o w ą , dostrzegając „rozległe horyzonty poznaw
cze w badaniach etnograficznych" (1972c, s. 19-20). A u t o r p o d k r e ś l a
fakt, że Zborowski bardzo wcześnie spostrzegł istnienie ścisłych p o w i ą z a ń
między g w a r ą a k u l t u r ą społeczności lokalnej. W ten s p o s ó b stal się
jednym z nielicznych — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — którzy dostrzegli
złożoność tego problemu wówczas jeszcze, gdy „ścisłe związki j ę z y k a
z miejscową k u l t u r ą j a k o wynik narastających p r o c e s ó w historycznych nie
były [...] w pełni rozpatrywane" (1972c, s. 17-18). Zborowski najchętniej
p r a c o w a ł na pograniczu j ę z y k o z n a w s t w a i etnografii. Tutaj też — stwierdza
Profesor — osiągnął interesujące wyniki. Idzie tu o „jego wkład w dziedzinę
nazewnictwa. Na podstawie licznych p o s z u k i w a ń terenowych i archiwalnych
o p r a c o w a ł szereg a r t y k u ł ó w , cennych dla historii osadnictwa Podhala"
(1972c, s. 51).
�ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y
LUDOWEJ
129
W a ż n y m nurtem w naukowej działalności Zborowskiego były studia
nad przeszłością i współczesnym życiem wsi góralskiej. Ś w i a d o m i e realizował
nowoczesne wówczas założenia badawcze Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa
T a t r z a ń s k i e g o , której był członkiem. Program zakładał, by nie p o p r z e s t a w a ć
na gromadzeniu zanikających w y t w o r ó w tradycyjnej kultury Podhala, lecz
u j m o w a ć zjawiska kulturowe w ich „geograficznym rozpowszechnieniu i ewolu
cyjnym rozwoju, nie wyłączając nawet najświeższych zmian" (Gładysz
1972c, s. 25). „ W swych opracowaniach — komentuje Mieczysław G ł a d y s z —
Zborowski niejednokrotnie wnika w r ó ż n o r a k i e procesy przeszłości, aby
wyjaśniać z a c h o d z ą c e p r z e o b r a ż e n i a kulturowe. [ . . . ] Chce bowiem widzieć
k u l t u r ę l u d o w ą Podhala we właściwej perspektywie historycznej" (1972d,
s. 286). Profesor p o d k r e ś l a „wielostronny wysiłek poznawczy", charakteryzujący
tego badacza, który zdąża „ d o przekazania przyszłym pokoleniom ginącego
» b a ś n i o w e g o ś w i a t a « Podtatrza" (1972c, s. 22). N a tym też polu Zborowski
osiągnie ciekawe rezultaty, nie tyle j a k o oryginalny uczony, lecz przede
wszystkim j a k o rzetelny badacz, systematycznie g r o m a d z ą c y materiał dzięki
głęboko przemyślanym, naukowym zasadom. „ Z tych bogatych z b i o r ó w —
stwierdza dalej Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą w ciągu wielu lat czerpać
z a r ó w n o językoznawcy, j a k też etnografowie i wszyscy niemal badacze
Podhala" (1972c, s. 49). Prezentując niezmiernie liczny dorobek piśmienniczy
Zborowskiego zwraca uwagę, że unikał on „[...] nęcących uogólnień,
pozbawionych należycie ugruntowanego oparcia, wolał p u b l i k o w a ć wzorowo
zebrany i u p o r z ą d k o w a n y materiał terenowy, wiedząc że będzie on służył
przyszłym pokoleniom badaczy" (1972c, s. 53). Większość jego prac posiada
nieprzemijającą w a r t o ś ć rzetelnego źródła, przekazującego w s p o s ó b mistrzowski
atmosferę rozmowy i psychiczne walory n a r r a t o r ó w góralskich.
D l a pełniejszej oceny jego d o k o n a ń trzeba d o d a ć za Profesorem, że
Zborowski nie potrafił całkowicie wykorzystać bogactwa informacji z zebra
nych przez siebie m a t e r i a ł ó w i właściwie w opracowaniach „nie wyszedł
z fazy przyczynkarstwa nie tylko językoznawczego, ale również etnograficz
nego" (1972c, s. 49). M i a ł d u ż ą wiedzę o góralszczyźnie, a „jednak nigdy
nie p r ó b o w a ł nakreślić bodaj zarysu kultury ludowej Podhala, chociaż
w swych planach badawczych, wypowiedziach czy polemikach nieustannie
podkreślał potrzebę takiego opracowania. Nie zdołał nawet wykończyć
od wielu lat przygotowywanej i zapowiadanej monografii o zasłyszanych
zdarzeniach historycznych, tak swoiście odbitych w świadomości m i e s z k a ń c ó w
Podhala [ — ] . Niestety Zborowski nie rozwinął na większą skalę systema
tycznych p o s z u k i w a ń . Przeszkadzał m u nie tylko chroniczny brak czasu,
r ó ż n o r o d n o ś ć zainteresowań i o b o w i ą z k ó w , ale także niechęć do jednorodnego
przydługiego wysiłku" (1972d, s. 286-287).
Kierując się przekonaniem, że ostatecznej oceny uczonego m o ż n a d o k o n a ć ,
gdy zanalizuje się wszystkie aspekty działalności, Mieczysław G ł a d y s z
przedstawia obu t w ó r c ó w w szerszym uwarunkowaniu społecznym. Pokazuje
więc Witkiewicza borykającego się z t r u d n o ś c i a m i materialnymi i r ó w n o 9 - Etnografia Polska I . X X X I I I 2
�130
RÓŻA G O D U L A
cześnie walczącego o ideową treść własnego życia: człowieka w chwilach
z a ł a m a ń , rozczarowanego brakiem zrozumienia i zainteresowania dla własnej
twórczości. T a k ż e u w a ż n e g o obserwatora życia społecznego, k t ó r y reagował
gwałtownie na niezdrowe stosunki społeczne (1970a). Docenia rolę Zborow
skiego w popularyzacji wiedzy o życiu ludności Podtatrza, p o d k r e ś l a jego
aktywne uczestnictwo w różnych akcjach społecznych, podejmowanych w celu
zachowania ginącej kultury miejscowej. Przede wszystkim zaś omawia jego
niepośledni wkład w rozwój z a k o p i a ń s k i e g o muzeum, z k t ó r e g o uczyni
ośrodek inspirujący i w dużej mierze koordynujący naukowe i kulturalne
poczynania dotyczące regionu (Gładysz 1967а. 1972а, c, d). Niezaprzeczalnym
walorem prezentacji obu t w ó r c ó w jest żywy język relacji, barwna, p i ę k n a
polszczyzna, k t ó r a pomaga w y d o b y ć o s o b o w o ś ć artysty i uczonego.
Przedstawiając rolę Mieczysława G ł a d y s z a w badaniu Karpat należy
w s p o m n i e ć o ciekawie z a p o w i a d a j ą c y m się opracowaniu dziejów etnograficz
nego poznawania kultury ludowej góralszczyzny k a r p a c k i e j . Niestety,
Profesor nie zdołał go u k o ń c z y ć , d o p r o w a d z i ł r o z w a ż a n i a do czasów
neoromantyzmu. Interesujące chyba będzie, gdy nieco szerzej o m ó w i ę treść
Jego ostatniej pracy poświęconej K a r p a t o m .
A u t o r przypomina p o c z ą t k i poznawania tego regionu w epoce stanisławow
skiej; rozwijało się ono ze wzrastającym zainteresowaniem zasobami mineral
nymi o b s z a r ó w górskich. „ R ó w n o c z e ś n i e wywierały wpływ hasła oświecenia,
traktujące masy ludowe j a k o »trzon n a r o d u « , a zwłaszcza naukowy encyklope
dyzm tej epoki inicjujący obiektywne spojrzenie na rzeczywistość k u l t u r o w ą
wsi. P o m a g a ł y także hasła rousseau'wskie z ich t ę s k n o t ą do » ż y c i a w stanie
n a t u r y « i tendencjami do zajmowania się k u l t u r ą l u d ó w pierwotnych,
do których częściowo zaliczano m i e s z k a ń c ó w g ó r " . Ponadto „ [ . . . ] w okresie
przedromantycznym, kiedy to pod wpływem rozpowszechniającego się w Polsce
osjanizmu następuje rozwój zainteresowań folklorem, również góralskim,
s ą d z o n o , że w obyczajach i twórczości ludowej zachowała się » p i e r w o t n a
historia i oblicze c z a s ó w zapadłych«, do czego tak skwapliwie powraca
ideologia m ł o d o p o l s k a pod koniec X I X wieku" (s. 4-5). N a tym tle
eksponuje rolę Stanisława Staszica i Hugona Kołłątaja j a k o tych, k t ó r z y
z a p o c z ą t k o w a l i „ n o w e , realistyczne podejście do zbyt jednostronnie d o t ą d
interpretowanej rzeczywistości karpackiej", nazbyt często opartej na nie
kontrolowanych wieściach, k t ó r e wchodząc w obieg społeczny zniekształcały
ją (s. 3-6).
W okresie pierwszych penetracji terenowych p o d k r e ś l a szczególną pozycję
Seweryna Goszczyńskiego j a k o „twórcy projektu systematycznych b a d a ń
ludoznawczych, zmierzających poprzez stopniowe opisywanie r e g i o n ó w do
całościowego ujęcia kultury ludowej w Polsce. Projekt ten będący pierwszym
p o m y s ł e m długofalowej pracy zbiorowej, wywarł znaczny wpływ na przyszłe
dzieje b a d a ń etnograficznych w Karpatach Polskich" (s. 8). Etnograficzne
opisy góralszczyzny dokonane przez Goszczyńskiego, j a k też innych pisarzy
20
2 , 1
M . G . . Zarys
dziejów
poznawania
kultury
ludowej
Karpat
Polskich,
masz.,
ss.
24.
�ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
131
związanych z nurtem romantyzmu, w szczególności zaś W a c ł a w a Zalewskiego,
Ż e g o t y Paulego, Lucjana Siemieńskiego i Ludwika Delaveaux'a, m i m o
pewnych uproszczeń i skłonności niektórych a u t o r ó w do idealizacji życia
ludności chłopskiej posiadają „ w a r t o ś ć ź r ó d ł o w ą dla poznania wielu faktów
kulturowych, k t ó r e zanikły zupełnie b ą d ź zostały przekształcone j u ż do
k o ń c a X I X wieku" (s. 7). Nadto, wśród „zespołu badaczy ubiegłego stulecia,
kładących podwaliny pod naukowe poznanie kultury ludowej Karpat Pół
nocnych" (s. 11) Mieczysław G ł a d y s z wyróżnia L u d w i k a Zejsznera, Wincentego
Pola i Oskara Kolberga. Ich niewątpliwą zasługą są rzetelne p r ó b y ujęcia
całości kultury ludowej poszczególnych r e g i o n ó w karpackich, prezentujące
systematycznie u p o r z ą d k o w a n y własny materiał terenowy oraz p o c h o d z ą c y
z o p r a c o w a ń wcześniejszych.
Wydatnie wzrastające od połowy X I X wieku zainteresowanie m i e s z k a ń c a m i
wsi różnych r e g i o n ó w Karpat i Podkarpacia, k t ó r e powstaje „przeważnie
w związku z rozwojem o ś r o d k ó w kuracyjnych, a. później t a k ż e akcji
krajoznawczo-turystycznych" przynosi „charakterystyczne dla tego okresu opisy
p o d r ó ż y , r e p o r t a ż e , przyczynkarskie wiadomości, a następnie pełne opracowa
nia atrakcyjnych dziedzin kultury góralskiej. I . . . ] M i m o znacznego nieraz
uczuciowego z a a n g a ż o w a n i a , [ . . . ] popadania w skrajność n a c e c h o w a n ą nieraz
egzaltacją, p r z y n o s z ą c ą opisy rozmijające się z rzeczywistością [ . . . ] " , wiele
z tych relacji — ocenia Mieczysław G ł a d y s z — opartych „ n a bliskiej, bezpo
średniej obserwacji życia i kultury górali karpackich d o s t a r c z a ł o sporo
rzetelnych informacji" (s. 11—12).
„ M o m e n t e m p r z e ł o m o w y m w dziejach poznania kultury ludowej Karpat —
pisze dalej — jest zorganizowanie w 1873 r o k u [ . . . ] Komisji Antropologicznej
Akademii Umiejętności w Krakowie, k t ó r a ma p o d j ą ć » b a d a n i a ludności
ziem polskich, a zwłaszcza p ó ł n o c n y c h i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h s t o k ó w K a r p a t «
zgodnie z wymogami metodologicznymi nowoczesnej etnologii, a więc b a d a ń
prowadzonych planowo, według właściwie opracowanych kwestionariuszy,
tak by „dawały [...] p o d s t a w ę do przyszłych, należycie udokumentowanych
u o g ó l n i e ń czy syntetyzujących ujęć" (s. 13-14).
Badania w Karpatach organizuje Sekcja Etnologiczna Komisji, k t ó r ą
do 1890 roku kierował Oskar Kolberg, bardzo zainteresowany zbieraniem
m a t e r i a ł ó w w t y m rejonie. „ J e d n a k ż e głównym motorem aktywności Sekcji —
co mocno p o d k r e ś l a Mieczysław G ł a d y s z — był Izydor Kopernicki [ . . . ] .
Metody jego p o s z u k i w a ń terenowych stosowane na obszarze Karpat okazały
się na -wskroś nowoczesne, przybierając charakter b a d a ń stacjonarnych.
W nich też stosował b e z p o ś r e d n i ą , o b i e k t y w n ą obserwację oraz sposoby
indagowania aktywizujące procesy myślowe i n f o r m a t o r ó w . W p r o w a d z a ł r ó w n o
cześnie konfrontowanie na miejscu zebranych m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza że
posługiwał się notacjami gwarowymi. [•..] Założenia metodologiczne Kopernickiego [ . . . ] miały służyć aż do pierwszej wojny światowej wielu badaczom,
podejmującym poszukiwania etnograficzne na obszarze Karpat, wpływając
na p o s t ę p prac warsztatowych i teoretycznych" (s. 14-15).
�132
RÓŻA G O D U L A
Omawiając podejmowane wówczas etnograficzne studia nad góralszczyzną
k a r p a c k ą , Mieczysław Gładysz stwierdza, że „zaznacza się wtedy zdecydowane
dążenie do ujęcia konkretu kulturowego j a k o osadzonego nie tylko w —
postulowanej głównie przez r o m a n t y k ó w — przeszłości obyczaj owo-historycznej, ale nade wszystko w realiach społeczno-gospodarczych, uzależnionych
od lokalnych s t o s u n k ó w ustrojowych oraz od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k a
naturalnego, na k t ó r e g o znaczenie wskazywano nieraz od czasów Staszica.
Poczęto też coraz częściej z w r a c a ć uwagę na p o w i ą z a n i a kulturowe pomiędzy
sąsiednimi obszarami karpackimi i p o d g ó r s k i m i , a nawet odległymi regionami
tego masywu, b ą d ź innymi terenami górskimi [ . . . ] . Dostrzegano przy tym
o g ó l n o k a r p a c k ą j e d n o ś ć elementów niektórych dziedzin kultury, a szczególnie
pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r y m interesowano się najwcześniej, bo j u ż
w k o ń c u X V I I I wieku w relacjach p o d r ó ż n i k ó w , widząc w nim »jądro«
kultury karpackiej" (s. 16).
Na rozwój wielorakich zainteresowań oraz s t u d i ó w nad góralszczyzną
k a r p a c k ą zdecydowany wpływ wywarły „lata w z m o ż o n e g o ruchu umysłowego,
przynoszącego p r z e m i a n ę postaw świadomościowych i rozkwitu na tym podłożu
neoromantyzmu polskiego, zwanego w swej wczesnej fazie ruchem m ł o d o
polskim" (s. 19). A u t o r przedstawia rolę Stanisława Witkiewicza w nobilitacji
sztuki podhalańskiej — wytworu kultury ludowej, który „nie jest j u ż prze
mijającym obiektem historycznym, ale staje się podmiotem, liczącym się
w rozwoju kultury narodowej [ . . . ] . Głębsze zainteresowanie szeroko pojmo
waną sztuką — komentuje — zaczyna się w tym czasie rozwijać nie tylko
przez doszukiwanie się w niej ciągłości tradycji, lecz także oryginalności
w rozwiązywaniu r ó ż n y c h założeń artystycznych. P o c z ę t o też w y d o b y w a ć
s p o ś r ó d rzeszy t w ó r c ó w ludowych jednostki utalentowane, charakteryzując
bliżej ich o s o b o w o ś ć " (s. 17-18).
Wzrost fascynacji miejscową k u l t u r ą sprzyja podejmowaniu r ó ż n o r o d n y c h
akcji kolekcjonerskich oraz badawczych. Te ostatnie, prowadzone z a r ó w n o
przez b a d a c z y - a m a t o r ó w (Władysława Matlakowskiego i Jana Kleczyńskiego),
wywodzących się z kręgu m i ł o ś n i k ó w Tatr przybyłych tu z zewnątrz, jak
też przez twórczych przedstawicieli młodej inteligencji góralskiej (Andrzeja
Stopkę, Józefa Kantora, Wojciecha Brzegę, Władysława Orkana), posiadają
cych „bezpośrednią znajomość życia i kultury wsi", z a o w o c o w a ł y pracami
o dużej wartości poznawczej, przyczyniając się „ d o poszerzenia zakresu
informacji pozwalających na uzyskanie coraz pełniejszego obrazu kultury
r e g i o n ó w karpackich [ . . . ] " (s. 17-19).
Od k o ń c a X I X wieku „ u m a c n i a się coraz bardziej ś w i a d o m o ś ć zanikania
kultury tradycyjnej aż do jej całkowitego »rozmycia« pod wpływem szybkich
zmian w a r u n k ó w bytowych. Potrzeba jej rejestrowania, sygnalizowana j u ż
w połowie zeszłego stulecia chociażby w pismach Zejsznera, Siemińskiego,
a szczególnie Janoty, krystalizuje się teraz zdecydowanie w wypowiedziach
wielu badaczy", między innymi W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego, także Bronisława
Malewskiego, by nie w s p o m n i e ć o Witkiewiczu (s. 20).
�133
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
Na tym urywają się r o z w a ż a n i a Profesora. Nie zdążył j u ż zaanałizować
wkładu innych badaczy w rozwój s t u d i ó w nad k u l t u r ą ludową regionu,
a w planach miał całościowe ujęcie dziejów i podstaw teoretycznych
poznawania kultury ludowej Karpat Polskich. Szkoda, że nie zdołał tego
zamysłu d o p r o w a d z i ć do k o ń c a , spodziewać by się bowiem m o ż n a wartościo
wego kompendium wiedzy o rozwoju etnologii karpackiej.
C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość człowieka o tak bogatej osobowości, pełnego
inspirujących p o m y s ł ó w , nie s p o s ó b p o k a z a ć wszystkich jej aspektów.
W y b r a ł a m najbardziej — moim zdaniem — znaczące z punktu widzenia rozwo
j u b a d a ń karpackich. Nie potrafiłabym określić skali ważności trzech n u r t ó w
działalności Mieczysława G ł a d y s z a : naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej.
Przenikały się przecież wzajemnie i w każdej z nich są watki na tyle
istotne, że do dziś kontynuowane.
LITERATURA
Biały
Z.
1972
Główne
kierunki
i cele interdyscyplinarnych
badań
nad problematyką
..Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o ,
„Prace
wsi
górskich,
Etnograficzne",
z.
6,
s. 43-52.
1987
Polski
jej
Spisz.
Historyczne
badania po
i jej
II
historyczne
Antropologia,
uwarunkowania
wojnie
światowej,
uwarunkowania.
Gwary,
Ibidem,
B i a ł y Z., K o b y ł e c k i A., W ę g r z y n
1972
Z zagadnień
ilościowej
nad gospodarką
Dobrowolski
1961
ku/tury
ludowej
[ w : ] Polski
Środowisko
z. 22, s.
Spisz.
naturalne
tego regionu
Jedność
i
sposoby
kultury
— warunki
ludowej
gospodarowaniu.
7-57.
Z.
analizy
chłopską
w badaniach
na Polskim
etnograficznych
Spiszu/,
Ibidem,
(w oparciu
o
studia
z. 6. s. 54-103.
K.
Uwagi
o znaczeniu
badań
nad kulturą
ludową
w Karpatach
Północnych,
„Etno
grafia Polska", l . 5. s. 15-25.
D o m a c i n o v i c V.. G a v a z z i M .
1967
Materiały
do bibliografii
Karpat,
Duszeńko-Król
1986
Arbeiten
der
Karpaten
der
Jagiellonischen
an
— baza
Polskich,
F ó l d e s L.. G y ó r g y i
historii
kultury
ludowej
Organisation
Queden
Universita!.
der
Informalionshank
im Lehrsthul
j'iir
„Carpatobalcanica".
die
der
die
Volkskultur
Ethnographic
der
X V - 1 . s. 25-41.
Slaven
Bratislava.
K.
danych
o źródłach
archiwalnych
dotyczących
kultury
ludowej
historii
kultury
ludowej
do Badań
Kultury
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 32. z. 2. s. 95-119.
E.
Materiały
Karpat,
der
Betrffenden
E.. H e l l e r
„Prokes"
Karpat
1967
[w:] Bibliografia
E.
Die
Duszeńko-Król
1988
jugosłowiańskiej,
cz. I I I . W r o c ł a w .
do
bibliografii
węgierskiej,
[ w : ] Bibliografia
cz. I I , W r o c ł a w .
F r o l e c V.
1981
Dwadzieścia
w
Karpatach
lat działalności
i na
G o d u l a R., W ę c l a w o w i c z
1986
Regionalizm
Międzynarodowej
Bałkanach,
„Etnografia
Komisji
Polska",
t.
25,
z.
2.
Ludowej
s.
35-45.
T.
a styl narodowy
t u r y " , t. 20, s. 79-83.
— kilka uwag, „ T e k a K o m i s j i Urbanistyki
i Architek
�134
RÓZA G O D U L A
G ó r k a Z., B i a ł y Z.
1987
Zarys problematyki geograficzno-ekonomicznej
Polskiego Spiszą,
[w:] Polski Spisz
s. 145-210.
J a b ł o ń s k a T.
1977
Katalog
zbiorów
sztuki
w Muzeum
im.
Władysława
Orkana
w Rabce,
Rabka.
J a w o r s k i J„ K o b y ł e c k i A .
1977
Próba
kompleksowego
fragmentu
Polskiego
ukształtowania
Spiszą),
krajobrazu
wsi górskich
(na
przykładzie
„Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej", nr 133,
s. 189-205, K r a k ó w .
Kaczanowski K.
1987
Antropologiczne
badania na Polskim
Spiszu,
[w:] Polski
Spisz...,
s.
211-231.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B.
1962
Szalaśnictwo
w Karpatach
Polskich
w świetle
prac
zespołowych
w roku
I960,
„Etnografia Polska", t. 6, s. 321-329.
1981
Dyskusyjne
problemy
syntezy
badań
nad pasterstwem
wysokogórskim.
Ibidem,
t. 25, z. 2, s. 85-96.
Kowalska-Lewicka
A.
1958
Badania etnograficzne na Podhalu. Ibidem, t. 1, s. 240-255.
1980
Hodowla i pasterstwo
w Beskidzie
Činnost
sekce Komise slovanské
Sądeckim,
Wrocław.
Král J.
1961
československé
a na Ballkáně
za léta
1924-1948,
pro výzkum
„Slovenský
salašnictvi
Národopis",
v Karpatech
t. 9, s.
637-652.
i habilitacyjnych
wykona
K u l e s z a - Z a k r z e w s k a T.
1979
Bibliografia etnograficzna prac magisterskich,
nych na uniwersytetach polskich
Pankówna
Warszawa.
M.. J.
1987
Polski
doktorskich
w latach ¡945-1979,
Warunki naturalne Polskiego
Spiszą,
[w:] Polski Spisz....
s. 67-136.
Spisz
1987
Polski Spisz. Jedność
kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania.
naturalne — warunki gospodarowania.
nr
1, „Zeszyty
Antropologia.
Gwary,
Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego
Środowisko
[w:] Studia
Prace
Spiskie
Etnograficzne",
z. 22. red. Z . Biały.
P o r i ć k i j A.
1961
Miżnarodna
komisija po
vyvčeniu
kultury
narodiv
Karpat.
„Narodna
tvorčist
ta etnografija", R . 5, s. 155-156, Kijew.
R e i n f u s s R.
1959
Problem Karpat w badaniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . ¡ 3 ,
nr 1-2, s. 3-11.
R o b o t y c k i Cz.
1980
Tradycja
i obyczaj
na Spiszu,
w środowisku
wiejskim.
Studium
etnologiczne
wsi
Jurgów
Wrocław.
S t a s z c z a k ó w n a Z.
1957
Protokół
z XXXI
i Konferencji
Walnego Zgromadzenia
Podhalańskiej
Polskiego
w Zakopanem,
Towarzystwa
Ludoznawczego
„Lud", t. 44, s. 512-522.
Studia
1985
Studia z kultury
ludowej Beskidu
Sądeckiego,
Wrocław, A .
Kowalska-Lewicka
(red.).
Szyfelbein Z.
1958
Konferencja
sprawozdawczo-planująca
Kultury Materialnej
PAN
Działu
i Centralnego
„Etnografia Polska", t. 1, s. 404-410.
IV
Zarządu
(Etnografii)
Muzeów
Instytutu
i Ochrony
Historii
Zabytków,
�ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y
135
LUDOWEJ
T y l k o w a D.
1962
Drewniane
spichrze
beczkowato
sklepione
w południowej
Sądecczyznie,
Ibidem.
t. 6, s. 338-347.
Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A.
1974
Rzemieślnik
w społeczności
rolników.
Wroclaw.
Róża Godula
D I E R O L L E VON MIECZYSŁAW
GŁADYSZ
IN D E R F O R S C H U N G D E R V O L K S K U L T U R
DER
KARPATEN
Zusammenfassung
Das
Interesse
bezeichnet
von
Professor
hatte — aber
jugendliche
sehr
Faszinationen
Gładysz
komplexe
für das
für
das
Kulturbild
..auBerst
der
Bergbewohnertum.
reiche — wie
Karpaten"
die
war
auf dem
er
kein
Boden
es
selbst
Zufall.
des
Die
damaligen
Kulturklimas der Epoche gewachsen waren, prazisierten sich alimahlich. Von den landeskundigen
Ausflügen in das Tatra-Gebirge und kurze popularwissenschaftliche
Skizzen an, kam es zur
Aufnahme planmaBiger Forschungsarbeit. 1954 hat sich M . G ł a d y s z mit dem
Zentrum in K r a k ó w festgebunden.
Eben in K r a k ó w ,
schon seit dem 19. Jh. durch verschiedene Wissenschaftszweige
Karpatenforschungen, fand er günstige Bedingungen
Interesse.
Ungefahr
um
die
Mitte
der
50er
wissenschaftlichen
mit seiner lebendigen Tradition der
systhematisch
unternommenen
für die Entwicklung dieses Teils seiner
.lahre
unseres
Jahrhunderts
Idee, mit den Karpaten- und Balkanlándern Zusammenarbeit aufzunehmen.
die Volkskultur der Bergregione zu forschern. In der Folge wurde
entstand
um
1959 die
die
gemeinsam
Internationale
Kommission zur Forschung der Volkskultur in den Karpaten gegründet. die mit der Zeit
ihr
Forschungsfeld auf das Gebiet des Balkans erweitert hatte.
Von
Anfang an nahm M . G ł a d y s z aktiv an der Wissenschafts- und Organisationsarbeit
der
Kommission
der
Kommission, jahrelang war er
vielen
teil,
Konferenzen
hatte
viele
Funktionen
über Karpaten
inne
Vorsitzende
(u.a.
ihrer
im Inn- uns
war er
Mitglied
Polnischen
des
Sektion).
Ausland teil, wo
Vorstands
E s nahm
er oft
Vortráge
an
hielt.
E r veroffentlichte auch einige Artikel über Entstehung. Organisationsregeln, Tátigkeitsprogramm
der Kommission. Gładysz war ein
des
polonischen
Projekts
betont: 1. Notwendigkeit,
aus
1959.
der
Mitautoren des
In diesem
Forschungsplans
Vorschlag wurden
für Karpaten —
u.a.
folgende
Punkte
den Themenkreis, Methoden und Forschungsapparat zu unifizieren,
2. ethnographische
Bibliographie und den Forschungsstandbericht zur Kultur der Karpaten
zu
Verzeichnis
Für
bearbeiten,
3.
das Wichtigste
etnographischer
wurde die Aufnahme
Archiv-
dieser
und
Themen
Mussenbestande
gehalten.
die
die
aufzustellen.
Herkunfi der
Volkskultur und dje Ethnogenese in den Karpaten belichten sollten. Wohrend der náchsten
einigen Jahrzehnte sollte Professor Gladysz konsequent
nach Ausführung dieses Programms
streben.
Endziel der internationalen Zusammenarbeit soil eine synthetische
Auffassung der
Volkskultur der Berggebiete sein, es war also von Bedeutung, die entsprechende
Das
Forschungsweise
zu
wahlen. E s wurden 2 Konzeptionen
in Betracht gezogen: 1. thematische
Forschungen,
die auf synchronischer Sammlung von Angaben zu bestimmlen Thema in gewahiten
Punkten
und unter Anwendung derselben Forschungswerkzeuge beruhen, 2. rnonographische Forschungen,
die nach der vollstándigen
Auffassung
des
Kulturstandes einer
Region
strebten und Zusammenarbeit mehrerer Disziplinen erfordern. Den
oder
eines
Wert beider
Dorfs
Methoden
�136
RÓŻA G O D U L A
anerkannt
zu haben.
die Aufnahme
1962
optierte Professor
G ł a d y s z für die letztere. dessen eindeutiger
monographiseher
Forschungen
in der
Region
von
Spisz
Beweis
und
1967
in Beskid Śląski war.
Das K a r p a t e n p r o g r a m m der K o m m i s s i o n wurde u.a. durch die A b t e i l u n g
des
Instituts der
Geschichte
der
Materiellen K u l t u r
Ethnographie der Slawen der Jagielloner
der
P A d W und
Ethnographie
den
Lehrstuhl
der
U n i v e r s i t á t a u s g e f ü h r t beide Einrichtungen waren
von M . G ł a d y s z geleitet. Ais Ergebnis sind einige Ď o k t o r s c h r i f t e n und einige zehn Magisterarbeiten entstanden. deren P r o m o t o r Professor Gtadysz war. sowie Forschungsberichte veroffentlicht worden. Der Themenbereich
decken.
auBer
der
Bearbeitungen
Spisz und Beskid Śląski,
auch
die
ist weit
Regione
und die
von
Forschungsinteresse
Żywiec.
Orawa.
Podhale,
das Gebiet von Sucha Beskidzka, Gorce, die Regione von L i m a n o w a , Sącz. R z e s z ó w und
Sanok. D i e Notwendigkeit sehend, die Fundamentalarbeit
zu machen, berief G ł a d y s z schon
1958 ein K o l l e k t i v . das w á h r e n d 2 Jahre die ..Bibliographie der Geschichte .der Volkskunst
der K a r p a t e n " zusammengestellt
Forscher
in anderen
Landern
hat. die erste derartige
angeregt — in den
VerófFentlichung war. Sie hat
náchsten
Jahren
sollten
die
bibliographische
Arbeiten in der Tschechoslowakei, in Rumanien. U n g a r n . Jugoslawien und Bulgarien fortgesetzt
werden.
1974
hat
das
Kollektiv
in
Kraków
unter
L e i t u n g von
2. Teil der polnischen Bibliographie vorbereitet. Ursache
war der
immer zuwachsende Quellenbestand
Mangel
an
Jahren
an
Information
dem
über
die
Lehrstuhl der
Professor
zur Karpatenforschung,
Materialienbasis.
Ethnographie
die Zerstreuung
A u f seine Initiative
der
Gładysz
den
s t á n d i g e r Sorge von M . Giadysz
Slawen
an
der
wird
seit
Jagielloner
und
einigen
Universitát
ein Informationsbank ü b e r Quellen zur V o l k s k u l t u r der Karpaten gebildet.
Tiefgreifendes Interesse von Professor
drückt
die
sich
eng
auch
in hervorragenden
m i t dem
Tatra-Vorland
G ł a d y s z für die Themen aus dem
Schilderungen
verbunden
der
waren.
Silhouetten
Das
Werk
J. Z b o r o w s k i wurde vor dem H m l e r g r u n d wissenschaftlicher
von
Karpatenkreis
von
Menschen
aus,
S.
Witkiewicz
und
und k ü n s t l e r i s c h e r S t r ó m u n g e n
der Zeit dargestellt, in der es ihnen bestimmt war, zu wirken. Sich nach der
richtend.
daB
eine
entscheidende
aller Aspekte seiner
Tátigkeit
Beurteilung eines
móglich
in einem breiten K o n t e x t sozialer,
Ein unbestrittener
bunter
Wert
polonischen
hervorheben
dieser
Sprache.
ist. betrachtete
ókonomischer,
Bearbeitungen
die
die
Schopfers
nur
Gładysz
beruht
Personlichkeit
ihren s c h ó p f e r i s c h e n
a u f ihrer
des
lebendiger
Künstlers
und
der V o l k s k u l t u r
N a r r a t i o n und
Wissenschaftlers
zur
Professor
N e u r o m a n t i k geführt
wurde.
kultury ludowej K a r p a t
Polnischer Karpaten), der bis
Gładysz
hatte
unter
seinen
eine v o l l s t á n d i g e Schilderung der Geschichte und theoretischer ethnographischer
der
Weg
Bedingtheiten.
hilft.
Polskich" (AbriB der Erforschungsgeschichte
der
Überzeugung
Berücksichtigung
sogar charakterologischer
Die letzte A r b e i t von G ł a d y s z ist „ Z a r y s d z i e j ó w poznawania
Zeit
mit
Erforschung
dieser
Region.
Aber
auch
dieser
AbriB.
obwohl
nicht
Plañen
Grundlagen
abgeschlossen,
ist ein wertvolles K o m p e n d i u m des Wissens ü b e r die A n f á n g e der Ethnologie von Karpaten.
In einer Charakteristik der Errungenschaften eines Menschen von so reicher Personlichkeit.
voliér
die
inspirierender
bedeutendsten,
gezeigt. Es ist auch
Ideen,
von
ist es
dem
nicht
Standpunkt
schwierig. die
móglich,
der
alie
Aspekte
Entwicklung
Hierarchie der
darzustellen.
der
Wichtigkeit
Es
wurden
Karpatenforschung
dreier
Strómungen
in
aus,
der
A k t i v i t á t von M . G ł a d y s z zu bestimmen: der wissenschaftlichen. didaktischen und organisatorischen. Sie drangen wohl ineinander durch und jede von ihnen . n t h a l t Faden. die so wichtig
sind, daB sie bis heute fortgesetzt
werden.
Ubersetzt
von Barbara
Kotowska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c54be04f0b3edba7f36f04c67aca18bd.pdf
2e2b00db85343022c3523780a0b1cd02
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6615
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
zaręczyny - zwyczaje
starosta weselny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6185
Title
A name given to the resource
Rola strarosty podczas zaręczyn ( od poł.XIX w. do poł.XX w.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.156 ( mapa nr 23 )
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czuchnowska, Barbara
Pieńczak, Agnieszka
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
23. Rola starosty na zaręczynach
(od pot. XIX wieku do poł. XX wieku)
Oprac. Barbara Czuchnowska, Agnieszka Pieńczak
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Olesiejuka:
33. Poza młodymi - kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat? (dziewosłęb)? „marszałek"?, „sta
rosta", „drużbowie"? druhny, czy inne osoby?
34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak — zapisać tekst.
35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec młodej? lub kto inny. Co
należy do jego obowiązków?
a) wiąże i rozłącza ręce młodych,
b) podaje młodym wianki lub rózgę.
36. Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków? Jak one wyglądają? Czym się różnią od
obrączek? Kto je wręcza?
a) młodzi wymieniają między sobą,
b) są wręczane przez inne osoby (przez kogo),
c) czy tylko miody daje go dziewczynie.
37. Czy w badanej wsi istnieje względnie istniał zwyczaj:
a) wygłaszania oracji do młodej lub młodego na temat wierności małżeńskiej oraz kar za niewierność
(np. w czasie zrękowin itp.),
�b)
c)
f)
h)
I)
wygłaszania oracji po zaręczynach, tj. zrękowinach na temat nierozerwalności małżeństwa?
czy w czasie zrękowin starosta wiąże młodym ręce na chlebie? lub inaczej?
czy starosta zakłada w czasie zrękowin młodym pierścionki? jak się to odbywa?
czy prosi weselników o błogosławieństwo dla młodej? w jakim momencie?
czy starosta kroi kołacz i obdziela weselników? [...], czy wygłasza wówczas orację?
Objaśnienia znaków: Podczas zaręczyn starosta weselny: 1 — zaleca młodym podanie sobie rąk; 2 —
złączone i niekiedy złożone na chlebie ręce młodych przewiązuje chustką; 3 — wręcza młodym pierś
cionki, obrączki lub aranżuje ich wymianę; 4 — wygłasza do młodych orację o obowiązkach stanu
małżeńskiego; 5 — brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi.
Uwagi:
1) mapa dotyczy stanu zjawiska od poł. XIX wieku do poł. XX wieku,
2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy
z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), odnoszące się do czasów przedwojennych,
3) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała B. Czuchnowska (mapa 606
— „Rytualne funkcje starosty w tradycyjnym weselu ludowym").
Z mapy 606 wyodrębniono jedynie zagadnienie dotyczące roli starosty podczas zaręczyn,
4) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Pieńczak (na mapie pominięte zostały inne dane, nie
pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych, natomiast uwzględniono informacje pochodzące
z literatury XIX-wiecznej (na mapie zaznaczone kolorem szarym).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b68b2c705d0d3c624b26f9b778455277.pdf
7e42467711560d0879172e7efda19455
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2121
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Subject
The topic of the resource
społeczność wiejska
Cyganie - Romowie
swój-obcy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1970
Title
A name given to the resource
Rom jako swój i jako obcy / LUD 1995 t.78
Description
An account of the resource
LUD 1995 t.78, s.357-376
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Nowicka, Ewa
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 78, 1995
EWA NOWICKA
Instytut Socjologii
Uniwersytet Warszawski
ROM JAKO SWÓJ I JAKO OBCY.
ZBIOROWOŚĆ
ROMÓW W ŚWIADOMOŚCI
SPOŁECZNOŚCI
WIEJSKIEJ l
I
1. Cel badania
Przedmiotem referowanego badania był stosunek do niewielkiej grupy
mniejszościowej w świadomości i społecznym odbiorze większości. Większością, której postawy stanowią przedmiot moich zainteresowań, są mieszkańcy trzech wsi górskich: Ochotnica Górna, Jurgów i Czarna Góra. Mniejszość
nato mas t stanowi niewielka w każdym przypadku grupa osiadłych Romów,
licząca w chwili obecnej w Ochotnicy ok. 35 osób, w Jurgowie najwyżej
kilkanaście osób (4 rodziny) i ok. 166 osób w Czarnej Górze. Są oni pod
wieloma względami traktowani jako obcy, a pod innymi stanowią zbiorowość
swojaków. Celem moim jest prześledzenie 'zasięgu i sensu owej obcości, jak
i swojskości w myśleniu, postawach i zachowaniu mieszkańców społeczności
wioskowych.
l Artykuł
niniejszy jest oparty na badaniu empirycznym o charakterze antropologicznym,
przeprowadzonym zimą w roku 1994 i również zimą 1995 w trzech wsiach województwa
nowosądeckiego. Technikami badawczymi były: obserwacja uczestnicząca, długie swobodne
wywiady pogłębione. czasem nagrywane i spisywane z taśmy magnetofonowej, a czasem notowane
i odtwarzane z notatek. Niektóre wywiady nie mogły być nagrane z powodów technicznych
(niesprawność sprzętu nagrywającego, zbyt duża ilość hałasów: psy, dzieci, szum potoku, osoby
mówiące równocześnie, włączony telewizor) lub z powodu odmowy nagrania. Wszystkie wywiady
zostały przeprowadzone osobiście przez autorkę tego artykułu.
Referowane badanie mieści się w nurcie moich studiów nad swojskością i obcością jako
podstawowymi wymiarami rzeczywistości społecznej, trwającym od roku 1988. Efektami kolejnych
badań są książki: Swoi i obcy, pod red. E. Nowickiej, Warszawa 1990; Religia a obcość, pod red.
E. Nowickiej, Kraków 1991; E. Nowicka, M. Majewska, Obcy u siebie. Luteranie warszawscy,
Warszawa 1993; Gość w dom, pod red. E. Nowickiej i S. Łodzińskiego, Warszawa 1993. Prowadząc
referowane badania korzystałam intensywnie z nie cytowanych w przypisach prac na temat
Romów w Polsce autorstwa Lecha Mroza, Andrzeja Mirgi i Jerzego Ficowskiego. W badaniu
uczestniczyła moja magistrantka, Justyna Gorlewska.
�358
Opracowanie to z jednej strony ma charakter case-study, a z drugiej ma
obalać lub potwierdzać hipotezy ogólne. Jest to zatem zarówno analiza
konkretnego przypadku, jak i przyczynek do ogólnej teorii społecznego
dystansu i wiedzy o stosunkach międzyetnicznych.
2. Romowie w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze jako przedmiot
badań
Przypadek Romów zamieszkałych w trzech podobnych, choć nieco różniących się między sobą wsiach wydał się szczególnie interesujący z kilku
powodów:
1. Mamy tu do czynienia z interesującą sytuacją względnie bezkonfliktowego współistnienia grup etnicznych (polaków, Romów i -- w przypadku
Jurgowa i Czarnej Góry - Słowaków). Będę się starała ustalić przyczyny tej
bezkonfliktowości. Wydają się one tkwić z jednej strony w zasadniczej izolacji
społecznej obu grup i ich znacznym dystansie społecznym oraz, z drugiej
strony, w głębokim zadomowieni).l mniejszości romskiej;
2. Ochotnica, Jurgów i Czarna Góra dostarczają przykładów typowej
zbiorowości wiejskiej, lokalnej, w dużym stopniu tradycjonalnej, charakteryzującej się specyficznym typem lokalnej więzi społecznej. Interesuje mnie
współżycie takiej grupy z miejscową grupą Romów, żyjącą na stałe w jej
obrębie, powiązaną z nią licznymi więziami, choć zarazem jako obcą postrzeganą i postrzegającą siebie;
3. Ten fakt stwarza dogodną sytuację do badania dwóch poziomów wiedzy
(w szerokim sensie słowa)
wiedzy opartej na doświadczeniu i
wiedzy opartej na społecznej tradycji.
W przypadku wiejskiej zbiorowości lokalnej istmeJe zarówno poziom
wiedzy i postaw związanych z bezpośrednim kontaktem, jak i wiedza o charakterze uogólnionym;
4. Tego rodzaju lokalna zbiorowość dostarcza również dogodnego pola
obserwacji dla tworzenia się różnych poziomów swojskości i obcości.
3. Hipoteza badawcza
Hipoteza, postawiona w referowanym badaniu, mówi o wielowarstwowym
charakterze poczucia swojskości i obcości w stosunkach lokalnych zbiorowości
wiejskich z Romami. Społeczność wiejska tworzy sieć więzi, które sprawiają, że
na jednych poziomach współżycia mniejszość etniczna postrzegana jest w kategoriach obcości, zaś na innych w kategoriach swojskości. Romowie we
wszystkich trzech wsiach, mimo różnic ich sytuacji - materialnego poziomu
życia, przeciętnego stopnia wykształcenia i akceptacji standardów kultury
naszego kraju - są bowiem traktowani zarazem jako swoi i jako obcy.
�359
Przywołać tu warto koncepcję obcego bliskiego, znanego, żyjącego równocześnie wśród i obok nas autorstwa Georga Simrrila 2, która wydaje się dobrze
stosować do przypadku tu poddawanego analizie. Romowie są bowiem bliscy
terytorialnie i postrzeżeniowo, ale kulturowo, a zwłaszcza społecznie, są
poważnie oddaleni od zbiorowości wioskowej. W niniejszym artykule będę się
starała prześledzić przejawy poczucia swojskości i obcości wobec Romów
w różnych sferach życia wioskowego.
4. Opis badania
Każda z wsi, w których przeprowadzone
zostały badania, ma pewną
specyfikę i wybrana została spośród zbiorowości wiejskich Spisza i Gorców
(w których mieszkają osiadli Romowie) z różnych powodów. Jurgów stanowi
wieś, gdzie bardzo mała grupka Romów jest w znacznym stopniu zintegrowana, i gdzie dystans społeczny między grupami etnicznymi jest stosunkowo
niewielki. Czarna Góra to wieś, gdzie zbiorowość Romów jest relatywnie duża,
i gdzie można obserwować zróżnicowanie spoleczne ludności romskiej; różnice
wykształcenia wahają się od ukończonych studiów wyższych do nieukończonych czterech klas szkoły podstawowej. Ochotnica Górna to wieś, w której
Romowie stanowią grupę małą, wyraźnie podupadającą społecznie i ekonomicznie, jednocześnie wcale się nie integrującą. Wybrana została między
innymi dlatego, że jest to wieś dobrze znana przez autorkę tego opracowania;
znaczna liczba kontaktów osobistych zadzierzgniętych wiele lat temu ułatwiła
uzyskanie ważnych informacji.
Ponadto w Ochotnicy Górnej wydarżyło się coś, co mogło zbiorowość
cygańską i polsko-cygańskie kontakty ukazać z nowej strony. W końcu
listopada 1993 roku jedna z młodych Cyganek urodziła czworaczki, co
wywołało zainteresowanie
nie tylko mieszkatlców wsi, ale i komentarze
w prasie lokalnej, dostarczając realnego problemu do rozwiązania dla miejscowych władz. W tym samym 1993 roku nabrała impetu sprawa cygańskich
szkół lub klas - propozycja duszpasterza Cyganów z Limanowej. Propozycja
ta jest też przedmiotem komentarzy, wprawdzie w węższych kręgach - głównie wśród nauczycieli i miejscowej elity intelektualnej, ale stanowiła interesujący punkt wejścia we wzajemne kontakty i poznanie sposobu patrzenia
na Romów.
Wywiadami objęto parę kategorii rozmówców:
l) urzędnicy pracujący we władzach gminy,
2) przedstawiciele miejscowej elity intelektualnej: nauczyciele, księża, lekarze,
3) szeregowi mieszkańcy wsi, zarówno bezpośredni czy dalsi sąsiedzi, jak
i mieszkający w znacznej odległości od cygańskich osiedli.
2
G. Simmel, Obcy, w: G. Simmcl, Socjologia, Warszawa
1975, s. 504-512.
�360
Wywiad skupiał się wokół kilku spraw podstawowych:
1) Stanu wiedzy o Romach: ich miejscu zamieszkania, historii, długości pobytu
w miejscowym osiedlu, ich specyfice kulturowej: wiary, zawodów, uzdolnień,
cech osobowości;
2) Ustaleniu tożsamości Cyganów w świadomości ludności miejscowej: kim są
naprawdę, jakiej są narodowości, czy są Polakami;
3) Stosunku do Romów: termin "Cygan" jako epitet i jako termin opisowy,
sposób oceniania Romów, kryteria oceny i efekt oceny;
4) Opisu kontaktów cygańsko-wiejskich: kontakty sąsiedzkie, stosunek do
małżeństw mieszanych, konfrontacja własnych kontaktów informatora z Romami z jego opisem stanu rzeczy.
Romowie we wszystkich trzech miejscowościach mieszkają w samym
centrum wsi, w miejscu widocznym i łatwo dostępnym, przy głównej drodze,
którą jeździ autobus. Jedynie trzy domy Romów w Jurgowie są położone nieco
na uboczu, ale też w obrębie wsi. Osiedla Romów leżą tuż za potokiem, na
względnie płaskim skrawku tarasu rzeki Ochotnicy, Białki i małego dopływu
Białki tuż za rzeką. Są to miejsca widoczne, dostępne, terytorialnie nicizolowane, choć zawsze zamieszkałe bardzo gęsto - chaty romskie położone są blisko,
jedna obok drugiej.
II
1. Między innością a obcością
Posługuję się tu wypracowanymi w toku licznych badań empirycznych
pojęciami obcości i swojskości. Na Romów starałam się spojrzeć jako na
osobliwych obcych w społeczności lokalnej. Punktem wyjścia tej obserwacji
były następujące ustalenia teoretyczne.
Kiedy mówimy o kimś innym, możemy mieć na myśli fakt, że jest to osoba
różna od nas (czyli nie tożsama z nami) lub też od kogoś, kogo wcześniej
wskazywaliśmy lub mieliśmy na myśli. Możemy też mieć na myśli, że ów
człowiek różni się w sposób godny naszej uwagi od nas lub od kogoś innego,
kogo wcześniej wskazywaliśmy.
W pierwszym przypadku mamy do czynienia z operacjami myślowymi,
prowadzącymi do porządkowania świata, koniecznymi zwłaszcza dla ustalania zakresu pojęć i kategorii poznawczych. W drugim przypadku mamy do
czynienia z następnym etapem opisywania, czy nawet rozumienia świata.
Tak więc, "inny" to raz to samo, co "ten drugi", a kiedy indziej to samo, co
"różny" lub "odmienny". Zarówno proces myślowy, który towarzyszy naszemu
życiu codziennemu we wszystkich sytuacjach zwyczajnych i niezwykłych, jak
�361
i dyskurs naukowy 3 operujący procedurami, które pozwalają na rozróżnienie
rzeczy od siebie, czyli na ustalenie, że "to nie to samo" oraz na stwierdzeniu,
"dlaczego to nie to samo", czyli wskazanie różnic.
W życiu społecznym owe procesy myślowe są podstawą istnienia ustrukturowanej zbiorowości. Wiemy, że różne kultury przywiązują wagę do różnych
kryteriów odmienności, nazywając i podkreślając różnice, które gdzie indziej
nie są traktowane jako istotne lub też są w ogóle ignorowane albo wręcz
niedostrzegane. Tam, gdzie mamy do czynienia z jakąkolwiek strukturą
społeczną, konieczne jest rozróżnienie statusów i ról. Tak więc, dostrzegane
i wyodrębniane cechy ludzi i rzeczy w jednych kulturach są społecznie
obojętne, a w innych nabierają sensu istotnego dla myślenia i działania
jednostek i grup. Antropologia społeczna, a zwłaszcza jej kierunek określany
mianem antropologii poznawczej (lub kognitywnej) dostarcza mnóstwa danych
faktograficznych oraz analiz tego rodzaju zróżnicowania4.
Spośród niezliczonej liczby cech, które posiada każda jednostka, poszczególne kultury i społeczeństwa wybierają tylko niektóre - te, którym
zostaje nadane znaczenie. Inne pozostają poza zasięgiem zainteresowania.
Ponadto trzeba pamiętać, że poszczególne cechy są w konkretnych społeczeństwach po prostu nie dostrzegane, pozostają poza zasięgiem percepcji uwarunkowanej nie tylko biologicznie, ale też i społecznie. Inne, to cechy, które są
wprawdzie rozróżniane, (postrzegane) na poziomie zmysłowym, ale którym nie
przydaje się żadnego społecznego znaczenia.
Problem swojskości i obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między
postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego co
inne w sensie deskryptywnym, do tego, co i.nne w sensie psychologicznym czy
społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości.
W procesie strukturalizacji świata społecznego inność może pozostać tylko
innością, ale może też przerodzić się w obcość. Gdy w odczuciach ludzkich
wraz ze stwierdzeniem faktu odmienności pojawia się poczucie niezrozumiałości, dziwaczności, niezręczności, śmieszności, wstrętu, a także zdziwienie,
niepokój, strach lub uczucie zagrożenia, tam inność nabiera znamion obcości.
Obojętna postawa obserwatora zmienia się w zaangażowaną, czyli - do
3 Nie można oczywiście utożsamiać
procesów myślowych, towarzyszących sytuacjom życia
potocznego 7. tymi, które: występują w dyskursie naukowym. Pierwsze są w znacznie większym
stopniu "skażone" emocjami, przesądami i w większym stopniu mają charakter odruchów. Ich
efekt jednak, choć przybiera postać raz mniej, a raz bardziej wyartykułowaną i świadomą, zdradza
pewne podobieństwo - prowadzi do rozróżniania przedmiotów (w szerokim sensie tego słowa)
od siebie.
4 Są to prace na temat sposobów
dzielenia przestrzeni, czasu, postrzegania chorób i stanu
zdrowia. kategoryzowania różnych zwierząt, roślin, ezy całego świata przyrody. Pierwszą praeą na
ten temat była książka M.vś/ nieoswojona C. Lćvi-Straussa, Warszawa 1968.
�362
obserwacji dołącza się ocena, która od tej pory będzie kierowała samą
obserwacją. Czasem ocena w ogóle zastępuje obserwację, a w procesie poznania wartościowanie często ją wyprzedza. Oceny, które nie dotyczą bezpośrednio przedmiotu właśnie poznawanego, wpływają na kształt samych spostrzeżeń. Wtedy to pojawia się stosunek emocjonalny, zabarwiony niechęcią, odrazą
lub wstrętem, albo też zachwytem, fascynacją czy pożądaniem. Kierunek
emo~ii może być różny, ale zawsze występuje pewna intensywność tychże
emocJI.
Dystans społeczny, który jest naj korzystniejszą operacjonalizacją teoretycznej koncepcji swojskości i obcości wiąże się z następującymi cechami do
stosunku poznania:
a) z przekonaniem
o odmienności przedmiotu poznania (im silniejsze to
poczucie, tym większy dystans),
b) z poczuciem dziwaczności, śmieszności, głupoty, niezrozumiałości, wstrętu
i zagrożenia,
c) małą wiedzą i małą potrzebą wiedzy na temat drugiej grupy, i
d) niechęcią wyrażającą się w negatywnych cechach, niskim statusie przedmiotu percepcji.
Wychodząc z powyższych założel1 można się przyjrzeć sytuacji określonych "innych", którzy w naszym społeczeństwie mają znamiona szczególnie obcych. Wiele aspektów stosunku do Romów świadczy o ich obcości,
ale można wskazać na takie elementy współżycia polsko-romskiego, które
kwalifikują ich jako swoich. Niektórzy z mieszkańców wsi na postawione
wprost pytanie: "Czy Cyganie są tu raczej obcy czy raczej swoi?" odpowiadają bez zastanowienia i z pewnym ładunkiem emocjonalnym, że są bez
wątpienia swoi, choć zaraz potem podkreślają, że "Cygan to Cygan", że
"Cyganie, to wiadomo ... ", akcentując tym odmienność i obcość Romów.
Domniemuję więc zachodzenie zjawiska swoistej wielopoziomowej konstrukcji
swojskości i obcości.
2. Romowie jako obcy
2.1. Odmienność Romów
Romowie są postrzegani jako głęboko odmienni zarówno fizycznie, jak
i psychicznie, społecznie i kulturowo. Do rzadkości należy wypowiedź proboszcza z Jurgowa, który mówi o Romach mieszkających w tej wsi: "Cyganie nie
różnią się ani obyczajem ani niczym". Jednakże w dalszej części rozmowy
mówi: "Niektórzy Cyganie bardzo się różnią, inni nie. Niektórzy są jak
posągowy Hindus, a normalnie są podobni do Arabów". Przy tym specyficzne
cechy kulturowe są często odbierane w kategoriach biologicznych, quasi-biologicznych, czy naturalnych.
�363
2.1.1. Odmienność biologiczna, naturalna
W wypowiedziach wielu moich rozmówców słowo "są" w zdaniach:
"Cyganie są tacy a tacy" nie oznacza tego, że tak się przypadkiem zachowują,
ale że mają taką cechę niejako organiczną, że jest ona niejako w sposób
naturalny lub nawet definicyjni e z nimi związana. Wydaje się, że takie
"wrodzone" lub "naturalne" cechy osobowości ma na myśli młody duchowny,
zajmujący się w parafii katechezą, gdy mówi o ich religijności: "Religijność
bardzo uczuciowa, bardzo spontaniczna". Powstaje podobne wrażenie, gdy
mówi o trzech cygańskich chłopcach ministrantach: "Jak na swoje możliwości,
dobrze wypełniają obowiązki". Biologiczne podstawy tych cech są oczywiste
w jeszcze innej wypowiedzi duchownego: "Osobowość Romów jest inna niż
Polaków. Żyją teraźniejszością, bez odpowiedzialności - taka jest ich natura,
wychowanie, tradycja". Widać, jak bardzo trudno autorowi wypowiedzi jest
rozdzielić sferę biologiczną i kulturową; wydaje się to charakteryzować
myślenie o Cyganach większości, jeśli nie wszystkich mieszkańców badanych wsi.
Wśród cech biologicznych wymienianych jako znamiona "inności" podkreślane są: "czarność" rozumiana jako ciemne włosy i ciemny kolor skóry.
Starsza kobieta wspominająca czasy przedwojenne mówi o Cyganach i Żydach, iż "Zydy były ładne, bielućkie, a Cyganie - nie, one carne". Nauczycielka z Czarnej Góry mówi o bardzo jasnoskórym cygańskim chłopcu, który
odznacza się wybitną urodą; jest taki blady, że trudno nawet rozpoznać, że to
Cygan.
Drugą ich cechą fizyczną jest, w przekonaniu znacznej części mieszkańców
wszystkich trzech wsi, nieprzyjemny zapach, który wydzielają ich ciała. Mycie
się, pranie ubrania nie likwiduje, w pojęciu przynajmniej niektórych, tego
odstręczającego odoru. Bliska sąsiadka Romów w Czarnej Górze, zaradna,
energiczna i stosunkowo zamożna, tak mówi: "Mają swój zapach taki. Ci
mieszańcy to nie mają tego zapachu, bo już pomieszani. Np. dawniej, jak
koninę jedli, to gdy do klasy się wchodziło, to był straszny smród". I dalej:
"W chałupach raczej czysto, ale jest zapach taki. Może jak ktoś nie wie, to nie,
ale my tu poznamy, że to Cygan". Pokój wynajęty pewnemu panu, który
okazał się być Romem, a przyjechał odwiedzić osiedle w Czarnej Górze po
uroczystościach w Oświęcimiu, też wydawał charakterystyczny odór - jak
mówi ta sama kobieta: "Po nim pokój śmierdział. Śmierdział Cyganem".
Nauczycielka z Czarnej Góry, urodzona w tej wsi, podobnie mówi o nieprzyjemnym zapachu Cyganów: "Mają inny zapach, czy to odżywianie, czy pot
inny? To nieprzyjemny zapach. To niezależnie od tego czy się myją, chociaż to
inna sprawa, bo od tych bogatych to tak nie czuć, a jak dziewczyny jeszcze
mają okres! ... ". Jeden z duchownych mówi natomiast: "Czasem ludzie nie są
zachwyceni, jak Cyganka jest brudna albo śmierdzi, jak w domu nie ma
�364
wentylacji, to tym dymem śmierdzi". Tym razem nieprzyjemny zapach przypisywany jest warunkom życia raczej niż jakiejś przyczynie biologicznej. Ciekawe
jest, że osobami przypisującymi Romom ten rasowy zapach są, poza szeregowymi chłopami, często miejscowi nauczyciele, będący rdzennymi mieszkańcami
wsi. Natomiast nie potwierdzają takiego zapachu księża, lekarze oraz ci
nauczyciele, którzy przybyli tu z innych okolic.
Element charakterystycznego
zapachu jest - jak się zdaje - jednym
z istotnych komponentów światopoglądu rasistowskiego. Przywołać tu można
rolę nieprzyjemnego, choć rozmaicie określanego, zapachu rasowego Murzynów w stereotypie czarnej rasy. Zresztą w wypowiedziach moich rozmówców
pojawia się expressis verbis porównanie Cyganów do Murzynów, którzy "też
śmierdzą"·
Romowie postrzegani są powszechnie w kategoriach odmiennej rasy; ich
odmienność od ludności polskiej wprost przyrównywana jest do odmienności
"białych" od "Murzynów", czy w ogóle ludzi innego koloru skóry. Starsza
nauczycielka z Ochotnicy, ciesząca .się powszechnie dużym autorytetem mówi:
,,(... ) jak pracowałam i był taki wiersz z okazji dnia dziecka, i na obrazku były
dzieci, no różnej rasy - było dziecko czarne, było dziecko żółte i białe, pochód
taki w kwiatach. I ja pamiętam taką pogawędkę miałam w klasie - a co byś ty
zrobił, gdyby Murzynek koło ciebie siedział, no i ja pamiętam, jaka reakcja
tego ucznia była. Bo to jeszcze w środowisku wiejskim było, a ten mówi: 'Dał
bym mu w mordę'. (Tu śmiech rozgłośny obydwojga nauczycieli: aktualnego
i byłego kierownika szkoły). No i co? I wtedy trzeba było tłumaczyć dzieciom.
No, jak to, no są na świecie ludzie różnych ras, ale wszyscy są ludźmi, nie?".
Przypisywana Romom niechęć do nauki, do pracy czy szerzej - wszelkiego
systematycznego wysiłku - też jest wiązana z jakimiś trudno uchwytnymi
cechami naturalnymi. Nauczycielka z Czarnej Góry mówi np. o nauce dzieci
z rodzin czysto cygańskich i mieszanych: "Biała matka pilnuje, to jest już
inaczej. Dziecko chodzi do szkoły, ma poczucie obowiązku".
Jeden z proboszczów mówi: "są zdrowsi fizycznie, a psychicznie - myślę też, bo i roboty nie mają i uczyć się nie muszą, to są zdrowsi psychicznie, ale
głupsi. Inteligencji może nie mają, ale do kombinowania mają". Ksiądz z tej
samej parafii formułuje ten problem następująco: "Jeśli chodzi o dzieci, istnieje
różnica 2 - 3 lata poziomu intelektualnego z białymi. Jest inteligencja niższa
przeciętnie od naszego człowieka, choć czasem Cygan jest mądrzejszy. Jest to
wina i dziedziczenia czegoś, i wychowania". Długoletnia dyrektorka szkoły
w Ochotnicy Górnej, inspektor szkolnictwa, mówi zupełnie otwarcie: "Po
prostu oni są ociężali umysłowo. (... ) To nie tylko niezadbanie, ale ociężałość
też jest taka umysłowa".
Wikary z Jurgowa twierdzi, że dzieci romskie "Są mniej zdolne, mniej
inteligentne, bo są niezadbane". Trudno w tej wypowiedzi oddzielić ową
"niższą inteligencję", która wydaje się kojarzyć z cechami biologicznymi oraz
�365
"niezadbanie", które jest cechą par excellence społeczną. Wieloletnia nauczycielka i przez parę lat także dyrektorka szkoły w Czarnej Górze wydaje się
zaprzeczać takim różnicom wrodzonym, mówiąc, że "były dziewczynki, które
brały udział w olimpiadach, zdawały do szkół średnich". Zwraca natomiast
uwagę na jeszcze inną cechę Romów: "W mentalności ich czy charakterze ich
leży, żeby nie tyle nie mówić prawdy, ale mówić na swoją korzyść. Jak Gadzio
wyprowadzą w pole, to jest sukces, to się cieszy".
Wśród cech naturalnych mówi się też - paradoksalnie - o urodzie cygańskiej, przystojnym wyglądzie, ładnych ruchach, zdolnościach tanecznych,
muzycznych oraz o ogólniejszej cesze: wesołości, umiejętności cieszenia się
życiem. Romom przypisuje się następujące cechy, związane z ich osobliwą
naturą: weseli, radośni, mili, szczerzy, towarzyscy, gościnni, solidarni.
2.1.2. Odmienność kulturowa
Ważniejsze są dla mieszkańców badanych wsi jednakże różnice, które
można by określić jako kulturowe czy społeczne, biorące się z "innego
wychowania". Cyganom przypisywana jest swoista mentalność (znamienne, że
to właśnie określenie powtarza się w naj różniejszych wypowiedziach), wyrażająca się przede wszystkim w życiu chwilą, nieumiejętnością planowania, a co
najważniejsze - podjęcia dłuższego, stałego wysiłku. To ostatnie wiąże się ze
stosunkiem do pracy. Najważniejszą, wskazywaną cechą dzielącą Cyganów od
"białych" (tak są określane różnice) jest nie tyle lenistwo, ale nieumiejętność
pracy, niechęć do pracy, niemożność podjęcia systematycznego wysiłku. Praca
kojarzy się mieszkańcom wsi - zgodnie z chłopskim światopoglądem i tradycją - z systematycznym wysiłkiem fizycznym, którego nasilenie wypada na
szczególnie uciążliwe okresy roku - na upalne lato. Cyganie spędzają wtedy
czas brodząc leniwie po potoku i gawędząc w ciepłym słońcu, co oglądać
muszą zmęczeni, spracowani chłopi, wracający wieczorem z pól do domów.
Ten kontrast trybu życia jest odbierany jako nie do przyjęcia.
Proboszcz z Jurgowa mówi o Romach: "Rolnictwem się nie zajmują. 'Nie
będą ranić ziemi' - tak mówią. Pod tym się kryje niechęć do roboty. Kiedyś
chodzili do wyrębu lasu, są robotnikami, sprzedają, część przechodzi na renty
z tych, którzy pracowali. Jak pracują, to zupełnie nie wiadomo, co się dzieje, że
Cygan pracuje".
Dyrektorka szkoły w Czarnej Górze mówi ostrożnie, że Romowie trochę
mniej udzielają się w życiu społecznym. Twierdzi, że "wrogość białych
dorosłych wobec Cyganów istnieje, to widać w szkole, a przyczyną jest to, że
nie płacą składek. To denerwuje rodziców białych". Nauczyciele zwracają
uwagę, że rodzice Romowie nie czują potrzeby kształcenia dzieci, nie mają
zrozumienia dla pieniędzy". Kiedy we wsi coś się buduje wspólnie, "bardzo
mało Cyganów się włącza". Wskazuje, że Romowie "Nie płacą żadnych
składek na komitet rodzicielski, budowy, remonty". Podobnie ksiądz wikary,
�366
katecheta uczący dzieci romskie religii mOWI, ze współżycie między mOleJszością a większością we wsi byłoby lepsze, "gdyby Cyganie podejmowali jakieś
czynności dla społeczności wiejskiej, np. przy budowie kaplicy, tutaj nie było
żadnego wkładu pracy ze strony Cyganów jak była budowa kaplicy".
Zdaniem tegoż księdza ludzie biali odbierają Romów jako leniwych "i dlatego występuje rozdział między białymi i Cyganami". Mówi dalej: "Ludzie
biali tu (Spisz) są bardzo zaradni życiowo i dlatego denerwuje ich lenistwo
Cyganów. (... ) Cygańskie rodziny jurgowskie wrosły w środowisko jurgowskie,
bo pracowały, a dzieci chodziły i chodzą do szkoły". Młody ksiądz z Ochotnicy
mówi, że Cyganom się pomaga w przypadkach losowych, ale chłopi są trochę
niezadowoleni, że Cyganie nie chcą im pomagać w pracy, np. przy wykopkach,
oczywiście za jakieś artykuły żywnościowe. Uważają chłopi, że powinno być
coś za coś. Zdaniem młodego księdza, Cygan zostałby w pełni zaaprobowany,
"wpuszczony do wsi", gdyby "zaprezentował się, nie przepiłby wszystkiego,
a pobudował się" itd. Takiemu, który wykazał inicjatywę, chłopi pomogliby
w np. budowie domu, daliby materiały na to.
Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi dokładnie: "w naturze ich jest, że nic się
nie da z nimi zrobić, najwyżej pośpiewać i głupio pogadać". Wszyscy
rozmówcy mówią o niegospodarności i niedbalstwie Romów. Ten sam ksiądz
proboszcz z Jurgowa mówi na przykład: "Jak była akcja charytatywna, dawało
się Cyganom ubranie, czasami zostawiali worki z rzeczami w rowach, bo im się
nie podobały ubrania. Jak dostaną coś ładnego, to nie upierze, nie uprasuje,
tylko wyrzuca. Jak coś dostaną, to od razu zmarnotrawią i zniszczą".
Niedbalstwo przejawia się zarówno w braku dbałości o własne domy
i obejścia, jak i o porządek we wsi. Mieszkańcy Czarnej Góry skarżą się na
zanieczyszczanie rzeki Białki odchodami i śmieciami, co przy wiosennych
wylewach prowadzi do zalania osiedla romskiego. Dopiero w obliczu bezpośredniego zagrożenia Romowie biorą się do roboty, jak relacjonuje sołtys wsi
z dezaprobatą. "Czasem są tak niezaradni, - mówi jeden z księży, jak im się
deska oderwie w dachu, woda leci do domu, to tego nie naprawią, tylko
podstawiają miskę na wodę, ale dachu nie naprawią. Są niezaradni, myślą, że
ktoś za nich to zrobi. Sami nie polepszą swojego bytu".
Wszyscy podkreślają, że Romowie żyją chwilą, bawią się i jedzą bardzo
wystawnie wtedy, gdy mają pieniądze, a głodują i proszą o zapomogi, kiedy
pienądze się skończą. Młody ksiądz wikary z Ochotnicy Górnej ubolewa, że
nadużywają alkoholu. W pracy często przepracowują tylko pół dniówki, biorą
pieniądze i przepijają. "Prezentują postawę roszczeniową, nastawieni są na
dawanie, czyli żeby im dawać. Wszelką pomoc od państwa, czyli zasiłki itp.
otrzymują w towarach, żeby nie przepili. Kobiety nie piją". Ksiądz używa
określenia: "Bieda zaprogramowana",
a także stwierdzenia: "Nie czują lepszego życia". Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi z dezaprobatą: "Tam jest
troska, żeby tylko coś zjeść, zakombinować".
Inny ksiądz z parafii jurgowskiej, który dobrze zna Romów na Podhalu, bo
sam stąd pochodzi szuka niechęci do Romów w tych właśnie cechach: "Oni
�367
czasem chuliganią, mają samochody, nic nie robią, a żyją ponad stan. Drażnią
naszych chłopców, którzy muszą często ciężko pracować. Oni nie pracują, bo
myślą, że kto inny ich utrzyma. A krzywda dzieje się tym, którzy na nich muszą
robić. Chodzą do gminy po zapomogi zamiast pracować". W innym kontekście
mówi też: "Byłem w sądzie, to wyraziła się jedna kobieta, że oni nie pracują,
a lepiej się mają od białych. W wielu domach są magnetowidy, mają złoto, jak
czasem są jakieś inwestycje dla wioski, to nie mają pieniędzy, ale stroją się
bogato. Np. gdy jest wesele, mają buty wysadzane i spinki. Za komuny więcej
kombinowali, dlatego im się lepiej wiodło. Było im łatwiej się ustawić. Teraz
zaczyna się chodzenie po żebrze. Kiedyś mniej żebrali. Ludzie tego nie lubią, bo
sami ciężko pracują".
Ten sam ksiądz ma osobiście złe doświadczenia z Romami, co komentuje
następująco: "Oni chyba nic potrafią żyć bez cyganienia". Ludzie na ogół
mówią, że jeśli Cyganie kradną, to nie tutaj, bo by sobie podcięli gałąź. Dalej
ksiądz mówi na temat możliwości zatrudnienia Romów: "Wiadomo, że nie są
odpowiedzialni, więc dać im pracę na 2, 3 dni ... ".
2.J.3. Nierelatywizowane cechy "Cygana"
Wiele cech, które przypisuje się Romom trudno zakwalifikować jako cechy
naturalne (biologiczne) czy też jako społeczne i kulturowe. Są wśród nich
zarówno cechy odbierane w zbiorowości wiejskiej jako negatywne, jak i jako
pozytywne. Widać, że wśród tych pierwszych są te, które różnią (a w każdym
razie są postrzegane jako takie) Romów od zbiorowości "białych", zaś drugimi
te, które są we własnej zbiorowości wysoko cenione i przedstawiane jako
podobne:
l. Cechy negatywne
Mówi się w badanych wsiach o niekulturalnym zachowaniu się Romów.
Młody duchowny twierdzi, że nie można mówić o demoralizacji Cyganów, ale
o "braku kultury ogólnoludzkiej". Chodzi o słownictwo, sposób zachowania
się itd. Podkreśla zarazem, jako jedyny z naszych rozmówców, degradację ich
tradycyjnej kultury w Ochotnicy. Twierdzi, że zanika u nich język cygański,
ubożeje słownictwo; mówi o jego "śladowej znajomości".
Choć wszyscy nicomaI mówią o silnych więzach rodzinnych, zarazem
podkreślają, że o rozwój intelektualny dzieci w rodzinach się nie dba.
2. Cechy pozytywne
Mówi się często (prawie w każdym wywiadzie) o gościnności Cyganów,
chętnym częstowaniu kawą i herbatą oraz jedzeniem. Jak wskazują liczne
badania 5 jest to cecha bardzo ważna, bardzo pozytywnie rzutująca na ogólny
obraz grupy, bardzo silnie w społeczeństwie polskim obecna w różnych
5 Na przykład badania prowadzone
przeze mnie i mój zespól w roku t 988 oraz w 1991. Patrz
publikacje: Swoi i obcy, Of!. cit. oraz Inny - obcy - wróg, w druku.
�368
stereotypach grup etnicznych, używana chętnie do oceny. Inna pozytywna
cecha to ich towarzyskość, i ogólnie, umiejętność cieszenia się życiem, która
czasem jest nieco deprecjonowana poprzez przedstawianie jej w związku z ich
dziecinnym usposobieniem.
Kolejna cecha pozytywna Romów, wskazywana w rozmowach, to solidarność wewnętrzna, poczucie więzi zarówno w obrębie rodzin, jak i całej
zbiorowości Romów. Wysoko cenione jest udzielanie sobie wzajemnie pomocy
i tendencja do życia we wspólnocie. Pozytywnie też odbierana jest skłonność
Cyganów do hucznego celebrowania różnych ważnych obrzędów, np. do
uroczystego obchodzenia chrzcin i pogrzebów.
Łatwo zauważyć, że cechy pozytywne przypisywane Romom to cechy,
które są również w polskiej kulturze chłopskiej wysoko cenione. One to służą
do wydawania pozytywnych ocen także miejscowym "białym".
2.2. Dziwaczność, śmieszność, niezrozumiałość,
zagrożenia z ich strony
wstrętność Romów
poczucie
Jednym z podstawowych wskaźników odczuwania obcości innej grupy jest
postrzeganie jej jako dziwacznej i śmiesznej. Otóż Romowie są w odczuciu
mieszkańców badanych wsi śmieszni i dziwaczni przede wszystkim przez
zachowywanie się lub mówienie "na odwrót". Na przykład Cygan powie, że
"ktoś spadł z potoka na kładkę itd.". Młody ksiądz wikary mówi: "Cygan
potrafi coś poprzekręcać - wszystko przekręca". Inny informator przypomina
jak Cygan przed wejściem do autobusu mówił: "Co się tak pchocie drugi za
jednym". Przekręcają też przysłowia: "Bez kołaczy nie będzie roboty". W ogóle
ich sposób mówienia jest uważany za śmieszny. Nauczycielka, która wspomina
dawniejsze czasy, przypomina sobie (zaśmiewając się) zwroty, których używała
córka jej sąsiadów Romów.
Śmieszni są też nieadekwatnie dobierając pieśni religijne do religijnych
obrzędów. Podczas pogrzebu mają ponoć zwyczaj śpiewać pieśń maryjną: "Po
górach dolinach ... " wyobrażając jakoby sobie, że właśnie do grobu prowadzą
zmarłego po owych górach i dolinach.
W Jurgowie opowiada się dowcip: Cygan maluje sufit - ,,1 co to się
strasznie naciąga i kości go bolą i mówi: czemu ten sufit nie jest na podłodze".
Kiedyś w osiedlu Romów w Czarnej Górze był biskup. Zwrócił się do nich:
"Trzeba was nawiedzić, bo wy takie moje owieczki", a jeden z mieszkańców
osiedla chciał być elegancki i powiedział: "A wyście taki nasz baran". Jeden
z proboszczów mówi otwarcie: "Ogólnie Cygan potrafi się tak zachować jak
inni, ale czasem może się wyrwie. Na przykład jak Cyganie są sami w kościele, to nie potrafią odpowiedzieć. Na 'Pan z wami', Cygan odpowiedział
'i z wami tys'''.
�369
Romowie są traktowani jako tacy, którzy "nie biorą do końca udziału
w grze"; nie można traktować ich poważnie. Zachowanie się Romów jest
z drugiej strony pojmowane jako niezrozumiałe, a także jako nie zdradzające
rozumienia kultury, dla członków zbiorowości wiejskiej jedynej sensownej,
zrozumiałej i słusznej. Ich zachowań nie odbiera się na ogół w kategoriach
zagrożenia, lecz śmieszności, niezrozumiałości i dziwaczności. Opowiada się
z upodobaniem o tym, że boją się duchów zmarłych, że palą światło przez całą
dobę w czasie dnia zadusznego, że można ich nawet szantażować straszeniem
zmarłymi. Jeden z księży ze śmiechem opowiada, że kiedyś wybili okna
w domu, gdzie spoczywał zmarły, "żeby dusza wyszła - tak się bali".
O ich inteligencji i zdolnościach mieszkańcy Ochotnicy nie wypowiadają się
źle, ale właściwie nikt nie ma wątpliwości, że zachowują się głupio według
norm przyjętych na wsi. Przewrotnie też mówi się o sprycie, który zaprzecza
głupocie, ale raczej na zasadzie bezsensownej niekonsekwencji.
Cyganie są też postrzegani w kategoriach obrzydliwości; są traktowani
jako przedmiot odrazy. Pojawia się ten aspekt obrazu Cygana w związku z ich
domniemanym nieprzyjemnym zapachem, jak również w związku z odrażającymi gustami gastronomicznymi.
Romowie są opisywani jako miłośnicy
padliny, a zwłaszcza mięsa padłych koni. Mieszkańcy wszystkich trzech wsi
z zapałem opisują wypadki padnięcia konia lub innego zwierzęcia domowego,
i rozmaitych zabiegów Cyganów, którzy odkopują zasypane zwłoki, wykrawają na miejscu najsmakowitsze kąski, natychmiast je konsumując, i zabierają resztę do swojego obozowiska, gdzie wszystko spożywają komunalnie.
Długoletnia nauczycielka opowiada: "Nasi ludzie mają nastawienie takie: oni
jedzą koninę, my nie. Brali padlinę, ludzie są uprzedzeni do jedzenia". I dalej:
"Cyganie wiedzą, że ludzie się brzydzą. Częstują nowymi, świeżo kupionymi
rzeczami. Jak biały przychodzi, to pójdzie i kupi, a nie da własnego, bo wie że
się ludzie brzydzą".
Należy jeszcze wrócić do elementu zagrożenia, który uważam za jeden
z ważnych aspektów poczucia obcości i społecznego dystansu. Otóż mieszkańcy wsi nie zauważali zagrożenia ze strony Cyganów, głównie dlatego, że jest ich
mało. Podkreślali, że gdyby ich było więcej, sytuacja mogłaby wyglądać
inaczej, a znaczny wzrost liczby Romów w Ochotnicy doprowadziłby do
sytuacji groźnej. Twierdzą, że Romowie zachowują się spokojnie, bo sami się
czują niepewnie w przeważającym liczebnie społeczeństwie "białych". Ksiądz
wikary mówi: "Wiadomo, bo były takie przypadki, że gdy obcy Cyganie
okradną kogoś we wsi, to swoi to odzyskają i oddadzą". Sami też kradną, ale
nie tutaj, bo boją się. Cyganie wiedzą, że jeśliby zaczęli przysparzać kłopotów
we wsi, to "zostaliby wyeliminowani".
Faktem godnym odnotowania jest też to, że wszelkie próby pojedynczych
rodzin romskich do osiedlenia się pomiędzy "białymi", czyli poza skrawkiem
ziemi nad potokiem ochotnickim, oddzielonym wodą od drogi, były dotąd
24 -
Lud t. LXXVIII
�370
przyjmowane z taką aktywną WrogOSClą, że stawało się to niemożliwe.
Wybijanie okien, malowanie drzwi, ciągłe pikietowanie domu, uniemożliwiło
rodzinie cygańskiej, która kupiła legalnie dom w niezbyt odległej od osiedla
Romów części wsi, mieszkanie w nim. Mieszkańcy Ochotnicy nie zaprzeczają,
iż Romowi nie udałoby się chyba osiedlić gdziekolwiek poza osiedlem
cygańskim. W Czarnej Górze sprzedaje się Romom działki nad wodą,
położone wokół ich osiedla, ponieważ nie przedstawiają one dla mieszkańców
wsi żadnej wartości, a ich dewastacja i zanieczyszczenie sprawia, że nikt inny
poza Romami nie kupiłby ich. Mieszkańcy Czarnej Góry zgodnie jednak
twierdzą, że gdyby Cygan chciał mieszkać i żyć we wsi tak, jak to robią "biali",
nikt by się temu na pewno nie sprzeciwiał6.
Świadectwem najbardziej dobitnym poważnego dystansu w stosunkach
z Romami jest fakt, że nie ma przypadków małżeństw mieszanych. Nikt nie
pamięta nie tylko o małżeństwie, ale nawet o cygańsko-niecygańskiej parze
zakochanych. Ksiądz wikary z Ochotnicy tłumaczy to jednoznacznie: małżeństwa mieszane się nie zdarzają "ze względu na odmienną mentalność".
2.3. Nieznajomość Cyganów
Mimo długiego zasiedzenia Romów w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze, widoczności ich osiedli, "opatrzenia się" wsi z Romami, wiedza na
temat Romów - ich obyczajów, tradycji, historii etnicznej jest znikoma. Nie
wiadomo mieszkańcom wsi ani kiedy przybyli, na jakiej zasadzie się osiedlili na
tym miejscu, gdzie są obecnie. Nie mają też w gruncie rzeczy pojęcia o historii
cygańskiego ludu, o jego wędrówkach czy pochodzeniu. Nauczycielka matematyki, jako jedna z niewielu, wyraża jakąś opinię na ten temat: "Część naszych
Cyganów pochodzi od biednych tych osiadłych, poślednich". Czasem snują
przypuszczenia, że mają pochodzenie węgierskie, ale ponieważ nie są uważani
za Węgrów, temat się zbyt komplikuje, aby go kontynuować. Wszyscy wiedzą,
że pochodzą z daleka. Jeden z nauczycieli przypisuje język Romów ugrofińskiej
grupie językowej, a tylko jeden z proboszczów oraz jedna z dobrze wykształconych nauczycielek, która od niedawna mieszka w badanej wsi, umie powiedzieć trafnie coś o ich pochodzeniu i ma za sobą jakieś lektury na temat ich
dziejów.
Mieszkańcy badanych wsi nie wiedzą nieomal zupełnie nic na temat
romskich obyczajów: nie umieją nic powiedzieć o ich przekonaniach, wierzeniach, ich systemie wartości i normach postępowania.
6 Zauważyć tu trzeba istotną różnicę między Ochotnicą Górną a Czarną Górą. O ile pierwsza
stanowi wieś zdecydowanie rolniczą i tradycyjną, o tyle druga odchodzi daleko od tradycji mieszkańcy w dużym stopniu żyją z wykonywania prac i zawodów pozarolniczych. To może być
przyczyną większej akceptacji obcych, którzy nie są rolnikami.
�371
Brak teżco moze Jeszcze waznleJsze - jakiegokolwiek dążenia do poznania romskiej kultury i obyczajów. Ten brak gotowości poznawczej zdradzają nawet osoby, które niejako z urzędu mogłyby lub nawet powinny się tym
interesować. Chodzi mi przede wszystkim o osoby pełniące funkcje kierownicze
w lokalnej administracji, a także o nauczycieli. Wójt jednej z wsi (Ochotnica),
który od 1987 roku pełni swój urząd przyznaje, że do niedawna nie wiedział
w ogóle o istnieniu Romów w jego gminie. Nie mógł więc nimi się interesować.
Nauczyciele o swoich romskich uczniach nie wiedzą prawie nic, poza tym,
że rozróżniają tych schludnie i mniej schludnie ubranych. Wiedzą też, że nie
znają wcale lub znają słabo język polski, co praktycznie, w ich relacjach,
uniemożliwia proces dydaktyczny.
Wiedza na temat Cyganów nie jest mieszkańcom wsi wcale potrzebna; nie
mają powodu, aby ją zdobywać. Ten rys sytuacji poznawczej wiązałabym
z innymi elementami dystansu społecznego dzielącego Cyganów i miejscowych
wieśniaków.
2.4. Romowie jako gorsi
Jednym z aspektów obcości jest - poza dystansem społecznym - odczucie
różnicy statusu grupy własnej i obcej. Grupa obca może zajmować pozycję
ocenianą jako wyższą lub jako niższą. W przypadku stosunków między
Cyganami a mieszkańcami wszystkich badanych wsi została narzucona przez
grupę dominującą hierarchia: Romowie są bezwzględnie nie tylko inni, ale
wszystkie nieomal cechy uważane za odmienne są traktowane jako podstawa
uznania ich za obcych i gorszych. Życzliwy Cyganom ksiądz wikary wyraża
sarkastycznie opinię wsi, gdy mówi o tym, że Cyganie szukają dla swoich dzieci
rodziców chrzestnych we własnej zbiorowości: "Pójdzie do Cygana dziecko
trzymać?". To ostatnie uważa za niemożliwe, nie mieszczące się w głowie.
Najsilniej izolacja społeczna wyraża się w niechęci zarówno miejscowych
chłopów, jak i samych Romów do małżeństw mieszanych. Z pewnością
małżeństwo z Cyganem jest traktowane jako zupełnie niedopuszczalne, a nawet
niewyobrażalne. Znamienne było to, że gdy podczas wywiadów i swobodnych
rozmów padało pytanie o małżellstwo z Cyganem, informatorzy reagowali
śmiechem, zażenowaniem i na ogół nie umieli odpowiedzieć, dlaczego wcale
ono nie wchodzi w grę. Niektórzy wyrażali opinię, że Cygan nie ma nic do
zaoferowania białej dziewczynie, a małżeństwo z Cyganką byłoby z podobnych
powodów nie do pojęcia. Jeden z młodych rozmówców wprawdzie mówi, że
gdyby sam się zakochał w Cygance, to nikt by mu nie przeszkodził w małżeństwie, ale matka trzech córek w Jurgowie ze zgrozą i zakłopotaniem się śmieje
na ewentualność małżeństwa z Cyganem którejś z jej dziewcząt: "No już
zupełnie nie wiem". Bez wątpienia we wszystkich wypowiedziach jest obecne
głęboko ukryte przekonanie o tak zasadniczej różnicy statusów Romów
�372
i "białych" i tak zasadniczej niższości tych pierwszych, że nie tylko o małżeństwie, ale o żadnym bliższym związku nie może być mowy. Mówi się
w Ochotnicy o jednej takiej, która na pewno miała dziecko z Cyganem, ale ani
ona, ani nikt z jej rodziny nigdy tego nie przyznali. Ksiądz wikary z Jurgowa
mówi: "Boją się małżeństw łączonych, że Cygan to coś gorszego, bo niezaradny". Jeden z księży, pochodzący z SzaOar i dobrze znający stosunki polsko-romskie, mówi wprost: "Środowisko polskie nie wpuściło Cyganów
między siebie. Nie zmieszali się, jak np. na Słowacji".
3. Romowie jako swoi
W postawach mieszkańców badanych trzech WSI miesza Się poczucie
obcości z pewnym, stosunkowo słabszym poczuciem swojskości.
W Ochotnicy Górnej, w Jurgowie i Czarnej Górze Romowie są bardzo
dobrze zadomowionymi obcymi: mieszkają tu od co najmniej półtora stulecia,
a w świadomości mieszkańców wsi są tu "od dawien dawna", "od bardzo
dawna". Nikt, nawet osoby najlepiej zorientowane, jak np. księża czy nauczyciele dokładnie nie wiedzą, kiedy Romowie tu przybyli. Wiadomo natomiast, że
naj starsi ludzie nie pamiętają czasów, kiedy nie byłoby Cyganów nad Potokiem Ochotnickim, czy nad Białką, przy głównej drodze. Bez wątpienia jednym
z elementów swojskości Romów jest przekonanie o ich pobycie we wszystkich
trzech badanych wsiach od dawien dawna. Są odbierani jako stały element
życia, czy też - jak to mówi jedna z nauczycielek: "wkomponowali się w ten
nasz krajobraz".
Przez to zasiedzenie Cyganie zyskują w oczach ludności polskiej w pewnym
sensie prawo do mieszkania, stałego pobytu. Nikt nie jest oczywiście szczególnie zadowolony z tego, że w jego wsi mieszkają Cyganie, ale też nie myślą
o tym, że powinno si~ ich stąd gdzieś przenieść, perswazją czy siłą. "Jak są to
są, ale lepiej, żeby ich nie było" - to stosunek do miejscowych Romów
w przekonaniu wikarego z Jurgowa. "Oni tu jakoś są wtopieni, i skoro są, to się
ich toleruje, ale na pewno nie chcieliby ("biali" - E.N.), żeby tu byli".
Parę miesięcy przed rozpoczęciem badań spłonął dom krewnych gospodarzy z Ochotnicy na Studzionkach. Mieszkańcy złożyli się na tak dużą sumę,
że pogorzelcy mogli sobie natychmiast zacząć budować nowy dom. Do tej
sytuacji nawiązywały pytania, stawiane podczas wywiadów. Podawana była
pod rozwagę hipotetyczna sytuacja pożaru romskiego osiedla we wsi. Nasi
informatorzy mówili, że gdyby zdarzył się pożar i chałupy Romów spaliłyby
się, ludzie - zgodnie z przewidywaniami mieszkańców wszystkich wsi, pomogliby gasić (zwłaszcza, że woda jest tuż koło ich domów), ale nie chcieliby
pomagać w ich odbudowaniu. Dopóki są, nie można ich tknąć; jednakże kiedy
w czasie wojny gdzieś się oddalili z Czarnej Góry, miejscowi spalili najbardziej
nędzne domy, których zresztą Romowie po powrocie nigdy nie odbudowali.
�373
Ksiądz proboszcz natomiast twierdzi, że "ludzie pomagaliby im tak aby mieli
co jeść, ale chałup by im nie chcieli odbudować, boby mieli nadzieję, że ktoś
inny ich przygarnie".
"Są stałym elementem krajobrazu", mają też rodzaj nie pisanego prawa do
pobytu na ziemi ojców, bo gdzie jest ziemia ich odległych przodków, nikt
naprawdę nie wie.
W każdej z trzech spośród badanych wsi obraz miejscowego Cygana jest
nieco odmienny. W Ochotnicy uważani są za denegeneratów o upadającej
kulturze, w Czarnej Górze za grupę bardzo zróżnicowaną
i poziomem
materialnym i intelektualnym, zaś w Jurgowie traktowani są prawie jak swoi.
W Jurgowie Romowie bardzo się silnie zintegrowali, w przeszłości mieszając się
z ludnością polską (choć zawsze współmałżonkami były osoby spoza społeczności lokalnej), przyjmując obyczaje zarobkowania,
zarabiania na siebie
i rodzinę oraz uczestnicząc w kulturze (posyłanie regularnie dzieci do szkoły,
używanie na co dzień języka polskiego). W postawach mieszkańców tej wsi
wcale nie ma niechęci wobec Romów, choć bez wątpienia nie są oni do końca
"swoi". Jedna z nauczycielek wyraziła to następująco: "Tutaj wyjątkowe jest
środowisko. Tu się zaniechało pojęcie 'Cygan'''. W jurgowskim zespole ludowym tańczy młoda Cyganka, a jej starszy brat gra na skrzypcach w akompaniującym zespole muzycznym. Jedna z młodych Cyganek jurgowskich
wyszła za mąż w Czarnej Górze za miejscowego mężczyznę, i choć wszyscy
rozmówcy sugerowali, że zapewne inna nie chciała by się za niego wydać
z powodu jego nieprzyjemnego wyglądu (widoczna blizna na twarzy) i skłonności do alkoholu, to wszyscy ją właśnie chwalą za to, że dba o dom i dziecko,
i że ma dobry wpływ na męża. To pod jej wpływem miał się on ostatnio
zmienić pozytywnie, mniej pijąc.
Znamienne jest jednak, że we wszystkich trzech wsiach, o tych osobach
z miejscowych społeczności romskich, które wzbudzają szacunek, mówi się:
"To porządny Cygan" lub "porządna Cyganka", a nie: "porządny chłop", czy
"porządna kobieta". Stosuje się więc odmienne kryteria, z góry umieszczające
przedstawiciela społeczności Romów w innej kategorii, od podstaw osobno
klasyfikujących ludzi.
Wydaje się, że mamy tu do czynienia ze stosunkiem do innego człowieka
naznaczonym rodzajem tabu. Tabuistyczny charakter ma odrzucanie jakiegoś
zdecydowanie bardziej niechętnego gestu czy wystąpienia przeciw Cyganom.
Romowie są traktowani jako zło konieczne, dopust Boży, stały element życia
a nawet przyrody. Mieszkańcy wszystkich badanych wsi nie wyobrażają sobie
jakiegoś sposobu pozbycia się Cyganów, ich zupełnego od wsi izolowania. Ale
też nie pozwolono młodemu, energicznemu Romowi z Ochotnicy mieszkać
w zakupionym we wsi domu (żona z dziećmi czuła się zagrożona pod
nieobecność męża pracującego w miasteczku); doprowadzono do wyniesienia
się z chałupy młodej rodziny. Jest to rodzaj wyznaczania Romom miejsca
�374
tylko na terenie skrawka wsi oddzielonego drogą lub rzeką. Mieszkańcy wsi
tłumaczyli, że Cyganie zwykli "ciągnąć jedni drugich", stąd obawa, że z jednej
rodziny paroosobowej powstanie we wsi kolejna cygańska enklawa. Nie jest
w Ochotnicy do pomyślenia mieszkanie rodziny Romów w innym miejscu niż
w osiedlu "Cygany". Nawet gdy w końcu listopada 1993 roku urodziły się
w rodzinie Barbary i Andrzeja Mirgów czworaczki, gmina nie mogła kupić
domu dla potrzeb nagle rozrośniętej rodziny, przy czym niemowlęta ze względu
na stan zdrowia i nędzne warunki mieszkaniowe nie mogły być przywiezione ze
szpitala do domu, w którym żyli dotąd rodzice. Mieszkańcy Czarnej Góry
sądzą, że osiedlenie się bogatszych i wykształconych Romów we wsi byłoby
możliwe, ale do tej pory prób takich nic było. Nikt natomiast nie próbuje
zniechęcić Romów do mieszkania na ich dawnych terenach, w żadnej wypowiedzi nie było propozycji wygnania ich stamtąd. Ma w tym zapewne pewien
udział światopogląd chrześcijański oraz jakieś mało sprecyzowane poczucie
więzi wobec Cyganów jako chrześcijan-katolików.
Często w wywiadach
powtarza się formuła: nie można jakoś wobec Cygana postąpić, bo to też
człowiek. W takim sformułowaniu oczywiście mieści się stwierdzenie, że ów
"też człowiek" nie jest identyczny" a nawet że jest on pod jakimś względem
gorszy, ale używanie pojęcia "człowiek" wytrąca z ręki naj ostrzejszą broń
wobec Romów - otwartą agresję.
Odnoszę wrażenie, że kultura chłopska jest stosunkowo bardziej tolerancyjna wobec odmienności niż kultura miejska. "Inny" jest wprawdzie innym,
a nawet gorszym, ale poza tym ma swoje miejsce bardzo określone, choćby
gorsze. O eliminowaniu go nie myśli się nawet. To wydaje się być podstawą
swojskości Romów w odbiorze ludności miejscowej Ochotnicy, Czarnej Góry
czy Jurgowa.
Podsumowanie
Czynniki kształtujące stosunki romsko-polskie
możemy podzielić na
(a) takie, które dotyczą zbiorowości wiejskiej, czyli otoczenia Romów, (b) takie,
które dotyczą cech zbiorowości Romów oraz (c) te, które wiążą się ze specyfiką
kontaktów między obydwiema grupami. Wchodzą tu w grę takie cechy
zbiorowości lokalnej jak: układ terytorialny wsi, system wartości, w którym
podstawową rolę odgrywają: gospodarność, pracowitość i pozycja materialna,
a także silna religijność (katolicyzm). Głęboka odmienność zasadniczych
zrębów systemu wartości Romów stanowi inny ważny czynnik, determinujący
wzajemne kontakty i wizerunki. Długie, nieomal trwałe, zasiedzenie Romów na
terenie wsi stanowi istotny czynnik kształtowania się wzajemnego poczucia
swojskości i obcości.
Ważnym czynnikiem jest też to, że Romowie stanowią tu znikomą
mniejszość, nieistotną ekonomicznie, mało ekspansywną, nieważną kulturowo,
�375
nie zagrażającą w żadnym sensie tego słowa. Dystans społeczny wobec Romów,
wyrażający się znacznym poczuciem obcości (a w każdym razie przewagą
obcości nad swojskością na wielu płaszczyznach kontaktów) w lokalnej zbiorowości wiejskiej, w której są od pokoleń zadomowieni, z którą współżyją, współdziałają, wśród której de facto żyją, jest ogromny. Wyraża się on na wszystkich
możliwych płaszczyznach swojskości i obcości: w sferze ubogiej wiedzy i braku
motywacji poznawczej w kontakcie z Cyganami, na płaszczyźnie poczucia odrębności, a także w aspekcie emocjonalnego kontekstu poznawania i oceniania
Romów jako dziwacznych, śmiesznych, głupich, odrażających, a nawet groźnych.
Wydaje się, że w okolicznościach, w których nastąpiłby wzrost liczebny
Cyganów w ich osiedlu, pojawić by się mogła wzajemna konkurencja,
a następnie otwarta wrogość. Mogłyby wystąpić zachowania otwarcie agresywne wobec mniejszości romskiej. Już dziś przejawy "dobrego radzenia sobie"
Cyganów, ich domniemane bogactwo, jest przedmiotem zawistnej niechęci,
choć w Ochotnicy i w Jurgowie wcale nie pojawia się ten problem, ponieważ
Romowie stanowią grupę stosunkowo ubogą.
W ogólniejszych kategoriach można powiedzieć, iż obcość, choć jest
niezbywalną opozycją swojskości i musi istnieć w każdym społeczeństwie,
jednak nie może rozwijać się ponad pewną miarę; zbyt intensywny jej rozwój,
zbyt wyraziste budowanie rozróżnienia "swój-obcy", jest groźne zarówno dla
rozwoju jednostek, jak i ludzkich zrzeszeń 7. Wrogość do obcych, oparta na
przeświadczeniu o bezwzględnej wyższości własnej grupy, ma bowiem tendencję do wywoływania zbiorowej agresji.
Ewa Nowicka
ROM AS "OUR OWN" AND 'THE OTHER".
THE PERCEPTION
OF GYPSIES BY RURAL COMMUNITIES
(Summary)
The article presents the results of investigations conducted in three villages in the area of Spisz
and the Goree Mountains into the perception of Gypsies by rural eommunities of Poles and
Slovaks. The basic aim of the investigation was to find out to what extent Gypsies are perceived as
"our own" and "the other". Gypsies are perceived as "the other" because of their physical,
psychological, social and cultural features; some of these features are considered positive and some
negative. Gypsies are treated by rural communities as "others" and worse. Knowledge about their
culture and history is almost non-existent and they are treated as "our own"to a very limited extent.
The author concludes that the social distance to the Gypsies is enormous. It is manifested
in all possible aspects: poor knowledge of the Gypsies, their culture and history, and no motivation
to learn about them. Emotionally, Gypsies are seen as funny, stupid, repulsive and even dangerous.
Tran's/. Z. N adstoga
7 1. S. Bystroń,
Meya/omania
narodowa.
Źródła, teorie, 'skutki, wyd. 3, Warszawa
S.Ossowski, Wit':: społeczna i dziedzictwo
krwi, w: Dzieła, t. 2, Warszawa 1966.
1935;
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7913703d57621d31d3eaf4d07ee1e6cf.pdf
237728b9811e6f47ed4b70dd01917893
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3474
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3256
Title
A name given to the resource
Roman Reinfuss i sztuka ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.131-136
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Aleksander Jackowski
ROMAN REINFUSS I SZTUKA LUDOWA
Byłoby pewnie najlepiej, gdyby m o ż n a b y ł o b y ć
s p r a w i e d l i w y m i ż y c z l i w y m „ n a co dzień", d o s t r z e g a ć
— bez specjalnych okazji czy p r e t e k s t ó w — w a r t o ś ć
i m i a r ę czyichś d o k o n a ń . Wiadomo, że t a k nie jest.
Nasza p a m i ę ć potrzebuje p o d p ó r e k , okazji, bodźców,
k t ó r e j ą odpowiednio k i e r u n k u j ą . Toteż rocznice i ś w i ę
ta t w o r z ą j a k b y k a n w ę społecznej p a m i ę c i , p r z e n o s z ą
nas z w y m i a r u codzienności do odświętności, pozwa
lają niejako z a t r z y m a ć się w biegu i u w a ż n i e j spoj
rzeć na fakty, nawet znane, ale przecież nie postrze
gane w p e ł n y m wymiarze. Oczywiście nie są jubileusze
najlepszym
pretekstem
do w y w a ż o n e j ,
analitycznej
oceny, nie s p r z y j a j ą sporom i dyskusjom; ciąży nad
n i m i konwencja okolicznościowych t e k s t ó w , w z n i o s ł e j
stylistyki, t a k jakby b r a k dostatecznego zaintereso
wania na co dzień m o ż n a było z r e k o m p e n s o w a ć j e d
norazowym
nadmiarem
słów i u p r z e j m o ś c i .
Ciąży
ś w i a d o m o ś ć , iż jubileusze czy rocznice b y w a j ą t a k ż e
sterowane o d g ó r n i e służąc polityce grup czy insty
tucji, ustalaniu t a k i c h czy i n n y c h hierarchii w k u l
turze, nauce, sztuce.
W przypadku, k t ó r y nas interesuje, moment t e n
nie odgrywa istotnej r o l i . Siedemdziesięciolecie prof.
Romana Reinfussa, a t a k ż e 50 lecie jego pracy nauko
wej jest bowiem ś w i ę t e m nie t y l k o jego, ale i nas
wszystkich, k t ó r y m bliska jest ludowa k u l t u r a , a z w ł a
szcza sztuka. Jubileusz t e n ma t a k ż e znaczenie, po
n i e w a ż sprzyja zapoznaniu ludzi mniej czy wcale nie
zorientowanych — z dorobkiem Profesora i dziedziną
b a d a ń , k t ó r e j poświęcił najlepsze lata swego życia.
Ten w ł a ś n i e cel ma m ó j a r t y k u ł . C h c i a ł b y m w n i m ,
choć pobieżnie, p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę Jubilata, k i e
r u n k i jego z a i n t e r e s o w a ń i dorobek, k t ó r y ma w na
szej k u l t u r z e w a r t o ś ć w r ę c z n i e w y m i e r n ą ,
wartość,
k t ó r a będzie rosła z pokolenia w pokolenie. Mogą
bowiem z biegiem lat ulegać f l u k t u a c j i oceny prac
o charakterze interpretacyjnym, ale nie fundamental
nych, ź r ó d ł o w y c h , dokumentacyjnych.
Dorobek Romana
się na niego:
Reinfussa
jest
ogromny,
składa
— działalność
naukowo-organizacyjna.
Zainicjowanie
i kierowanie z b i o r o w ą p r a c ą nad d o k u m e n t a c j ą
tradycyjnej
sztuki ludowej i j e j współczesnych
przekształceń;
— i n d y w i d u a l n e prace naukowe, książki i a r t y k u ł y
(ponad 260 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h ) .
.— stymulowanie rozwoju współczesnej twórczości l u
dowej, u d z i a ł w organizacji k o n k u r s ó w , festiwali
i wystaw, w instytucjach z a j m u j ą c y c h się opieką
nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i t d . ;
— działalność popularyzatorsko-naukowa;
— działalność pedagogiczna.
ł
Trzeba przy t y m dodać, że jest to działalność w y
j ą t k o w o konsekwentna, realizowana z rzadko spoty
k a n ą a u t o - d y s c y p l i n ą . Obejmuje cztery k r ę g i tema
tyczne. Jednym jest — we wczesnym okresie pracy
naukowej — problem delimitacji granic etnograficz
nych (zwłaszcza Ł e m k ó w i Bojków), drugim — zain
teresowania k u l t u r ą ludności Karpat (dominujące w
latach 1931—1947, ale podejmowane r ó w n i e ż w latach
sześćdziesiątych
i
siedemdziesiątych,
najczęściej
w z w i ą z k u z badaniem nad r z e m i o s ł e m kamieniars
kim). Trzecim tematem, w y s t ę p u j ą c y m raczej spora
dycznie, są prace z zakresu k u l t u r y materialnej i or
ganizacji b a d a ń oraz s t u d i ó w etnograficznych. Jednak
d o m e n ą z a i n t e r e s o w a ń Profesora, poczynając od po
ł o w y 1946 r. jest sztuka ludowa. Jej poświęcił n a j
więcej uwagi.
Jak do tego doszło? Co w p ł y n ę ł o na kierunek za
i n t e r e s o w a ń i k o n s e k w e n c j ę w i c h realizacji? S p r ó
b u j m y znaleźć pewne elementy odpowiedzi w życio-
131
�rysie Profesora, w t y m co sam m ó w i o swych latach
młodzieńczych.
Urodził w się w Przeworsku, 27 maja 1910 r.
w rodzinie inteligenckiej. Gdy m i a ł 9 lat u m a r ł o j
ciec. Ciężar utrzymania chłopca przejęła matka-rencistka. Do szkół chodził w Tarnowie. Tam z e t k n ą ł się
z działalnością nielegalnego w ó w c z a s Z w i ą z k u M ł o
dzieży Socjalistycznej. Zaczął w n i m działać. N a s t ą
piła jednak wsypa. Chłopca, w ó w c z a s w klasie ma
turalnej, skazano w czasie procesu na k i l k a miesięcy
więzienia, ale ze względu na wiek o t r z y m a ł k a r ę
z zawieszeniem. Wyrzucono go jednak ze szkoły, z tzw.
wilczym biletem. Dopiero po k i l k u latach pozwolono
mu z d a w a ć m a t u r ę eksterna (w Krakowie). N i m to
nastąpiło wrócił do matki, k t ó r a m i e s z k a ł a w ó w c z a s
w Gorlicach. Miał dużo czasu, interesowali go ludzie,
jeździł więc po wsiach, m a ł y c h miasteczkach. Zafascy
nowała go k u l t u r a ł e m k o w s k a . P o z n a ł starego pastu
cha, Ł e m k a . Rozmowy z n i m w y w a r ł y na c h ł o p c u
ogromne w r a ż e n i e . Było to pierwsze i chyba n a j w a ż
niejsze wprowadzenie w o d r ę b n y ś w i a t w i e r z e ń , s ą
dów, obyczajów, lekcja szacunku dla innej k u l t u r y
i wartości, k t ó r e uczył się p o z n a w a ć „od ś r o d k a " ,
z pozycji tamtej społeczności. Chyba już w ó w c z a s
u m i a ł słuchać, p y t a ć i o b s e r w o w a ć . Gdy rozmawiamy
niemal z miejsca, etat asystenta r ó w n i e ż w katedrze.
Studia p r z e r w a ł jednak w y b u c h wojny.
Zbiory Muzeum Etnograficznego zostają z a r e k w i
rowane przez w ł a d z e niemieckie. Na p r o ś b ę prof. Do
browolskiego, k t ó r y b y ł prezesem Towarzystwa Przy
jaciół Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e oraz Fe
liksa Kopery, prezesa Z w i ą z k u M u z e ó w w Polsce,
Reinfuss pozostaje przy zbiorach jako opiekun, p r ó
b u j ą c w m i a r ę możności z a p o b i e g a ć niszczeniu obiek
t ó w czy ich l i k w i d a c j i . P o c z ą t k o w o zatrudniony jest
w charakterze dozorcy (Wächter), później laboranta-konserwatora. Po w y z w o l e n i u pozostaje w Muzeum
Etnograficznym do 1950 r., jako konserwator, a później
z a s t ę p c a dyrektora. K o ń c z y studia, uzyskuje w 1945 r.
s t o p i e ń magistra etnografii, a w r o k p ó ź n i e j broni
pracy doktorskiej. Jest n i ą podsumowanie dotychcza
sowych b a d a ń — rozprawa Łemkowie
jako grupa etno
graficzna.
D r u k u j e ją na p r z e ł o m i e 1948 i 1949 r.
w t. 7 „ P r a c i M a t e r i a ł ó w Etnograficznych". W t y m
czasie podejmuje
również
działalność
pedagogiczną
i o r g a n i z a c y j n o - n a u k o w ą . W 1945 r., jeszcze jako ma
gister, organizuje K a t e d r ę Etnografii na Uniwersyte
cie W r o c ł a w s k i m , p e ł n i ą c tam do 1949 r. funkcje w y
k ł a d o w c y , a n a s t ę p n i e zastępcy profesora i kierownika
katedry.
0 tym, ożywia się, wspomina ze czcią i sentymentem
starego Ł e m k a . S k ł o n n y jest sądzić, że wczesna ś m i e r ć
ojca spotęgowała w ó w c z a s jego szacunek dla s ą d ó w
starszych ludzi, dla w a r t o ś c i zakorzenionych w t r a
dycji.
Są to lata, gdy nieliczna kadra e t n o g r a f ó w stała
przed koniecznością podejmowania w i e l u z a d a ń . Nie
było jeszcze sztywnej s t r u k t u r y p l a c ó w e k naukowych
czy muzealnych. M o ż n a było w y b r a ć sobie odpowiednie
pole d z i a ł a n i a , z a c z y n a j ą c d o s ł o w n i e od zera, mierzyć
— z s z a n s ą sukcesu — siły na zamiary. Trzeba było
t y l k o chcieć, u m i e ć p r a c o w a ć i u m i e ć
przekonać
„ c z y n n i k i n a d r z ę d n e " do słuszności swych idei. Rein
fuss w t y m czasie dostrzega swoją szansę. Jest n i ą za
łożony w 1946 r. przez dr Józefa Grabowskiego P a ń s
t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej. Grabowski
n a l e ż a ł przed w o j n ą do nielicznej grupy h i s t o r y k ó w
sztuki, z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą . Ortodoksyjny
zwolennik metod Riegla, p r z e n o s i ł je na teren ludowej
plastyki. I n t e r e s o w a ł go fenomen artystyczny, zjawis
ka, k t ó r e mieściły się w ramach „ s t y l u ludowego" - n a j w a ż n i e j s z e j dla niego kategorii badawczej, mniej
natomiast całe „ e t n o g r a f i c z n e " podłoże k u l t u r y ludo
wej. W Instytucie, k t ó r y mieścił się w Warszawie,
objął sekcję plastyki (rzeźby, malarstwa, drzeworytu).
Literaturze ludowej p a t r o n o w a ł prof. J u l i a n K r z y ż a
nowski, folklorem muzycznym zajął się mgr
Marian
Sobieski, tanecznym dr Tadeusz Zygler. Roman Rein
fuss objął sekcję zdobnictwa i budownictwa. Lokal
znalazł we w ł a s n y m mieszkaniu w K r a k o w i e i sądzę,
że decyzja ta ma s w o j ą s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . O d t ą d
bowiem trudno m ó w i ć o Reinfussie a b s t r a h u j ą c od
dorobku Sekcji, a n i e m o ż l i w e jest ocenianie tego do
robku w oderwaniu od osobowości, z a i n t e r e s o w a ń i za
łożeń metodologicznych jej szefa. Z m i e n i a ł y się zresz
t ą w ciągu lat nazwy, organizacyjne zależności, ale
w istocie rzeczy istota programu Sekcji pozostawała
ta sama od czasu, gdy dr Grabowski zmuszony by!
w 1949 r. opuścić założoną przez siebie p l a c ó w k ę , a jej
agendy p r z e j ą ł ó w c z e s n y P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki.
Wtedy to bowiem w programie Sekcji znalazła się
dokumentacja
wszelkich p r z e j a w ó w
szeroko
pojętej
sztuki ludowej, z a r ó w n o tradycyjnej, jak i jej współ
czesnych p r z e k s z t a ł c e ń .
Pierwszy swój a r t y k u ł , o pasterstwie na ł e m k o w s z c z y ź n i e , publikuje m a j ą c 21 lat. W k r ó t c e d r u k u j e na
stępne, p r z e w a ż n i e na ł a m a c h d o d a t k ó w naukowych
do gazet .
2
3
Zycie Reinfussa biegnie w ó w c z a s dwoma torami.
W 1931 r. zdaje m a t u r ę e k s t e r n i s t y c z n ą w Krakowie,
po czym zapisuje się na W y d z i a ł Prawa U n i w e r s y
tetu Jagiellońskiego. Po części dlatego, że p r a w n i k i e m
był jego ojciec, przede wszystkim jednak po to, aby
mieć pewny, solidny zawód, z a p e w n i a j ą c y utrzymanie
1 pozycję w ś r o d o w i s k u . Nie traci jednak k o n t a k t u
2 etnografią, ze s w y m i rzeczywistymi zainteresowania
mi. Wyjeżdża, gdy może, na wieś, obserwuje, notuje,
robi zdjęcia fotograficzne. Nagle okazuje się, że m o g ą
być one przydatne. Przypadkowo poznany, w czasie
załatwienia
jakiejś
sprawy
na
Wawelu,
Seweryn
Udziela, dyrektor Muzeum Etnograficznego z a c h ę c a go
do współpracy. Reinfuss zbiera d o k u m e n t a c j ę dla M u
zeum. Kiedy jest już na 2 roku prawa, Udziela k o n
taktuje go z prof. Kazimierzem M o s z y ń s k i m , ó w c z e s
nym kierownikiem katedry etnografii na Uniwersyte
cie Jagiellońskim. Reinfuss otrzymuje zezwolenie na
udział w seminariach i w y k ł a d a c h . P o c z y n a j ą c od no
wego roku akademickiego wpisuje je sobie do indeksu
jako przedmiot fakultatywny. Prawo kończy w 1935 r.
uzyskując t y t u ł magistra i rozpoczyna a p l i k a n t u r ę no
tarialną u rejenta Jana Perszakiewicza w Gorlicach.
Czy był dobrym prawnikiem? O b s e r w u j ą c r ó ż n e po
czynania Profesora w Instytucie Sztuki,
absolutną
nieumiejętność w y p e ł n i a n i a formularzy planu i t d . —
śmiem w to wątpić. Podobno zresztą i rejent nie b y ł
zachwycony, gdy m ł o d y aplikant w y p y t y w a ł p r z y b y
łych do biura gospodarzy o nazwy części stroju i i n
ne etnograficzne wiadomości. Rozstali się w k r ó t c e , k u
obopólnej radości, gdy t y l k o okazało się m o ż l i w e otrzy
manie etatu asystenckiego w K r a k o w s k i m
Muzeum
Etnograficznym. R ó w n o c z e ś n i e w 1936 r. Roman Rein
fuss podejmuje regularne studia etnograficzne na U.J.,
u prof. Kazimierza Dobrowolskiego (prof. Kazimierz
Moszyński przeniósł się bowiem do Wilna). O t r z y m a ł .
132
Koncentracja z a i n t e r e s o w a ń na sztuce ludowej do
tychczasowego autora ś w i e t n y c h prac o kulturze łem
kowskiej i wyznacznikach granic e t n i c z n y c h nie może
dziwić. C h o ć b y dlatego, że s z u k a j ą c tych wyznacz
n i k ó w m u s i a ł zasięgiem b a d a ń objąć również, a nie
kiedy przede wszystkim, zjawiska
sztuki
ludowej
4
�I I . 2. W y w i a d w terenie, 1959 r., T u r a s z ó w k a , w o j . k r o ś n i e ń s k i e .
i folkloru, a n a l i z o w a ć różnice regionalne w budownict
wie, stroju, zdobnictwie. S z t u k ę l u d o w ą z n a ł zresztą
doskonale, w s p ó ł p r a c u j ą c od lat z Muzeum Etnogra
ficznym w K r a k o w i e . Z d a w a ł też sobie s p r a w ę , że
dokumentacja tego, co jeszcze ocalało z pożogi w o j n y
i co nie zostało ś w i a d o m i e zniszczone przez okupanta
jest w r ę c z koniecznością. O b o w i ą z k i e m wobec k u l t u r y
i wobec historii.
Ł a t w o dziś o t y m nie m y ś l e ć , kiedy mamy sto
sunkowo liczną d o k u m e n t a c j ę , zbiory muzealne, w y
dawnictwa; k i e d y zbyt nawet n a t r ę t n a
propaganda
tej sztuki z d o ł a ł a j ą niejednemu z nas obrzydzić. Ta
sztuka n a l e ż y j u ż bezspornie do dorobku naszej k u l
t u r y narodowej. A l e w t e d y — trzeba było dopiero
o to walczyć, p r z e k o n y w a ć faktami. Czynili to Gra
bowski, Seweryn, Piwocki, Reinfuss. Postulat pozna
nia dorobku tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j trzeba b y
ło jednak r e a l i z o w a ć natychmiast, w j a k n a j k r ó t s z y m
czasie, p ó k i jeszcze żyli ludzie, w y c h o w a n i w k r ę g u
tej k u l t u r y , p ó k i i s t n i a ł y obiekty i p a m i ę ć ich form.
Był to bowiem w i d o m y koniec dawnej formacji k u l
turowej, k t ó r e j ślad w sztuce n a l e ż a ł o z a c h o w a ć dla
przyszłych pokoleń. Chodziło więc o utrwalenie w ostatnim momencie tego, co m o g ł o ś w i a d c z y ć o dosko
nałości tej sztuki, o sile i cechach twórczości c h ł o p
skiej. Determinanty i charakter przemian m o ż n a bo
wiem b a d a ć i po dziesięcioleciach, ale nie p r z e m i j a j ą c e
fakty artystyczne, nie dzieła.
Decyzja skoncentrowania się na dokumentacji te
renowej b y ł a więc nakazem c h w i l i . T y m bardziej, że
n i k t tego nie robił, zwłaszcza w skali ponad-regionalnej. A l e Reinfuss z r e g u ł y p o d e j m o w a ł tematy nie
ruszane przez innych, t r u d n e .
Planowa dokumentacja sztuki ludowej w skali
o g ó l n o k r a j o w e j b y ł a p r z e d s i ę w z i ę c i e m bez precedensu.
Przed w o j n ą bowiem: „ I n t e n s y w n y m badaniom podda
na b y ł a Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Polesie i te
reny pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o , zaniedbywano
natomiast obszary Polski ś r o d k o w e j (Mazowsze) czy
Zachodniej (Wielkopolska), (...) P r z e g l ą d a j ą c katalogi
i inne w y d a w n i c t w a polskiej sztuki ludowej dostrze
gamy osobliwe zjawisko, że w 80% „polskość" tej
sztuki demonstrowana
była
wyrobami
pochodzenia
ukraińskiego lub białoruskiego" .
5
9
B e z p r e c e d e n s o w o ś ć c e c h o w a ł a też organizację ba
d a ń . Reinfuss dobrze sobie z d a w a ł s p r a w ę , że dotych
czasowy styl pracy nie mógł przy takich zamierze
niach p r z y n i e ś ć efektu. Okres m i ę d z y w o j e n n y cecho
w a ł a bowiem, j a k to f o r m u ł o w a ł „bezplanowość po
czynań, b r a k w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć
w y n i k ó w " . O ś r o d e k warszawski z a j m o w a ł się np. h u
culszczyzna, l w o w s k i Kaszubami, zainteresowania nau
kowe e t n o g r a f ó w d e c y d o w a ł y o t y m , co, gdzie i j a k
badano. P r z e c i w s t a w i a ł
temu Reinfuss
przemyślaną
k o n c e p c j ę jednolitego planu, realizowanego zespoło
w y m w y s i ł k i e m (a więc w znacznej mierze bezimien
nie). Od p o c z ą t k u określił też swoje założenia meto
dologiczne, realizowane zresztą nie t y l k o w d z i a ł a
niach Sekcji, ale i w t o w a r z y s z ą c y c h i m w ł a s n y c h p u
blikacjach. S t a n ą ł na pozycjach, k t ó r e definiował w
7
133
�I I . 3. Wywiad z producentem zabawek, 1957 r., Brzoza
Stadnicka, w o j . rzeszowskie;
i l . 4. Inwentaryzacja
skrzyni, 1959 r., Majdan Skierbleszowski w o j . za
mojskie.
kategoriach materializmu dialektycznego i historycz
nego. I n t e r e s o w a ł y go bowiem zjawiska w ich wza
jemnym p o w i ą z a n i u i rozwoju historycznym. Wycho
dził od faktów, s t a r a j ą c się znaleźć i c h możliwie sze
rokie uwarunkowanie. Z r e s z t ą nie f o r m u ł o w a ł nigdy
swych założeń teoretycznych, poza oficjalnymi sytu
acjami, kiedy czuł się do tego zobligowany (np. w
programowym a r t y k u l e „ P o I ogólnopolskiej
konfp
rencji ..." — vide przypis 7). Teoretykiem bowiem nie
był i problemy metodologiczne go nie f a s c y n o w a ł y .
W odróżnieniu od z a i n t e r e s o w a ń h i s t o r y k ó w sztuki za
najważniejsze u w a ż a ł p o w i ą z a n i a sztuki i k u l t u r y ma
terialnej, badania historii rzemiosł, ich przenikania na
wieś oraz procesu „ u l u d o w i e n i a " . Śledził z w i ą z k i m i ę
dzy sytuacją ekonomiczno-społeczną w s i a jej t w ó r
czością. Dlatego już w pierwszym okresie b a d a ń tere
nowych podjął w s p ó ł p r a c ę z archeologami a nawet i n
spirował konkretne badania, w i d z ą c w t y m szansę roz
szerzenia wiedzy historycznej o kulturze ludu, p daw
nych formach zdobnictwa (np. pisanek, t k a n i n , części
stroju). Od początku w s p ó ł p r a c o w a ł też z historykami,
zachęcając ich do publikacji
dawnych inwentarzy
chłopskich, t e s t a m e n t ó w , opisów, sam zresztą r ó w n i e ż
studiował akta parafialne, księgi r z e m i o s ł i cechów,
„Dla mnie — powiedział k i e d y ś — etnografia to część
historii kultury, ograniczona do ś r o d o w i s k a , k t ó r e się
nazywa ludem. W k a ż d e j pracy b y ł e m przede wszystkiem historykiem, chciałem p o k a z a ć e w o l u c j ę zjawis
ka". Ten rzetelny p o d k ł a d historyczny w y s t ę p u j e we
wszystkich publikacjach Profesora i jego uczniów, w
monografiach regionalnych i zagadnieniowych.
Idea w s p ó ł d z i a ł a n i a z przedstawicielami r ó ż n y c h
specjalności, widzenia k u l t u r y w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y
nie b y ł a oczywiście c z y m ś w y j ą t k o w y m w naszej h u
manistyce. W etnografii r e p r e z e n t o w a ł j ą Kazimierz
Dobrowolski, znane b y ł y osiągnięcia etnografii radziec
kiej, szczególnie intensywnie popularyzowane w po
c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h . Jednak Reinfuss chyba n a j
p e ł n i e j i z najlepszym s k u t k i e m w p r o w a d z i ł te ideie
w życie, z a r ó w n o w działalności naukowej jak t e ż or
ganizacyjnej i pedagogicznej. Lata powojenne
były
w ł a ś c i w i e j e d y n y m okresem, w k t ó r y m problemy me
todologiczne z a p r z ą t a ł y jego u w a g ę , okresem k r y s t a
lizacji p o g l ą d ó w na e t n o g r a f i ę , l u d , k u l t u r ę . Wtedy
to n a s t ą p i ł a symbioza d o ś w i a d c z e ń zdobytych w po
przednim okresie. Sam m ó w i , p ó ł ż a r t e m , ale i pół
serio, że m i a ł w istocie trzech m i s t r z ó w , k t ó r y c h n a u k i
określiły jego p o s t a w ę : starego pastucha,
profesora:
Kazimierza
Moszyńskiego
i później
—
profesora
Kazimierza Dobrowolskiego. Ł e m k o
wprowadził
go
w ś w i a t o d r ę b n e j k u l t u r y i n a u c z y ł , że obserwowane
fakty trzeba b a d a ć z pozycji społeczności, w k t ó r e j po
w s t a ł y , a nie m i e r z y ć je k r y t e r i a m i wniesionymi z ze
w n ą t r z . Kazimierz M o s z y ń s k i n a u c z y ł go u m i e j ę t n o ś c i
p o r z ą d k o w a n i a f a k t ó w , dyscypliny naukowego warsz
tatu. „ E t n o g r a f i a — wspomina — w y d a w a ł a się nam
w ó w c z a s n a u k ą b e z k o n f l i k t o w ą . Wszystko w niej b y ł o '
u p o r z ą d k o w a n e j a k słoiki w apteczce. Natomiast p r o
fesor Dobrowolski p o k a z a ł , że na te same f a k t y moż
na p a t r z e ć różnie. W p r o w a d z i ł pierwiastek m y ś l e n i a
teoretycznego do opisów badania rzeczywistości". B u
dziło to p o c z ą t k o w o sprzeciw m ł o d e g o asystenta, s t o j ą
cego wciąż na pozycjach swego poprzedniego mistrza.;
Z r o z u m i a ł — m ó w i — i w p r o w a d z i ł w życie p u n k t w i
dzenia Kazimierza Dobrowolskiego dopiero wtedy, gdv
zaczął w y k ł a d a ć e t n o g r a f i ę na Uniwersytecie we W r o
c ł a w i u . Wyraz t y c h p r z e m y ś l e ń znaleźć m o ż n a w p i
sanej w ó w c z a s pracy doktorskiej o Ł e m k a c h jako gru
pie etnograficznej. Pierwiastek teoretyczny nie przesło
nił m u w ż a d n y m w y p a d k u postulatu wychodzenia od
f a k t ó w , a w i ę c przede w s z y s t k i m gromadzenia ich w
terenie czy archiwach. „ C h c ą c z b u d o w a ć w i e d z ę —
m ó w i — trzeba p o s t ę p o w a ć j a k z budowaniem domu.
Fundament — to m a t e r i a ł , ś c i a n y — monografie, dach
— synteza". Tak w ł a ś n i e p o s t ę p o w a ł .
Gdy dziś m y ś l ę o dorobku b a d a ń z e s p o ł o w y c h prof.
Reinfussa, wydaje m i się, że z a w a ż y ł y na n i m trzy
istotne okoliczności z e w n ę t r z n e .
7
234
Pierwsza, to u ś w i a d o m i o n a konieczność prowadze
nia b a d a ń terenowych w m o ż l i w i e szybkim tempie. Po
śpiech m u s i a ł jednak p r o w a d z i ć do obniżenia w y m a
gań, j a k i e się stawia w trakcie b a d a ń . W sytuacji, gdy
b r a k o w a ł o sił i ś r o d k ó w , trzeba było „rozgęścić" siatkę
badanych p u n k t ó w , zadowolić się bardziej p o b i e ż n ą pe
n e t r a c j ą , z r e z y g n o w a ć z w i e l u p y t a ń w kwestionariu
szach. Teoretycznie o p t u j ą c za m o ż l i w i e p e ł n y m widze
niem p o w i ą z a ń i s t n i e j ą c y c h w k u l t u r z e ludowej, w
praktyce ograniczono się często do opisu faktów, nie
b a d a j ą c idh z w i ą z k ó w s t r u k t u r a l n y c h i funkcji, w któ
rych występowały.
Z r e s z t ą nawet w publikowanym
kwestionariuszu do b a d a ń nad s t r o j e m , (który w trak
cie penetracji terenowych realizowano t y l k o wybiórczo)
z a b r a k ł o t a k i c h p y t a ń j a k : k t o nosił dany strój, jakie
p e ł n i ł on funkcje, j a k i m u l e g a ł przemianom, kiedy i
dlaczego — natomiast nader szczegółowo rejestrowano
t y p y odzieży, f o r m y zdobnictwa, k r ó j , dane gdzie i kto
b y ł w y k o n a w c ą etc.
8
I t u p r z e c h o d z ę do drugiej „okoliczności". Jest nią
sytuacja naszej etnografii w okresie powojennym, roz
strzelenie z a i n t e r e s o w a ń , brak istotnych p o w i ą z a ń po
m i ę d z y katedrami i o ś r o d k a m i badawczymi, niezdolność
�środowiska do stworzenia w ł a s n e j centralnej p l a c ó w k i
badawczej w ramach Polskiej A k a d e m i i Nauk.
Otóż brak takiej p l a c ó w k i s p o w o d o w a ł , że istnie
jące o ś r o d k i k o n c e n t r o w a ł y się na w ł a s n e j problema
tyce, a czym m i a ł y trudniejsze w a r u n k i t y m bardziej
zawężały zakres swych z a i n t e r e s o w a ń .
W badaniach
nad s z t u k ą p r z e j a w i a ł o się to w niedostatecznym u w z g l ę d n i a n i u relacji m i ę d z y samym w y t w o r e m a k u l
t u r ą d u c h o w ą , w o d r y w a n i u p r o b l e m a t y k i sztuki od
świadomości, od p o g l ą d ó w etycznych czy estetycznych.
B y ł a to — dodajmy — sfera zjawisk pomijanych w l a
tach powojennego p r z e ł o m u metodologicznego kiedy to
zwracano u w a g ę przede wszystkim na zależności m i ę
dzy np. sztuką a p o d ł o ż e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m .
Tak więc ogólna sytuacja dyscypliny nie s p r z y j a ł a
całościowemu widzeniu zjawisk k u l t u r y ludowej, a po
szczególne p l a c ó w k i , z w i ą z a n e czy to z I H K M , czy I B L
czy wreszcie I n s t y t u t e m Sztuki s t a r a ł y się określić i
u z a s a d n i ć swoje miejsce w t y c h instytucjach. I to jest
w ł a ś n i e ta trzecia „okoliczność", n i e o b o j ę t n a dla pro
gramu i charakteru d z i a ł a ń Sekcji, u s p r a w i e d l i w i a j ą c a
ograniczenie z a i n t e r e s o w a ń zjawiskami k u l t u r y ducho
wej, s k ł a n i a j ą c a do rejestracji przedmiotu, bez dosta
tecznego osadzenia go w k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e .
Oczywiście dzieło tak gigantyczne, tworzone
w
t r u d n y c h warunkach, w s t a ł y m pośpiechu, nie może
być wolne od b ł ę d ó w . A l e stanowi podstawowy (i już
nie do odtworzenia) wizerunek
kultury
artystycznej
ludu z lat jej p o u w ł a s z c z e n i o w e g o r o z k w i t u i okresu
dezintegracji. A rola tego korpusu w i a d o m o ś c i będzie
w z r a s t a ł a z r o k u na rok. Co do tego nie m o ż n a mieć
żadnych wątpliwości.
J u ż obecnie dzięki zebranym m a t e r i a ł o m mogły
p o w s t a ć monografie sztuki ludowej i pierwsze zarysy
jej syntezy. Monografie — dodam — rzetelne, w y k o
r z y s t u j ą c e w m o ż l i w i e p e ł n y sposób zebrane wiado
mości. Zdecydowana ich większość w y s z ł a spod p i ó
ra
Romana Reinfussa: Stroje
górali
szczawnickich
( L u b l i n 1949), Polskie
druki ludowe na płótnie
(W-wa
1953), Ludowe
skrzynie malowane (W-wa 1954), Ludowe
kafle malowane
( K r a k ó w 1966), czy wreszcie
Meblars
two ludowe w Polsce ( W r o c ł a w 1977) i z n a j d u j ą c e się
w d r u k u Ludowe
kowalstwo
artystyczne
w
Polsce
(Wrocław) — to pozycje wybitne, t r w a l e dokumentu
jące omawiane dziedziny. Inne, j a k np.
Garncarstwo
ludowe (W-wa 1955), Szopka krakowska
( K r a k ó w 1953),
Malarstwo
ludowe ( K r a k ó w 1962) czy pierwsza p r ó b a
popularno-naukowej syntezy Polska
sztuka
ludowa
( K r a k ó w 1960) :— r e j e s t r o w a ł y stan wiedzy w c h w i l i
ich wydania.
Cenię te prace za to, że p o w s t a w a ł y (podobnie
j a k liczne a r t y k u ł y ) niejako „ w biegu", t o w a r z y s z ą c
prowadzonym badaniom, p o p u l a r y z u j ą c
ludowe rze
miosła, z w r a c a j ą c u w a g ę na nowe zagadnienia. Były
potrzebne i dlatego Reinfuss je pisał 1 ogłaszał. Po
prostu mniej m y ś l a ł o sobie, a więcej o celowości
swych p o c z y n a ń . To zresztą cechuje całą Jego dzia
łalność. Skoro zajął się s z t u k ą l u d o w ą podjął komp
leks z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z jej badaniem i doku
mentowaniem;
z
wychowaniem
kadry
etnografów,
135
�Najpierw b y ł a to tworzona przez Niego katedra we
W r o c ł a w i u , potem w y k ł a d y o sztuce ludowej na U n i
wersytecie J a g i e l l o ń s k i m , w Wyższej Szkole Sztuk
Plastycznych (Akademii Sztuk P i ę k n y c h ) no i okres
chyba n a j w a ż n i e j s z y : kierowanie w latach 1957—1387
k a t e d r ą na UMCS w L u b l i n i e . S t w o r z y ł t ę k u t e d r ę
i jej program nacelowany na zagadnienia sztuki l u
dowej. W y k s z t a ł c i ł e t n o g r a f ó w kompetentnych i dobrze
d a j ą c y c h sobie r a d ę w swej działalności. P r a c u j ą w
muzeach, instytucjach naukowych, w „Cepelii", zaj
m u j ą się zabytkami, o p i e k u j ą w s p ó ł c z e s n ą twórczością
l u d o w ą . Zdobyli pozycję, autorytet. Dodam, że w i e l u
z nas, bliższych czy dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r ó w
nież wiele zawdzięcza Jego radom, konsultacjom i nau
kom. T y l k o s p o ś r ó d d o k t o r a n t ó w , k t ó r z y poświęcili
swe prace Profesorowi w t y m numerze pisma, w y
m i e n i ć m o ż n a Jerzego Czajkowskiego, M a ł g o r z a t ę M a tusek, E w ę F r y ś - P i e t r a s z k o w ą , Józefa F u r d y n ę .
Oddzielna karta, to rola prof. Reinfussa w orga
nizacji muzealnictwa, zwłaszcza skansenowskiego, ak
t y w n y udział w radach naukowych i n s t y t u t ó w (IS.
I H K M ) , m u z e ó w , w komitetach redakcyjnych, dzia
łalność społeczna, wieloletnie sprawowanie f u n k c j i se
kretarza K o m i t e t u Partyjnego przy K r a k o w s k i m
Od
dziale P A N .
II.
5. Profesor
w
dniu
swego Jubileuszu,
1980
r.
zdolnych się nią z a j m o w a ć ; z popieraniem w s p ó ł c z e s
nej twórczości; z p o p u l a r y z a c j ą tej sztuki, tak
aby
zajęła n a l e ż n e jej miejsce w dorobku k u l t u r a l n y m na
szego kraju. Toteż realizuje program w ł a ś c i w y nie jed
nostce, a instytucji. Poza badaniami i kierowaniem
P r a c o w n i ą , poza k s i ą ż k a m i i a r t y k u ł a m i wiele czasu
poświęca na wszelakie konsultacje. Inicjuje i opraco
wuje regionalne monografie (Nad rzeką
Ropą
itp.),
należy do k i l k u k o m i t e t ó w redakcyjnych ( m i n . od
1947 r. w s p ó ł r e d a g u j e „ P o l s k ą S z t u k ę L u d o w ą " ) , po
maga niezliczonej liczbie s t u d e n t ó w , m i ł o ś n i k ó w swoj
szczyzny, pracownikom m u z e ó w , dziennikarzom i t d .
Praca pedagogiczna z a j m o w a ł a szczególnie wie;e
miejsca w dotychczasowych etapach życia Profesora.
A l e szczególnie dużo czasu w ostatnich latach
zajmuje Profesorowi opieka nad w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś
cią l u d o w ą . Bywa, że nie ma czasu na w a ż n e konfe
rencje, zawsze jednak znajduje czas na spotkania z l u
dowymi
t w ó r c a m i , na
udział w jury
konkursów,
szczególnie kowalskich. Sam z a i n s p i r o w a ł i zorgani
zował k i l k a takich k o n k u r s ó w . W ś r ó d rozlicznych form
takiej w ł a ś n i e działalności, w i ą ż ą c e j w r ę c z w modelo
wej formie n a u k ę z p r a k t y k ą , na szczególną u w a g ę
zasługuje rola Profesora w powstaniu i wspieraniu
Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowydh. Jest od początku
p r z e w o d n i c z ą c y m Rady Naukowej tego Stowarzyszenia
i to p r z e w o d n i c z ą c y m od roboty a nie od parady,
wyciska swe w y r a ź n e p i ę t n o na festiwalach i innych
imprezach
folklorystycznych,
którym
przewodniczy,
a zwłaszcza na „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " . Jest naukow
cem i działaczem, k t ó r e g o nazwisko złączyło się nie
rozerwalnie z badaniami nad
sztuką
ludową
XX
wieku.
PRZYPISY
1
Bibliografię prac Romana Reinfussa zamieszcza
„Lud", t. 58, 1980 r.
Roman Reinfuss, Pasterstwo
na
Łemkowszczyinie dawniej a dziś, „ K u r i e r L i t . - N a u k . " {dodatek do]
„ I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", R. 9, 1931 nr 31.
A r t y k u ł y w dodatkach literaoko-naukowych do
„ K u r i e r a Lwowskiego", „ I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a
Co
dziennego".
Np.
Etnograficzne
granice
Łemkowszczyzny,
^Ziemia", R. 26, 1936 nr 10—11; Pogranicze
krakowsko-góralskie
w świetle dawnych i najnowszych
badań
et
nograficznych,
„Lud", t. 36, 1939—1945; Próba
charak
terystyki
etnograficznej
Rusi Szlachtowskiej
na pod
!
8
4
stawie
niektórych
elementów
kultury
materialnej,
„Lud", t. 37, 1948.
Np. k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , b a d a ń nad s z o p k ą k r a
k o w s k ą , k o w a l s t w e m artystycznym, d r u k a m i na p ł ó t
nie, k a f l a m i m a l o w a n y m i , rzeźbą w k a m i e n i u .
Roman Reinfuss, Stan badań nad polską
sztuką
ludową,
„Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 1—6, s. 5.
Roman Reinfuss, Po I ogólnopolskiej
konferencji
naukowej
w sprawie
badań
nad sztuką
(11—16X11
1950), „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 4—5, s. 98.
Opublikowany w „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 nr
1—6, s. 91.
6
6
7
8
Fot. J . Swiderski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6264fa136e91591914984a0ed182d764.pdf
aee6479942fa303585a5af5f6eb2ebd6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3647
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1995
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3424
Title
A name given to the resource
Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.24-29
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sikora, Sławomir
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być
Shakespeare, antropologia i Toma Stopparda gra w teatr
Sławomir Sikora
W Danii nie może być królów - oświadczył Montezuma, któremu zaczynało dobrze
szumieć w głowie. - Nie może być królów w Danii, bo tam sami zwyrodnialcy, królowie
umierają od trucizn, które im wlewają do ucha, a książęta dostają obłędu od tych
wszystkich widm i upiorów straszących w zamkach i bawią się trupimi czaszkami jak
chłopcy meksykańscy w dzień zaduszny.
Alejo Carpentier, Koncert barokowy
Człowiek mówiący do rzeczy do siebie nie jest bardziej szalony niźli człowiek mówiący
od rzeczy nie do siebie.
Guildenstern (lista dialogowa)
Kiedy w 1966 roku pojawiła się na Broadway'u sztuka Toma
Stopparda Rosencrantz and Guildenstern are dead odczytano j ą
przede wszystkim jako kolejny inteligentny przykład teatru
absurdu, szukano podobieństw i nowatorstwa wobec j u ż ist
niejących sztuk Ardena, Pintera, Simpsona, ale też Ionesco czy
Becketta. „Dialogi Rosencrantza i Guildensterna - pisała
Wanda Krajewska - są ciągła zabawą językową. Stoppard
żongluje różnymi pomysłami: zestawianiem tych samych cza
sowników z innymi przyimkami, jak 'caught on' - 'caught up',
kontrastowaniem dosłownego i przenośnego sensu wyrazu, jak
w relacji Rosencrantza: ' C i a ł o o j c a było jeszcze ciepłe' i uzupeł
nieniu Guildensterna: 'Jej ciało [ t j . matki Hamleta] t e ż ' . . . "
Podobnie pisała Małgorzata Semil: „Tak jak Simpson, Stoppard
posługuje się chętnie wyrażeniami idiomatycznymi, powie
dzonkami i utartymi frazesami, które wykorzystuje w najroz
maitszy sposób, wprowadza grę słów polegającą zarówno na
dosłownym odczytaniu idiomu jak i na podobieństwie brzmie
niowym. Oto przykład pierwszego sposobu:
' G U I L D E N S T E R N He didn't love her back (co może znaczyć:
Nie odwzajemniał jej miłości, jak również: nie kochał jej
pleców).
ROSENCRANTZ (podchwytuje drugie, dosłowne znaczenie)
Ale za to kochał j ą z przodu.
G U I L D E N S T E R N Najpierw z przodu, potem z tyłu.' "
Rzeczywiście sztuka Stopparda skrzy się od nieprzetłuma
czalnych czy trudno przetłumaczalnych gier i dowcipów języ
kowych, zręcznie wplata cytaty z Hamleta, trawestacje, od
wołuje się do współczesnych i dawniejszych mistrzów dramatu
(czy szerzej literatury, a w przypadku filmu również filmów
i przedstawień Hamleta) tak angielskiego, jak i obcego. O tych
językowych zagadnieniach sztuki Stopparda szczegółowo piszą
cytowane j u ż autorki. Rosencrantz i Guildenstern mieliby też
bardziej nawet niż Hamlet być figurami kondycji człowieka
współczesnego (Wanda Krajewska, przywołując T.S. Eliota).
Wskazuje się też na wątki filozofii egzystencjalnej (bardziej via
Czekając
na Godota Becketta niż poprzez odwołanie do
filozofów egzystencji - Krajewska).
Dziś, uwzględniając chociażby fakt, że sztuka Stopparda
bazuje na innej sztuce, Hamlecie, oraz wskazując na jej
nieciągłość mielibyśmy skłonność nadać jej miano sztuki
postmodernistycznej. Wszystko to prawda. Ale jak mi się
wydaje, sztuka Stopparda, jest próbą ukazania nie tylko j ę z y k o
wego wymiaru i nie tylko współczesnego (przypominam jeden
z tytułów: Nowy język w dramacie angielskim) teatru, co raczej
próbą ukazania, czym jest teatr w ogóle, na czym polega istota
1
3
3
24
teatru. A to, że nowe medium, nakręcony przez samego
Stopparda w 1990 roku film, Rosencrantz i Guildenstern nie
żyją, klarowniej i mocniej niż sama sztuka ukazuje to założenie.
...No cóż, może również na tym polega nasza ponowoczesność,
że zrywając z charakterystycznym dla modernizmu poszukiwa
niem środków właściwych jedynie danej sztuce, dosadniej
przedstawia istotę jednej ze sztuk, teatru, przy wykorzystaniu
medium innej, filmu.
Hamlet kończy się podobnie jak dzieło Prousta. Historia,
której świadkami właśnie byliśmy, ma się dopiero rozpocząć.
Shakespeare obdarza rolą narratora Horacja, wiernego kompana
Hamleta. Kiedy powracający z Anglii poseł obwieszcza, „Że
Rosencrantz i Guildenstern nie żyja." Horacjo odpowiada:
4
Król nie rozkazał uśmiercić tych dwóch. (...)
Świat (...) jeszcze nic o niczym nie wie,
A ja mu powiem, jak do tego doszło."
y
5
Tom Stoppard skwapliwie korzysta z pozostawionej przez
Shakespeare'a propozycji opowiedzenia jeszcze raz tej samej
historii. Tyle tylko, że za głównych bohaterów obiera - prze
wrotnie - właśnie uśmierconych Rosencrantza i Guildensterna.
Tych dwóch gentelmenów poznajemy, kiedy jadą przez
anekumenę. Skała, na której tle się poruszają, wygląda z daleka
jak lodowiec. Jeden z nich - nazwijmy go za Stoppardem
Rosencrantzem - znajduje na drodze złotą monetę. Podrzucana
do góry moneta stale ukazuje tylko j e d n ą swoją stronę - reszkę.
Podobnie zresztą zachowują się i inne monety, o które zaczynają
grać przyjaciele. W rezultacie sakiewka Rosencrantza pęcz
nieje, Guildensterna chudnie. U Guildensterna wzbudza to
wątpliwości natury filozoficznej, każe mu się zastanowić, czy
przypadkiem z naturą i jej prawami nie dzieje się coś niedo
brego, czy czas nie zatrzymał się aby; Rosencrantz, sprawdza
jedynie, czy moneta na pewno ma dwie różne strony. Tę
monotonność i jednostronność (tak monety, jak i otaczającej
rzeczywistości) zakłóca pojawienie się wędrownej trupy teatral
nej. To na progu teatru, na scenie moneta po raz pierwszy
objawia swoją d r u g ą s t r o n ę - orła. Na progu teatru
moneta zaczyna m i e w a ć dwie strony. Ten cud na scenie
(druga strona monety) przenosi ich na inną scenę: zamek
w Elsynorze.
W y g l ą d a też na to, że bohaterowie cierpią na amnezję,
przynajmniej jeśli idzie o tzw. historię osobistą. Ich pamięć
sięga jedynie chwili - był to najprawdopodobniej ostatni ranek
- kiedy jakiś posłaniec załomotał w okiennicę, wzywając ich po
imieniu: „Rosencrantz, G u i l d e n s t e r n " . M u s i a ł o chodzić o nich,
6
7
�posłusznie wyruszyli więc w drogę. Dlaczego po nich posłano?
Czego ma dotyczyć ich misja? - Tego jednak nie wiedzą.
Dopóki nie natkną się właśnie na wędrowny teatr, błąkają się po
trosze jak cienie po Polach Elizejskich. To spotkanie uprzytam
nia też bohaterom, że nie za bardzo wiedzą, który z nich jest
Rosencrantzem, a który Guildensternem. Nie trudno domyśleć
się, że ci dwaj panowie wracają (?) z krainy śmierci, krainy,
którą najczęściej w różnych mitologiach kojarzono właśnie
z niepamięcią."
Ale na tę oczywistość nakłada się jeszcze inna prawda.
Shakespeare spłatał tym dwum panom niezłego figla. Choć
właściwie to jednak nie Shakespeare, lecz T o m Stoppard zadał
po prostu „niewłaściwe" pytanie. Shakespeare zrobił tylko to,
co robi wielu pisarzy: w jednej ze swoich sztuk stworzył dwie
marginalne postaci. Kłopot w tym, że w Hamlecie występują oni
zawsze razem, jak bracia syjamscy. Nigdy oddzielnie. Król:
„Rosencrantz! Guildenstern! Jakże się c i e s z ę " , i parę kwestii
dalej: „Poczciwi Rosencrantz i Guildenstern!", a Królowa: „ Z
całego serca dzięki wam, panowie". Zdarza się co prawda (choć
nie tak znowu często), że tylko do jednego z nich kierowana jest
jakaś kwestia, ale pozostaje sprawą przypadku, którego z tych
gentelmenów akurat ona dotyczy. Podobnie jest z odpowiedzia
mi, choć zazwyczaj tylko jeden z nich odpowiada, to jednak
mogliby oni swobodnie wymieniać się rolami, a nam, jak
i innym bohaterom nie sprawiłoby to żadnej różnicy. Jedno jest
pewne, na podstawie Hamleta trudno ich rozróżnić. Nie mają
oni wyodrębnionych tożsamości. Nie udałoby się stworzyć
jakichkolwiek poważniejszych portretów ich osobowości. Nic
więc dziwnego, że przez cały film borykają się z problemem
własnych tożsamości. Do końca nie udaje im się rozwikłać tej
zagadki. A wszyscy, włącznie z Hamletem, zwracając się do
nich permanentnie mylą ich ze sobą. Umierają nieświadomi,
podobnie jak nieświadomi „się zrodzili" (posłaniec! - czy
posłaniec nie jest tu alter ego, przywołującego ich z powrotem
do życia stwórcy-kreatora, autora i reżysera - Toma Stopparda).
Kiedy pod koniec filmu król Anglii-Pierwszy Aktor pyta:
„Który jest k t ó r y ? " , nie wiedzą w zasadzie o sobie więcej niż na
początku. Nie wiedzą więcej, choć przecież usilnie próbują
sięgnąć po zapoznaną wiedzę, która musi drzemać ukryta w nich
samych, próbują odwołać się do wiedzy instynktownej, wiedzy
nieświadomej, wiedzy, która wykraczałaby poza barierę świa
domości i wszechobecnie ograniczającej ich niepamięci. M o ż n a
by to porównać do prób wykorzystania czynności omyłkowych
czy swobodnych skojarzeń opisanych przez Freuda , czy też
sięgnięcia po narzędzia nieco przypominające surrealistyczną
metodę poszukiwania zapoznanej prawdy z odwołaniem się do
automatyzmu psychicznego.
9
Krystyna Janicka, omawiając problemy związane z wykorzy
stywanym przez surrealistów automatyzmem, pisze: „ O ile na
specyficzną wartość poetycką (względnie estetyczną) tekstów
automatycznych musiały zwrócić uwagę cechy immanentne
tych tekstów, o tyle za ich doniosłością poznawczą zdawała się
przemawiać psychoanaliza Freuda, która, jak wiemy, była
pierwszą i zapewne najsilniejszą z inspiracji intelektualnych,
jakiej uległ nadrealizm. Faktem bezspornym było dla Bretona
to, że spontaniczne, automatyczne funkcjonowanie umysłu
pozostaje w bezpośredniej zależności od procesów zachodzą
cych w podświadomości, od owych mrocznych pokładów id."'"
Sam Breton pisał zaś: „ W surrealizmie, zawsze chodziło o to,
aby położyć rękę na 'materii pierwszej' (w sensie alchemicz
nym) języka [...] zamiast wznosić się - co okazało się zresztą
niemożliwe - od rzeczy oznaczonej do znaku, który j ą przeżył,
trzeba p r z e n i e ś ć s i ę d o n a r o d z i n t e g o
co
z n a c z ą c e." Polegało to na próbie sięgnięcia do ukrytych
pokładów „ j a " , czy nawet wielu poprzednich „ja" (Breton
odwoływał się bowiem nie tylko do Freuda, ale także Junga).
11
12
W tym właśnie duchu m o ż n a chyba interpretować ciągłe
odwoływanie się do zaskoczenia, wiedzy instynktownej, wro
dzonej i zapoznanej (kiedyś były tylko odpowiedzi (!) - powie
Rosencrantz). Bohaterowie stale ćwiczą się w grze pytań
(tenisowy pojedynek pytań), w spontaniczne dialogi, w których
chcą „ w y b a d a ć " tak siebie, jak i otaczającą rzeczywistość:
„Guildenstern: Rosencrantz!
Rosencrantz: Co?
Guildenstern: A widzisz! I co ty na to?
Rosencrantz: Bardzo chytrze.
Guildenstern: Naturalnie?
Rosencrantz: Nieodrodnie! [oryg. Instinctive] Teraz
ja wypróbuję ciebie!
Guildenstern: Nie od razu! Niespodzianie!""
Ale nieco później:
„Guildenstern: Rosencrantz...
Rosencrantz: Co?
Guildenstern: Guildenstern.
Rosencrantz: Co?
Guildenstern: Czy dla ciebie to żadna różnica?"
Rosencrantz i Guildenstern powracają do świata, który jest
j u ż urządzony. Jak powiadają stąpają po własnych śladach, ale
jednocześnie cała rzeczywistość jest dla nich nowością. Wraca
j ą więc dokładnie tak jak zmarli w czasie zaduszek. Również
w przypadku powracających zmarłych (Dziady), powiada się,
że mogą oni powrócić tylko w znane miejsce („chodzą po
swoich ś l a d a c h " ) , stąd rytualne porządkowanie chaty przed ich
powrotem, bądź też celowe zaburzenie porządku (symboliczna
zmiana miejsca), czy nawet budowa chaty na nowym miejscu
(przestawianie), by utrudnić przychodzenie uporczywie po
wracającym zmarłym. To samo dzieje się przecież w spektaklu
Wielopole, Wielopole Tadeusza Kantora: powracający zmarli
próbują ustalić j a k wyglądał ich p o k ó j .
Ale jak mi się wydaje, ich stały pojedynek pytań, pytań
i odpowiedzi można chyba również interpretować jako próbę
wykorzystania w y o b r a ź n i , próbę ucieczki ze świata, który
j e s t j u ż urządzony w świat m o ż l i w y . Jako próbę wy
rwania się ze świata zaplanowanego. Lecz pytania te są j u ż
pytaniami tylko, pytaniami, które często nie zmierzają do
jakiegokolwiek konkretnego celu, gdzie odpowiedź przestaje
się liczyć i odgrywać jakąkolwiek rolę. Są j u ż one tylko pustą
g r ą . Gdzie wiadomo, że trzeba zapytać, ale zapomniano, czego
to pytanie ma dotyczyć. Ta j a ł o w a rzeczywistość przypomina
historię Graala, o którego znaczenie zapomina zapytać w od
powiednim czasie Parsifal. Fakt, że wszystkie te próby są
w zasadzie nieudane, wskazuje, iż żyją oni w świecie gdzie nie
ma możliwości jakiejkolwiek zmiany.
14
15
Warto zwrócić uwagę na fakt, że postaci Rosencrantza
i Guildensterna, stając się w zasadzie centralnymi, w rzeczy
samej nadal są drugorzędne (tak jak u Shakespeare'a). Wszystko
wydarza się poza nimi. Oni nie mają żadnego wpływu na akcję,
nic nie dzieje się za ich przyczyną (przecież to bohater przez
swoje czyny „stwarza" świat). Nasi „ b o h a t e r o w i e " (czy raczej
„ a n t y - b o h a t e r o w i e " ) d o końca pozostają marionetkami, stale są
ofiarami (przenośnie, a w końcu dosłownie) działań innych.
Kiedy pod koniec filmu Guildenstern zadaje pytanie, że prze
cież mogli gdzieś powiedzieć „ n i e " - to należy chyba stwier
dzić, że nie dana i m była taka m o ż l i w o ś ć .
16
Ale przecież ich problemy tożsamościowe nie wiążą się
jedynie z problemem imienia. Rosencrantz często powtarza za
Guildensternem kwestie. Pierwszy Aktor powie do Guildenster
na: „bystrzejszyś",i tak jest z reguły, ale przecież po nieudanej
próbie wypytania Hamleta na temat przyczyny jego dziwnych
zachowań - w czasie której ofiara (Hamlet) przemienia się
w myśliwego - to Rosencrantz wykaże się większą samokrytycznością. On zwycięża tenisowy pojedynek na pytania. On
też jest na drodze do odkrycia kilku znaczących praw (a
przynajmniej postrzega pewne zależności): prawa Archimede-
25
�sa, powszechnej grawitacji (kiedy schylając się po jabłko
zostaje trafiony spadającym z drzewa jabłkiem, patrzy najpierw
w górę potem w dół, otwiera usta, ale w końcu nie wypowiada
nic) czy wykorzystania pary (zauważyć warto, że wszystkie te
wynalazki pozostają w „fazie praktycznej" - nie ulegają
werbalizacji). M o ż n a chyba zatem mniemać, że inteligencja
każdej z postaci dotyczy „odmiennego obszaru", że doświad
czają oni świata w odmienny sposób: o ile Guildenstern porusza
się bardziej na płaszczyźnie teoretycznej, o tyle Rosencrantzowi
należałoby przypisać wiedzę praktyczną. Takie „rozdwojenie",
jakie Stoppard wprowadza pomiędzy dwie „identyczne" postaci
Shakcspeare'a, może przywodzić na myśl „nieśmiertelne" pary
z literatury europejskiej, by wspomnieć tylko o Don Kichocie
i Sanczo Pansie Cervantesa czy Rycerzu Antoniusie Blochu
i giermku Jónsie Bergmana. Ale można też do pewnego stopnia
uznać, że jest to jeden bohater dwojga imion. Tak też należałoby
chyba interpretować niektóre ich dialogi, np. kiedy na statku
Rosencrantz proponuje, że może rozprostować kości (tzn.
przejść się) za Guildensterna.
17
W swojej sztuce Stoppard postanowił poruszać się w obrębie
uniwersum, jakie stworzył Shakespeare, pisząc Hamleta. Nawet
jeśli jesteśmy gotowi twierdzić, że Hamlet jest dziełem wspa
niałym, bogatym, otwartym na różne interpretacje, to jednak
w pewnych swoich aspektach pozostaje on uniwersum za
mkniętym i ograniczonym. Stoppard swobodnie korzysta z wy
obraźni tam, gdzie nie koliduje to ze strukturą Hamleta.
Czasami jednak zabawia nas właśnie mocowaniem się z ograni
czeniami nałożonymi przez dramat Shakespeare'a. Tak jest np.
w przypadku tytułowych bohaterów - postaci Rosencrantza
i Guildensterna, choć znaczące dla struktury dramatu, są
jednowymiarowe, sprowadzają się prawie wyłącznie do imion.
W Hamlecie to wystarczy, gorzej jeśli ktoś, próbując stworzyć
z nich pełnokrwistych, „ t r ó j w y m i a r o w y c h " bohaterów, zada
„nieodpowiednie" pytanie, jak np. to: „Który jest k t ó r y ? " Na
takie pytanie odpowiedzi w Hamlecie próżno by szukać.
Dlatego właśnie Stoppard przez cały czas bawi się ich „amorficznością", nie próbując jednak w ich formy wlać żadnych
pewnych treści.
Cała zabawę Stopparda można by nazwać zabawą w teatr.
Oczywiście, jest to teatr, ale równocześnie zabawa w to, czym
teatr w rzeczy samej ma b y ć . A jest on przecież olbrzymim
mechanizmem pamięci kulturowej.' Przywołani przez ten
mechanizm z zaświatów, Rosencrantz i Guildenstern (przypo
minam, że to właśnie na progu teatru podrzucona moneta
ukazuje swoją d r u g ą s t r o n ę - o r ł a ) , badają rzeczywistość
teatralną. Okazuje się ona podobna do naszej rzeczywistości, ale
przecież nie jest z nią tożsama. Kiedy w czasie pierwszego
spotkania Pierwszy Aktor opowiada, co potrafią zagrać, mówi:
„Ale nie m o ż e m y dać miłości i retoryki bez k r w i . Krew jest
obowiązkowa. Bo krew jest we wszystkim, wie pan [We are all
blood]." Krew jest symbolem życia, to ona służyła do przywoły
wania dusz z z a ś w i a t ó w , to do niej musi o d w o ł y w a ć się teatr,
nawet jeśli czyni to metaforycznie.
8
19
Rzeczywistość, w której poruszają się bohaterowie, przypo
mina naszą rzeczywistość, ale jednocześnie czasami, w sytua
cjach trudnych do przewidzenia odbiega od ustalonych praw.
Zaskakuje ich (jak również i nas) na wiele różnych sposobów:
echo powtarza czasami wybrane słowa z ich dialogów, Guilden
stern nalewa do miski wody z parującego czajnika i spokojnie
zanurza w niej ręce, Rosencrantz zaś zdziwiony, że kręgiel
i pióra spadają z j e d n a k o w ą szybkością do skrzyni, próbuje
powtórzyć to doświadczenie przed Guildensternem, wtedy
jednak, respektując opór powietrza, pióro spada wolniej. Takich
przykładów można by znaleźć więcej. Rzeczywistość teatralna
nie rządzi się jedynie prawami prawdopodobieństwa - dlatego
właśnie powiedziałem, że moneta zaczyna miewać dwie strony.
26
*
*
*
Sztuka Stopparda, odwołując się do Hamleta, robi to w spo
sób „nieciągły", tzn. taki, że opowiedziana historia wydaje się
spójna jedynie w kontekście „ p r a w d z i w e j " historii Hamleta, tej
opowiedzianej przez Shakespeare'a. Czy przypadkiem aluzją do
tej nieciągłości nie są pojawiające się co jakiś czas „fruwające"
kartki? Zauważyć należy, że cała przestrzeń zamku w Elsynorze
ma postać labityntu. Bohaterowie stale powracają do tych
samych miejsc, niekoniecznie poruszając się w tym samym
kierunku. Podobnie papierowy samolocik wypuszczony przez
Rosencrantza wydaje się zataczać koło, a jednak - jak bumerang
- wraca z tej samej strony do rąk właściciela. Labirynt może być
symbolem poszukiwania, ale tu jest chyba przede wszystkim
figurą zamknięcia.
Zawsze, kiedy zastanawiam się nad Rosencrantzem i Guil
densternem nachodzi mnie naiwne pewnie pytanie: Jak odebrał
by ten film człowiek, który nic o Hamlecie nie wie? Nie mam tu
na myśli kogoś na kształt przytoczonego w motcie Carpentierowskiego Montezumy, lecz raczej kogoś, kto należałby do
kultury europejskiej, któremu dziedzictwo tej kultury nie
byłoby obce, ale który dziwnym zrządzeniem losu (?) nie
słyszałby nic o Hamlecie, tak dziele Shakespeare'a,jak i postaci.
Czy film ten mógłby tworzyć dla niego zamkniętą całość, jaką
jest dla nas. Film pokazuje przecież również, jak wielką rolę
w percepcji określonej rzeczywistości odgrywa uprzednia wie
dza widza. Ukazuje jak trudno oddzielić percepcję od wiedzy
j u ż posiadanej, ukazuje jak trudno zastosować Husserlowską
epoché, wyobrazić sobie zawieszenie nie całej, lecz pewnej
tylko części wiedzy.
Jak zatem taki wyobrażony widz odebrałby film (sztukę)
Stopparda?
Stosunkowo łatwo można wyobrazić sobie jeszcze połącze
nie sceny śmierci Ofelii w wodzie, odgrywanej przez aktorów
w teatrze-karczmie (przezroczysty niebieski welon, który po
woli spowija Ofelię), z „naturalistycznymi" zdjęciami zanurzo
nej w wodzie Ofelii, przypominającymi nieco obraz Millais'a(z
Tate Gallery); podobnie ze sceną pojedynku między Hamletem
i Laertesem. Ale czy taki widz jest w stanie przeniknąć motywy
śmierci Ofelii? M o t y w y pojedynku? Czy choćby opisane niżej
„pomieszanie" różnych planów w trakcie odgrywania Morders
twa Gonzagil Czy jest w stanie uporządkować porwaną akcję
w opowieść, która ma swój początek i koniec? A może ogląda on
j u ż całkiem inną historię, o której tym, którzy znają Hamleta
nawet się nie śni? Przecież sam Hamlet Shakespeare'a jest
nieczytelny dla ludzi innej kultury, by przypomnieć tu cyto
wanego Montezumę, czy też doświadczenie przeżyte i opisane
przez Laurę Bohannan.
Warto chyba w tym kontekście - wobec wszystkich pojawia
jących się pytań i wątpliwości i nim jeszcze przywołam
doświadczenie Laury Bohannan - przypomnieć słowa Jamesa
Clifforda: „ N o w a teoria literacka sugeruje, że zdolność tektu do
bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym
stopniu od zamierzonych intencji autora, niż od twórczej
postawy czytelnika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthes'a, jeżeli tekst jest 'utkany z cytatów pochodzących z nie
zliczonych centrów kultury', to 'jedność tekstu leży nie w jego
pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'."
20
21
W tekście Szekspir w buszu Bohannan opowiada pouczającą
historię dotykającą możliwości uniwersalnego odczytywania
fabuł związanych z pewną określoną kulturą. Wyjeżdżając do
Afryki, by prowadzić badania wśród ludu T i v , otrzymała od
swego angielskiego kolegi egzemplarz Hamleta. Przyjaciel ów
wyraził wątpienie, czy Amerykanie są w stanie naprawdę
zrozumieć tę, tak angielską w końcu, sztukę. Pora deszczowa
okazała się nie sprzyjać badaniom terenowym, Bohannan
�wypełniała czas studiami nad Hamletem. Kiedy więc starszyzna
plemienna zażądała od antropologa, by opowiedziała i m ona
jakąś historię z jej kraju, Bohannan postanowiła zreferować
właśnie Hamleta. Opowiadana przez Bohannan przygoda jest
bardzo zabawna, choć można sądzić, że niekoniecznie była taką
dla niej samej, kiedy borykała się z nieustającymi pytaniami
i wtrąceniami starszyzny plemiennej. Tubylcy okazali się być
bowiem słuchaczami krytycznymi. Bez pardonu przerywali
antropologowi, komentując, a co więcej ingerując w opowiada
ną historię. Pojawił się więc m.in. problem, kim jest ojciec
Hamleta: duchem, omenem wysłanym przez czarownice (ale
omen nie mówi!) czy zombi. Kwestie sporne związane z nie
możnością przełożenia pojęć i kategorii zdominowały i „za
głuszyły" fabułę dramatu, uniemożliwiając w końcu opowie
dzenie antropologowi „jej historii". Przedstawiona fabuła oka
zała się wspólną, „wynegocjowaną (?) historią". Ale ta wspólna
opowieść była narracją, pod która antropolog nie była j u ż
w stanie się podpisać. Całą przygodę można by nazwać parodią
antropologii w dawnym stylu. Powiada się czasem o niej, że
„tubylec" występował w roli przesłuchiwanego, a tym samym
antropolog - śledczego. T y m razem to starszyzna przybiera rolę
„wiedzących lepiej", „przesłuchuje" i koryguje „młodszego
(mniejszego) brata" (w tym przypadku siostrę - co pewnie też
nie jest bez znaczenia), „ n a p r a w i a " opowieść, „poprawiając"
tym samym źle wyuczoną lekcję.
Artykuł Szekspir w buszu opublikowany został po raz
pierwszy w 1966 roku (to także rok powstania sztuki Stopparda). Wówczas przyjęty był zapewne przede wszystkim jako
ciekawa i zabawna historia „z terenu". Dziś mógłby pewnie być
odczytany jako zwiastun zapowiadający przełom w antropolo
gii, zwiastun antropologii postmodernistycznej, antropologii,
która ukazując swoje trudne położenie, proponuje zerwanie
z traktowaniem kultur jako wyodrębnionych całości i sugeruje
właśnie negocjację sensów, wspólne ustalanie znaczeń, miast
„twardego",obiektywnego przekładu - rozumienie. Jak trud
ne to zadanie przewrotnie i namacalnie ukazuje tekst Bohannan.
Ponieważ wszyscy znamy historię Hamleta łatwo wychwytuje
my wszystkie niuanse, nieścisłości, przeinaczenia. Opowiedzia
na przez Bohannan fabuła nie jest j u ż naszą historią. Oczywiś
cie, o ile antropologa w tej opowieści można uznać za
„opowiadającego przygodę tubylca", o tyle trudno uznać
starszyznę plemienną za „ w r a ż l i w e g o " antropologa w nowym
stylu, który skłonny jest podważyć swoją własną tradycję
kulturową. Trudno tym samym nazwać tę wspólną historię,
opowieścią wynegocjowaną. Ale w ten sposób na własnym
przykładzie dowiadujemy się co może przydarzyć się opowieś
ciom z innych kultur.
22
*
*
*
Powróćmy jednak do filmu.
Jest u Stopparda scena, która wydaje m i się kwintesencją
teatru, scena, którą trudno oglądać bez „ściśniętego gardła".
Aktorzy w maskach pantomimicznie odgrywają skrytobójstwo
(Morderstwo Gonzagi), jakiego na królu dopuszcza się jego
brat, i uwiedzenie królowej przez skrytobójcę. Jedynym widzem
jest Pierwszy Aktor. W trakcie gry do komnaty hałaśliwie
wkraczają Rosencrantz i Guildenstern. Pierwszy Aktor ucisza
ich gestem ręki. Aktor Klaudiusz, siedząc okrakiem na „Królo
wej", odchyla się do tyłu, zdejmuje koronę z głowy otrutego
króla i wkłada na swoją. W tej chwili przez drzwi na scenie
wpadają „ p r a w d z i w i " Ofelia i Hamlet. Ten ostatni krzyczy:
„Mam t e g o dosyć, dosyć! Przez to właśnie wpadłem w obłęd!
Powiadam k o n i e c z m a ł ż e ń s t w e m (...) Do klasztoru,
j u ż ! " Rosencrantz do Pierwszego Aktora: „mnie to nie wygląda
na m i ł o ś ć . " Jak gdyby w odpowiedzi słyszymy słowa,
wchodzącego na scenę (tymi samymi drzwiami) „prawdziwe
go" Klaudiusza do Poloniusza: „ M i ł o ś ć ! Nie tędy rwie się
jego serce." (Spacja w cytatach moja - SS.) Kiedy ten tłumek
„ p r a w d z i w y c h " postaci przetoczył się j u ż przez scenę, Pierwszy
Aktor zatrzymuje grę i powiada: „Panowie! Panowie! Nie jest
dobrze. Zupełnie nam to nie wychodzi." W krótkiej rozmowie
Pierwszy Aktor wprowadza naszych bohaterów w arkana gry,
które polegają: „Nieodmiennie na tym samym - zmierzamy do
punktu, w którym każdy kto ma umrzeć - umiera. (...) To jest
zapisane. Zrozumcie, my jesteśmy tragikami. Wypełniamy
tylko wskazówki - tu nie ma żadnego wyboru. Źli kończą
nieszczęśliwie, dobrzy - niepomyślnie. Na tym polega trage
dia." Wznawia przedstawienie. Klaudiusz-aktor w masce zasia
da na tronie. Ściska się z królową. Pierwszy Aktor komentuje
przedstawienie i zapowiada nadejście Lucjanusa (wcielając się
jednocześnie w jego rolę), wydziedziczonego przez stryja
bratanka, który „zdruzgotany kazirodczym ślubem matki... traci
rozum..." Pierwszy Aktor trzyma podniesiony puchar, do
którego wrzuca kulę, powiadając: „ M a on (Lucjanus) plan
uderzyć w sumienie króla." Z kielicha wydobywają się opary
dymu, spoza którego wyłania się scena teatru kukiełkowego
- drewniane lalki jeszcze raz (dokładnie tak jak poprzednio
aktorzy w maskach) odgrywają scenę otrucia, uwiedzenia
królowej, wstąpienia na tron (jedynie z drobnymi [?] od
wróceniami: to królowa koronuje skrytobójcę, to ona „dosiada"
nowego władcy - tym samym „kukiełkowy teatr" właśnie jej
przypisuje aktywniejszą rolę w kreowaniu nowej rzeczywisto
ści). Na widowni poza Rosencrantzem i Guildensternem zasia
dają m.in. odgrywający przed chwilą tę samą scenę panto
mimicznie aktorzy w maskach - Klaudiusz z koroną na głowie
i królowa. Kamera stale przenosi się ze sceny teatru kukieł
kowego na a k t o r ó w - w i d o w n i ę . Maska kryje uczucia aktora-króla Klaudiusza, ale jego zachowanie, rozbiegane pod
maską oczy, zdradzają zaniepokojenie i rosnące napięcie.
W końcu król-aktor podrywa się i jest to j u ż „ p r a w d z i w y " król,
Klaudiusz bez maski. Król zrywa przedstawienie i wybiega
wraz z orszakiem.
Film Stopparda łączy i splata różne poziomy rzeczywistości.
Rosencrantz i Guildenstern zrazu są widzami, którzy wkraczają
na scenę i są jak gdyby „schwytani w a k c j ę " . A l e ich status
pozostaje ciągle niejasny. Kiedy aktorzy odgrywają najpierw
w karczmie (?) Morderstwo Gonzagi przed rozbawioną i przeję
tą prostą publicznością, Rosencrantz i Guildenstern są tam
przypadkowymi widzami, ale pojawiają się po drugiej stronie
sceny, a zatem z punktu widzenia widowni mogą być uznani za
aktorów właśnie. Podobnie, kiedy Morderstwo Gonzagi od
grywane jest „na dworze" są najpierw widzami (kiedy obser
wują grających w maskach aktorów), ale potem, obserwując
teatr lalek „ w m i e s z a n i " są pomiędzy aktorów w maskach,
którzy przemienili się w widzów.
W opisanej powyżej scenie odegrania Morderstwa
Gonzagi
(która w takiej postaci istnieje tylko w filmie!) Stoppard za
„jednym pociągnięciem" uzyskuje podwójny efekt. Po pierwsze
mam tu na myśli trójstopniowość relacji: widzowie - aktorzy (w
maskach) - kukiełki. Stopień umowności sięga tu drugiej
potęgi: widzowie tak się mają do aktorów jak aktorzy do
drewnianych lalek. - Jednym słowem, jeśli aktorzy n i e - s ą - w i dzami, to kukiełkom - m o ż n a by rzec - przysługuje relacja
podwójnej negacji (kukiełki to nie-nie-widzowie). Ale, by
odwołać się do analogii matematycznej, podwójna negacja
(podobnie jak w opisanym poniżej doświadczeniu Kirsten
Hastrup) ma tendencję do znoszenia się. Relacja utożsamienia
(kukiełki = nie-nie widzowie —» kukiełki = widzowie) jest
dodatkowo wzmocniona (to właśnie ten drugi efekt) tym, że
aktorzy na widowni „odgrywają" (aktor-król), to co ma się
dziać z prawdziwym królem (widownia staje się sceną!).
Przemiana króla-aktora w masce w króla-Klaudiusza nosi
2
1
27
�znamiona przemiany maski w twarz, epifami wnętrza (wykorzy
stanie medium gry). T o , co dzieje się we wnętrzu króla, ujawnia
się na zewnątrz, na twarzy prawdziwego króla (król-aktor
—> Klaudiusz = maska [zewnętrzność] ~ » t w a r z [wnętrze]; scena
staje się metaforycznym lustrem, w którym odbija się wnętrze
widza) - król Klaudiusz zrywa przedstawienie. Opisany zabieg
(działając na dwóch płaszczyznach) r o z s z e r z a
scenę
na w i d o w n i ę - t o t a m d z i e j ą s i ę n a j c i e
kawsze
rzeczy.
Taki chwyt miał j u ż swoje precedensy w teatrze. Myślę tu
0 dwóch uzupełniających się przykładach: pierwszy to pomysł
Jerzego Grotowskiego zainstalowania drugiej sali z widzami,
stworzenia zewnętrznej widowni, która mogłaby obserwować
relację pomiędzy aktorami a pierwszą w i d o w n i ą . Ale pomysł
ten zawiera się j u ż przecież w sztuce Shakespeare'a. Gdy
Hamlet planuje przedstawienie, które ma się odbyć w obecności
Króla i Królowej, powiada do Horacja:
24
.,(...) wytęż
Całą swą bystrość i pilnie o b s e r w u j
Stryja. Jeżeli ten fragment nie zdoła
Wykurzyć winy z nory jego duszy, [wnętrze —» zewnętrzność]
Będzie to znaczyć, że ó w duch na murach
Był z piekła rodem i że wyobraźnię
Mam tak plugawą jak kuźnia Wulkana.
Patrz więc uważnie: j a też w b i j ę o c z y
W jego t w a r z . Później porównamy nasze
Osady, aby wydać wspólny wyrok." (Spacja moja - SS.)
Jak widać to widz (albo raczej relacja widz-przedstawienie),
twarz widza staje się tu prawdziwym spektaklem.
Drugi przykład to pomysł Eugenio Barby stworzenia spektak
lu opartego na życiu (tak naukowym, jak i prywatnym) duńskiej
antropolog, Kirsten Hastrup. Myślę tu nawet nie o samym
(znakomitym!) spektaklu, lecz o procesie jego powstawania
1 odbioru przez samą główną bohaterkę, t j . Kirsten Hastrup.
W tekście Out of Anthropology '' opisuje ona swoją współpracę
z Barbą i Odin Teatret, w wyniku której powstał fascynujący
spektakl Talabot. Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy
wspólnej pracy z Barbą, kiedy to ona, antropolog, stała się
przedmiotem „badań terenowych" reżysera i jego zespołu,
a następnie proces odbioru „ s i e b i e - j a k o - n i e s i e b i e " w czasie
prób. Siedzimy w ten sposób frapującą opowieść o poszukiwa
niu tożsamości (tego dotyczy spektakl, a krytyczny artykuł
Hastrup podnosi te dociekania niejako „ d o drugiej p o t ę g i " ) ,
o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i prawdę, i w końcu
o tym, jak jej „ j a " stopniowo staje się „ n i e - j a " (to, że była
reprezentowana przez inną kobietę, uniemożliwiało jej obec
ność w jej własnej historii; „opowiedzieli oni prawdę o Kirsten
25
2
[bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była mną
[nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w czasie publicznej premiery,
mogła odnaleźć siebie ponownie ( „ n i e - n i e - j a " = „ j a " ) . Proces
rozumienia i odczucia uzyskałby tu strukturę koła (koła hermeneutycznego) uzewnętrzniona wewnętrzna obcość („ja to
ktoś inny" Rimbauda) powtórnie uległaby uwewnętrznieniu.
Pierwotne rozpoznanie „przez różnicę" (semiotycznie) - Hast
rup rozpoznawała przecież poszczególne wydarzenia z życia
Kirsten - przemieniło się w widzenie istotnościowe, w praw
dziwe r o z p o z n a n i e , czy też, można by rzec za Barthes'em - o d n a l e z i e n i e .
27
2 8
29
Co być może znaczące, o ile Hastrup dokładnie opisuje
wcześniejsze fazy pracy (i współpracy) z teatrem Barby, to samo
„odkrycie siebie" (w czasie publicznej premiery) sprowadza się
niemal do deklaracji. Słowa milkną wobec tajemnicy utożsa
mienia. Autorka przechodzi do opisu bólu separacji z jej
wykreowanym (urzeczywistnionym) „ja" - teatr odjechał bez
niej (równocześnie przecież zabierając „ją" ze sobą), by grać
gdzie indziej.
Warto podkreślić fakt, że utożsamienie Kirsten Hastrup
i Kirsten (bohaterki spektaklu) dokonuje się w ł a ś n i e
w czasie publicznej premiery, kiedy to w całym przedsięwzięciu
zaczynają brać udział i n n i
o b c y . Czy można sobie
wyobrazić, że widzowie obserwując sztukę, zerkali też czasem
na samą Kirsten Hastrup, by czytać na jej twarzy i szukać
prawdy p o m i ę d z y tymi dwiema postaciami. Jeśli tak było,
to analogia między doświdczeniem Hastrup i opisanym do
świadczeniem teatru w filmie Stopparda byłaby całkowita."
30
32
Rytuał - o czym pisze wielu a u t o r ó w - zakłada brak
podziału na publiczność i aktorów. Grotowski twierdzi, że: „(...)
odbudowa rytuału nie jest dziś możliwa, ponieważ rytuał
obracał się zawsze wokół osi, j a k ą stanowi akt wiary, akt
religijny, wyznawczy, nie tylko w znaczeniu obrazu mitycz
nego." To prawda, ale jednocześnie rytuał jest grą w obrębie
określonego uniwersum (kosmosu), grą, która ma moc spraw
czą, rytuał dokonuje transformacji rzeczywistości - zazwyczaj
ma to na celu przywrócenie (odtworzenie) określonego ładu.
W tym znaczeniu teatr w filmie Stopparda (ale, jak widzieliśmy,
także u Shakespeare'a!)jest teatrem rytualnym. Nie idzie mi tu
tylko o pomieszanie aktorów i widowni, ale bardziej nawet
o teleologiczność przedstawienia (Morderstwo Gonzagi), o jego
moc sprawczą transformacji pewnego niewielkiego uniwersum,
jakim jest dwór z monarchą Klaudiuszem. Teatr ten nie ma na
celu prostego przywrócenia ładu, ale można sądzić, że w swoim
dalekosiężnym celu - ubiegając się o sprawiedliwość - takiego
ładu się właśnie domaga.
33
PRZYPISY
1
Por. Małgorzata Semil, Nowy język w dramacie
angielskim,
i Wanda Krajewska, Propozycja Stopparda; oba teksty „Dialog" nr 1,
1969; tam też można znaleźć polski przekład sztuki w tłumaczeniu
Gustawa Gottesmana.
W. Krajewska, op. cit.
' M. Semil, op. cit.
Muszę przyznać, że nie widziałem żadnego teatralnego przed
stawienia Rosencrantza i Guildensterna. Znam tylko treść sztuki. Ale
też niektóre pomysły wykorzystane w filmie nie są zawarte w treści
dramatu i, co więcej, wydają mi się niezwykle trudne do osiągnięcia,
a może nawet niewykonalne, w teatrze. Będę o tym pisa! dalej.
W. Shakespeare, Hamlet, książę Danii, tłum. S. Barańczak, „W
drodze" Poznań 1994. (Dalej cytaty z Hamleta w tym samym tłumacze
niu.)
Dodajmy jeszcze, że c z o ł ó w c e z napisami towarzyszy zawodzenie
wilków, czy też psów.
W sztuce moneta na scenie wędrownego teatru podrzucana jest
kilkakrotnie.
2
4
5
6
7
28
* Por. np. M. Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting,
„History of Religion", Vol. 2, 1965; J . S. Wasilewski, Po śmierci
wędrować, „Teksty" nr 3 i 4, 1979, S. Sikora, Cmentarz Antropologia
pamięci, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1986
Po drodze rozprawiają oni m.in. na temat tego, czy broda i paznokcie
rosną po śmierci. Pada tak też kwestia, która tylko w języku polskim
zachowuje pełną dwuznaczność: „Z d r u g i e j s t r o n y u nóg
[paznokcie] w ogóle nie rosną." (Po angielsku mamy tylko „on the other
hand".)
Warto dodać, że w zaświatach czas nie płynie. Nieświadomość i sen
- wg Freuda - również nie mają struktury czasowej.
' Por. Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, przeł. S. Kempnerówna i W.
Zaniewicki, P W N Warszawa 1982
K . Janicka, Światopogląd
surrealizmu, W A i F Warszawa 1985, s.
176
" Cyt. za K . Janicka, op. cit., s. 179 (spacja: K.J.).
Por. K. Janicka, op. cit., s. 178
" Cytaty z filmu podaję w tłumaczeniu Ryszarda Drzewieckiego.
10
12
�Niestety nie miałem dostępu do ostatecznej wersji ttumaczenia pod
pisów, stąd moga istnieć pewne różnice między podanymi cytatami a ich
wersją ekranową.
Por. S. Sikora, op. cit. Szersze omówienie pamięciowych aspektów
w spektaklu Kantora i w filmie polskim por. Z. Benedyktowicz,
Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst (red.) D. Palczewska i Z .
Benedyktowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław (itd.)
1988
" Otwiera się tu trop na „postmodernistyczny wątek". Por. figurę gry
wśród ponowoczesnych strategii zachowań wyróżnionych przez Zyg
munta Baumana, Ponawoczesne wzory zachowań, (w:) tegoż, Dwa
szkice o moralności ponowoczesnej. Instytut Kultury, Warszawa 1994,
s. 33-36; „W ponowoczesnym świecie, wszyscy jesteśmy po trosze
graczami. Nic dzieje się to z naszego wyboru. Bunt nie zda się na wiele:
można złorzeczyć jednej grze, ale tylko w imię innej gry. Każdy z nas
może z gry, tej lub innej, wyoptować, ale nie jest jasne, jak można by, nie
odmawiając życia, odmówić zachowania zakładającego, że życie jest
grą i że proces życiowy składa się z serii gier." (Tamże, s. 36)
14
16
Oczywiście trudno tu uciec od egzystencjalnej, czy nawet „poegzystencjalnej" interpretacji sztuki:
„Rosencrantz: Pamiętam... Ze był czas kiedy nie stawiano pytań.
Gildenstern: Zawsze stawiano pytania.
Rosencrantz: Odpowiedzi owszem. Odpowiedzi były na wszystko."
A dialog ten poprzedzony jest wyznaniem Rosencrantza: „Ja chcę do
domu." Można więc sądzić, że bohaterowie tęsknią za rajskim (pełnym)
wymiarem ludzkiej egzystencji.
„Wraz z Fotografią wkraczamy w Śmierć płaską" - powiada Roland
Barthes. Podobnie i tu wszystko wydaje się skończenie płaskie
(włącznie z ostateczną śmiercią bohaterów), a jakiekolwiek próby
dramatyzacji nieuchronnie przeradzają się w teatr (jak choćby scena
„zabicia" Pierwszego Aktora na statku). To teatr jest bardziej żywy niż
życie. „Bowiem w każdym społeczeństwie - pisze nieco wcześniej
Barthes - śmierć musi gdzieś znaleźć swoje miejsce: jeśli nie jest nim
(lub jest nim w mniejszym stopniu) religia, musi ono być gdzie indziej:
może w tym właśnie obrazie, który stwarza śmierć, pragnąc zachować
życie. Współczesna zanikaniu obrzędów. Fotografia odpowiada być
może wtargnięciu w nasze współczesne społeczeństwo śmierci ^sym
bolicznej, poza religią, poza obrzędem, nagłym zanurzeniu się w Śmierć
dosłowną. Życie/Smierć:
paradygmat sprowadza się do zwykłego
pstryknięcia, które dzieli wyjściową pozę od papierowego końca." R.
Barthes, Camera lucida, tłum. E . Modzelewska-Sikora, „Kino" nr 3,
1992
17
Oczywiście dialog (nic ma go w filmie), jak zwykle, nie jest
jednoznaczny. Przytoczę go w całości, bo - po pierwsze - jest to
wspaniały przykład gry słów i znaczeń, po drugie - ukazuje jak poważne
problemy stoją przed tłumaczem.
„Rosencrantz: Well, shall we stretch our legs?
Guildenstern: I don't feel like stretching my legs.
Rosencrantz: I will stretch them for you, if you like.
Guildenstern: No.
Rosencrantz: We could stretch each other's. That we wouldn't have to
go anywhere.
Guildenstern: (pauza) No, somebody might come in."
[Cyt. za: T . Stoppard, Rosencrantz & Guildenstern Are Dead. A Play
by..., Grove Press, Inc. New York 1968 (1967), s. 100]
„Stretch legs", to oczywiście wyciągnąć, czy też rozchylić (rozłożyć)
nogi. ale też w tym idiomatycznym zwrocie „rozciągnąć kości",
w znaczeniu - przejść się. Zastosowanie któregokolwiek z możliwych
po polsku tłumaczeń zamyka pełną grę słów. Choć najbliższy wydaje się
zwrot „rozprostować kości", który po polsku zachowuje znaczenia
przechadzki, to jednak gubi się tu „nieprzyzwoitość", którą wychwytuje
Guildenstern, kiedy na propozycję wzajemnego „rozchylenia (wyciąg
nięcia) sobie nóg" odpowiada, że nie, bo mógłby ktoś wejść.
„Rosencrantz: Może rozprostowalibyśmy
kości!
Gildenstern: Nie chce mi się nigdzie iść.
Rosencrantz: Mogę je rozprostować
(przejść się) za ciebie.
Gildenstern: Nie.
Rosencrantz: Moglibyśmy sobie nawzajem wyciągnąć
(rozciągnąć,
rozchylić) nogi. Nie musielibyśmy w ó w c z a s nigdzie chodzić.
Gildenstern: Nie, ktoś mógłby wejść." (kursywa wskazuje miejsca,
które powinny być oddane jednym zwrotem - S.S.)
'* Jurij Łotman, Borys Uspienski, O semiotycznym mechanizmie
kultury, przeł. J . Faryno, (w:) Semiotyka kultury, PIW Warszawa 1977
" Porównaj np. praktyki Odysa w X I księdze Odysei.
J . Clifford, O autorytecie etnograficznym, tłum. J . Iracka i S.
Sikora, (w:) Amerykańska
antropologia postmodernistyczna, red. M.
Buchowski (w druku).
L . Bohannan, Szekspir w buszu, „Konteksty: Pol. Szt. Lud.", nr
3-4, 1991
Por. James Clifford, The Predicament of Culture. Twen
tieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Harvard University
Press 1988, np. rozdz. On Orientalism.
Por. J . Lotman, Lalki w systemie kultury, przel. P. Ustrzykowski,
„Teksty" nr 6, 1978
Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III.
Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, opr. W. Dudzik i L .
Kolankiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa
1991, s. 226 (pierwodruk: „Dialog" nr 8, 1969). Tekst wypowiedzi na
konferencji w paryskim ośrodku P A N 15.10.1968
Dodajmy, że i w sztuce Shakespeare'a również istnieje „podwój
ne" przedstawienie: najpierw pantomima, a dopiero potem aktorzy
z tekstem. Można by rzec, że Stoppard uważnie przeczytał tekst
Hamleta: w dialogu między Hamletem a Ofelią w czasie Morderstwa
Gonzagi wspomina się też o teatrze marionetek.
K . Hastrup. Out of Anthropology. The Anthropologist as an Object
of Dramatic Representation, masz. 1988
K. Hastrup, op. cit. O „fenomenie Kirsten/Kirstcn Hastrup"
w związku z problemami interpretacji antropologicznej już pisałem, por.
Fotografia końca wieku. Fotografia i mit, „Konteksty: Polska Sztuka
Ludowa" nr 1-2. 1994; por. też szczegółowy opis i interpretację
doświadczenia jakie przeżyła Kirsten Hastrup w książce Anny Wyki,
Badacz społeczny
wobec doświadczenia.
Wydawnictwo IFiS P A N ,
Warszawa 1993; a także opis spotkania Hastrup z „nierzeczywistym"
- Joanna Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna marnotrawnego (projekt
etnografii nieprzezroczystej), „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1,
1995
* W sensie Gadamerowskim; por. H . - G . Gadamer, Prawda i meto
da. Zarys hermeneutyki filoz.oficz.nej, tłum. B . Baran, Inter esse, Kraków
1993, s. 132-3
W przypadku Barthes'a idzie o odnalezienie prawdy o matce
w fotografii. Por R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photograp
hic, Gallimard, L e Seuil, 1980, i moje omówienie tego problemu:
Fotografia - pamięć - wyobraźnia,
„Konteksty: Polska Sztuka Ludo
wa" nr 3-4, 1992
Na ten moment interpretacyjny wskazuje w swojej książce Anna
Wyka, op cit., s. 155
Na marginesie (dlatego w przypisie) warto chyba przypomnieć
- w kontekście tak pojętego wyobcowania, które prowadzi do utożsa
mienia (obserwowaliśmy je w filmie Stopparda, jak i w tekście Hastrup)
- propozycję „wyobcowania" Wiktora Szkłowskiego. W artykule
Sztuka jako technika opisuje on wyobcowanie jako technikę, które ze
znanego czyni nieznane, zwykłe postrzeżenie czyni niezwykłym;
w sztuce (traktowanej jako podstawowe medium strategii „odzwyczaje
nia" w kulturze Zachodu) „można odkryć wrażenie życia". Komen
tujący ten zabieg Frederic Jameson, uważa, że umożliwia to stałe
odradzanie się świata „w jego egzystencjalnej świeżości i zgrozie",
„tożsamość i różnica doświadczane są w tym samym momencie." Por.
David Tomas, Transcultural Space, „Visual Anthropology Review"
Vol. 9, No. 2, 1993
2 0
21
2 2
a
2 4
2 5
2 6
2 7
2
2 9
1 0
1 2
Por. Grotowski, op. cit.; Victor Turner, Teatr w
codzienności,
codzienność w teatrze, przeł. P. Skurowski, [w:] Wiedza o kulturze. Cz.
III, Teatr w kulturze, op. cit.
Grotowski, op. cit. s. 230
29
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/904ee35f4a84e7bb2934226d482b8be4.pdf
519fe8ee9e299a3cebcbf74bcf1e8f5e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5744
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
Zielone Świątki - zwyczaje ludowe
praktyki magiczno-religijne
rok obrzędowy - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5342
Title
A name given to the resource
Rośliny zatykane w strzechy, domy itp. w Zielone Światki, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.173
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Lebeda [Pieńczak], Agnieszka
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 2 . Rośliny zatykane w strzechy, domy itp.
na Zielone Świątki II
Oprac. Agnieszka Lebeda
Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki
Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do d o m u gałęzie drzew lub cale
drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu?
Objaśnienia z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. 1 — tatarak; 2 — grab; 3 — buk; 4 — d ą b ;
5 — wiąz; 6 — osikę; 7 — jesion; 8 — gałązki drzew szpilkowych; 9 — łopian; 10 — trzcinę; 11 — inne;
12 — brak tradycji; 13 — brak odpowiedzi.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f3c23588cbc8bedbcf3bb5552b8406e.pdf
73b943ef8c6cf0fee47bc946bbcceb96
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5743
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
Zielone Świątki - zwyczaje ludowe
praktyki magiczno-religijne
rok obrzędowy - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5341
Title
A name given to the resource
Rośliny zatykane w strzechy, domy itp.w Zielone Świątki, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.172
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Lebeda [Pieńczak], Agnieszka
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
31. Rośliny zatykane w strzechy, domy itp.
w Zielone Świątki I
Oprac. Agnieszka Lebeda
Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki
Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do d o m u gałęzie drzew lub całe
drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu?
O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. gałązki: 1—brzozy; 2 — lipy; 3 — kasztana; 4 —
leszczyny; 5 — zatykano gałązki, ale nie podano nazw drzew; 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137f11e104648b8c8dd38201b9b4240d.pdf
e24827cedb3d595e74e2e46bff5c8f94
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5745
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
praktyki magiczno-religijne
rok obrzędowy - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5343
Title
A name given to the resource
Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp.w dniu św.Jana, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.178
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Lebeda [Pieńczak], Agnieszka
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 3 . Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp.
w dniu św. J a n a , I
Oprac. Agnieszka Lebeda
Kier. naukowe Zygmunt Ktodnicki
Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do d o m u gałęzie drzew lub całe
drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu?
O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. 1—olchę; 2 — bylicę; 3—jałowiec; 4 — łopian;
5 — gałązki drzew szpilkowych; 6 — zioła; 7 — pokrzywę; 8 — tatarak; 9 — brak konkretnej nazwy;
10 — brak tradycji; 11 — brak odpowiedzi.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab763d81afcee920ca36da4730902a0a.pdf
11a3575e45ca313189b565204a78d4ad
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5746
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
rok obrzędowy - zwyczaje
praktyki magiczno-religijne
kult świętych
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5344
Title
A name given to the resource
Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp.w dniu św.Jana, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.179
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Lebeda [Pieńczak], Agnieszka
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
34. Rośliny zatykane w strzechy, ściany itp.
w dniu św. J a n a , II
Oprac. Agnieszka Lebeda
Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do domu gałęzie drzew lub całe
drzewka? Jakie drzewa? Dlaczego? W j a k i m celu?
Objaśnienia z n a k ó w : Zatykano w strzechy, domy itp. 1 — lipę; 2 — leszczynę; 3 — b r z o z ę ; 4 — d ą b ;
5 — wierzbę;
6 — bez; 7 — jesion; 8 — jawor; 9 — klon; 10 — brak konkretnej nazwy; 11 — inne;
12 — brak tradycji; 13 — brak odpowiedzi.
K
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ebdd1d1c4cf26d9ff6f936c761b40b22.pdf
427bca6d3e5d56fe819079e6d9fc02e3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6033
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
etnobotanika
wianek panny młodej
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5625
Title
A name given to the resource
Rośliny, z których wykonywano wianek dla panny młodej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.326 ( mapa nr 44)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
4 4 . Rośliny, z których wykonywano wianek
dla panny młodej
Oprac. Anna Drożdż
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Olesiejuka:
60. Z czego wiją wianki (ruta? mirt? lawenda? lub inne rośliny? Jakie inne rośliny?) Opisać ich kształt
(jeśli możliwe — sfotografować). Określić jaką mają funkcję symboliczną, obrzędową, magiczną.
Objaśnienia znaków: 1 — mirt; 2 — ruta; 3 — inne; 5 — brak informacji.
Uwagi: wianek wyplatano z:
- rozmarynu we wsiach: 13.19.IX; 14.22.II; 14.25.VI; 15.22.XII; 15.23.XVI; 15.25.XII; 21.15.IV;
30.29.XVI; 32.22.VII; 32.25.VII; 32.27.III; 34.27.I; 35.31.VI 36.31.VIII; 38.31.XI
- chmielu we wsi 13.19.IX
- macierzanki we wsiach: 17.20.XIV; 32.37XI
- lawendy we wsiach: 17.20.XIV; 20.11.VI; 20.12.IV; 32.16.XII;
- barwinku we wsiach: 25.30.II; 28.14.XIII; 29.15.III; 29.34.X; 29.37.VII; 31.12.I; 32.37.XI; 32.38.X;
33.34.VIII; 33.38.XI; 34.33.I; 35.32.XIV; 35.34.VI; 35.35.VII; 36.25.V; 37.27.I; 37.30.I; 38.31XI
- lubczyka we wsiach: 28.14.XIII; 29.15.III
- gałązki "sladkiej jabłoni" we wsi 20.37.VIII
- bukszpanu we wsi 31.37.IX
- asparagusa we wsiach: 33.13.XVI; 35.23.XIII; 35.25.XIV; 35.28.VI; 36.18.IV
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e164a4329ede6039bf48d9043e4f82c.pdf
5c024ee3ff957dc0ab819b9a67de887a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2794
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1999
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2602
Title
A name given to the resource
Rozmowa o książce "Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.3-16
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew [et al.]
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Rozmowa o książce
„Rzeczywiste obecności"
Georges'a Steinera
Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , Michał B r i s t i g e r , D a r i u s z C z a j a ,
M a r c i n G m y s , Wiesław J u s z c z a k , Z y g m u n t K u b i a k , Paweł
Kłoczowski, P i o t r Kłoczowski, J a c e k Sempoliński, Sławomir S i k o r a ,
Lech Trzcionkowski
Zbigniew BENEDYKTOWICZ:
Serdecznie witam naszych gości
w imieniu Pracowni Antropologii Kul
tury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej
oraz redakcji „Kontekstów", która to
spotkanie zorganizowała. Zapraszając
Państwa chcieliśmy nawiązać do pew
nej tradycji w naszym piśmie. Do
podobnych spotkań i rozmów, które g.
odbywały się w tej redakcji, przed |
wieloma, wieloma laty. Mam tu na щ
myśli np. bardzo ciekawy zapis takie- o
go spotkania i rozmowy o kiczu, czy 2
rozmowy o kulturze i naturze, która §
inspirowała przygotowanie numeru &
ekologicznego. Można jeszcze tu
wspomnieć ostatnią naszą rozmowę
Historii Starożytnej. Chcieliśmy po
prostu wykorzystać obecność naszych
przyjezdnych gości. A potem zapra
szam serdecznie wszystkich chętnych
do dyskusji. Gdyby pojawiała się ko
nieczność zabrania głosu od razu, na
gorąco, nawiązania do czyjejś wypo
wiedzi, to oczywiście byśmy odeszli od
tego narzuconego porządku i proszę się
zgłaszać. Teraz proszę bardzo o wpro
wadzenie.
Dariusz CZAJA: Ponieważ, jak
wynika z wypowiedzi pana Benedyktowicza, mówców jest dużo i to, jak wi
dzę po gęsto zapisanych notatkach roz
łożonych na stole, gruntownie przygo
George Steiner
towanych, postaram się nudzić jak naj
krócej.
0 symbolu.*
Dzisiaj chcieliśmy się skupić wo
Mamy więc rozmawiać dzisiaj
kół książki George'a Steinera, przetłumaczonej na polski
o książce George'a Steinera Rzeczywiste obecności. O książ
przez panią Olę Kubińską i wydanej przez Instytut Kultury
ce Steinera, ale też - jak rozumiem - i nieco wokół niej,
o sprawach i problemach, które ta książka wywołuje. Przygo
1 Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Bardzo się cieszymy
towując się do dyskusji wyobrażaliśmy sobie, że nie będzie to
i dziękujemy, że Państwo na nasze zaproszenie odpowiedzie
jedynie zbiór opinii, ocen na jej temat, coś w rodzaju rozpi
li tak przyjaźnie i przyszli na to spotkanie, a niektórzy nawet
sanej na głosy recenzji książki, ale wymiana zdań dotykają
przyjechali z daleka. Dlatego mam propozycję porządku na
cych elementarnych kwestii związanych, powiedzmy, z upra
szego spotkania. Najpierw chciałbym poprosić pana doktora
wianiem humanistyki dzisiaj, kłopotami z interpretacją tekstu
Dariusza Czaję, z Instytutu Etnologii UJ i naszego współpra
literackiego lub ogólniej: dzieła sztuki, czy jeszcze szerzej:
cownika w kwartalniku „Konteksty" o krótkie słowo wpro
z diagnozą tego, co się dzisiaj dzieje w kulturze współcze
wadzenia do tej dyskusji, a potem prosilibyśmy o zabranie
snej. Że do takich, fundamentalnych z natury, rozmów, esej
głosu w takiej kolejności: pana profesora Bristigera jako
Steinera zachęca, nie muszę chyba nikogo z jego czytelników
pierwszego, potem pana Zygmunta Kubiaka, któremu bardzo
przekonywać.
dziękujemy, że znalazł dla nas czas, zarówno jako autor te
kstu o Malczewskim w ostatnim numerze [nr 3-4/98 - przyp.
Rzeczywiste obecności to książka ważna i poważna. Waż
red.], a dziś jako uczestnik tego naszego spotkania. Potem
na, z powodów, o których za moment, natomiast poważna
prosiłbym pana profesora Juszczaka, następnie pana profeso
dlatego, że mimo całej swej błyskotliwości, zdań wybuchają
ra Sempolińskiego, pana dr. Pawła Kłoczowskiego z Instytu
cych w każdym niemal akapicie z intensywnością rac świetl
tu Filozofii UJ, oraz naszych gości z Poznania i z Lublina, pa
nych, mimo słabo maskowanych prób uwodzenia czytelnika,
na Marcina Gmysa z Zakładu Muzykologii Uniwersytetu im.
to, co w niej najważniejsze nie zatrzymuje się na powierzch
Adama Mickiewicza w Poznaniu i pana Lecha Trzcionkowni języka, nie jest to jeszcze jedna nieodpowiedzialna zabawa
skiego z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z Katedry
w słowa czy popis stylistycznej rafinady. Jest to książka po
u
* Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4/1966: kicz - sztuka jarmarcz
n a - sztuka ludowa; „Konteksty" nr 3-4/1994: Raj i ekologia; nr 2/1995:
rozmowa o antropologii i symbolu
ważna, dlatego, że wobec - jak sądzą niektórzy - dominują
cej nieznośnej lekkości myślenia, jest próbą poważnego prze
myślenia i uporania się z bodaj najistotniejszymi problema
mi, które niesie to, co umownie nazywa się kryzysem współ-
3
�dziennej, choćby z uniwersytetów, które są powołane do...
itd. A jednak (contra spem spero) niebezpieczeństwo warto
rozpoznać, ponieważ gdzie rośnie niebezpieczeństwo tam
również rośnie możliwość wyratowania się (Heidegger dixit.
r ^ p s
'
~
Claudio Magris powtórzył).
A DISCUSS
Część druga, to opowieść o ty
tym, co całkiem dosłownie
р г о р о ^ Ф S t r e f a to jedyne wyjście z obecnej kulA teraz parę banalnych faktów. Książka Steinera wyszła
Zbigniew Ben
teralme
Unie nazywa Steiner epoką epilogu, epoką po-słowiT
po-słowil tury wtórności i ustrzanych odbić? Czy jej obraz me został
Piotr Kłoczko
dziesięć lat temu, we Francji ukazała się po dwóch latach, zaś
i e r ™ alo VIA
•
-i
•
.
°.
r
•>
:_o/->,..
a ilp
^ a nmy
y tu
nazbyt u."..—j
dramatycznie?
Czy, i in na
He, nnmvsłten
pomysł ten
aa ww,ęc
świata, który pojawił
się
po okresie
domina^
Log«oJst uurlVS sWtomu^
tu naz.uyi
my rozmawiamy o niej dziesięć lat później. Jak na jej bulwer
ON STEINE
i m nie
J trąci. .jakąś
. , szlachetną
i koma wersia
l
I
tu
mamy
rozpisaną
na
kilka
głosów
polemikę
•
•
wersją
utopizmu?
To
kwestie
do
Michał P. Marko\
sujący temat to za dużo, to wcale wielkie opóźnienie, być
коп- ie traci
struktywistyczną, która najmocniej bodaj eksp
Real Desires
może nawet symptomatyczne. Ale teraz, skoro już mamy tę
ikusji.
onujeto,rewoiu
co j a J dyskusji.
zauważa Steiner,
Steiner k,,j„
i__ w ostatnich
. . czasach
Paweł Kłoczows)
zauważa
było najw.ększą
książkę, można przewidzieć, iż jej tematyka zostanie u nas
Takie byłyby pierwsze skojarzenia, hasła, problemy i py
The Proper С
cją duchową - wedle niego miałai ona
hodzdy mnie nawet glosy, że za trudna), mam tu na myśli
miejsce gdzieś między
w jakiś sposób albo pobudzona albo zneutralizowana. Naj
Dariusz Czaja
tania, które książka Steinera wywołuje. Dziękując, zapra
1870 a 1930 rokiem-;
nre tylko problematyczny
w pparu
miejscach polski
polski przekład,
- - a mianowicie, rozstanie, rozejście n
His Master'!
częściej dochodzi w takich przypadkach do obu rzeczy, kolej
j r,
u uiicjscacn
ale nade wszvctlm п т ы ; , „ „
„...__. • ,
wod słowa, rzeczy, słowa i świata, żyjemy w świeci „ z e t ^ szam do rozmowy.
***
no do jednej i drugiej. Zresztą książka jest tak ogólna, jej styl
nade wszystko osobliwy styl autora, idący często pod prąd
Michał BRISTIGER: Dziękuję panu. Bardzo wiele zo
nego k o n ^ t , . .
o mniej więcej czasu sztuka grzęźnie
Mirosław Filipo
zwyczajowych oczekiwań czytelniczych. To książka gęsta od
jest tak silnie zmetaforyzowany, że rozbroić ją wcale łatwo.
Otto Klemp'
coraz bardziej w pułapce samoreferencyjności. ZapętTa sie stało już powiedziane z tego, co sam myślę i co podzielam.
znaczeń, mam wrażenie, że miejscami, zbyt gęsta, jakby Ste
Stwierdzamy, że to są oczywistości (w tym lepszym znacze
Heide Klinkhan
w obsesyjnym glossowaniu siebie, zamyka się w szklanej ku
Zaproszenie do rozmowy jest właśnie dla mnie w tym przy
iner, kierowany jakąś oszalałą zasadą ekonomii języka, chciał
niu tego słowa, o czym mówił pan dr Czaja), uznajemy je jak
The Magie
> znaków, jakby chciała przekonać sama siebie, że poza świa padku bardzo istotne, ponieważ na razie trudno mi przycho
zmieścić na jak najmniejszej powierzchni strony, jak najwię
Philip Sherrard
by za własne, tylko że może to służyć zamknięciu rozmowy.
tem, który ona sama ustanawia '
. .a nie ma już żadnej innej rzeczy dzi przedstawić sobie, jaki stosunek do tej książki mają inni.
The Body, t
cej intelektualnie nośnych pomysłów. Stąd też, co i rusz zda
A tymczasem na stwierdzeniu ogólnym problem się nie koń
wistości. W swoim sporze z dekonstruktywizmem. mam wra Steiner mówi o zerwanym kontrakcie jako zjawisku całej na
nia o formule „instant", frazy maksymalnie zwarte, konstruk
JACEK SI
czy, a dopiero zaczyna.
szej kultury, ja widzę nadto jakieś równoległe crescendo wy
żenie, że Steiner miejscami trochę ustawia sobie przeciwnika;
cje mające lapidarność i perswazyjną siłę aforyzmu. Ale jest
Aleksandra Mi
A więc trzy kardynalne problemy książki, wskazane przez
zbywania się u nas rozmowy, jako narzędzia myśli krytycz
The Spirit
być może ktoś bardziej niż ja zorientowany w tej materii bę
też i innego rodzaju trudność, która się z książką wiąże. Zre
pana doktora Czaję są całkowicie zasadne (nie będę ich po
nej, nie mówiąc już o prostej potrzebie porozumiewania się
***
dzie mógł nam trochę więcej o tym powiedzieć. Zarzuty sta
sztą, dość paradoksalna to sprawa.
wtarzał) i dają sugestywną diagnozę sytuacji. W sposób emTomasz Sikor;
wia
dwa,
za
to
istotne:
brak
komunikatywności,
sprowadzenie
w danym środowisku na jego kluczowe tematy. W świetle
Otóż, rozmawiałem z pewnym prominentnym filologiem,
blematyczny ukazują je tytuły trzech esejów: Wtórne miasto
Oskar Go
języka do pretensjonalnego bełkotu oraz uprawomocnienie
książki Steinera to by się dało wytłumaczyć. Ale czy ten ob
prosząc go o napisanie paru uwag na temat tej książki do na
(trzeba mieć wizję miasta idealnego), Zerwany kontrakt
Oskar Goldbe
niepoważnego myślenia, rozumienie interpretacji jako zabawy
jaw charakteryzuje jedynie jakieś jedno środowisko arty
szego kwartalnika, i w pewnym momencie on, wahając się,
People =
(przymierze wymaga motywacji etycznej, zerwanie niczego
w słowa, ironicznej gry z tekstem. Co w sumie sprowadza się
styczne? Tak czy inaczej, już sama inicjatywa rozmowy wy
Borys Uspier
mówi tak: „Właściwie to, proszę pana, nie ma o czym gadać,
nie wymaga), Obecności (zakładają emfatyczne i anagogiczdo jednego: swawolnej celebracji pustki.
The perci
daje mi się cenna.
przecież ten Steiner to jest po prostu oczywistość!" Oczywi
ne rozumienie Sztuki tworzonej przez człowieka religijnego
'THERE
I wreszcie, skoro postawiona została diaggnoza i to, dość
Przechodząc do samej książki, chciałbym przede wszyst
stość, jak rozumiem, jest tu pojmowana niejako banał, nieja
X X I wieku i która może być dana w przyszłości - jeżeli pra
(confere
eufemistycznie mówiąc, niewesoła, sugerująca mianowicie,
kim zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, mamy do
ko trywialność, ale jako adekwatny opis tego, co się w huma
gnie pozostać Sztuką - takiemu tylko człowiekowi). Są to po
Informal
że chory jest w stanie niemal terminalnym, to, naturalnie, po
czynienia z pamfletem i dobrze byłoby nie zapominać o pra
nistyce współczesnej dzieje, coś jak powiedzenie: „no, prze
jęcia bardzo ogólne, bardzo sugestywnie są ukazane; dzięki
Wiesław Jus
jawić się również musiała propozycja kuracji. Jak więc wyjść
wach gatunku. Pamflet musi być ostry, nie może oddawać
cież tak naprawdę jest!"; z drugiej zaś strony, oczywistość,
Some Ri
swej gęstej metaforyce ich działanie może się w pierwszym
z tej sytuacji, jak wydostać się z tego ślepego zaułka, w który
sprawiedliwości wszystkiemu i wszystkim, nie ma tu miejsca
mogłaby odnosić się do tego, co jest „tak bardzo mi bliskie".
Dariusz Czs
momencie wydać czytelnikowi jakby tylko... estetyczne, jak
, » J V « „шл. UOIUZO mi t
skręciła współczesność? W moim przekonaniu tu zaczyna się
Lessons
na wahania typu z jednej strony, z drugiej strony, dowodze
by były częścią jakiejś gry słownej, która „nie dotyczy"; do
co
jest
„tak
bardzo
moje",
tak
solidnie
przetrawione
i
myślo
Wiesław Sz
najciekawsza część książki. Jedną z możliwości, jedną z prób
nie, jak mawiał Nietzsche, osłabia twierdzenie. Albo się pam
piero kiedy zdobędziemy się na ich egzemplifikację stają się
wo oswojone, że aż się nie chce nawet pióra do ręki.... par
The Pn
wyjścia, jest inne. niż dominujący obecnie paradygmat my
flet przyjmuje, albo odrzuca, kluczyć nie warto. Jego działa
prawdziwym materiałem wybuchowym. W domenie muzycz
don, komputera do sieci włączać. Mam poważne podejrzenie,
***
ślenia o sztuce, pomyślenie sensu dzieła sztuki i kontaktu
nie jest silne, autor rządzi się w książce autorytarnie (jako au
Jan Gondo
nej (a do niej będę się głównie odnosić) już sama taka egzemznając od dawna poglądy przynajmniej niektórych naszych
z nim. Znać tu wyraźnie lekcję pobraną u Heideggera. W ze
torytet somnambuliczny, jak go określił jeden z krytyków), co
The Mi
dyskutantów, że i dla nich najmocniejsze tezy Steinera są
plifikacja stanowiłaby poruszającą tematykę. Przykładowo
tknięciu
z
dziełem
sztuki
nie
idzie
o
to,
by
wyprodukować
ko
nie ułatwia rozmowy o nim (ani o jego nierzeczywistej obe
Jean Staro'
oczywistościami, w sensie o jakim była mowa przed chwilą.
można by podać (zbadać?) - kto wie, czy nie przy pomocy
lejny,
niechby
nawet
wielce
wyrafinowany
tekst,
ale
o,
Disco\
cności, danej za pośrednictwem tekstu). Ten tekst wywiera na
W związku z tym istnieje realne zagrożenie, że pomilczymy
Karola Irzykowskiego - na czym to właściwie polega w kul
Janusz Ba
mówiąc skrótowo, głębokie przeżycie egzystencjalne, takie,
nas silną presję intelektualną, a wielu czytelników odczuje ją
sobie trochę...
turze muzycznej wtórność i na czym polega zerwanie przy
TheE
które prowadzi do sytuacji, w której: „musisz swoje życie
niewątpliwie jako wymuszenie.
Ale na razie, tytułem przypomnienia, parę problemów, pa
Henryk Ji
mierza słowa z muzyką? (na materiale instytucji kulturalnych
zmienić", jak powiada cytowany przez Steinera, Rilke. Cho
A po drugie, chciałbym się trzymać zasady, która w świe
Puppi
rę kwestii, wokół których skupia się narracja Steinera.
w pierwszym temacie i na pewnych rodzajach analizy dziłoby o zrozumienie aktu twórczego jako niebywałego
tle dzisiejszych praktyk w Polsce stała się niemal niezrozu
Pierwsza sprawa, to, napisana furioso, diagnoza obecnej
BRON
w drugim).
święta wolności, czegoś, co jest poza wszelką koniecznością.
miała: reverentia henneneutica erga auctorem. Tak nie tylko
sytuacji inte ektualnej, czy nawet więcej: duchowej. Steme
Bronisła\
Dopowiedzmy: nie ma u nas szans na otrzymanie odpo
Gdy nasz kontakt z dziełem sztuki jest całkowicie dobrowol
Dian
warto, tak nawet trzeba. Co nie zamyka bynajmniej drogi do
zarysowuje kontury „wtórnego miasta", w którym żyjemy
wiedzi na pierwsze pytanie; nikt też nie jest zainteresowany
ny i bezinteresowny, wówczas dochodzi do spotkania dwóch
Summa
niezgody na jakąś tezę, czy do podjęcia z nią polemiki. Obu
kultury zasypanej tekstami, tekstami o tekstach i tekstami
drugim. Steiner proponuje tematykę, ale myśl muzyczna
wolności. To w takim właśnie spotkaniu doznajemy promie
stronom winno przecież chodzić o to samo, o zbadanie praw
Notes с
o tekstach o tekstach. Mnoży oskarżenia, a każde z nich jest
w Polsce ich nie podejmie - et pour cause! Obręcz myślowa
niowania „rzeczywistej obecności". Chodziłoby też o takie
dziwości stawianych w książce tez i diagnoz. Chodzi mi też
jak kolejny gwóźdź do zbijanej dla niej trumny: „bękarci słoprzylega ściśle do sytuacji, jest doskonale domknięta, nadto
pomyślenie wszelkiej „formy znaczącej", która bez względu
po głowie myśl, czy można właściwie zaradzić opisywanej
wotok", „wtórność i pasożytnictwo", „artykuł klonuje arty
zrobiona jest z niekorodującego materiału. Sapientis sat.
na to w jakiej materii się przejawia, miałaby za sobą horyzont
(dramatycznej, a może już tragicznej?) sytuacji, czy istnieje
kuł", „bura mierzwa" doktoratów i habilitacji. Nikt nie zosta
Nie odpowiem więc na pytanie pana doktora Czai jak
religijny. Dla Steinera, sztuka bez wymiaru teologicznego, to
jakaś metoda wydobycia się z niej (odmienna jednak od me
je oszczędzony. Przedmiotem jego ataku są i dziennikarski
wyjść
z wtórnego miasta, ponieważ wyjścia nie ma. Trzeba
po prostu oksymoron. Warto przy okazji zauważyć - dla mnie
tody Barona von Munchhausena czyli wydobywania się z to
bełkot, i popisy krytyków sztuki, co może jeszcze nie dziwi
w
nim
zostać, ale niekoniecznie wszyscy muszą w nim żyć
to wielce intrygująca sprawa - że w swoim myśleniu o sztupieli ciągnieniem się samemu wzwyż za własne włosy). Nie
specjalnie, ale również, i to przede wszystkim, rozdęty bizanw
taki
sam
sposób. Wtórne miasto to instytucje, siatka insty
tak
wielką
rolę
przyznaje
on
muzyce,
ten
wątek
Red.
CC
istnieje. Pomni tego musimy przede wszystkim zadbać o na
tynizm produkcji akademickiej z jej pretensjonalnym żargo
tucji kulturalnych, która p.o. matni. Istnieje powszechny pęd.
:
muzyczny, z niesłabnącą intensywnością, c.ągnie się od pierwszych
nem i pragnieniem wyjaśnienia wszystkiego do końca. Mie
szą świadomość, uświadomić sobie, co właściwie aktualnie
ażeby się do niej dostać, do tej matni. Ten pęd bierze się z ru
Dor<
£ ^tatnie strony książki. Rzecz kończy się metaforycznym
szkamy w świecie zasypanym górą tekstów, które przyrasta
dzieje się w kulturze.
chu na rynku sztuki i z gier rynkowych tam prowadzonych.
Tłur
bardzo dramatycznym obrazem Wielkiej Soboty. Duchowość
ją lawinowo, w postępie geometrycznym. Spod tych zwałów
Jestem przekonany, iż większość czytelników nie da SteiOd reweransów przejdę do krytyki, do jednego szczegól
Kon
Współczesna to f i n r h r n v m V U / ; ^ n , ; „ : o _ i _ _ .
słów nie widać już rzeczywistości. Efektem tego procesu jest
nerowi wiary i nie będzie miało żadnej potrzeby wychodze
.-,
"
cuuuiy, a więc stanu po
nego zagadnienia. Biorę jeden tylko punkt, ale też i należy do
Pro
ucieczka od spotkania z „żywą obecnością'" i w konsekwennia z opisanej przez niego sytuacji kulturalnej, ponieważ nie
między traumatycznym doświadczeniem Wielkiego Piątku
kluczowych: teorię. Wycieczka Autora w stronę teorii wymaRed
dopatrzy się w niej żadnego dla siebie zagrożenia ani przy
a niepewnością Niedziel, Zmartwychwstania. Nawiasem
Adr
musu. Nie wiem jak Państwo, ale ja to znam z praktyki co
CONTEN
czesności. Steiner kreśli bardzo wyrazistą kreską obraz
współczesnej kultury, ma poglądy mocne i stanowcze i stara
się - na ile mu to wychodzi, to osobna sprawa - ich bronić.
Zaproponowaliśmy Państwu tę książkę do rozmowy nie dla
tego, bys'my ze wszystkimi jej tezami generalnie się zgadza
li, ale raczej dlatego, że książka ta poprzez swoją stanow
czość, poprzez apodyktyczność pewnych tez, zmusza do samorefleksji. Nie pozwala uniknąć zajęcia stanowiska wobec
zarysowanego w niej tak ostro konfliktu. Co jak co, ale letni
Steiner nie jest.
Rzeczywiste obecności
J to książka trudna w lekturze (do-
cji postępujące roztajemniczenie świata. A zniknięcie tai
mnicy musi prowadzić prostą drogą do - w tym miejscu S
n Ó W , ą C
|jH?
Jofficiii
s
v
Y
Muwl
4
u
1
llaŁ
n
1
0
U
nrzvoomina to też pewien obraz pierwszej thima' S
Steinera W zamku Sinobrodego, gdzie «
zonej u nas KsiązM
„
„ . „ „ i , ^ ; ^ me.-
d
t e g
z
o p e r y
B a r t o k a
s p o g l ą d a j ą c e j
m e
�C0N1
A DISC
Zbignie
Piotr K
:
ON STI
Michał P. Л
Real D.
Paweł Kłoc
The Pr\
Dariusz Cz
His Mc
***
Mirosław I
Otto К
Heide Klir
TheM
Philip She
TheB<
JACEK
Aleksandr
The Si
***
Tomasz S
Oskar
Oskar Go
Peopl
Borys Us
Thep
THEF
(confe
Infon
Wiesław
Some
Dariusz (
Lesst
Wiesław
The i
***
Jan Goni
The.
Jean Sta
Disc
Janusz i
The
Henryk
Pup,
BROI
Bronisk
Dia
Summ
Notes
Red<
Dore
Tłurr
Kort
P roj
Red
Adr<
ga riposty, zwłaszcza kiedy chodzi o sztukę w nowej fazie cy
wilizacji. Steiner zajmuje bardzo krytyczne stanowisko w tej
sprawie. Co prawda sam przyznaje, że dla muzyki jego roz
ważania są tylko częściowo miarodajne, ale już samo to
stwierdzenie rozbraja nieco jego argumentację, gdyż teoria
w sztuce musi być zagadnieniem ogólnym, istotnym dla
wszystkich sztuk. Jeżeli nie możemy uznać tezy Steinera dla
muzyki, wówczas rodzą się wątpliwości, czy aby w jakiejś
mierze teoria nie jest równie konieczna i nieodzowna w in
nych sztukach. Ogólna teza Steinera, iż teoria jest błędną po
stawą wobec zjawisk artystycznych, traci swą pierwotną moc,
staje się tezą słabą, a może nawet bezsilną. Ażeby się upew
nić w tym względzie muszę przyjąć dla riposty mój punkt
wyjścia czyli muzykę.
Otóż (dla muzyki) jest to teza błędna. Muzyka bez teorii
nie może ani istnieć ani się „rozwijać". Muzycy nie muszą
oczywiście być teoretykami, ale teorię przejmują jako wyu
czoną konwencję, a choćby i z dobrodziejstwem materiału
muzycznego, który nie jest dany w naturze, jak marmur rzeź
biarzowi.
Kiedy myślimy o „muzyce" i kiedy czytamy w książce
Steinera o „muzyce" winniśmy zdać sobie sprawę, iż jest to
pojęcie otwarte. Chodzi o zjawisko, które nie ma swej jedno
znacznej definicji, w każdej kulturze muzyka jest nie tylko
inna, ale i jest czymś innym.
Rozważania nasze są ograniczone do kultury europejskiej,
w której muzyka ma charakter teoretyczny, od Greków po
cząwszy, którzy wręcz rozbudowali jej teorię w formie mate
matycznej. Książka Steinera nie może zresztą przeciwstawiać
się „teorii muzyki" pojętej jako kodyfikacja rzemiosła mu
zycznego, czyli dydaktyce komponowania muzyki w dosłow
nym znaczeniu tego słowa. Chodzi tu właściwie o sytuację
współczesną, w której, naturalnie, sama teoria zmieniła do
tychczasowy charakter, stając się narzędziem już nie tyle, jak
dawniej, kontynuowania tradycji (oczywiście ze zmianami,
ale takimi, które nie prowadzą do zerwania), lecz do koncypowania nowych języków muzycznych, nowych kategorii
muzycznych, nowych zjawisk. Współczesna muzyka spek
tralna, budująca na zjawiskach psychoakustycznych jest tego
przykładem. „Teoria" może też służyć do wprowadzenia uza
sadnień dla nowych zjawisk, również dla takich, które napo
tykają na opór odbiorców. I właśnie w tym punkcie staje się
problemem: albo okazuje się usprawiedliwiona albo fałszy
wa. Teoria muzyki, jako teoria estetyczna dana artystom, nie
zawiera bowiem w sobie konieczności (istnieją poglądy,
które temu przeczą!), określa jedynie możliwości sztuki mu
zycznej. Nie zawiera warunków ich falsyfikacji. Jeżeli zgo
dzimy się z tym, przyznamy Steinerowi jakąś rację: uczulił
nas na możliwy fałsz „teorii". Zresztą „teorie" muzyki nawet
jeżeli są „prawdziwe", często są nadmiernie zdeterminowane
właściwościami tych dzieł, które właśnie mają opisać.
Chyba się z tym wszyscy (?) zgodzimy, że w t ó r n o ś ć jest
w naszej kulturze czymś realnym i powszechnym, że charak
teryzuje wręcz nasze życie i myślenie muzyczne. Co prawda
nie wszyscy mogą być „pierwotni", nie wszyscy oryginalni
(Schumann powiedział kiedyś: „nikt nie jest całkiem orygi
nalny"), ale istotną sprawą pozostaje, czy utrzymuje się w na
szej świadomości ta zasadnicza, idealna granica oddzielająca
to, co istotne od tego, co tylko powielone, co tylko funkcjo
nalne, służebne albo wręcz co pozorne: najgorzej, jeżeli
6
wszystko zaczyna tonąć w jakiejś nieprzejrzystej, postmoder
nistycznej brei, w której nie sposób się już rozeznać. Jeżeli
tracimy kontemplację dzieła sztuki, jego przeżycie, doświad
czanie muzyki, dogłębne z nią obcowanie, jesteśmy wówczas
zdani na zastępczy komentarz, na komentarz do komentarza
i tak dalej. Jeden komentarz klonuje drugi i nie ma temu koń
ca. Mnożą się dokoła dzieła artystyczne sztuczne, półprawdziwe i półfałszywe, udawane, albo i całkiem fałszywe, stra
ciły swą Benjaminowską aurę, a zyskały jakąś mdłą logosferę, sterowaną zewnętrznymi czynnikami i potrzebami. Słowa
są potrzebne, pamiętajmy o tym, słowa nawet są konieczne,
bez nich nie utworzą się nieodzowne dla sztuki kategorie mu
zyczne, ale jak utrzymać nad nimi kontrolę? Steiner nazywa
ten najbardziej niepokojący fenomen epoki „zerwaniem
przymierza" między słowami a rzeczami, między słowem
a światem. Wszystko staje się wówczas możliwe, dowolne,
równoznaczne, zaś nowy okres otrzymuje po tamtym, moder
nistycznym, nową nazwę postmodernizmu. Język ma tę wła
ściwość, że zdolny jest wyrażać zarówno prawdę jak nie
prawdę. Muzykologia tworzy dyskursy słowne o muzyce
(a nie muzyczne), więc „zerwanie kontraktu" powinno stać
się dla niej problemem szczególnej wagi i szczególnej troski.
Zwłaszcza, iż muzyczne teorie estetyczne nie znają pojęcia
„falsyfikacji" i ich dowodność staje się nader wątpliwa. (Oba
wiam się, iż jest to raczej wishful thinking).
Musimy też mieć na uwadze, iż całe to zagadnienie ma
niejako swą drugą stronę. Otóż w naszej epoce również samo
pojęcie „dzieła" zmienia się w kulturze europejskiej, a nawet
w niektórych zjawiskach muzycznych zanika. W klasycznej
kulturze muzycznej stanowiło ono przez bez mała czterysta lat
stabilny punkt odniesienia, samo przez się zrozumiały, tak że
nie stanowiło żadnego krytycznego problemu. Dzisiaj stało się
wręcz probierzem naszego stosunku do tradycji kulturalnej.
Bez dzieł nie ma kanonu dzieł. Zaś kiedy rezygnuje się z ka
nonu konsekwencje kulturalne dadzą się łatwo przewidzieć.
Jeżeli wtórność prowadzi do stopniowej degradacji, „dzieło"
w pełnej swej godności i znaczeniu przeciwstawia się jej sa
mym swym istnieniem - rzeczywistym i pojęciowym. I wów
czas może nastąpić nasze z dziełem spotkanie. Takie rozumie
nie sztuki wyrażone jest przez Steinera z wielkim talentem.
Jeżeli recepcja należy do nowszej estetyki, to fenomenologia
spotkania z dziełem wymaga etyki recepcji; staje się ona waż
ną sprawą, całkiem oczywistą w świetle lektury Rzeczywistych
obecności. (Moment bierności obecny w pojęciu „recepcji"
jest poważnym mankamentem tego terminu).
„Muzyka" jest pojęciem otwartym i zerwanie kontraktu
daje niestety szanse na manipulację tym terminem. Założyw
szy jednak - jak o tym wspominał pan dr Czaja - iż Muzyka
jest doświadczana „prawdziwie" jako „forma znacząca" teza
o transcendentnej obecności staje się po prostu sine qua non.
„Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji" pięknie to określa Steiner. A w takiej perspektywie odsłaniają
się w muzyce treści należące do jej istoty, o których tylko
wspomnę, mimo iż nie ma ważniejszych: spotkanie dzięki
muzyce z „Innością" oraz muzyka jak akt „Wolności".
Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Wedle naszego porząd
ku chciałem teraz poprosić o zabranie głosu pana Zygmunta
Kubiaka.
Zygmunt KUBIAK: Bardzo dziękuję za udzielenie mi
głosu. Nie chcąc mącić wyznaczonego porządku, zacznę od
�usprawiedliwienia, że nie tak dużo mam tu do powiedzenia,
ponieważ książkę tę dostałem dopiero, od pana właśnie, trzy
dni temu. Postarałem się ją przejrzeć tak jak mogłem, jestem
w tej chwili dość pogrążony w korekcie wydawniczej mojej
świeżej książki, ale co mogłem, zrobiłem. Zapoznałem się
z problematyką i pragnę powiedzieć, że oczywiście słyszałem
o Steinerze, ale dopiero pierwszy raz się z jego tekstem ze
tknąłem. W ogóle tego typu książek, intelektualnych książek
współczesnych, prawie nie czytam. I to może jest najciekaw
sze, bo to Państwu może dać trochę do myślenia, że ja ich
prawie nie czytam. Ja czytam na przykład amerykańskiego
„New Yorkera", to jest dziś najlepsze pismo literackie.
Przeczytałem ostatnio, czy raczej przejrzałem, dwie książ
ki, które jednak zachowam, przynajmniej jedną z nich. To
zdaje się pan Piotr Kłoczowski spowodował ukazanie się ich,
mianowicie Gorana i Kunderę. Kundery Sztuka powieści.
Kundera mnie rozczarował w dużej mierze, to znaczy, tam są
interesujące myśli, ale to jednak wydało mi się dosyć chude.
Natomiast Cioran zawsze mnie po prostu chwyta. Jest w nim
coś z Nietzschego. Ciorana zawsze z uwagą czytam. Wraca
jąc zaś do Nietzschego, muszę powiedzieć, że to jest ostatni
filozof europejski, którego tak czytam jak Platona, jak tych
wielkich filozofów naszej tradycji, którzy są zarazem wielki
mi pisarzami i artystami, co zdarza się rzadko. Właśnie Cio
ran powiada, że filozof to jest niespełniony artysta. Ja też tak
uważam. Istnieje przepaść między sztuką a rozważaniem pro
blemów sztuki, bo tworzenie sztuki przypomina w swoich ce
chach pracę fizyczną, ja przynajmniej tak to odczuwam. Na
tomiast dywagacje intelektualne unoszą się w przestworzu.
Tu dam przykład, co się dzieje z artystami, gdy zbyt łatwo
ulegają pokusie wypowiadania zdań teoretycznych. Właśnie
w książce Steinera są takie cytaty. D.H. Lawrence mówi:
„Zawsze czułem, jakbym stał nago wobec ognia wszechmo
gącego Boga, który miał mnie przeniknąć. Jest to straszne
uczucie. Aby być artystą, trzeba być człowiekiem niezwykle
religijnym". Nie wiem co on rozumie przez słowo „religijny".
W takim zdaniu można to bardzo różnie rozumieć.
Zdaniem W.B. Yeatsa, którego ogromnie cenię jako poetę,
„żaden człowiek nie może tworzyć tak jak Szekspir, Homer,
Sofokles, jeśli nie wierzy całą swoją krwią i każdym zakoń
czeniem nerwowym, że dusza ludzka jest nieśmiertelna". Dla
mnie kompletnie puste zdanie. Nie wiem, o czym on mówi.
Dalej: ,3ertrand Russell dowcipnie zauważył, że Bóg po pro
stu dał człowiekowi o wiele za mało znaków swojego istnie
nia, by wiara religijna nosiła znamię prawdopodobieństwa".
To też jest zdanie puste, podobnie jak na przykład książka Po
Bogu, której właściwie nie rozumiem.
Książek tego rodzaju nie czytam - muszę powiedzieć, że
bardzo dziękuję, że mi zwrócono uwagę na Steinera. To chy
ba przeczytam jednak, bo tu jest dużo myśli, chociaż cała
konstrukcja wydaje mi się bardzo sporna, ale rzeczywiście
sporo jest u niego myśli, które mnie zainteresowały. Nato
miast rzeczywiście tego rodzaju literaturę czytam minimal
nie. Jeżeli czytam, to eseje. Więc być może Steinera będę
czytał, ponieważ Steiner żyje nadal, prawda? To będzie pisał
w„NewYorkerze".
Głos z sali: Nie, przestał pisać w „New Yorkerze". Pisze
teraz w „Times'ie"
Michał BRISTIGER: Ostatnio opublikował autobiogra
fię, która nazywa się Errata.
Zygmunt KUBIAK: To bardzo ciekawe. Ja lubię czytać
eseje Audena, pewien czas temu czytałem gorliwie Eliota.
Muszę powiedzieć, że przez ostatnie dwa lata, bo obecnie już
jestem na etapie robienia korekty [rozmowa odbyła się wio
sną 1999 r. przyp. red.], pracowałem nad książką, która mnie
skłoniła do tego, co było zgodne z moją chęcią, by żyć wśród
tekstów greckich i łacińskich. Czytałem po grecku i po łaci
nie naszych głównych nauczycieli. Po prostu żyłem ich spra
wami, ich sposobem myślenia. Bo napisałem książkę, która
jest companion volume wobec Mitologii. Mianowicie Litera
turę Greków i Rzymian. To nie jest naturalnie historia litera
tury, bo tego nie ma potrzeby pisać. Istnieją różne historie l i
teratury w naszym piśmiennictwie. Natomiast to jest esej
0 historii ducha antycznego, obserwowanego tak jak on się
przejawia w historii, w literaturze. W każdym rozdziale doty
kam problemów, które są przedmiotem naszych tu rozważań.
Idę tropem tylko tamtych, swoich mistrzów.
Dwa rozdziały są o Sokratesie i Platonie. Podstawą ich
jest problem: poezja a mądrość, poezja a filozofia. Platon spa
lił swoją tetralogię tragiczną, odszedł od poezji, ale chociaż ją
potępił, potem robi jeszcze większą poezję w swoich dialo
gach o Sokratesie. To są sprawy, które zajmują mnie w całej
tej książce. Natomiast u Steinera znajduję frapujące nieraz
myśli, ale nic takiego, co by mi rozświetlało drogę, tak jak
obcowanie z moimi mistrzami greckimi, łacińskimi. A jeżeli
chodzi o filozofów europejskich, późniejszych, to jak powie
działem, ostatnim, jak dotąd, filozofem takim jak tamci jest
Fryderyk Nietzsche. Dlatego też w mojej książce tak wielkie
ma znaczenie atak Nietzschego na Platona. Staram się to zro
zumieć i uwydatnić. Gdy spośród cytatów u Steinera przyto
czyłem zdania dotyczące problemu religijnego, wspomnia
łem również o książce Po Bogu. Te zdania, zarówno zdanie
z Yeatsa, którego bardzo cenię, jak i zdanie z Russella, które
go mniej cenię, wydają mi się puste. Muszę powiedzieć, że
mam zupełnie innych mistrzów mojego życia duchowego,
w tym, co dotyczy moich poglądów religijnych. Poza Pi
smem Świętym, jest to święty Augustyn przede wszystkim,
którego znam głównie Wyznania, no bo nad tym bardzo dłu
go pracowałem i ten przekład ulepszałem starając się wnik
nąć w myśl autora. I muszę powiedzieć, że gdy spotykam się,
na przykład, z takimi rzeczami, jak pokazany mi „Nasz
Dziennik", w którym napisano o mojej Mitologii Greków
1 Rzymian, że to jest książka pogańska, mnie to nawet nie bo
li ani nie oburza. Wiem tylko, że jest między nami przepaść
ogromna. Po prostu w rozumieniu świata i tradycji kultury.
Mam inne lektury. Mam innych mistrzów.
Tu można jeszcze wspomnieć króciutko zagadnienie:
chrześcijaństwo a pogaństwo, oraz inne zagadnienie: chrze
ścijaństwo a ateizm. Piszę o tym w Literaturze Greków i Rzy
mian. A ponieważ mam akurat z sobą egzemplarz tej książki,
bo właśnie idę do kawiarni, żeby trochę zmienić lokal - nie
do domu, tylko do kawiarni - żeby robić tę korektę, to po
zwolą państwo, że przeczytam. Pod koniec tej książki jest
krótki fragment, w którym mówię właśnie o sprawie: pogań
stwo a chrześcijaństwo. I tu po prostu moim mistrzem jest
święty Augustyn. Ten krótki fragment przeczytam:
„Gdy myślę o krajach śródziemnomorskich, pierwszą rze
czą, jaką we wspomnieniu widzę, jest samo światło. Inne niż
na północy, niektórzy mówią: bezlitosne, światło przenikają
ce niejaskrawą zieleń i szare albo bure kamienie. Wszystkie
7
�CON:
A DISC
Zbignii
Piotr К
ON ST
Michal P. 1
RealD
Paweł Kło
The Pi
Dariusz С:
His M.
***
Mirosław
Otto I
Heide Kli
The U
Philip She
The В
JACEI
Aleksand
The S
***
Tomasz S
Oska
Oskar Gc
Peop,
Borys Us
The i
"THEI
(COnf€
Infoi
Wiesław
Som<
Dariusz
Less
Wiesław
The
***
Jan Gon
The
Jean StE
Disi
Janusz 1
The
Henryk
Pup
BRO
Bronisł
Die
Sumrr
Notes
Red
Don
Tłur
Коп
P roj
Red
Adr
rzeczy w tym świetle wydają się konieczne. Nie ma żadnej
niejasności, żadnego rozchwiania konturów, żadnych wybie
gów. Nie dziwię się, że antyczni Grecy, żyjąc w takim świe
tle, skłonni byli mniemać, iż świat jest taki, jaki musi być (to
znaczy: w swoich głównych cechach nie mógłby być inny,
niż jest) i jest wieczny. W tym się nieraz upatruje element od
dzielający religię antyczną od chrześcijaństwa.
Czy trafnie? Ach, powiem co myślę. Niektóre z przeko
nań, przypisywanych potocznie myśli chrześcijańskiej, wyni
kają nie z niej, lecz z owej regresji cywilizacyjnej, a w kon
sekwencji także intelektualnej, jaka nastąpiła po upadku ce
sarstwa rzymskiego, i po przyjściu nad Morze Śródziemne
nowych ludów, wówczas jeszcze nieokrzesanych. Gdy się
czyta teksty myśliciela sprzed owej katastrofy, świętego Au
gustyna, na przykład cztery końcowe księgi Wyznań, widzi
się, jaka otchłań dzieli biskupa Hippony od wielu później
szych egzegetów. Dla niego niedorzeczne jest mniemanie, że
świat powstał wtedy a wtedy."
Naprawdę to jest wielkie rozpoznanie. Nie wiem czy
wszyscy czytelnicy Wyznań zwracają na to uwagę. A wiem,
że młodzież teraz czyta Wyznania św. Augustyna bardzo gor
liwie. Dodruki natychmiast się rozchodzą. Wracam do tekstu
książki „Czas, powiada Augustyn (Wyznania 11, 13), został przez
Boga stworzony razem ze światem. Przedtem nie było żadne
go czasu. A właściwie trzeba rzec inaczej, nie było żadnego
'przedtem'. Po końcu zaś świata czasu już nie będzie więcej,
jak czytamy w Apokalipsie (10, 6). Istnienie więc tego świa
ta wypełnia cały czas. Ten świat w żadnym czasie nie zaczął
się i w żadnym się czasie nie skończy. A wieczność transcen
dentna. Boża? A zaświat? A miejsce, gdzie przebywają umar
li? U któregoś z angielskich filozofów analitycznych przeczy
tałem takie zdanie, nie mogę go zapomnieć. - (Niestety przy
kro mi. nie pamiętam u którego. Mój przyjaciel Alfred Gaw
roński karmił mnie angielskimi analitykami. Ja tego mnóstwo
przeczytałem. I to zdanie zapamiętałem.) - Sąd ostateczny
jest teraz, tylko głębiej. Dla mnie to jest jedno z kluczowych
zdań. Jest to śmiała próba zastąpienia metafory czasowej me
taforą przestrzenną w usiłowaniu powiedzenia czegokolwiek
o wieczności, próba dająca nam do zrozumienia, że o tej stre
fie możemy tu, na ziemi, mówić tylko metaforycznie. Jak
przemawiali oszołomieni ludzie, wyprowadzeni nagle z dołu.
z mroku, z jaskini opisanej przez Platona w Państwie."
To tylko krótko tu przypomniałem. W książce mówię też
o zagadnieniu transcendencji w judaizmie i w Nowym Testa
mencie, ale już nie będę tego Państwu czytać, żeby nie prze
rywać toku dyskusji. Chciałem dać przykład, że jak ktoś ob
cuje tak na co dzień, intymnie, z myślą św. Augustyna, Gre
ków itd., wiele rzeczy w innych książkach jest potem bardzo
trudnych, no, może nie powiem, że zupełnie nie do przyjęcia.
Gdy na przykład czytam u Yeatsa określenie religijności, już
je cytowałem, po prostu dziwię się temu. to do mnie nie prze
mawia.
Jeśli mam wrócić teraz do spraw sztuki, wyznam, iż cyto
wane tu wyżej deklaracje wydają mi się mało dla niej przy
datne. Już pan prof. Bristiger zastanawiał się nad tym, do ja
kiego stopnia teoria jest potrzebna w sztuce. Nie umiem okre
ślić tego inaczej, mogę tylko tak powiedzieć trochę metafo
rycznie: sztuka ma cechy pracy fizycznej, chodzi mi o two
rzenie sztuki, moim zdaniem każdej. Nie znam się na muzy-
ce. Wiem jak się kształtuje zdanie, jak się kształtuje kom
zycję, tego staram się doświadczyć. Otóż to ma cechy pr;
fizycznej, to jest coś innego niż rozważanie tego teoretyczni
Natomiast ten przejmujący, najcenniejszy dla mnie wąte]
u Steinera, to odwojowywanie metafizyki, które u niego jes
To na mnie zrobiło największe wrażenie. Ale jak mówię, t
znajduję znacznie mocniejsze, jeszcze bardziej przejmująci
u moich mistrzów greckich, łacińskich, u świętego Augusty
na. A także u Nietzschego. Gdy Nietzsche wygłasza tezy po
zornie antymetafizyczne jest bardziej metafizyczny niż wielu
pisarzy, którzy uważają się za religijnych. Dziękuję.
Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Widzę, że pan I
czowski chciałby tu bezpośrednio nawiązać do tego...
Paweł KŁOCZOWSKI: Króciutko, jednak w obroni
Steinera, chciałbym gorąco namówić pana Zygmunta Kubia
ka, aby przeczytał tę książkę, bo we wszystkich punktach jes
właściwie zgodny całkowicie z panem. Rzadko kto, przepi
szam, że tak ośmielę się mówić, ale rzadko kto może dość
gnąć Steinera w umiłowaniu Greków, napisał cztery książk
o Grekach, o Antygonie taką grubą książkę... Cała tu oma
wiana książka jest poświęcona obronie kanoniczności i klasy
ków. Te „rzeczywiste obecności", to są przede wszystkim
obecności klasyków! We wszystkich punktach są panowie
zgodni, jednak jest jedna różnica, to znaczy on przeszedł, że
tak powiem, przez ognie czyśćcowe amerykańskich wydzia
łów nauk humanistycznych. I rzeczywiście to być może jakiś
zostawiło na nim ślad. Ale obrona jego jest identycznie taka
jak u Pana.
Zygmunt KUBIAK: Rozumiem, bardzo dziękuję, prze
czytam na pewno.
Wiesław JUSZCZAK: Chciałem powiedzieć jedną rzecz
tylko, też w związku z pana wypowiedzią. Ponieważ również'
jestem miłośnikiem Yeatsa, wydaje mi się, że dwa zdania,
które pan zacytował, mają to do siebie, że jeżeli się przyjmie
jedno, to trzeba odrzucić drugie.
Zygmunt KUBIAK: Ale to zdanie jedno było Yeatsa,
przedtem było Russella...
Wiesław JUSZCZAK: Wiem. Ale nie wiem czy odrzuca
pan oba. Jeżeli zdanie Russella jest puste, to zdanie Yeatsa ma
sens, lub odwrotnie. Dla mnie stoją one wzajemnie na anty
podach. Więc albo Russell albo Yeats. Ale nigdy obaj po tej
samej stronie.
Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Jeśli można tutaj na
chwilę sobie udzielić głosu. Myślę, że wszyscy jesteśmy tro
chę w tym samym kłopocie. Wypowiedź pana Zygmunta Ku
biaka o odrzucaniu pewnego typu książek współbrzmi bardzo
mocno z ogólną tonacją, z przesłaniem książki Steinera.
Mówi jednocześnie o pewnej trudnej sytuacji, w jakiej znale
źliśmy się. Cały wywód Steinera o wtórności współczesnej
humanistyki, o tym właśnie że - teksty rodzą teksty, teksty
klonują teksty, że brak jest obcowania ze źródłami, brak jest
obcowania z żywym dziełem, czy przekazem, i że ta wtórność nas atakuje, bliska jest temu co mówi pan Kubiak.
Z drugiej zaś strony, ta cała krytyka akademizmu, który two
rzy tego rodzaju wtórne światy, wydaje się być kłopotliwa dla
nas, dlatego bo uderza i w nas tutaj. W końcu jesteśmy w aka
demii i zajmujemy się... Steinerem. I powstanie tekst, który
opublikujemy, z tej rozmowy. Ktoś powie, że sklonowali Ste
inera. Mnie się wydaje, że ta książka w tej manierze ataku na
akademię, na wtórność, na współczesną kulturę - może dla
�wielu bliska - jest dość, moim zdaniem, apodyktyczna. Cha
rakterystyczne, być może to jest program, być może narzuca
to forma, to, że to są eseje, książka ta zawiera wspaniały in
deks wielkich nazwisk, natomiast ani jednego przypisu. Być
może jest to program, żeby to nie był tekst obarczony jakim
kolwiek odnośnikiem, żeby nie nawiązywał do jakiegokol
wiek komentarza. Dla mnie jest to bardzo charakterystyczne.
Mowa była też o tym, że zajmujemy się tą książką w dziesięć
lat po tym jak się ona ukazała. Myślę, że dla środowiska an
tropologicznego, czy socjologicznego jest tu jakaś diagnoza
współczesnej kultury, mimo że dziesięć lat temu postawiona,
dla nas o tyle właśnie interesująca. Chciałbym teraz cofnąć
się o jeszcze dziesięć lat i przytoczyć pewien fragment z te
kstu Zygmunta Kubiaka, fragment, który mi zapadł głęboko
w pamięć, jeszcze w tej formie publikowanej w „Tygodniku
Powszechnym". Mianowicie nawiązać do takiego zapisku
z podróży do Ameryki, w którym opisywał pan te nowojor
skie ogródki księgarskie. To, co mnie uderzyło - bo zazwy
czaj narzeka się na amerykanizację współczesnej kultury - to
ocena pańska nie była taka surowa. Otóż pan tam zwrócił
uwagę, przechadzając się po tamtych księgarniach, że są
w nich dwa jakby duże działy, jedne to są właśnie wybory te
kstów, czyli powiedzielibyśmy literatura źródłowa, łatwo do
stępna, wydawana w „pocket-bookach", w popularnej niemal
formie a z drugiej strony, ja tutaj, może niedokładnie, mam to
przepisane, ten fragment, w którym pan pisze, że „drugą nie
mniej znamienną cechą jest to, że ukazuje się w dziedzinie
humanistyki tak wiele książek trudnych, specjalistycznych,
wyrafinowanych, jakby niezwykłych kwiatów wyhodowa
nych w cieplarniach". Między innymi tutaj są przywołane
studia o stylu Flauberta, czy muzycznych walorach pieśni
Pindara. O, mam ten fragment zapisany: „Są to książki nieraz
świetne, odkrywcze. Ich wydawcami są uniwersytety, często
mało znane uniwersytety prowincjonalne". Jest taka konklu
zja: , jest to kultura w pewnym aspekcie popularna, w innym
bardzo uniwersytecka. Ktoś by powiedział może z naganą, iż
szkolarska, ale dla mnie to słowo ma sens pozytywny, bo ce
nię szkoły". Podpierając się tym pańskim tekstem i z przeko
rą wobec Steinera broniłbym tej nieefektownej, akademickiej
właśnie, pracy komentatorskiej, bez której czasami pewne
odkrycia, czy pewne nawet przeżycia obcowania z tradycją
i z kulturą, i z tym żywym, źródłowym przekazem są niemoż
liwe. Oczywiście, można powiedzieć, że my wszyscy po ci
chu wiemy, w jakiego typu teksty ta polemika Steinerowska,
w jaką tradycję krytyki literackiej (dość świeżą) ona uderza,
ale sama trochę właśnie stanowi ten kłopot, że się wpisuje chociaż polemizując - w taki właśnie nurt meta-, metarefleksji. Być może się mylę. Chciałem teraz wrócić do tego usta
lonego porządku, mimo że sobie udzieliłem głosu, i proszę
pana profesora Juszczaka, a potem pana profesora Sempolińskiego.
Wiesław JUSZCZAK: Właściwie nie chciałbym jeszcze
zabierać głosu, bo do tego w dyskusji zawsze długo dojrze
wam. Widzę w tym momencie jedną sprawę, do której chciał
bym się odnieść w zupełnie ogólnym trybie. Idzie o uwagę
prof. Bristigera, że książka tu omawiana ukazała się w Pary
żu w dwa lata po publikacji oryginału, a u nas dopiero po la
tach dziesięciu. Fakt ten zdaje mi się czymś pozytywnym.
Ten rodzaj opóźnienia (oczywiście tyczy to szerszego grona
czytelników, bo wielu czytało oryginał od razu) - takie
opóźnienie chroni nas w pewnej mierze przed tym, przed
czym Steiner ostrzega, a zdanie to w pełni podzielam. Nie na
leży w lekturach trzymać bez przerwy „ręki na pulsie", czy
tać to, co reklamuje się jako najnowsze i „odkrywcze" (lepiej
poczekać aż się ta odkrywczość sprawdzi, a modne naukowe
książki starzeją się dzisiaj bardziej niż filmy). I generalnie:
nie należy czytać za dużo jeśli chce się coś powiedzieć kie
dyś od siebie. Zachłanność lektury tłumi aktywność twórczą
(myślę teraz o aktywności naukowej). Steiner ostrzega nas
przed tym. Ostrzega także - i równocześnie, bo jedno łączy
się z drugim - przed amerykanizacją europejskiej kultury
(i w tym nauki). Tylko, że to ostrzeżenie już teraz jest chyba
spóźnione. Czytamy też u niego bowiem: „Geniusz amery
kański dąży do zdemokratyzowania wieczności". Powinna to
być wywieszka w wielu salach wykładowych wielu uczelni.
U nas. Bo geniusz europejski czyni to samo za tamtym fatal
nym przykładem.
Co do klonowania, na które zwrócił uwagę Michał Bristiger. Brałbym to słowo w znaczeniu bliższym jego etymolo
gicznego źródła. Rozumiałbym przez to nie identyczność po
wtórzenia, a odgałęzienie. Wtedy mamy obraz ciągłości tra
dycji, wyrastania jednej gałęzi z drugiej, lub wprost z pnia,
który cechuje już długie trwanie.
Niepokoi mnie też w wypowiedzi prof. Bristigera stwier
dzenie, że teoria jest potrzebna jedynie w odniesieniu do two
rzenia dzieła muzycznego. Jeżeli znów weźmiemy „teorię"
etymologicznie, jako „oglądanie" czy „ogląd", to możemy
przez to rozumieć również w s p ó ł t w o r z e n i e dzieła, jego
„interpretację" w sensie „wykonania muzycznego" - w każ
dym razie jako coś bliskiego temu. Dawno już wycofałem ze
swego naukowego słownika wyraz „odbiór". Pojęcie to zosta
ło rozwałkowane i zmistyfikowane zwłaszcza przez teorię l i
teratury, za którą teorie innych sztuk szybko podążyły.
W „odbiorze" widzę i odczuwam coś z bierności „postronne
go widza". A mnie zależy na aktywności twórczej, usiłującej
wobec dzieła sprostać czy iść za aktywnością artysty. Ode
brać można paczkę na poczcie i nawet potem jej nie rozpako
wywać, skoro wiemy, co w niej jest. I na koniec: jeżeli teorię
pojmiemy jako zasadę współtworzenia dzieła, to nie wiem,
jak się ustosunkować względem przeprowadzonej przez Stei
nera krytyki teorii. Nie wiem, czy chodzi mu o krytykę, która
ocenia tylko, czy która „partneruje" artyście, a więc razem
z nim współtworzy dzieło.
Michał BRISTIGER: Wtrącę jedno zdanie. Mówiłem
o teorii, ale to nie znaczy, iż ją utożsamiam z „elementem czy
zasadą działania warsztatowego". Rzeczywiście w X V I I I
wieku nabrała ona takiego szkolnego charakteru normatyw
nego w sensie dydaktycznym, ale nie „rzemiosło" kompozy
torskie miałem na myśli, ale innego rodzaju „działania" kreatywne. (Zresztą nie do każdej teorii XVIII wieku to się
odnosi, bo przecież obok Fuxa mamy Rameau.) Steiner mówi
jednak nie tylko o teorii, ale także i o krytyce. Każde dzieło
ma według niego charakter krytyczny. To znów prowadzi nas
w jeszcze inną stronę, ku teorii estetycznej Adomo. Ale nie
o niej rozmawiamy.
Przy sposobności: Autor nie może (nie umie?) zaliczyć
ani jednej książki muzycznej do kanonu kultury, nawet tych
czterdziestu przesławnych stroniczek Schopenhauera. Czyż
by nie było ani jednej wielkiej książki o muzyce na przestrze
ni całych dziejów? No cóż, , A " jak Arystoksenos... itd.
9
�CON
A DISC
Zbigni
Piotr I
ON ST
Michał P.
Real I
Paweł Kłc
TheP
Dariusz С
His M
***
Mirosław
Otto i
Heide Kii
Theh
Philip Sh
Thel
JACEI
Aleksand
The'
***
Tomasz!
Oska
Oskar G<
Peop
Borys U:
The\
"THEI
(confe
Infoi
Wiesław
Som
Dariusz
Less
Wiesław
The
***
Jan Gor
The
Jean Su
Disi
Janusz 1
The
Henryk
Pup
BRO
Bronisł
Die
Summ
Notes
Red,
D о r<
Tłun
Kort
P roj
Red
Adr.
Wiesław JUSZCZAK: I , skoro już się rozgadałem, je
szcze jedna rzecz. Książkę Steinera właściwie przestałem
czytać (choć czytałem ją jeszcze dalej) po rozdziale pierw
szym. Bo uznałem (tu wracam do tego, że to nic strasznego,
że mamy ją w księgarniach tak późno od ukazania się orygi
nału), że przez tych dziesięć lat myślałem i pisałem o współ
czesnej kulturze (o jej negatywnych stronach zwłaszcza) - tu
proszę mnie nie posądzać o megalomanię - niemal tak samo
i to samo, co Steiner. Nie było dla mnie w tej lekturze ani nic
zaskakującego, ani nic inspirującego na nowo. To nie moja
zasługa, ale Heideggera. Bo w moim przekonaniu Steiner ca
ły od Heideggera wychodzi. Od tego filozofa, dla którego
w filozofowaniu przewodnikiem ma być artysta. Poeta przede
wszystkim, jak to się czyta w studiach o Hólderlinie i Rilkem
czy Traklu. I może tu mogłyby się skończyć nasze spory.
Sprawa rozwiązuje się w ten sposób, że winniśmy wrócić do
źródeł. Do tych albo takich źródeł. Bo czym jest książka Ste
inera w gruncie rzeczy: czymś, co za Eliadem można by za
tytułować - la nostalgie des origines.
Jacek SEMPOLIŃSKI: Ja też tę książkę częściowo prze
czytałem, częściowo przejrzałem tylko, pisałem różne notat
ki na marginesie tej lektury, one są porozrzucane wśród drob
nych fragmentów i chciałem na początek się wytłumaczyć,
dlaczego tak we fragmentach to podam. Mianowicie w „Ty
godniku Powszechnym" pisuje ostatnimi miesiącami bardzo
inteligentny człowiek - Andrzej Dobosz, którego większość
z państwa pewnie zna. Otóż, w ostatnim numerze przeczyta
łem bardzo interesujący jego felieton (on jest bibliofilem,
księgoznawcą, jest właścicielem księgarni, i to jest jego spe
cjalność). Przytacza on jakąś rozmowę sprzed wielu, wielu
lat z profesorem Tatarkiewiczem, gdzie pytający się pyta: jak
pan profesor zrobił, że w ciągu życia, w końcu zakłóconego
rozmaitymi kataklizmami, napisał pan tak dużo podstawo
wych dzieł. - Ano, bo jak wracałem do domu z wykładu,
a kartofle jeszcze nie były ugotowane, to siadałem do biurka
i pisałem akapit, żeby nie tracić tego kwadransa. Andrzej Do
bosz potem wyliczył jako biblioznawca, ile akapitów napisał
w życiu profesor Tatarkiewicz, w cyfrach. Następnie napisał
ile wierszy ma najdłuższy akapit, a ile ma najkrótszy. Pomię
dzy kilkudziesięcioma, a czterema zawiera się ta amplituda.
Dobosz wysnuwa wniosek, że całe dzieło Tatarkiewicza to są
akapity. Otóż przepraszam, że to, co chcę powiedzieć, to aka
pity.
Zacznę od tego, że sam Steiner, nawet na skrzydełku jest
to napisane, w tekście Ryszarda Kapuścińskiego (jak wiado
mo od skrzydełek się najczęściej zaczyna czytanie, czy też
obwąchiwanie książek), taki aforyzm napisał na temat muzy
ki, że oczywiście to jest jedyna sztuka, albo ta sztuka, która
najbardziej ze wszystkich innych sięga sfery absolutu. I dla
tego kobiety nie zajmują się komponowaniem muzyki, utwo
rów muzycznych. Steiner to napisał, i ładnie wytłumaczył:
ponieważ dany im jest umysł od razu dojrzały i realistyczny.
Zajmę się najpierw aktem twórczym jako podstawowym
dla twórczości. Otóż można powiedzieć, że w życiu człowie
ka (ludzkości) jest kilka punktów ciemnych i tajemniczych,
których człowiek nie przeskoczył i nie przeskoczy pewnie.
Bo nie może, albo też i nie chce. To zabijanie (również zjada
nie), seks, cierpienie (ból) i może jeszcze inne. Do takich
punktów zaliczyłbym talent (czyli pierwotną energię powo
dującą akt twórczy). Jest ona zagadkowa, bezpodstawna
10
i w świetle kultury filozoficznej czy teologicznej, a-moralna.
Jeśli składnikiem dobra jest, przeważnie wyliczana, sprawie
dliwość, to energia ta sprawiedliwości w sobie nie ma.
Ktoś zacny, kochający bezprzykładnie sztukę, talentu nie
ma, choć zasługuje, a łajdak, szubrawiec, lekkoduch - ma.
Do czego więc taki dar jak talent służyć może ludziom, sko
ro dobra jakby jest pozbawiony? By ujawnić zło? lub dobro?
A może wskazać, że dobro ze złem jest przerośnięte i nie
możliwe do oddzielenia. Szczególnej pikanterii nabiera tu
fakt, że właśnie on, talent, został w tej dwuznaczności sprzę
gnięty ściśle z kulturą religijną człowieka. Zadziwia dzieło
Michała Anioła i Caravaggia (a pewno i innych), które wywo
ływało zgorszenie i życie tych artystów też.
Kaplica Sykstyńska to pomnik zgorszenia; kazano nawet,
wkrótce po odsłonięciu Sądu Ostatecznego, zamalować nie
które fragmenty. Caravaggio został wyklęty i oskarżony i mimo to dalej malował obrazy religijne, choć mógł przecież
swą obsesję wyładować w innych, „prywatnych" obrazach.
Otóż nie - wciskał ją w kompozycje o tematach „świętych".
Talent, a więc i akt twórczy, mogą być policzone do
owych ciemnych punktów w dziejach człowieka. I w tym
zbliżone do aktu miłosnego. Anarchicznego, nieokreślonego,
tajemnego. Tłumaczenie go koniecznością przedłużania ga
tunku wygląda czasem jak „utylitaryzowanie" tajemnicy. Ro
dzenie, jako „wyrok", pojawia się w Księdze Rodzaju nieja
ko „po"; czy może jako kara?
Akt twórczy może być rozumiany, podobnie jak akt miło
sny, jako uleganie przemożnej tęsknocie, która człowieka
przenosi z wielką siłą ku Otchłani, w której jeszcze go nie by
ło, bo dopiero z mułu ziemi miał powstać. I całe życie ku tej
otchłani zmierza. Do tyłu, czy do przodu. Otchłań, o której
Stwórca nie mógł orzec, że była dobra. Pamięć jest więc skła
dnikiem podstawowym, jądrem twórczości, jako energia nie
jako „przednastawna". Ta pamięć zjawia się też podobnie jak
pojedyncza, nieśmiertelna dusza, jako „prywatny" pojedyn
czy „interes" człowieka. Z tej pamięci, z głębi aktu twórcze
go (podobnie jak miłosnego), nikt wyliczyć się nie może. Do
piero gdy wepchniemy ów syndrom w objęcia kultury, poja
wia się zarówno wyliczenie (rozliczenie) jak i interpretacja.
Pojawia się pojęcie kulturowe prawdy, dobra, zła. Znaczeniowość sztuki też w tym zespole kulturowym funkcjonuje. Da
lej pojawia się też profesjonalizm, i w twórczości, i w teorii,
a więc hermeneutyka wraz z jej „nadmiarem" obecnym, na co
uskarża się Steiner.
Czyżby pisarz ten tęsknił do Otchłani?
Ciekawym zjawiskiem, z rodzaju „profesjonalizmu" jest
władztwo interpretacji nie tylko w krytyce czy właśnie her
meneutyce, ale i w twórczości samej.
Bardzo wiele utworów, dzieł sztuki, to nic innego jak in
terpretacja interpretacji. Początkowa interpretacja świata
(wyglądów czy faktów) w dziele sztuki zostaje następnie zin
terpretowana w innym dziele uruchamiając łańcuch interpre
tacji, i stwarzając jego tragiczny nacisk. Okowy. A kto pra
gnie wiedzieć, jak wygląda „znaczeniowość" w tym łańcuchu
dzieł, niech posłucha anegdoty o Robercie Schumannie. Kie
dyś kompozytor, w gronie przyjaciół, zagrał swą świeżo
skomponowaną sonatę. Zaraz też padło pytanie: mistrzu, czy
mógłby pan wyjaśnić co ta muzyka znaczy? Schumann na to
siadł do fortepianu i ponownie wykonał cały utwór.
Interpretacja została więc zinterpretowana przez samą sie-
�hie Pisze o tym zresztą sam Steiner, ale nie rozwija wątku in
terpretacji istniejącego w obrębie samej twórczości artystycz
nej, jakby tę władzę przypisywał wyłącznie objaśniaczom.
Tymczasem, tak jak w hermeneutyce, sam jej nadmiar powo
duje wycieńczenie i pustkę, tak w twórczości artystycznej za
sada „glossowości" sztukę uśmierca i z tego uścisku, artyści
nie mogą się wyślizgnąć. I to nie tylko dzis' - zwiedzanie
któregoś z wielkich muzeów sztuki dawniejszej, jak Kunsthistorisches Museum czy Luwr uzmysławia tę specyfikę: kilo
metry ścian zamalowane czasem pięknymi kolorami, bez
żadnej potrzeby, przyprawiają o melancholię. Widzimy obra
zy doczepione do obrazów, nie do życia, obrazy wytworzone
przez kulturę i w niej zamierające. Umiejętności zamiast
wzruszenia. W twórczości i w interpretacji. Podręcznik kon
trapunktu można potraktować jako dzieło bardziej absolutne
od fug Bacha, wykres ciała ludzkiego - od Ostatniej Wiecze
rzy. I być może tak jest - oba „ideogramy" mogą być tworem
jakiejś przedustawnej intuicji, wcielać „dane" z chaosu.
Umiejętność jako niszcząca siła pojawia się później, w dąże
niu do stworzenia dzieła sztuki. Jesteśmy tu w pułapce, bo
z jednej strony teoria i reguły są być może już konceptualizacją pierwotnego „aktu miłosnego", z drugiej zaś - dzieło, ja
ko rzecz z natury „wzruszająca" staje się glossą do teorii.
Gdzie więc zbawcza szczelina?
Podobnie jak w dziejach człowieka (świata) wykoncypować można linię - od chaosu do dziś - tak w życiu jednostki
ludzkiej linię tę można potraktować jako odwzorowanie ogól
nego modelu. Pamięć jest spoiwem (linią), która tworzy prze
bieg życia. Młody, dopiero powstały, ma w sobie, nieuświa
domioną „pamięć" przeciwstawnej otchłani zawierającej
wszystkie potencjalne możliwości rozwoju, później, dorośle
jąc, tę pamięć traci, zapomina. A tylko tam pojawia się mię
dzy innymi podstawowa energia twórcza, która potrzebuje się
uwidocznić niekoniecznie w postaci dzieł. Nie potrzeba
„dzieła" kierowała ręką człowieka malującego w grotach,
lecz potrzeba ekspansji czy agresji. Rozmaicie się te malowi
dła interpretuje, również jako magię. Choć czym może być
magia nie wiadomo, może to przemożna potrzeba ruchu „do
tyłu", do nieznanych początków; tęsknota za czymś, co było
a nie ma tego, albo co jest „obok", nie tu.
Ta pierwotna, z pamięci się biorąca potrzeba ekspansji,
agresji, „zatwierdzenia", wepchnięta w okowy kultury, zatra
ca się w świadomości człowieka kulturalnego i, jako już „zutylitaryzowana", staje się pożywką dla interpretacji. Nie moż
na tej ostatniej pomniejszać, bywa pożyteczna, jest też jedną
z głównych sił człowieka myślącego, godnością ludzką, a co
ważniejsze, jest potrzebą „odzwierzęcenia" człowieka, wy
rwania go z chaosu. Tylko to wyrwanie czyni kulturę rzeczą
samoistną, „rzeczą" właśnie, rzeczą użytkową, a ta do wszel
kiego użytku się nadaje. W przypadku sztuki, nadaje się do
interpretowania. Dzieło (ono, samo jego pojęcie) jest produk
tem sztucznym, z kultury pochodzącym i, oderwane, staje się
bezbronne. Jeśli interpretator pyta skąd ono pochodzi, pyta
tylko o to z jakiej formacji i jak się odnosi do poprzedzają
cych je, do kontekstu. Pole do działania jest ogromne, nasy
cić je pomysłami nie sposób, pomysł rodzi pomysł, tworzy
się dziedzina samowystarczalna. Oderwanie zasadnicze,
główne, działa już automatycznie i ciągle; i odrywa myśl
o twórczości od twórczości samej. Być może jest potrzebą
naturalną, przynależną człowiekowi, uszlachetniającą go;
człowiek nabiera poczucia, że coś wie, rozumie. Jest to po
trzeba nie tyle przyrodzona, co przynależna właśnie.
Niepokoje Steinera o nadmiar interpretacji w świecie
współczesnym są więc może przesadzone, ale i zrozumiałe.
A zrozumiałe dlatego, że nęka go utrata „pamięci". Pamięci
0 tym, skąd naprawdę impuls tworzenia się bierze. Tego impul
su zinterpretować się nie da, interpretować można tylko „ciągi
późniejsze" a to czyni naszą myśl jałową. 1 być może nie sama
„ilość" tych myśli niepokoi, co pustka, zatrata pamięci.
W pewnym sensie akt twórczy porównać można do aktu
miłosnego (z potrzeby którego powstał „grzech"), jego skut
ki, kara, utylitaryzm (przedłużenie gatunku), aktu tajemni
czego (według niektórych „absolutnego"), nie nadającego się
do niczego, bo będącego samym wyładowaniem siły „bycia".
Ona jest sama w sobie, niweluje granice między dobrem
1 złem, między tym co przedtem i tym co potem. Punktem
stałym, jeszcze przed takim przesunięciem go, które tworzy
linię. A tylko linia może być przedmiotem interpretacji. Za
stąpienie słowa „twórczość", słowem „sztuka" jest ucywili
zowaniem. Potrzebnym człowiekowi. Ale zapominanie,
wstyd tej pamięci, wpycha w próżnię kultury, czegoś „przy
zwoitego". Jeśli w twórczości artysty zjawia się element „ży
wy" (mimo profesjonalizmu) to tylko dlatego, że artysta ów
nagle sobie coś przypomniał, stał się dzieckiem w łonie mat
ki, nic nie wiedzącym; znalazł się znienacka w przedstawio
nej otchłani. Interpretacja mówi nam: jesteś człowiekiem, za
pominanie o niej mówi: skąd jesteś.
Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Teraz kolej na pana
Pawła Kłoczowskiego, proszę.
Paweł KŁOCZOWSKI: Dziękuję, ja zacznę od tego, co
już mówiłem, o podobieństwach między Steinerem a Kubia
kiem. Jak można rozumieć twórczość Zygmunta Kubiaka?
Dla mnie takim tekstem kluczowym jest tekst z 1956 roku
o odrealnieniu świata, taki krótki esej w jednym z pierwszych
numerów odnowionego „Tygodnika Powszechnego", o tym.
że totalitaryzm w naszym kraju był doświadczany jako odej
ście od natury i odrealnienie świata. Kubiak nie napisał ani
razu tekstu explicite antykomunistycznego, ale wszystkie je
go teksty są buntem przeciwko odrealnianiu świata i apologia
tej rzeczywistości, której świadectwo przynoszą klasycy lite
ratury cywilizacji europejskiej. Otóż wydaje się, że głębsza
linia myślowa Steinera biegnie podobną koleiną. Punktem
odniesienia dla Steinera jest inna wersja totalizmu i sam fakt
Shoah. Powstaje pytanie czy ten fakt nie zakwestionował głę
boko całej właśnie cywilizacji europejskiej. To jest zawsze
ukryty punkt wyjścia refleksji Steinera. Powiedziałbym, że
jest to punkt wyjścia charakterystyczny dla każdej ciekawszej
myśli środkowo i wschodnioeuropejskiej. Steiner jest nam
o tyle bliski, że stale powołuje się na swoje austriacko-galicyjskie pochodzenie. On się w pewnym sensie czuje naszym
bratem. W niedawno wydanej autobiografii (Errata. An Exa
mined life, 1997) opowiada, jak uciekł w ostatniej chwili, je
go ojciec zdecydował się wyjechać w ostatniej chwili z rodzi
ną, tuż przed wejściem Niemców do Wiednia, wyjechali naj
pierw z Wiednia do Paryża, potem z Paryża do Nowego Jor
ku. W obliczu Shoah obrona faktyczności urasta do ogromne
go problemu moralnego...
Recepcja książki Rzeczywiste obecności w Polsce jest
utrudniona, bo nie wiemy czym jest dominacja postmoderni
zmu i dekonstrukcjonizmu nad umysłami humanistycznymi,
//
�C0N1
A DISC
Zbignie
Piotr К
ON STI
Micha! P. N
Real D
Paweł Kkx
The Pn
Dariusz Сг
His Mc
Mirosław 1
Otto К
Heide Klir
TheM
Philip She
The В,
JACEr"
Aleksandi
The Si
***
Tomasz S
Oskat
Oskar Go
Peopl
Borys Us
The p
"THEF
(confe
Infor
Wiesław
Somt
Dariusz i
Lessi
Wiesław
The
***
Jan Gon
The
Jean Sta
Disc
Janusz I
The
Henryk
Pup
BRO
Bronisł;
Dia
Summ
Notes
Red
Dor.
Tłun
Kon
Proj
Red
Adr
w szczególności na uniwersytetach amerykańskich. Jak już
zauważyliśmy, książka jest wymierzona przeciwko tym tren
dom, Derrida to bete noire Steinera. Kluczem do dekonstrukcjonizmu może być jeden z aforyzmów z Wiedzy radosnej
Nietzschego. Powiada Nietzsche, że studiował różne interpre
tacje Rewolucji Francuskiej, od prawicy do lewicy: katolic
kie, integrystyczne, kontrrewolucyjne, liberalne, republikań
skie, socjalistyczne, jakobińskie, marksistowskie. I powiada
Nietzsche w ten sposób - nie ma faktów, są interpretacje. In
terpretacje pożarły rzeczywistość. Otóż książka Steinera na
pisana jest w obronie faktyczności. Jest obroną kontemplacji
jako greckiej „theoria", czyli postawy skoncentrowanej uwa
gi, oglądu, intensywnej wizji rzeczywistości. Kontemplacja
z góry zakłada istnienie „rzeczywistych obecności". Książka
jest subtelną analizą właśnie tego aktu założenia, aktu zaufa
nia, dawania kredytu, pascalowski „zakład" jest tu zastoso
wany do estetyki, a wszystkie analogie religijno-estetyczne
subtelnie podkreślone. Gdy postmoderniści i dekonstrukcjoniści używają słowa „teoria", to chodzi o coś zupełnie inne
go, mianowicie o hipotezę badawczą, siatkę interpretacyjną,
która uniemożliwia widzenie i osobisty kontakt z tekstem.
Tworzy się „wtórne miasto" opisywane w pierwszej części
książki, aleksandrynizm, inflacja interpretacji. Książka Stei
nera chce odsłonić i ujawnić piękno pierwotnej, bezpośre
dniej i osobistej konfrontacji z „pierwszym miastem". Mówi
liśmy już o zerwaniu między słowem a rzeczywistością, ale
sprawa jest o wiele szersza. Ponieważ dekonstrukcjoniści
głoszą hasła „śmierci autora" i „śmierci czytelnika", więc
chodzi tu także o zerwanie między autorem a dziełem, oraz
między czytelnikiem a dziełem. To co Steiner nazywa „ze
rwanym kontraktem" jest zatem przerwaniem całego procesu
komunikacji. Steiner daje obronę tekstu, jako komunikatu,
przesłania o „rzeczywistych obecnościach". Bo dla dekonstrukcjonistów tekst jest tkaniną, którą trzeba rozpruć - ale
jak tkaninę rozprujemy, jak rozprujemy arrasy wawelskie, to
nic nie zostaje, nie ma dzieła...
Jeszcze słowo w kwestii religii. Otóż dostrzegam pewne
podobieństwo między książką Steinera a książką Jeśli Boga
nie ma Kołakowskiego. Książka Steinera ma wyraźną oś bi
blijną - jeśli zerwiemy „przymierze" między Bogiem a czło
wiekiem to wcześniej czy później zerwiemy także wspomnia
ne już tu potrójne „przymierze": między autorem i dziełem,
między czytelnikiem a dziełem, oraz między dziełem a świa
tem. Aby udowodnić istnienie świata i zaakceptować widzial
ną rzeczywistość Kartezjusz odwoływał się do Boga. U Stei
nera i Kołakowskiego dostrzegam bardzo podobną konstruk
cję. Co więcej obydwoje myślą w oparciu o alternatywę - al
bo Bóg, albo nihilizm poznawczy - to znaczy, że prawomoc
ne użycie pojęć „prawda", „rzeczywistość", „autor", „czytel
nik", możliwe jest tylko przy założeniu Absolutu, trzeciej
drogi nie ma. Oczywiście powiedziane to jest subtelnie i cien
ko, nie tak grubo jak ja to wyraziłem. U Steinera, nigdy nie
wiemy czy mówi znawca, czy wyznawca. Ani Steinera, ani
Kołakowskiego nie sposób złapać za rękę i powiedzieć: o, już
wierzy! To jednak ludzie szukający... Natomiast niewątpliwie
judaizm jest Steinerowi bliższy niż chrześcijaństwo. Są jego
teksty, które mogą być odczytane jako antychrześcijańskie.
Z tym, że jemu chodzi o to, że chrześcijaństwo po Shoah trze
ba przemyśleć na nowo. Nie może być tu prostej kontynuacji.
Coś niezmiernie ważnego wydarzyło się w sercu chrześcijań
12
skiej Europy i w związku z tym chrześcijaństwo musi się ja
koś zmienić, przejść jakąś transformację i metanoię. Kiedy i
końcu książki mówi o sobocie, to jemu chodzi przede w
stkim o szabas. To znaczy, tam jest dwuznaczność, ale to jest
przede wszystkim szabas...
Uważam, że ta książka jest niezmiernie ważna, szczegól
nie w Polsce. Dopiero po przeczytaniu tej książki możemy le
piej zrozumieć coś z tego, co się dzieje w świecie humani
stycznym, tym zachodnim. Co więcej, uważam, że punkt wi
dzenia Steinera, tak jak już powiedziałem, moim zdaniem,
jest zbieżny z punktem widzenia wschodnioeuropejczyków.
I jeszcze, jedno słowo zanim skończę... on rzeczywiście nie
lubi liberalizmu, i co ciekawe ma sympatie albo do reakcji
katolickiej, albo do marksizmu.
W tym powiedzeniu, że Ameryka polega na tym, że demo
kratyzuje się wieczność, w którym jest oczywiście mnóstwo
złośliwości, między innymi chodzi o wadę pieniądza. A ta
wada pieniądza polega na tym, że zamienia się różnice jako
ściowe na różnice ilościowe. I to się bardzo łączy z tym, co
profesor Sempoliński mówił na temat Erosa, co rzeczywiście
jest jednym z leitmotivow stałych u Steinera, tych korespon
dencji między sztuką, Erosem i religią. To znaczy jest coś na
rzeczy w powiedzeniu, że liberałowie to są ludzie głusi jak
gdyby na różnice jakościowe, a w tych dziedzinach właśnie
zarówno w Erosie, jak w sztuce, jak w religii, te właśnie róż
nice jakościowe odgrywają zupełnie podstawową, kardynalną
rolę. To na razie wszystko, dziękuję.
Lech TRZCIONKOWSKI: Ad vocem. Jeśli chodzi
0 przywołaną przez Pawła Kłoczowskiego metaforę soboty,
Steiner używa jej w znaczeniu chrześcijańskiej soboty. Mówi
bowiem wprost o sobocie po Wielkim Piątku, po dniu Krzy
ża, cierpienia i śmierci miłości. Nazywa ją najdłuższym
dniem w historii Zachodu, o którym milczy historia, Biblia
1 mit, a który został dopełniony niedzielą zmartwychwstania
i miłości. Jest to sobota oczekiwania, nadziei na ponowne na
rodziny. Świadomość tych trzech dni, Piątku, Soboty i Zmar
twychwstania rozciągamy na całe dzieje. Steiner powiada,
podobnie jak święty Augustyn, że wszyscy żyjemy
w szóstym dniu oczekiwania.
Chciałbym podkreślić u Steinera dwa wątki. Pierwszy,
platoński, przejawia się w pojmowaniu Erosa jako podstawy
wszelkiej twórczości. W swoim ostatnim tekście na łamach
„Times Literary Supplement" omawiając wydaną niedawno
korespondencję Hanny Arendt i Hiedeggera Steiner podkre
śla, że największe dzieło Heideggera powstało w momencie
największego rozkwitu Erosa między tą parą filozofów. Na
wiasem mówiąc, drugą rzeczą, która uderza w listach Hei
deggera jest obecność muzyki, całkowicie przemilczanej
w pracach filozoficznych, na co Steiner meloman natych
miast zwraca uwagę.
Drugą sprawą jest obecność w książce myśli judaistycz
nej, zarówno w kabalistycznej jak i talmudycznej wersji.
Z judaizmu wywodzi się centralne pojęcie kontraktu. Gdy
Steiner pisze o założeniu rzeczywistej obecności, leżącym
u podstawy wszelkiej znaczącej formy, podbrzmiewa w tym
dalekim echem przekonanie, że u początku wszystkich języ
ków i wypowiedzi znajduje się Imię Boga, „wielka tautolgia"
z Gorejącego Krzaku. Steiner obleka to przekonanie w nie
zwykle nośną metaforę promieniowania tła, zaczerpniętą ze
współczesnej astrofizyki. Otóż to promieniowanie tła, pier-
�wotnego objawienia słowa, bo tak rozumie transcendentne
umotywowanie wszelkiej twórczości artystycznej, wywodzi
się z myśli kabalistycznej.
Wątki platońskie, judaistyczne, metafory współczesnej
nauki i wiele innych, tkają tekst tej książki. W swej formie
esej Steinera spełnia pewien ideał książki wymyślony przez
Benjamina, jest złożony z cytatów i przywołań. Szczególnie
ciekawe są odniesienia do metafor współczesnej fizyki. Ta
książka ma przypisy zawarte w poszczególnych akapitach
i zdaniach.
Paweł KŁOCZOWSKI: Złośliwi mówią, że Steiner pi
sze drutem kolczastym...
Lech TRZCIONKOWSKI: I jeszcze jedna rzecz. Książ
ka pojawiła się rzeczywiście po dziesięciu latach od wydania
oryginału. Widziałbym jednak w tym wadę, a nie zaletę na
szego myślenia, tym bardziej, że książka mierzy przeciwko
pewnym modom, jest konserwatywna w myśleniu. Zresztą
dwie książki Steinera, które ukazały się po Real Presences
(Errata i No Passion Spent) zostały natychmiast przetłuma
czone na język włoski. Jeśli chodzi o tłumaczenie polskie, to
jest w nim sporo potknięć. Steiner pisze o „promieniowaniu
tła", czego nie można przekładać jako „radiacji w tle", gdyż
tracimy związek z językiem współczesnej fizyki. Już od sa
mego początku tłumaczenie stanowiło dla mnie pewną prze
szkodę. W drugim akapicie Steiner przedstawia tezę, że „do
świadczenie znaczenia estetycznego, literatury, sztuk pięk
nych, formy muzycznej, wskazuje na konieczną możliwość
tej 'rzeczywistej obecności'". Pozorny paradoks „koniecznej
możliwości" jest tym właśnie, co wiersz, obraz, czy kompo
zycja muzyczna powinny swobodnie badać i przedstawiać".
Tłumaczka, z niewiadomych mi przyczyn, zamienia „ko
nieczną możliwość" na „potencjalną konieczność". Śmiem
twierdzić, że to nie to samo.
Piotr KŁOCZOWSKI: W związku z tłumaczeniem. Ja
rozumiem, przyjmuję te uwagi, które są uwagami adiustacyjnymi, bardzo zawsze ważnymi. Chciałbym państwu przeczy
tać list, ważny dla tej naszej rozmowy. To jest list, który na
pisał Miłosz do pani Kubińskiej, tłumaczki tej książki. Tu
zresztą nie ukrywam, że miał miejsce pewien mały spisek,
w który był również Miłosz wciągnięty, żeby ta książka się
ukazała. Ten liścik jest króciutki: „Kilka lat temu ukazała się
książka George'a Steinera Rzeczywiste obecności. Po prze
czytaniu jej w języku angielskim doszedłem do wniosku, że
jest to jedno z ważniejszych dzieł ostatniej dekady i uważa
łem, że powinno być przetłumaczone na język polski. Teraz
przesłano mi Rzeczywiste obecności na Pani prośbę, i czyta
łem ją znowu w języku polskim. Piszę ten list dlatego, że
podziwiam Pani przekład, który jest rzadkim osiągnięciem
stylu i użytej polszczyzny. Jest to przekład moim zdaniem
najzupełniej wyjątkowy i zasługuje Pani na same pochwały.
Mam nadzieję, że książka spowoduje jakąś zasadniczą dysku
sję w środowisku ludzi piszących".
Wiesław JUSZCZAK: To pierwsze się stało, to drugie
jest pomyłką wielkiego pisarza.
Piotr KŁOCZOWSKI: Ja się absolutnie zgadzam z tymi
szczegółowymi zarzutami. Ja myślę, że to mogą być rzeczy
wiście adiustacyjne uwagi. Natomiast mnie się wydaje, że
jest celność w określeniu Miłosza, że pewne ustawienie tona
cji jest dobre. To wymaga potem przejrzenia właśnie, żeby
nie zrobić takich pomyłek.
Jeśli jeszcze można po tym liście, dwa słowa tylko,
w związku z tą książką. Perspektywy, które umiejscawiają tą
książkę w pewnej konstelacji, zostały już określone. Ja mam
jedną uwagę, myślę, że podzielą ją wszyscy, którzy mają róż
ne edukacyjne zajęcia. Ta książka powinna być przemyślana
przede wszystkim przez tych, którzy się trudnią sprawami
edukacji. Wszyscy mamy te trudności. Nie tylko na fakulte
tach w Ameryce, tak samo w Polsce. Jak państwo wiedzą,
mając do czynienia ze studentami, jest bardzo trudno stwo
rzyć taką sytuację perswazją, żeby studenci przeczytali
źródłowy tekst, i żeby to był początek, że wchodzą wtedy
w jakieś pole magnetyczne właśnie, erotyczne, można by po
wiedzieć. To dotyczy i muzyki, i malarstwa, i poezji, i prozy.
Jest to dzisiaj jedno z trudniejszych zadań edukacyjnych:
stworzyć sytuację, w której ten impuls początkowy pochodzi
od źródłowego tekstu, od obrazu. Na przykład dzisiaj obej
rzenie obrazu w oryginale jest jedną z bardziej elitarnych
czynności, jaką można zrobić, w dobie Internetu. To znaczy,
gdy pytam: kto widział w oryginale jakiś obraz, to pojawiają
się trzy ręce w górze tylko, bo nikt nie wie, że jest takie do
świadczenie, że jak ktoś jest w Paryżu, to trzeba pójść na
ostatnie piętro Luwru i zobaczyć de la Toura. Dzisiaj to jest
zajęcie mniejszości, elitarne i żeby mieć ten moment właśnie
jakiegoś erotycznego napięcia między „mną" a tym pastelem,
czy tym fragmentem Mozarta. Steiner to jest obrona tego do
świadczenia. To znaczy trzeba uświadomić sobie, że bez ta
kich doświadczeń wszelki komentarz jest jakby bezcelowy,
że jak nie mamy tego doświadczenia, to po prostu mówimy
trochę o niczym. Wszyscy studenci się nudzą i zupełnie nie
ma żadnej więzi między nami a rzeczą, którą przybliżamy. To
jest dzisiaj uniwersalne doświadczenie, wszędzie, i ono jest
przedmiotem uwagi i troski Steinera.
Marcin GMYS: Jeżeli Państwo pozwolą powrócę do
wątku „muzycznego" książki Steinera, który dla mnie, jako
muzykologa, wydaje się szczególnie frapujący. Od razu jed
nak chciałbym zaznaczyć, iż to, że zabieram głos w tak zna
komitym gronie stanowi pewien nietakt, ponieważ Rzeczywi
ste obecności znam w sposób dosyć powierzchowny i nie jest
wykluczone, że to co w tej chwili powiem zostanie przez
Państwa natychmiast uchylone.
Jak zauważył już profesor Bristiger, Steiner, nie posiada
jący chyba regularnego wykształcenia muzycznego (choć re
cenzował nawet przed kilku laty jedną z monografii poświę
conych Verdiemu na łamach tak poważnego czasopisma mu
zykologicznego jakim jest Nineteenth Century Music) mógł
by niejednemu muzykologowi zaimponować, i to nie tyle
znajomością dzieł nie zawsze szeroko znanych, co łatwością
w wychwytywaniu i werbalizowaniu ich istoty. Gdy mówi on
na przykład o tym, że Lisztowskie transkrypcje symfonii Beethovena i fragmentów dramatów muzycznych Wagnera sta
nowią „zbiór spełnionej, zrealizowanej krytyki", czy - bar
dziej konkretnie - że „tonalna moc" skądinąd niezbyt uda
nych Wariacji na temat Preludium c-moll Chopina skompo
nowanych przez Ferruccio Busoniego przyczynia się do
ujawnienia „pewnej dozy samozadowolenia w dziele Chopi
na", to naprawdę okazuje się słuchaczem o niezwykłej wraż
liwości. Mimo to odniosłem wrażenie, iż muzyczny leitmotiv
Rzeczywistych obecności nie najlepiej komponuje się z cało
ścią refleksji Steinera. Nie odmawiam mu oczywiście erudycyjnej wirtuozerii, sugestywności rozwijanych przezeń ana13
�СОЛ
A DIS
Zbig
Piotr
ON S
Michał l
Real
Paweł К
The
Dariusz
His
***
Mirosła
Om
Heide I<
The
Philip 5
The
JACI
Aleksai
Tht
***
Tomas;
Os
Oskar
Borys
Th
"THI
(eon
In
Wiesłi
Se
Dariu:
L<
Wiesł
Ti
***
JanG
T
Jean;
L
Janus
7
Henr
/
BR
Bron
1
Sun
Not.
Re
Do
Tł
Kc
Pr
Rt
Ac
logii czy celności jego aforyzmów. Chodzi mi natomiast
o wskazanie na pewną zarysowującą się w rozważaniach Ste
inera sprzeczność. Mianowicie stwierdził on, iż załamanie
przymierza pomiędzy słowem a światem (pokrewne może do
pewnego stopnia Putnamowskiej formule „How do words ho
ok on to the world?", zakładającej implicite stopniowe odda
lanie się języka od rzeczywistości), które miało się dokonać
gdzieś pomiędzy 1870 a 1930 rokiem, właściwie nie odnosi
się do muzyki, ponieważ jak sam Steiner zakłada w zasadzie
kontrakt taki nigdy nie został zawarty (stąd zapewne teza, iż
muzyka szczególnie dobitnie uświadamia nam krytyczny
charakter dzieła sztuki). Z tym jednak kłóci się stanowisko
częściowo uzasadniające istnienie krytyki teoretyczno-mu
zycznej, z którym Steiner mimo wszystko zdaje się momen
tami sympatyzować - konkretnie wtedy, kiedy wspomina
0 muzykologicznych analizach Adorna czy Charlesa Rosena.
Ale właśnie w tym momencie przestaje być konsekwentny,
bo skoro ów kontrakt przez ludzi piszących o muzyce nie zo
stał nigdy zawarty, to nie mógł on (i nie może) również ist
nieć w postaci choćby fragmentarycznej. Być może więc erudycyjny rozmach rozważań Rzeczywistych obecności czy
wspomniana przez jednego z moich przedmówców gęstość
znaczeń - by nie powiedzieć polisemiczność - frazy prawie
każdego ze zdań tej książki, niekiedy zaciemnia jej tezy i za
czyna się obracać przeciwko spójności i trafności postawio
nej przez Steinera diagnozy.
Dariusz CZAJA: Nie wiem czy dokładnie pojąłem to, co
pan powiedział, ale nie widzę tu jakiegoś szczególnego na
pięcia. Rzeczywiście: rozdział, „rozstęp" między muzyką
1 światem, ich wzajemna nieprzystawalność, to nie jest wyna
lazek ostatniego stulecia, ten brak przymierza to jest wartość
stała. Ale skoro przy tym jesteśmy... Po tym, co pan i prof.
Bristiger powiedział, niezręcznie mi cokolwiek mówić,
w końcu, w materii muzykologicznej jestem amatorem zupeł
nym. Skoro się już nieopatrznie wyrwałem, to tylko dwa zda
nia, ale w kwestii, jak myślę, niesłychanie istotnej. Żeby nie
być gołosłownym: już na pierwszych stronach książki, czy
tam takie zdanie: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy moż
na powiedzieć cokolwiek znaczącego na temat natury i sensu
muzyki". A zatem, pytanie o relację dźwięku i słowa wprawia
w ruch całą tę maszynerię intelektualną. To jest kwestia orga
nizująca cały niemal tekst. Jeśli odrzucić, no, w każdym ra
zie, odsunąć na plan dalszy cały ten, żółcią pisany, nurt kry
tyczny książki, w końcu nie tak bardzo znowu oryginalny, to
ta sprawa - czy można coś o muzyce powiedzieć i jak można
to zrobić - wydaje mi się dla książki zasadnicza. Skąd muzy
ka? Dlaczego muzyka? Co to znaczy, że muzyka zajmuje po
śród „form znaczących" miejsce najwyższe? Gdzieś jakby
śmy już to słyszeli: wiadomo, niektórzy romantycy. Schopen
hauer.... Czytając Steinera, cały czas przywoływałem w pa
mięci przede wszystkim znakomite strony o muzyce ze Świa
ta jako formy i przedstawienia. I dość mi się to rymowało.
Steiner, jak wiadomo, przeczytał wszystko, zna więc z pew
nością podstawowe, „klasyczne" teksty traktujące o filozofii
muzyki. No dobrze: nawet gdyby tak było, gdyby Steiner
w swoim rozumieniu muzyki cały był, dajmy na to, z Kierkegaarda, Wackenrodera, Schopenhauera i Nietzschego, to, co
to bliżej znaczy? Czy to tylko zwykła repetycja, romantycz
na czkawka? Ale czy tamte słowa, powtórzone, czy lepiej:
strawestowane, brzmią dzisiaj tak samo? Czy to jakiś nawrót
14
do - świadomie używam paradoksu - świeckiej religii sztu
ki? Nie wiem, głośno myślę... Przypomina mi też Steiner
w swoim myśleniu o muzyce, w swoim uwielbieniu muzyki,
Emila Ciorana. On jest cały z ducha tego myślenia. Przypo
mnijcie sobie Państwo, Cioran w licznych swoich tekstach,
żyje z tego, że obrzydza nam kulturę zachodnią, pluje na nią
zupełnie nieprzytomnie: nauka? - do piachu, filozofia? - pro
szę mnie nie rozśmieszać, moralność? - jesteśmy jako gatu
nek nieedukowalni, i tak dalej w tym duchu....
Zygmunt KUBIAK: ...ależ to nie tak!
Dariusz CZAJA: ... to dopiero pierwsza część twierdze
nia. Natomiast druga część zdania jest taka: otóż, powiada
gdzieś Cioran, że przy tej całej nędzy, jedyne co się Zachodo
wi naprawdę udało, zjawisko, które nie ma precedensu w żad
nych innych kulturach, nawet tych niebywale uduchowio
nych, to muzyka właśnie. Przywołuje nazwiska muzycznych
geniuszy: Monteverdi, Bach... A w jednym z wywiadów rzu
ca to znane bluźnierstwo: „bez Bacha Bóg byłby postacią
drugorzędną"...
Zygmunt KUBIAK: To głupie!
Dariusz CZAJA: Pan myli głupotę z prowokacją. To chy
ba nie to samo. Ta wypowiedź pokazuje przy tym, że muzyka
ma dla niego - przypomnijmy: zdeklarowanego sceptyka! - re
ligijny wymiar. I to ciekawe, że podobnie namiętny ton rozmo
wy o muzyce, podobne myślenie o muzyce w kategoriach nie
estetycznych a teologicznych, znajdujemy u Steinera. Oczywi
ście, Steiner nie jest tak ekstremalny. Jest porywczy, ale słabiej
wrzyna się w mózg. W każdym razie ten rdzeń teologiczny wy
daje mi się u niego najcenniejszy. Jest tam taki rodzaj quasi-definicji muzyki: „nazywanie nazywania życia"...
Michał BRISTIGER: Dobre kompozycje muzyczne
uczą, iż nie należy utrzymywać napięcia bez przerwy, warto
od czasu do czasu poluźnić, a będzie to nieźle służyć później
szemu podwyższaniu tonu. Więc trochę lekkiej kawalerii.
Przede wszystkim tytuł książki. Po angielsku: Real Presen
ces. Is there anything in what we say? Po polsku zostawiona
pozostała tylko pierwsza połowa, dlaczego? Myślę, iż nawet
gdyby można było znaleźć jakiś polski ekwiwalent, raziłby
może czytelnika. Pamflet publikowany jest w odmiennej at
mosferze psychospołecznej w porównaniu z angielską. To
jednak daje do myślenia.
Przejdźmy do karty tytułowej: to nasze drugie „dlacze
go?". Otóż ta karta przedstawia - znów mamy połowę - jakąś
konstrukcję drewnianą, coś na kształt klawesynu w fazie sto
larskiej. Złożenie jest racjonalne, każdy fragment nazwany
jakąś literką... Tylko pozostaje to fatalne pytanie: dlaczego?
Co książka Steinera ma wspólnego z encyklopedystami,
z Lumierami francuskimi (chyba żeby szukać w niej śladów
Horkheimera i Adorno), odwrotnie, jest raczej buńczuczna
wobec racjonalistów; omawiany rysunek jest nawet schludny
i ładny, ale pragnienie absolutu (autora książki) nie w tę stro
nę się zwracają; ów, na razie tylko mebel i tak nie zabrzmi.
Parę kwestii przewija się przez naszą dyskusję i przez na
sze ciche myśli. Coś zostaje nazwane „modą". Uchyliłbym to
stwierdzenie, choćby i miało być prawdziwe, ponieważ na
zwanie czegoś „modą" jeszcze nie mówi nic o jego wartości.
Adresowane jest ani do naszej głowy, ani do naszego serca,
a tylko źle usposabia do lektury. Tego właśnie pragnąłbym
uniknąć ze względu, który podałem na początku.
Inna kwestia pojawia się w formie pytania, „czy w ogóle
�można coś sensownie powiedzieć o muzyce?" Muzykę moż
na słuchać z przyjemnością, pożytkiem, poruszeniem duszy,
można ją grać innym ludziom, ale co właściwie można by
o niej powiedzieć. A jeżeli nie można, to w jakim celu pona
wiane są te wysiłki werbalne od antycznych Greków? Zapro
szenie do milczenia na ten temat, na temat muzyki, ma dla
mnie swój „niewymowny" urok, ale - niestety - bez naszych
marnych dyskursów o muzyce, o zgrozo „teoretycznych",
zjawisko zwane muzyką nie byłoby w ogóle dane ludzkości,
zaś bez muzyki ta ludzkość straciłaby właśnie swe... człowie
czeństwo. Ponieważ zjawisko zwane muzyką płynie z samej
głębi naszego człowieczeństwa. To mówiąc, nie zapominam,
że różne języki, którymi się mówi o muzyce, że ich treści, za
kresy pojęciowe wcale się nie pokrywają, że ich znaczenie
jest zawsze częściowe, że ich znaczenia są różne, że są dane
z różnych perspektyw itp. Co innego jest uczyć muzyki, a co
innego ją słuchać, co innego ją tworzyć, jeszcze co innego
stawiać jej niekiedy trochę dziwne pytania, na które sam
Orfeusz nie umiał odpowiedzieć, a często i nie widzi po temu
powodu. Odnoszę wrażenie, iż wiele nieporozumień wynika
z faktu, iż jedni znają muzykę z doświadczeń danych tylko
we własnym słuchaniu i w ogóle nie zdają sobie sprawy, jak
muzyka jest komponowana (stąd ten podziw nad Mozartem
komponującym Requiem w łóżku - mowa o filmie Amade
usz)- Ale kompozytor też nie wie wszystkiego, nawet o wła
snej muzyce. Dziwne to, ale prawdziwe. Na proces twórczy
wpływają różnorodne czynniki, teoria i biografia, różne do
świadczenia estetyczne, muzyka jest wszakże kształtowa
niem kategorialnym i kompozytor dysponuje zawsze pew
nym zasobem kategorii, z których wiele potrafi sobie uświa
domić i uznać za swoje; a jednym z najsilniejszych czynni
ków kształtujących komponowanie dzieła (o czym rzadziej
się mówi, ponieważ wymaga to wielkiej kompetencji) jest
wpływ jednych dzieł na inne. Kompozytorzy zawsze obcują
z kompozycjami cudzymi.
Tekst Steinera sprawia nam niemałe kłopoty. Tym lepiej,
gdyż zmusza nas do dalszej refleksji. Są oczywiście w tym
George Steiner Rzeczywiste obecności
tekście zdania niezrozumiałe, o czym mówił pan Kubiak (nie
które zresztą wynikają z tłumaczenia), ale to są mniej ważne
detale. Periodyzacja 1870-1930 jest w świetle doświadczeń
muzycznych - podniósł to poprzednio pan Gmys - niezrozu
miała. Cóż takiego zdarzyło się w roku 1930?
Głos z sali: Chodzi o dojście Hitlera do władzy - rok
1933.
Michał BRISTIGER: Ja tego momentu, tj. roku 1933,
w samej książce nie widzę, jakkolwiek znam to. co Steiner pi
sał o Shoah. Bardziej zrozumiałe (choć też tylko częściowo)
byłoby przypisanie zerwania kontraktu pojawieniu się dodekafonii, co było też praktycznym zerwaniem przymierza
z przeciętnym, „normalnym" słuchaczem. Przestał być waż
ny, mogłoby go też dla (chwilowego?) dobra muzyki nawet
nie być. Później jedni słuchacze schronili się w klasyce, inni
zamknęli się w muzyce dawnej, jeszcze inni oddali się jazzo
wi i dalszym pochodnym kierunkom, są i tacy, którzy zajęli
się wyłącznie nowymi środkami i nowymi wizjami przyszło
ści. Z przymierza słowa i rzeczy zrezygnowali wszyscy, prócz
garstki filozofów i prócz teologów, których było, oczywiście,
trochę więcej.
Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Tu jeszcze pan Sławo
mir Sikora...
Sławomir SIKORA: Trochę może już za późno, ale
chciałem dodać jedno zdanie do wypowiedzi pana Czai i po
ruszonego przez niego wątku. Otóż w tej książce pada zdanie
Blake'a, że „oznaczone zawsze wykracza poza oznaczają
ce"... Myślę, że cała ta książka zawiera się pomiędzy - prze
praszam za uproszczenie - między dwiema rzeczami, zda
niem, że oznaczone zawsze wykracza poza oznaczające i tym
co Steiner śledzi od Mallarmego i co krytykuje, to znaczy
oderwaniem się oznaczającego od oznaczonego. Totalnym
oderwaniem, zerwaniem kontaktu między, nazwijmy to by
tem, rzeczą i tym, co się o nim, o niej mówi. A wracając do
wątku muzyki, myślę, że dlatego jest ona tak ważna u Steine
ra, że w przypadku muzyki ta tożsamość, według niego, jest
najbliższa, to znaczy, że muzyka sama, tylko właśnie jaka,
czy zawsze ta zawarta w dźwiękach, czy też ta słyszana przez
głuchego Beethovena, jest poniekąd tożsama z bytem. I o ty
le, o ile możemy być blisko niej, o tyle możemy zbliżyć się
do bytu samego...
Lech TRZCIONKOWSKI: W sprawie roku 1930. Stei
ner widzi w tej dacie zakończenie procesu, który trwał w kul
turze zachodniej od 1870 do 1930. Wybranie tej daty ukazu
je konsekwencje tego, co się stało w poezji i świadomości eu
ropejskiej w momencie zerwania kontraktu między słowem
i światem. Odnowienie tego przymierza jest możliwe jedynie
poprzez zwrócenie się ku filologii w jej etymologicznym zna
czeniu, ku „miłości słowa". Steiner przywołuje jednocześnie
pojęcie cortesia, zrodzone w atmosferze miłości dworskiej,
które dla niego staje się modelem wszelkiego spotkania ze
znaczącą formą, wyznaczając reguły naszego obcowania z te
kstem. Jednak przyjęcie tekstu oznacza także odsłonięcie się
i narażenie na nieodwracalne zmiany w naszym życiu. Obco
wanie z dziełem sztuki nie jest obojętne etycznie.
Instytut Kultury
iłowo/obraz
terytoria
Na okładce wykorzystano fragment ilustracji z Encyclopedic
ou Dictonnaire raisome des sciences, des arts et des metiers
Diderota i d'Alemberta
Zygmunt KUBIAK: Ponieważ pan Kłoczowski był ła
skawy nawiązać do tego co mówiłem, też kilka uwag jeszcze
powiem o różnych sprawach. Mnie się ogromnie podobało to,
co mówił pan Sempoliński, z tym, że cały czas myślałem so
bie o tym, że w naszej epoce tych wszystkich sex-shopów,
15
�сок
A DISC
Zbigni
Piotr i
ON ST
Michał P.
Reall
Paweł Kłc
TheP
Dariusz С
HisM
Mirosław
Otto i
Heide KI
Theh
Philip Sh
Thel
JACE
Aleksanc
The:
***
Tomasz:
Oski
Oskar G
Peof
Borys U
The
'THE
(conf>
Info
Wieslav
Son
Dariusz
Les
Wiesła\
The
***
Jan Go
77i.
Jean St
Dh
Janusz
Th
Henryl
Pu
BRC
Bronis
Di
Sumr
Notes
Rec
Dot
Tłu
Kot
Pre
Re
Ad
pism „Hustler", itd., trzeba by wymyślić coś innego, nie „akt
miłosny". Mnie się wydaje, że erotyzm grecki, takie przy
miotniki jak erotikos, na przykład u Kawafisa, jednak co in
nego znaczą.
Paweł KŁOCZOWSKI: Steiner jest za cenzurą... On by
„Hustlera"...
Zygmunt KUBIAK: Nie chodzi mi w tej chwili o „Hu
stlera", mnie chodzi o to, że gdy mówimy poważnie, gdy wy
powiadamy tezy, powinniśmy pamiętać, że słowo „akt miło
sny" jest po prostu trochę ośmieszone, w jakimś sensie, no
nie wiem jak, może źle powiedziałem. Z treścią wypowiedzi
pana Sempolińskiego zgadzam się, ale akurat to bym inaczej
nazwał. Eros... Platon mówi bardzo dużo o Erosie i Safona
mówi... To trzeba by tylko nazwać nie tak, jak się o tym dziś
potocznie mówi. Natomiast, tendencja bardzo mi jest bliska.
Teraz dotknę innej sprawy, kataklizm w kulturze, ten w 1930
roku, czy w 1933, to tylko jako dowcip mogę przyjąć. Doty
czy to też kwestii przełomu, jaki symbolizują nazwiska: Mallarme, Rimbaud. Bardzo cenię tych Francuzów, ale jeżeli do
brze się ktoś wgłębia w poezję, to wie, że u Wergiliusza jest
bardzo dużo tego, co potem znajdujemy u Mallarme i Rim
baud. Nie jest to więc aż taki przełom, jak to się nieraz my
śli. Ale na pewno ci poeci są bardzo wielcy.
To, że Ameryka „demokratyzuje wieczność". Jeżeli tak
powiedział Steiner, to jest dla mnie dziwne zdanie. On uciekł
zdaje się z Ameryki do Europy, ja osobiście, gdybym miał
żyć w Zachodniej Europie, chyba jednak wolałbym być
w Ameryce, pomimo wszystko.
Głos z sali: ...on mieszka w Church College, w Cambrid
ge...
Zygmunt KUBIAK: Chyba jednak wolałbym w Nowym
Jorku mieszkać, gdybym nie mógł mieszkać w Polsce, to
bym wybrał chyba Nowy Jork... skąd chętnie jeździłbym do
Grecji i do Włoch i do Egiptu.
Wracam jeszcze do zdania, jakie usłyszałem: że „Amery
ka demokratyzuje wieczność". Po prostu nie rozumiem, co to
znaczy. Humanistyka amerykańska jest tak wspaniała, tak
wyrafinowana, w tej chwili czołowa, jeżeli chodzi o hellenistykę czołowa na świecie. Dla mnie to jest też coś z pustych
zdań. Bardzo cieszę się, że państwo mnie zachęcili, na pew
no tę książkę przeczytam. Przeczytam uważnie bardzo, cho
ciaż moje podejrzenia wobec niej nie zostały całkiem rozwia
ne. Chodzi o to, że podejrzewam możliwość istnienia w tej
książce pustych zdań. Co nazywam pustym zdaniem? Na
przykład to co zacytowałem zarówno z Yeates'a jak i z Rus
sella. Naprawdę, to są dla mnie puste zdania.
Dla mnie książka, w której nie ma pustych, zdań to jest
Biblia, zarówno Stary, jak i Nowy Testament. To znaczy, mo
że budzić w kimś, kto jest ateistą, protest, natomiast tam nie
ma pustych zdań.
W Biblii nie ma pustych zdań, nie ma pustych zdań
w wielkiej literaturze greckiej, łacińskiej i rzymskiej, nie ma
pustych zdań także u Nietzschego. Jeżeli Nietzsche mówi na
przykład: „Cokolwiek powie się o kobiecie jest błędem", to
jest to dowcip. Albo, gdy cytuje wyznanie Flauberta: „Je ne
рейх pas penser et ecrive qu'assis" - i replikuje „Mam cię nihilisto, tylko wychodzone myśli są coś warte." - to też jest
dowcip. Ciągle ta sama grecka, rzymska tradycja, przede
wszystkim grecka, dowcipów. Natomiast, nie wiem, czy pan
Kapuściński dokładnie to zanotował, co jest podane na okład
16
ce, jeżeli ja tu czytam takie zdanie, „że muzyka to jest sz
najbardziej zbliżająca do Boga"... Na miłość boską, skąd
to wie? Gdybu powiedział, że: ,ja odczuwam, że najbard
zbliża mnie do Boga muzyka". Tak, ma on prawo to powi
dzieć. Ale skąd on tyle o Panu Bogu wie? Skąd on wie? J
niedawno słyszałem, gdzieś wydrukowano kazanie jakiegksiędza, który powiedział na pogrzebie swojego przyjadę
do widzenia w niebie. Na miłość boską, skąd on wie, że
będzie w niebie? Dlaczego on to mówi? Mnie to bardzo z
wiło. Szerzy się mówienie zupełnie nieodpowiedzialne. „
biety nie potrafią tworzyć muzyki, bo ich umysł jest reali
styczny" (Steiner) - to jest brednia. To znaczy: brednia, j e '
się to pojmuje jako definicję.
Nietzsche nie bredzi, natomiast często mówi dowcipy. N
przykład: „Czy kto widział, żeby się zaziębiła kobieta, któ~
wie, że jest dobrze ubrana? Zadowolenie chroni nawet od za
ziębienia". To są dowcipy. Natomiast jeżeli ktoś takie rzec
mówi poważnie... Ja to na pewno przeczytam, ale nie wyzby
wam się tak zupełnie moich podejrzeń wobec Steinera. Tu ta
ką króciutką uwagę pragnę powiedzieć, że mało takiego nie
odpowiedzialnego mówienia jest, moim zdaniem, w języ'
angielskim, a zupełnie go nie ma w językach klasycznych,
w literaturze klasycznej, nie ma go w Biblii. Co się tyczy an
gielszczyzny, ten fakt wydaje mi się związany z samym języ
kiem. Powiem państwu jeszcze tę drobną rzecz na koniec,
mianowicie kiedyś mi opowiadała pani Halina Wittlinowa,
jak po pierwszej wojnie światowej przyjechał do Wittlinów
Józef Roth po swojej podróży, takiej „rekonesansowej", do
Rosji, odwiedził tam różne rodziny, swoje dawne znajome ro
dziny, mówiące po niemiecku. Zobaczył, że to są zupełnie in
ni ludzie, poddani już tej ideologii. Mała dziewczynka powie
działa mu: „Musi pan zobaczyć moją babcię, bo to jest bar
dzo dziwna osoba, ona jeszcze wierzy w Boga"- „A ty dziec
ko, w co wierzysz?" - zapytał Roth. - „Ja wierzę w masę"
(Ich glaube an die Masse). - Kiedyś w Ameryce chciałem ten
epizod zacytować po angielsku. I okazało się, że nie można
tej odpowiedzi na angielski przetłumaczyć. Nie ma angiel
skiego odpowiednika słowa „masa" w tym znaczeniu. Róż
nych bredni totalitarnych po prostu nie daje się na angielski
przełożyć.
KSIĄŻKI G E O R G E ' A S T E I N E R A
Tolstoy or Dostoyevsky: An Essay in the Old Criticism, 1958
The Death of Tragedy, 1961
Anno Domini, 1964
Language and Silence, 1967
Extraterritorial, 1971
In Bluebeard's Castle: Some Notes Towards the Redefinition of Cul
ture, 1971
(wyd. polskie W zamku Sinobrodego, tłum. Ola Kubińska, Atext,
Gdańsk, 1993)
After Babel: Aspects of Language and Translation, 1975
Те Portage to San Cristobal of A.H., 1976
On Difficulty, 1978
Heidegger, 1978
Antigones: the Antigone M\th in Western Literature, Art and Thou
ght, 1984
Real Presences, 1989
(wyd. polskie Rzeczywiste obecności, tłum. Ola Kubińska, Instytut
Kultury, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997)
Homer in English, 1996
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f4f1175c07c0d1a33ac46cf21a5ef54.pdf
7becee3d37460cadd5ae387efa8707d4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3694
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3471
Title
A name given to the resource
Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.146-149
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kubica-Heller, Grażyna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej
o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien
niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja
ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war
szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ
rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało
nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca
w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol
skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń
Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E.
C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny
Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema
Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon
fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa
żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje
„love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw
nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz.
Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu
bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety
nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki
pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem,
ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof.
Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym
tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe
opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań
z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze,
pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych,
zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione
w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha.
12
13
Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się
przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim
miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między
innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście:
„Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte
resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób
dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy
odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y.
to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję
o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące
w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach
religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią
rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu,
dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra
kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także
'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że
dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu,
miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka
rzecz dla mnie!" .
Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół
spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu
moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były
powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni
sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego
córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do
profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz
kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę
biografii.
Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś
cinnym UJ.
14
PRZYPISY
' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J.
Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R.
Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988
„JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203
Tamże, s. 189
The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and
Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995
Tamże, s. 59
Tamże, list z9.XII.1917. s. 59
Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148
* Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159
2
3
4
5
6
7
9
Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21
Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia
społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN,
Warszawa 1985, s. 275
" Tamże, s. 276-277
E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława
Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43
" B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New
York 1967; I I wyd. Athlone 1989
List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu.
10
12
14
Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską)
G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się
Z tym
czuje?
HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste
same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami
nawet ekscytujące.
G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego
ojca ?
H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą
w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego
o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż
wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im
o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada
146
łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do
Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy,
często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić
materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył.
Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi,
spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię
napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego.
Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości
mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi,
jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym,
skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi,
którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu
�Melbourne, styczeń 1919 r. Od lewei - B. Malinowski, Hede Khuner, Elsie, Mim Weigal
jeszcze żyło, i uzyskać coś w rodzaju portretu wspomnienio
wego, który ja bym jedynie zredagowała. Zaczęłam nad tym
pracować i odkryłam bardzo szybko, że wiem zbyt mało, żeby
wiedzieć, o co pytać i muszę popracować nad papierami mego
ojca. No i tak to się zaczęło.
Ci KI I: Kilka lat temu opublikowała Pani artykuł o roli
kobiet w życiu Pani ojca. Rola ta wydaje się być bardzo ważna.
Dlaczego? Które kobiety miały duże znaczenie w jego życiu?
HW: Przede wszystkim trzeba powiedzieć o roli jego matki.
Była ona niezwykle interesującą, uzdolnioną i inteligentną
kobietą, Bronio był jej jedynym dzieckiem, a od kiedy zmarł
jego ojciec, matka była bardzo ważną osobą w jego życiu i vice
versa. Robili wiele rzeczy razem, razem podróżowali, poma
gała mu w lekcjach, aż do okresu studiów. [BM byl zagrożony
ślepotą i matka sama uczyła się wszystkich przedmiotów
gimnazjalnych, by potem mu je przekazać w ciemnościach
pokoju, [przyp, GKH] Również później miała ona na niego
wielki wpływ intelektualny. Był więc przyzwyczajony by
mieć obok siebie inteligentną kobietę. Na tym poziomie wielki
wpływ odgrywała jego matka. Jeśli zaś chodzi o jego przy
jaźnie z kobietami, to było coś w nim, w jego naturze, a także
wpływ jego przyjaciół z czasów młodości, jak Witkiewicz, ich
wychowania, ich postaw, to była część ich świata.
G K H : Które kobiety, oprócz matki, odegrały szczególną
rolę w jego życiu?
HW: Myślę, że Michael Young może odpowiedzieć na
pewne pytania lepiej niż ja. Jestem przekonana, że przynaj
mniej jedna z jego współpracownic, z którą rozmawiałam,
Audrey Richards, odegrała ważną rolę. Lecz oczywiście moja
matka miała również olbrzymi wpływ na niego. W czasach
młodości wpłynęło na niego także kilka Polek. Była również
pewna Brytyjka, którą spotkał w Lipsku, gdy studiował po
uzyskaniu doktoratu w Krakowie. To ona skłoniła go do
wyjazdu do Anglii i stworzyła mu tam dom. Związek ten trwał
dość długo.
G K H : Opublikowała Pani ostatnio dwutomowy zbiór lis
tów między Pani matką a Pani ojcem. Czy trudno było go
Zredagować?
HW: To nie było łatwe, ponieważ przede wszystkim listów
było ogromnie dużo i wydawcy nalegali na poczynienie
skrótów. Wymagało to ciągłego podejmowania decyzji, ale
jednocześnie było to proste, ponieważ oboje pisali dobrze.
Mieli jednak różne style i postawy. Czasami było to trudne dla
mnie jako córki, lecz nie tak często jakby można sądzić.
GKH: Czy odkryła Pani coś szczególnie interesującego czy
ciekawego podczas pracy nad tym zbiorem? Czy było lam coś
nowego dla Pani?
HW: Tak, wiele rzeczy. Szczególnie jeśli chodzi o ich
wzajemny związek, ich charaktery. Zwłaszcza gdy chodzi
o moją matkę. Gdy zmarła, miałam 10 lat. Nie znałam jej zbyt
dobrze. To nie znaczy, że jej nie znałam w ogóle, ale było to
doświadczenie dziecięce. Wiedziałam także to, co mi o niej
mówili później inni ludzie, którzy bardzo ją podziwiali,
ponieważ była wspaniałą kobietą. Nigdy nie była szerzej zna
na ze względu na swoją chorobę, która rozwinęła się gdy była
jeszcze młoda. Zmarła również młodo. Jeśli chodzi o mego
ojca, często natrafiałam na jego cechy charakterystyczne czy
charakterystyczne zachowanie, które znałam wcześniej. To
był właśnie on. Wszystko to stawało się rzeczywiste, dawało
pełny obraz dwojga ludzi, których nie znałam w pełni,
GKH: A teraz dość osobiste pytanie: czy czuje się Pani
w jakimś sensie w połowie Polką? Czy jest coś w Pani
osobowości, co może być związane jakoś z Polską?
HW: Ciężko mi na ten temat coś powiedzieć. Myślę, że
bardzo ważny dla mnie był przyjazd do Polski w 1970 roku.
Mój ojciec nie przeciął swoich więzi z Polską, ponieważ nie
był emigrantem. Nie słyszałam zbyt wiele o Polsce, mimo że
nie byl to temat skrywany, 1 nagle zjawiłam się tutaj i stało się
to rzeczywistością. Było to bardzo ekscytujące i pobudzające.
Jednak nie odpowiedziałam na Pani wcześniejsze pytanie:
tak, ja rzeczywiście mam pewne cechy, postawy, które można
czasem uchwycić, ponieważ moje wychowanie było w poło
wie polskie, jako dziedzictwo mojego ojca.
G K H : Co spowodowało,że zdecydowała się Pani przyje
chać do Polski wtedy po raz pierwszy?
H W : Właściwie zawsze chciałam przyjechać, ale nikogo
tutaj nie znałam. Nie wiedziałam, od czego zacząć. Był to dla
mnie problem nie do pokonania. Jakby wspinanie się pod górę
bez wskazówek, jak dotrzeć na szczyt. Jednak po pewnym
czasie zaczęłam korespondować z kuzynem ojca (wyemig
rował później do Australii), który napisał do mnie z obozu
w Palestynie, gdzie spędził ze swą żoną prawie całą wojnę (w
obozie Czewonego Krzyża). I tak się to zaczęło. On właśnie
skontaktował mnie z ludźmi w Polsce, którzy potem przyjeż
dżali do Anglii, do Paryża itd. I tak zaczęłam ich spotykać,
a w końcu moja młoda kuzynka, która mieszka w Warszawie,
przyjechała do nas do Londynu i prosiła abyśmy ją odwiedzili
w Polsce. Co zrobiliśmy kilka miesięcy później.
147
�Matka Bronisława Malinowskiego, Józefa, ok. 1900 r.
G K H : Wiąże się z tym kolejne pytanie: czy może Pani sobie
wyobrazić siebie jako Polkę. Mogłoby tak wszak być, gdyby
Pani ojciec przyjął katedrę etnologii na Uniwersytecie Jagiel
lońskim ?
HW: Tak, mogę to sobie wyobrazić, ponieważ co prawda
moja matka była Brytyjką, ale jednak nie wychowałabym się
w angielskim otoczeniu. Z pewnością odebrałabym bardziej
polskie wykształcenie. Nie byłabym pewnie tak zupełnie
Polką, gdyż na pewno podróżowałybyśmy z ojcem do Anglii,
czy do Australii aby odwiedzić rodzinę mojej matki. Jednak
mogę sobie spokojnie wyobrazić, że moje siostry i ja stałybyś
my się Polkami.
G K H : Czy było coś w osobowości Pani ojca. co można by
określić jako polskość?
HW: Tak, myślę, że jego wylewność, jego... Mówię często
na ten temat, lecz gdy teraz Pani o to pyta i muszę być bardzo
ścisła, to jest to bardzo trudne. Michael będzie mógł powie
dzieć więcej na lemat, ponieważ nie jest w połowic Polakiem,
ani jego krewnym.
G K H : Lecz patrząc oczami dziecka, którym Pani wtedy
była, czy było coś w Pani ojcu co określiłaby Pani wtedy: on
jest Polakiem ?
HW: Tak, myślałam wtedy, że on się różni od innych ludzi,
których znałam. Nie przypominał ojców moich przyjaciół.
Mogłam się z nim droczyć, mogłam żartować z jego nazwiska.
Nazwałam go kiedyś Profesor Mobski i według niego było to
zabawne. Dla angielskich ojców nie byłoby to zabawne. Myślę
też, że wypełniał sobą całą scenę - wchodził do pokoju
i przejmował inicjatywę. Był dobrym ojcem w wielu sytuac
jach, delikatny w stosunku do nas, choć nie zawsze dla innych.
Zauważałam to. To robiło na mnie wrażenie. I myślałam
wtedy: to jest obce. Czułam czasami, że on jest obcy, ponieważ
ja byłam tak bardzo angielska. Lecz chyba nic myślałam, że to
148
było polskie, ponieważ nie wiem co wtedy uważałam za
polskie.
G K H : Być może to, co mogła Pani określać jako polskie,
było efektem jego osobowości?
HW: Tak, chociaż odkąd jestem w Polsce, szczególnie tym
razem, kiedy mam więcej czasu na myślenie i patrzenie,
ponieważ moje poprzednie wizyty były na zasadzie: szybko,
szybko, miałam tylko powierzchowne wrażenia. Teraz widzę,
że on był rzeczywiście bardzo polski. Widzę, jak stawał się
tym, kim później został. Widzę, że to jest jego kraj, chociaż on
uważał się za kosmopolitę. Stawał się coraz mniej polski
w miarę upływu lat.
G K H : A teraz pytanie dotyczące Pani obecnej wizyty
w Krakowie. Czy widzi Pani jakieś zmiany w swoim stosunku
do Polski?
HW: Tak, to co powiedziałam wcześniej może być
odpowiedzią na to pytanie. Za pierwszym razem było to dla
mnie zupełnie nowym doświadczeniem. Byłam przytłoczona.
Kolejna wizyta: przyjazd na konferencję jubileuszową to
fascynujące doświadczenie, ale zupełnie inne, choć także
bardzo intensywne. Tym razem przyswoiłam sobie o wiele
więcej na temat Polski. Widzę teraz to zupełnie inaczej. To nie
ma nic wspólnego ze zmianami politycznymi, lecz dotyczy
ludzi i miejsc, ogólnej atmosfery.
G K H : Czy ma Pani może to wrażenie, że do pewnego
stopnia Kraków jest Pani miastem, nie Pani ojca, lecz Pani
własnym ?
HW: Tak, w pewnym sensie tak. Z moich trzech wizyl teru/
poczułam to po raz pierwszy.
G K H : Czy jest szansa na opublikowanie pełnej wersji
„Dziennika w ścisłym znaczeniu tego słowa"?
HW: Ma Pani na myśli nie ten, który już był opublikowany
w 1967 roku? Tak, może być opublikowany. Gdy profesor
�Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być
Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to
krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch
był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić
notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro
wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam
wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że
przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były
niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą
koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago
wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie
sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego
opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael
Young.
GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw
szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników".
H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone
i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że
dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą
książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to
zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane
go dziennika.
G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie
tylko na kilka dni?
HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego
człowieka pewne okoliczności...
GKH: Zapraszamy.
Grażyna Kubica-Heller
Rozmowa z Michaelem Youngiem
G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią
Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego
malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem
w pracy terenowej?
M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich
studiach w University College w Londynie we wczesnych
latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek
była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy
kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą
czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej
Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo
gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można
było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako
młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe.
Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale
nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem
trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to
nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając
do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant
ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do
University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego
Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af
ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie
Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis
Kabery wysłała mnie do australijskiego National University,
gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną
rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też
zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz.
południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny
z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki
z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem
wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo
dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani
myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie
o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii
Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed
mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok
do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono,
oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych,
które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny.
Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie
myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy
zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat
możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom-
Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu
149
�nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono
grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego,
który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego
pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem
pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się
tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym
poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach.
Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś
w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie,
abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika
itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991
roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za
napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie
zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie
wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do
namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak
tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po
prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie
można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana
poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę
po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku
mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem
nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się
że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi
materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu
resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie
mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału.
Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na
skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru
jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać
zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał
było wartościowe.
G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta
w Polsce?
M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen
cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni
w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień.
G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty,
a co Pan znalazł?
MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię
po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest
to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden
biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się
polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani
pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę,
dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo
tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się,
że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry
lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat,
lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem
się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem
tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich
listów, które Pani opracowała.
Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał
Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona
zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię:
Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War
szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem
odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku.
G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski
żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to
miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć
kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może
się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy
odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ?
MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby
usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc
w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie
wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie
był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta.
G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości
Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą?
M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego
dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych
M-M
.
Fragment rękopisu B. Malinowskiego
150
VwoA..
U— ¿'L
*j'.v.
i~-L ik.
t
UÍKI
*.\
-7.3fe.ri/•><v^_ j
l...
^ _.
.yH.
^
ta
^
J-J
^
Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos)
.
!
i
j
�kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go
ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście
wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub
w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie,
Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie.
Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych,
których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy
niscy.
G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła
pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym.
M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż
o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału
odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę.
Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej
Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek
0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne
portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo
demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia.
G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows
kiego, co było dla Pana dziwnego?
M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki
z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie
mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej,
ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych
willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam
lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie
opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś
my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta,
jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie
w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens.
G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego
jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią
1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa?
M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele
podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje,
w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak
przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi
wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury
w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się
stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina
swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia
z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki
Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica
mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie
wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj
obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs
ca, nie wiadomo dokąd pójść...
G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może
Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ?
MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale
nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to:
A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst
kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ
ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek
tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne
sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych
podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery
człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego
szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za
chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś
Helena Wayne (Malinowska), 1992
draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards:
w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie
była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa
łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co
fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie
wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż
Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był
coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę
osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał.
Dlatego staje się bardziej odległy.
!
G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być
istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako
uczonych i nas jako ludzi?
M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania
terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg
łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek
z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do
nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One
nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo
wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju
ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam
widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi
pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz
bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku
Kiriwina, którego nie umiem odczytać.
Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej
więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko
a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe,
drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do
strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład:
sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie
dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros
towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy
na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu
zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje
samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze,
a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się
rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie
151
�Bronisław Malinowski na Trobriandach
opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie
pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu,
aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla
nas.
G K H : A Malinowski dla nas ludzi?
M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo
nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym
sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz
nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć.
Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II
wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie
części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do
głowy. Byłby tym przerażony.
Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa,
aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał
i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą
i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym
politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście
po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju
lekcja.
G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia,
czy też był to światopogląd czysto intelektualny?
M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej,
poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii
Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal
idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz
ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim
imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości
narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się
działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej
dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi
Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego
przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał.
Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki
sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi
się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się
z jego wcześniejszego doświadczenia.
G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był
Polakiem, ale raczej Galicjaninem?
M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy
Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie
mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy
określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego
polskiego pochodzenia.
G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan
zakończyć pracę nad „Dziennikami"?
MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę,
żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem
w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący.
152
Elsie Masson
�Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej
trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie
były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte
resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak
on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant
ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia,
rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym
czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał
radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co
więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu,
ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie
bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko
opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym
tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć:
ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem
chcę to mieć zrobione dobrze.
G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie
tam Pan dalej pracował nad biografią?
MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt
związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University
of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych
dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć
z tekstem opisującym, na co mam rok czasu.
G K H : Czy ten zbiór jest duży?
M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych,
ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli
mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest
częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych
fotografiach sławnych antropologów.
G K H : Życzę więc powodzenia.
Grażyna Kubica-Heller
Wpływ kobiet na życie i dzieło
Bronisława Malinowskiego*
Helen Wayne (Malinowska)
Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo
stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki,
dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie
były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń
i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy
córki, z których ja jestem najmłodsza.
Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta
zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała
do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za
wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających
się.
Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35
poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło
wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce.
Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część
kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar
chii austro-węgierskiej.
W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim
wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper,
zdrobniale Bronek lub Bronio.
Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie)
bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów
nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko
opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on
* Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk
.Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no.
3 Michaelmas 1984
wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło
wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze
znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie
tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk.
We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on,
jak i jego dzieło.
Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał
się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny
i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego
ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy
byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na
pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast
polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie.
Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem
naszych rodziców.
Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji
i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak
ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej,
spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła,
siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz
zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube
brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta.
Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58
lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam
sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows
kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz
wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali
w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe
153
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca57aeceab4c40b9c7fd75d4dfbbea2f.pdf
21e24ff76f954599b196ebccc0a655ba
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3695
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3472
Title
A name given to the resource
Rozmowa z Michaelem Youngiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.149-153
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kubica-Heller, Grażyna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być
Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to
krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch
był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić
notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro
wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam
wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że
przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były
niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą
koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago
wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie
sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego
opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael
Young.
GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw
szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników".
H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone
i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że
dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą
książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to
zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane
go dziennika.
G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie
tylko na kilka dni?
HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego
człowieka pewne okoliczności...
GKH: Zapraszamy.
Grażyna Kubica-Heller
Rozmowa z Michaelem Youngiem
G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią
Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego
malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem
w pracy terenowej?
M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich
studiach w University College w Londynie we wczesnych
latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek
była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy
kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą
czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej
Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo
gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można
było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako
młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe.
Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale
nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem
trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to
nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając
do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant
ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do
University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego
Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af
ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie
Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis
Kabery wysłała mnie do australijskiego National University,
gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną
rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też
zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz.
południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny
z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki
z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem
wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo
dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani
myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie
o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii
Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed
mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok
do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono,
oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych,
które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny.
Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie
myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy
zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat
możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom-
Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu
149
�nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono
grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego,
który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego
pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem
pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się
tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym
poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach.
Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś
w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie,
abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika
itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991
roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za
napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie
zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie
wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do
namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak
tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po
prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie
można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana
poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę
po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku
mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem
nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się
że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi
materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu
resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie
mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału.
Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na
skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru
jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać
zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał
było wartościowe.
G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta
w Polsce?
M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen
cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni
w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień.
G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty,
a co Pan znalazł?
MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię
po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest
to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden
biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się
polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani
pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę,
dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo
tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się,
że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry
lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat,
lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem
się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem
tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich
listów, które Pani opracowała.
Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał
Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona
zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię:
Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War
szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem
odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku.
G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski
żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to
miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć
kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może
się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy
odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ?
MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby
usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc
w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie
wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie
był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta.
G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości
Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą?
M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego
dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych
M-M
.
Fragment rękopisu B. Malinowskiego
150
VwoA..
U— ¿'L
*j'.v.
i~-L ik.
t
UÍKI
*.\
-7.3fe.ri/•><v^_ j
l...
^ _.
.yH.
^
ta
^
J-J
^
Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos)
.
!
i
j
�kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go
ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście
wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub
w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie,
Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie.
Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych,
których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy
niscy.
G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła
pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym.
M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż
o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału
odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę.
Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej
Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek
0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne
portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo
demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia.
G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows
kiego, co było dla Pana dziwnego?
M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki
z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie
mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej,
ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych
willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam
lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie
opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś
my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta,
jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie
w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens.
G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego
jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią
1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa?
M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele
podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje,
w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak
przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi
wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury
w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się
stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina
swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia
z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki
Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica
mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie
wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj
obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs
ca, nie wiadomo dokąd pójść...
G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może
Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ?
MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale
nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to:
A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst
kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ
ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek
tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne
sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych
podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery
człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego
szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za
chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś
Helena Wayne (Malinowska), 1992
draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards:
w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie
była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa
łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co
fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie
wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż
Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był
coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę
osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał.
Dlatego staje się bardziej odległy.
!
G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być
istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako
uczonych i nas jako ludzi?
M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania
terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg
łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek
z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do
nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One
nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo
wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju
ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam
widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi
pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz
bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku
Kiriwina, którego nie umiem odczytać.
Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej
więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko
a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe,
drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do
strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład:
sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie
dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros
towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy
na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu
zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje
samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze,
a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się
rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie
151
�Bronisław Malinowski na Trobriandach
opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie
pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu,
aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla
nas.
G K H : A Malinowski dla nas ludzi?
M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo
nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym
sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz
nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć.
Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II
wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie
części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do
głowy. Byłby tym przerażony.
Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa,
aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał
i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą
i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym
politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście
po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju
lekcja.
G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia,
czy też był to światopogląd czysto intelektualny?
M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej,
poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii
Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal
idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz
ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim
imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości
narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się
działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej
dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi
Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego
przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał.
Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki
sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi
się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się
z jego wcześniejszego doświadczenia.
G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był
Polakiem, ale raczej Galicjaninem?
M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy
Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie
mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy
określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego
polskiego pochodzenia.
G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan
zakończyć pracę nad „Dziennikami"?
MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę,
żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem
w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący.
152
Elsie Masson
�Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej
trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie
były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte
resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak
on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant
ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia,
rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym
czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał
radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co
więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu,
ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie
bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko
opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym
tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć:
ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem
chcę to mieć zrobione dobrze.
G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie
tam Pan dalej pracował nad biografią?
MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt
związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University
of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych
dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć
z tekstem opisującym, na co mam rok czasu.
G K H : Czy ten zbiór jest duży?
M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych,
ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli
mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest
częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych
fotografiach sławnych antropologów.
G K H : Życzę więc powodzenia.
Grażyna Kubica-Heller
Wpływ kobiet na życie i dzieło
Bronisława Malinowskiego*
Helen Wayne (Malinowska)
Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo
stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki,
dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie
były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń
i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy
córki, z których ja jestem najmłodsza.
Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta
zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała
do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za
wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających
się.
Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35
poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło
wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce.
Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część
kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar
chii austro-węgierskiej.
W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim
wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper,
zdrobniale Bronek lub Bronio.
Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie)
bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów
nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko
opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on
* Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk
.Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no.
3 Michaelmas 1984
wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło
wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze
znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie
tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk.
We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on,
jak i jego dzieło.
Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał
się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny
i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego
ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy
byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na
pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast
polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie.
Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem
naszych rodziców.
Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji
i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak
ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej,
spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła,
siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz
zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube
brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta.
Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58
lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam
sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows
kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz
wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali
w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe
153
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4882df16d6f1095bec2bbb9b65697574.pdf
b62ce1cb04571e3263715e5c710bd11e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Książki
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5664
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5266
Title
A name given to the resource
Rozmowy o polityce na targowisku / Kultura polityczna Polaków
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Malewska-Szałygin, Anna
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Kultura polityczna Polaków, red. B. Gołębiowski, Łomża, Oficyna Wydawnicza „Stopka"
2004, s. 387-410.
Anna Malewska-Szałygin
Rozmowy o polityce na nowotarskim targowisku (2001 r).
Terminem kultura polityczna,
określano
popularnym zwłaszcza w publikacjach z lat 70.,
„postawy wobec polityki", czasem także „wiedzę o polityce i ocenę faktów",
„wzory zachowań politycznych", „normy postępowania w życiu publicznym" lub „zespól
1
treści ideologicznych" . Ja chciałabym zaproponować spojrzenie z innej strony. Jest to ujęcie
językowe, bo tematem są rozmowy, ale nie językoznawcze. Chodzi o słowo splecione z
działaniem, o ten aspekt języka, który jest związany z mową i określany w fundamentalnym
rozróżnieniu de Saussure'a (1991) francuskim słowem parole, przeciwstawianym langue rozważaniu języka jako systemu znaków. A więc polem moich zainteresowań jest dyskurs o
polityce - potoczne rozmowy na temat polityki.
Targowe rozmowy o polityce.
Rozmowy
na
nowotarskim
targowisku
prowadzone
były
w
tygodniach
poprzedzających wybory parlamentarne w październiku 2001 r. Część z nich to wielogłosowe
debaty obejmujące kilku, niekiedy zmieniających się rozmówców. Niektórzy z nich mieli
poglądy podobne, inni przeciwstawne, co czyniło dyskusję bardziej ożywioną. Część z nich
była nieco pod wpływem alkoholu, którym „rozgrzewali się" sprzedając konie, prosiaki,
kożuchy, kapcie i inne towary. Byli to najczęściej ludzie w średnim wieku, ale było też kilka
osób po 70, w większości kobiet, których wypowiedzi charakteryzował duży dystans do
spraw bieżących, spojrzenie z perspektywy przeżytych dziesięcioleci i przez pryzmat
gospodyni. Swoje sądy ujmowały zwykle w zwięzłe, dosadne słowa.
Targowisko (podobnie jak bar) jest miejscem, gdzie ludzie często rozmawiają o
polityce, zwłaszcza na kilka dni przed wyborami. Tradycyjna etnograficzna metoda pukania
do domów w wybranej wsi (lub kilku wsiach) nie sprawdzała się w przypadku naszego
tematu badawczego, rozmowy były wymuszone i bezbarwne. Wybór targowiska okazał się
bardzo trafny.
Z łatwością udawało się zainicjować rozmowę na temat preferencji
wyborczych, a często po prostu włączyć się w zasłyszaną mimochodem rozmowę.
1
Te określenia są elementami definicji kultury politycznej zaprezentowanych przez Irenę Kamińską-Szmaj w
artykule Co to jest kultura polityczna? (1994).
1
�W latach 1999-2000 we wsiach powiatu Nowy Targ prowadzone były badania
2
dotyczące rozumienia pojęć należących do
języka politycznego . Wówczas badacze w
oparciu o szczegółowy kwestionariusz starali się odtworzyć lokalne rozumienie takich pojęć
jak: polityka, demokracja, państwo, wybory, prezydent i in. Cel badań rozpoczętych w 2001 r.
3
był inny. Chodziło o uchwycenie specyfiki lokalnego, góralskiego języka rozmów o polityce .
Zatem technika badań zakładała jak najmniejszą ingerencję badacza po to, by zmniejszyć jego
wpływ na treść, a zwłaszcza formę wypowiedzi.
Badacze nie byli zaopatrzeni w
kwestionariusz. Zaczynali rozmowę od pytania na kogo będzie Pan głosował?, a potem brali
udział w spontanicznie rozwijającej się dyskusji, starając się doprecyzować wypowiedzi.
Zalecenie minimalnej ingerencji dotyczyło nie przerywania toku rozmowy kolejnymi
pytaniami, jednakże udawanie, że
badacza nie ma, ukrywanie jego udziału w dyskusji
byłoby niezgodne ze współczesnymi zasadami prowadzenia badań antropologicznych
(Tokarska-Bakir 1995), a przy tym byłoby nienaturalne. Milczący badacz przysłuchujący się
rozmowie zostałby zapewne posądzony o inwigilację. Toteż kolejne zalecenie dotyczyło nie
ukrywania własnych poglądów politycznych. Jeśli udział badacza w targowej dyspucie miał
być naturalny, powinien on tak jak inni uczestnicy ujawnić swoje przekonania. Efekt tej
dyrektywy był nadspodziewany, deklaracja głosowania na partię taką jak np. Platforma
Obywatelska, na którą nikt z targowych dyskutantów nie zamierzał głosować, budziła
oburzenie (wyrażane w nieparlamentarnych słowach) i niezmiernie ożywiała rozmowę.
Prezentując
wyniki badań zdecydowałam
się, zgodnie z zaleceniami
analizy
dyskursywnej, na uporządkowanie materiału według wyrażeń najczęściej powtarzających się
w naszych rozmowach. Zaczynam od stwierdzeń najpowszechniejszych, ale przedstawiam też
te pojawiające się rzadziej i takie, które występują zupełnie jednostkowo. Staram się
zaznaczać dla jakiej grupy rozmówców (wiek, wykształcenie, płeć) charakterystyczne są dane
sformułowania i nakreślić kontekst sytuacyjny, w jakim padają. Odwołując się do szerszego
kontekstu
historyczno-polityczno-gospodarczo-społecznego
próbuję
uchwycić
myśl
zamkniętą w takie właśnie, a nie inne słowa.
Rząd się nie sprawdza! - to najczęstsza opinia. Te słowa pojawiły się właściwie w
każdej wypowiedzi. Do czego się odwołują? Otóż, jak się okazuje, podstawą oceny rządu jest
sprawność w sferze gospodarczej. Sprawdzianem dla kolejnej ekipy rządzącej jest obniżenie
poziomu bezrobocia, poprawa zarobków, rent i emerytur, jednym słowem dobrobytu
2
Język polityczny to według autorów Rytualnego chaosu (1997) język jakim mówią się o polityce tzw. elity
symboliczne przemawiające przez media.
Według przytaczanego już rozróżnienia język rozmów o polityce to język potoczny, jakim mówią o sprawach
polityki ludzie nie należący do klasy politycznej, ani do elity symbolicznej i świata mediów..
3
2
�społeczeństwa, a zwłaszcza, jak mówią nasi rozmówcy: prostego narodu czyli ludzi
niewykształconych, mieszkających na wsiach i w małych miastach. To spostrzeżenie
współgra z tezą, że poczynania władzy odnoszone są do sfery gospodarczej i w relacji do niej
oceniane. Powszechne w rozmowach z mieszkańcami
wsi utożsamienie
polityki z
4
gospodarką jest znaczące. Polityka rozumiana jako abstrakcyjne rozważania dotyczące
idealnego ustroju spraw państwa jest poza ich zasięgiem. Oni tak o niej nie myślą. Często
5
używane przez nich metafory porównujące rząd do gospodarza (premier to un jest jak gazda,
na gazdówce) lub ojca rodziny (un jest głowa - jak ojciec w rodzinie) pozwalają stwierdzić, że
dla ludzi słabiej wykształconych, mieszkających na wsi polityka to gospodarowanie
państwem, odbywające się według tych samych zasad co zarządzanie gospodarstwem.
Naturalne jest zatem, że sprawdzian umiejętności
gospodarowania jest podobny
-
ekonomiczny.
Kryzys pański
gospodarki jest
czysty! Dobrym
opowieść
80-cioletniej
przykładem
oceniania władzy
mieszkanki Łopusznej.
przez pryzmat
Jest to
historia jej
doświadczeń, zaczyna się w latach dwudziestych, a kończy współcześnie: Przed wojną no to
było nam nieźle, no byli biedniejsi, byli bogatsi, ale dobrze było - zapłacił podatku 20 zł to
sprzedał owcę za 20 zł i więcej go nic nie obchodziło. Co chciał to kupił, co chciał to miał.
No, za Niemców,
to później było źle. Oni nam zabierali: a to śmietany, mleko, grule, wszystko
trza było oddawać, no to jus ciężko, nie było nawet nieroz co jeść. No później te łosiem roków
[1945-1953] po wojnie to było cięsko nim się to wszystko trochę dźwigło do góry. No a
później
(...)
przepracowała
naprawdę nie było źle i zarobiło się, bo przecie robota była - ja
przecież
6
te 33 roki w kombinacie , no to nie było źle - możno było się najeść i kupić co,
bo niedrogo było. No a później, jak ta „Solidarność"
objęła [rządy], no to kryzys pański
czysty!!! Przemiany władzy są tu przedstawiane z powszechnie przyjętej perspektywy jakości życia rolników i ich dobrobytu. Dobra władza nie zabiera za wiele, daje ludziom
pożyć, stwarza im takie warunki, żeby mogli zarobić. Nie musi dawać specjalnych osłon
socjalnych, ważne, żeby tak zarządzała gospodarką, aby człowiek mógł zarobić i żeby ceny
towarów nie były tak wysokie, że dochody na nic nie starczajom. Na koniec warto zwrócić
4
O tym, że mieszkańcy wsi rozmowę o polityce od razu zamieniają w rozmowę o gospodarce i ekonomii pisał
Piotr Kędziorek (1996).
O przydatności analizy używanych metafor w procesie interpretacji wypowiedzi piał Lakoff (1988) oraz
Ohnuki-Thierney (1991) i inni.
Mowa tu o Kombinacie Przemysłu Obuwniczego „Podhale", powstałym w 1955 (Dzieje...1991),
zatrudniającym ok. 7.000 pracowników - największym zakładzie produkcyjnym Podhala, instytucji, w której
górale mogli posmakować luksusu pracy etatowej, regularnych zarobków, opieki socjalnej. Szybko się do tej
stabilności finansowej przyzwyczaili i boleśnie odczuli upadek kombinatu w 1992 r. Do tej spra wy wielokrotnie
nawiązywali w rozmowach.
5
6
3
�uwagę na określenie: kryzys pański
czysty - łączy ono język mediów od lat 70-tych
mówiących o zmianach gospodarczych
w Polsce w kategoriach kryzysu, z często
powtarzanym na Podhalu (i nie tylko) wyrażeniem krzyż pański [mieć z czymś lub kimś krzyż
pański - oznacza mieć poważne i długotrwałe kłopoty]. Ta urocza zbitka nader syntetycznie
podsumowuje proces transformacji ustrojowej.
Oni sprzedali Polskę - jest to kolejny często powtarzający się motyw. Ten zarzut
dotyczył wyprzedawania majątku narodowego,
a zwłaszcza zakładów produkcyjnych,
zagranicznym inwestorom. Obejmował też ulgi podatkowe dla zagranicznych supermarketów,
które spowodowały osłabienie rodzimego handlu, a także import żywności powodujący, że
polski rolnik miał problemy ze zbytem. Pojawianie się formułki oni sprzedali Polskę prawie
w każdej rozmowie jest zadziwiające. Najczęściej nasi rozmówcy patrzą na sprawy polityki
przez pryzmat dostatku czy raczej przetrwania własnej rodziny, sprowadzają problemy
polityki do własnego podwórka i garnka (do którego nie mają co włożyć), a tu taka troska o
dobro wspólne, ogólnonarodowe. Sprzedaż majątku narodowego, wkraczanie obcego kapitału
kojarzy im się z okresami zależności, często przy tej okazji przywołują sytuację Polski pod
zaborami, ale najczęściej, zwłaszcza ludzie starzy, odnoszą ją do doświadczeń okupacji
niemieckiej i
zubożenia polskiego społeczeństwa poprzez odprowadzanie zysków do
Niemiec. Polakom pozostawała wówczas ciężka, źle opłacana praca, bez udziału w
wypracowanych dochodach. Strach przed powtórzeniem się tej sytuacji widać wyraźnie w
słowach starej kobiety: To mi się najgorzej nie podoba, że oni własność wyprzedają. Jak oni
se wyobrażają, że zrobią
nas Poloków i tych śtarsych i tyk młodyk niewolnikami innym
krajom!!! Tak będzie, jak oni wyprzedadzą co majom najlepsze. No to czym będziemy jak nie
niewolnikami? To mi się straśnie ni podobo i przeważnie tym starym syćkim się nie podobo.
Warto doprecyzować kim są oni, którzy sprzedają polski przemysł.
Oni się sami powybierają.
Oni to ci na górze lub ci przy władzy bardzo rzadko
nazywani są politykami. Oni są grupą hermetyczną, odległą, na którą zwykły człowiek ma
nikły wpływ. Takie przekonanie może szokować w sytuacji gdy od 1989 r. posłowie i radni
wybierani są w wolnych, wielopartyjnych wyborach. Tymczasem oświadczenie oni się sami
powybierają
należy do arsenału sformułowań najczęściej powtarzających się w rozmowach.
Na pytanie badacza: czy nie ma sposobu żeby wybrać dobrych ludzi? Kobieta w średnim
wieku, z wykształceniem średnim zawodowym odpowiada: to już od nich zależy, nie od nas, a
od nich. Niech się wybierają! Przyparty do muru pytaniami: czy to znaczy, że wybory są
fałszowane?
mężczyzna l . ok. 50, ze średnim wykształceniem odpowiada: w ostatnich
wyborach do rad niezależni obserwatorzy stwierdzili, że głosowało 30%, a oficjalnie podali,
4
�że 60%. Dalej jest fałszowanie
wyborów. Przypadków oskarżeń o fałszowanie wyborów
odnotowałam zaledwie kilka, natomiast oświadczeń, że politycy powybierają
się sami
usłyszeliśmy bardzo wiele. Wypowiadający je często dodają mętne uzasadnienie, jak 80letnia kobieta z Łapsz Wyżnich, z wykształceniem podstawowym: Idziem do kościoła rano i
skreślim tam mniej więcej kogo rozumiem, a oni kogo chcą to sobie wybiorą, a to co my
skreślimy to i tak idzie gdzieś. Nie tak jest?
Wybory często postrzegane są jako swego rodzaju rytuał czy powinność, realny
związek między indywidualnym wyborem człowieka a oficjalnymi wynikami wyborów jest
luźny. Dlaczego tak jest? Sądzę, że pięćdziesiąt lat przyzwyczajenia do praktyki wyborczej
zalecającej głosowanie „bez skreśleń", gdzie samo wejście do kabiny wyborczej, za kotarkę,
jak mówią nasi rozmówcy, było uważane za brak zaufania do socjalistycznej władzy nie jest
tu bez znaczenia. Człowiek, który jednak pragnął skorzystać z możliwości „wolnych
wyborów" (jak wówczas nazywano wybory do sejmu, obecnie przez socjologów nazywane
„kontraktowymi") mógł co najwyżej dokonać niewielkich przesunięć na liście wyborczej
układanej wcześniej przez stronnictwa: PZPR. ZSL, SD. Skutek wymagającego odwagi
wejścia do kabiny był żaden. Przekonanie o tym, że wybory nic nie zmienią, a udział w nich
jest obowiązkiem jest niewątpliwie skutkiem doświadczeń z czasów PRL, ale nie tylko.
Sądzę, że związane jest także z obecnie stosowaną ordynacją wyborczą, która przewiduje
głosowanie na listy partyjne. Wyborca zakreślając nazwisko swojego kandydata oddaje głos
na partię (lub formację bezpartyjną). To, który z kandydatów będzie ją reprezentował jest
wynikiem wewnętrznej roszady dokonywanej po wyborach. Kolejną przyczyną przekonania
o bezsensowności wyborów jest układ okręgów wyborczych. Zwłaszcza w przypadku
wyborów lokalnych okręgi jedno-mandatowe mogłyby, jak się wydaje, poprawić sytuację.
Wymieniając czynniki historyczne i polityczne, które ukształtowały przekonanie o
tym, że wybory nie dają wpływu na władzę, warto podkreślić też zjawisko kulturowe o
bardzo starych korzeniach. Mam na myśli archaiczny sposób postrzegania władzy, o którym
pisali np. Van der Leeuw (1978) i M . Eliade (1994), który J. J. Roux (1988) nazywa
7
monarchicznym, a Michel Fouault (1998) opisem władzy w terminach suwerenności . Sfera
władzy jawi się w nim jako odległa od świata zwykłych ludzi, rządząca się własnymi
prawami, mająca swoją wiedzę tajemną, niedostępną
dla ludzi spoza jej kręgu. Tak
postrzegana władza różni się od społeczeństwa ontologicznie, jest bytem innego rodzaju,
często związanym z rzeczywistością sacrum przeciwstawianym profanum poddanych. W tym
7
Foucault przeciwstawia dwa sposoby mówienia o władzy: w kategoriach suwerenności i dyscypliny (1998, s.
45).
5
�wizerunku źródłem władzy jest sacrum, które informuje o swoim wyborze poprzez znaki,
potwierdzone następnie rytuałami takimi jak koronacja czy „pomazanie" olejem świętym
(Roux 1988). Zwykły człowiek może odczytać znaki, ale nie dokonuje wyboru władzy, nie
może mieć na nią wpływu. Może zachować nadzieję, że władza zechce okazać się dla niego
łaskawa. Poddany może przedsiębrać rytualne działania w celu przebłagania czy zaklinania
jej, ale ona i tak pozostanie niezależna, poza zasięgiem jego działań, nie w jego mocy.
Oczywiście nasi rozmówcy nie uważają władzy za związaną ze sferą sacrum. Władza została
sekularyzowana już dawno, pozostał natomiast nawyk myślenia o niej jako o sile wyższej
oddziałującej na człowieka jednostronnie i zwykle wobec niego nieprzychylnej.
Oświeceniowa koncepcja „umowy społecznej" i wyboru reprezentantów rządzących w
imieniu ludu jest przeciwstawną wizją, wcielaną w życie przez twórców konstytucji Stanów
Zjednoczonych, a w Europie upowszechnianą po rewolucji francuskiej 1798 (Hobsbawm
1990, Mill 1995 i inni). Przysłuchując się naszym rozmowom, można odnieść wrażenie, że jej
echa pojawiają
się jedynie w wypowiedziach mężczyzn ze średnim wykształceniem
technicznym lub wyższym.
Głosować trza iść. Patrząc z tej perspektywy nieistotne jest na jaką partię obywatel
będzie głosował ważne jest dopełnienie rytuału. To przekonanie wyrażali wprost zwłaszcza
ludzie starzy i słabo wykształceni. Niektórzy
byli przekonani o tym, że wybory są
obowiązkowe: to jest przymus, że każdy musi iść, a jak nie idzie to oni po człowieka
przyjdą-
mówiła starsza kobieta. Inni przywoływali motywacje patriotyczne: pójść pójdę, bo jako
Polka, no to muszę. Większość jednak podkreślała, że choć głosować trza iść, powinno się to
niestety nie wiadomo na kogo, to jest obowiązek obywatela iść głosować, ale nie wiemy kogo
wybierać. Dlaczego nie wiadomo? Powodów jest kilka. Podstawowy to taki: w ostatniej
dekadzie istnienia PRL, coraz popularniejsze było przekonanie, że sposobem usunięcia
różnych nieprawidłowości w życiu publicznym i niewygód w życiu gospodarczym będzie
wymiana ekipy rządzącej z komuchów (jak nasi rozmówcy nazywali ówczesne elity rządzące)
na Solidarność. Obecnie już wiadomo, że obie formacje się nie sprawdziły, bo obie kradły po
równo. Zapytani o preferencje wyborcze sprzedawcy na targu (lat około 50) mówią: SLD?
Będą kraść jak tamci, tylko nie mają już co ukraść, bo „ Solidarność " już wzięła co było
najlepszego. Unia Wolności oni już dali nam taką wolność, że uch! Może SLD? Oni przejdą,
bo małymi kroczkami do władzy idą, ale dużymi krokami wylecą z rządu - bardzo trafnie
prorokował w 2001 r. mężczyzna ze średnim wykształceniem.
Może coś się zmieni w tej Polsce.
Te słowa padały zawsze jako komentarz -
uzasadnienie dlaczego pomimo braku wiary w skuteczność wyborów nasi rozmówcy brali w
6
�nich udział. Racjonalnie rzecz biorąc nie wierzyli w realne skutki głosowania, co jest
zrozumiałe
w
świetle
ich przekonań
opisanych
wcześniej,
ale
mieli
NADZIEJĘ.
Doświadczenie poprzednich wyborów jej przeczyło, ale nie było w stanie podważyć
nieracjonalnej wiary w lepsze jutro. Trudno przyjąć, że będzie jeszcze gorzej gdy rolnictwo
całkiem leży, a zakłady posprzedawali, pozostaje wierzyć, że będzie lepiej: może coś się
zmieni w tej Polsce, ta partia co teraz jest to nic nie zrobiła, ci poprzedni co tam byli - też.
Ot, posprzedawali
to i tamto. Oni tylko kłamią - to kłamczuchy, biedę w kraju zrobili jak
cholera.
Oni ino grabiom do siebie. To wyrażenie należy chyba do rekordzistów jeśli idzie o
ilość powtórzeń. Wypowiedź ta dotyczy rządu i ludzi władzy, którzy najczęściej nazywani są
krótko oni. Przekonanie o działaniu dla własnej korzyści, a nie dla dobra wspólnego, było
wyrażane powszechnie zarówno przez ludzi słabo wykształconych: każdo kuro ku sobie
grzebie, każde grabie ku sobie grabiom lub inaczej: oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą,
na wieś, na tych robotników, chłopów w ogóle nie patrzą jak i z wykształceniem średnim:
złodziejska władza - ustawę w sejmie se przegłosuje za 3,5 mld zł, kupi ustawę i zrobi taki
podwójny biznes. Wypowiedzi ludzi lepiej wykształconych świadczą o ich zorientowaniu w
bieżących wydarzeniach - potrafią wskazać przykłady prywaty i korupcji, jakich dopuszczają
się politycy. Ludzie mniej wykształceni utyskując na władzę chętnie korzystają z ogólników i
wyrażeń pochodzących z języka propagandy PRL-u, jak np. charakterystyczna dla tamtego
okresu zbitka słowna robotników i chłopów. Sentencja o grabiach, które grabią do siebie
pojawiała się kilkakrotnie w wypowiedziach ludzi starych. Ton, jakim była wygłaszana,
pozwala sądzić, że należy do potocznych prawd - podstawowych, ogólnie znanych, zasad
działania władzy. Tego rodzaju prawa odnoszą się do władzy jaka istnieje zawsze i wszędzie,
do władzy w ogóle. Skąd pochodzi przekonanie, że władza kradnie? Podstawą jest obserwacja
gospodarczej sytuacji w kraju. Wszyscy płacą podatki (rolnicy odczuwają to bardzo wyraźnie,
sprzedawcy na targowisku również), a pieniędzy na renty, emerytury, służbę zdrowia, pensje
w placówkach budżetowych nie ma - nasi rozmówcy uważają to za podstawowy dowód na
rzecz tezy, że władza kradnie. Afery pokazywane w telewizji, komentowanie zeznań
podatkowych polityków - to kolejne argumenty stanowiące materiał dowodowy w tej
sprawie. Szczególnie bolesną dla naszych rozmówców jest informacja o poborach, jakie
przyznawane są posłom, radnym, burmistrzom, wójtom, członkom rządu i innym urzędnikom
państwowym. Trudno tu użyć określenia kradzież, gdyż są to legalnie przyznane pensje, diety
itp. jednak dysproporcja pomiędzy dochodami naszych rozmówców a poborami urzędników
jest tak wielka, że powszechnie uważana jest za złodziejstwo sankcjonowane prawem i budzi
7
�straszne rozgoryczenie: Telo ich w rządzie jest i telo im brać miesięcznej pensji. Po co telo
tych urzędników, gdy bieda na świecie jest. Niech se dadzą mniej, a podzielą się z innymi. W
tej wypowiedzi człowieka w średnim wieku, z zasadniczym wykształceniem rolniczym,
słychać niechęć do złej władzy, która działa dla własnej korzyści i marzenia o dobrej, która
powściągnie swoje apetyty i da żyć ludziom. Propozycję naprawy państwowych finansów
przedstawia 75-letnia góralka, z przedwojennym, czteroklasowym wykształceniem: Bierą po
te 15, 16 tysięcy, a nom, biedocie to 470 [zł] renty dajom, bo jesce trza tej biedocie ująć, a
kiej by oni se ucięli, to by tej biedy nie było na świecie. Niech oni se ubierą trochę z tej kieseni
hrubej, a puscą tak na tą biedotę, to będzie lepiej na świecie. Takie postawienie sprawy jest
związane z tradycyjnym obrazem władzy i z przekonaniem, że istnieje władza zła, która dba o
siebie i władza dobra, która dba o społeczeństwo, na wzór dobrego i złego króla, o którym
pisał Roux. Na tym czarno-białym podziale opiera się też legenda Janosika oraz wiele
kampanii przedwyborczych. Warto też zwrócić uwagę na sformułowanie niech se dadzą
mniej. Wyrasta ono z przekonania, że politycy sami ustalają swoje pobory. Jest ono nie
pozbawione prawdy, bowiem zarówno radni w gminach jak i posłowie sami zatwierdzają
wysokość diet i innych dochodów, jakie czerpią z piastowanych funkcji. Ten fakt jest dla
naszych rozmówców ważnym argumentem potwierdzającym, że mamy tu do czynienia z
sankcjonowanym prawnie okradaniem społeczeństwa, z władzą, która grzebie pod siebie.
Zdanie: niech se dadzą mniej współgra z oni się sami powybierają,
w obu przypadkach
władza jest samodzielna, żeby nie powiedzieć samowolna, a Szary Człowiek nie ma na nią
żadnego wpływu - może jedynie żywić (płonną) nadzieję, że władza się sama powściągnie,
co wydaje się naszym rozmówcom wątpliwe wobec powszechnie znanych, odwiecznych,
potocznych zasad działania władzy.
Radzą, radzą a to na nic idzie. Kontynuując rozważanie cytowanej wypowiedzi warto
przytoczyć jeszcze kolejny fragment rzucający światło na potoczną wiedzę o władzy. Oni idą
na dietę, dietę bierą, setke na dzień mo taki i tam radzą i radzą i wse to na nic idzie, wse idzie
do powietrza, jak dym. Nie wszyscy nasi rozmówcy wyrażali ten pogląd tak poetycko jak ta
starsza kobieta, ale w wielu rozmowach pojawia się sugestia, że politycy, z zwłaszcza
parlamentarzyści to darmozjady. Oczywiście, to przekonanie opiera się na charakterystycznej
dla rolników i robotników wizji pracy. Za pracę uważają przede wszystkim pracę fizyczną najczęściej wytwarzanie jakiegoś produktu materialnego: żywności, butów itp. Pracą są też
usługi takie jak budowanie domu czy prowadzenie gospodarstwa. Ważne, żeby efekt pracy
był widoczny i wymierny, podlegający rozróżnieniu na dobrze i źle wykonaną pracę.
Wątpliwe jest, czy polityk jeżdżący dobrym samochodem z bankietu na bankiet w ogóle
8
�pracuje. Za pracę nasi rozmówcy są skłonni uznać udział w obradach sejmu, jednak
transmisje z sali sejmowej, które jesienią i zimą rolnicy często oglądają, przekonują ich, że
posłowie jeśli pracują to źle, bo ławy sejmowe są puste. Absencja posłów oznacza ich nie
przyjście do pracy, co dla ludzi wdrożonych do wymogów regularności pracy np. w
kombinacie obuwniczym jest jednoznaczną przyczyną zwolnienia: Mnie to krew zalewa jak
widzę ten Sejm. Jak pani idzie do pracy, to ma pani obowiązek i jak pani do roboty nie
przyjdzie,
to wyleją, a tam, jakieś prawa mają ustalać, pińć
osób siedzi w ławach, jeden
pieprzy sam nie wie co i co to jest Sejm? Kopa w dupę im i do domu. Ludzie w średnim
wieku, z wykształceniem średnim podkreślają także, że
efekty pracy parlamentarzystów
jakimi są ustawy, a szerzej prawo są produktem niskiej jakości. Ujmują tę oceną w dosadne
słowa: w Polsce jest prawo do dupy.
Za komuny było lepiej. Kolejnym z najczęściej powtarzających się zwrotów jest
zdanie: za komuny było lepiej. Należy tu wyraźnie podkreślić, że nostalgia za czasami PRL,
szeroko opisywana w
literaturze
socjologicznej
[Nim
będzie...(1997),
PRL...(2001),
Nostalgia.. (.)] jest zjawiskiem różnorodnym. Czym innym jest młodzieżowa moda na stroje,
muzykę czy polskie komedie z tego okresu, czym innym wypowiedź górala handlującego
odzieżą
na targowisku. Skupiając się na góralskiej wersji nostalgii za PRL-em warto
podkreślić, że
stwierdzenie za komuny było lepiej prawie we wszystkich przypadkach
pojawia się z uzupełnieniem:
bo każdy
miał pracę.
Górale wielokrotnie mówili o
mankamentach dawnego ustroju. Nawet niewykształceni ludzie mówiąc o korzyściach
zmiany wymieniali: opuszczenie terytorium Polski przez radzieckie wojska, zwiększenie
swobód religijnych i ułatwienia w prowadzeniu prywatnej działalności gospodarczej. Było to
dla mnie zaskoczeniem - mieszkańcy mazurskiej gminy, w której prowadziłam badania w
latach 1994-1996, wracając pamięcią do kolejnych dekad PRL-u albo chwalili ten okres, albo
narzekali na niesprawiedliwość w rozdziale środków do produkcji rolnej, pralek czy
papierosów, ale nikt nie uważał za problem obecności obcych wojsk w Polsce. Zasadniczo
tęsknili do czasów PGR-ów. Nowotarscy rozmówcy w większości byli bardziej krytyczni
wobec PRL i jeśli w ich wypowiedziach pojawiał się ton aprobaty to dotyczył luksusu jakim
było stałe zatrudnienie. Dla nich największym problemem związanym z transformacją była
utrata etatowej pracy. Choć nie pasuje to do stereotypu górala - gazdy - właściciela własnego
gospodarstwa, kombinat obuwniczy „Podhale" zatrudniający około 7 tysięcy pracowników,
miał dla góralskich budżetów domowych ogromne znaczenie. Zarobki w nim nie były
wielkie, ale pewne i regularne - dawały poczucie, że bez względu na to czy letnicy dopiszą
czy nie, czy dobrze się sprzeda wyhodowane zwierzęta, na podstawowe potrzeby wystarczy.
9
�Utrata tej bezcennej stabilności skłaniała naszych rozmówców do stwierdzeń, że za komuny
było lepiej. Trzeba tu jeszcze dodać, że „Podhale" nie było jedynym zakładem produkcyjnym
w tym regionie. Fabryka nart w Szaflarach i zakłady produkcyjne i usługowe (jak domy
wczasowe FWP, państwowe restauracje, bary, sklepy) zatrudniały pracowników na etat i były
źródłem niewysokich, ale bardzo regularnych zarobków. Ta stabilność finansowa zasadniczo
odróżnia czasy PRL-u od obecnych. Oczywiście dziś można założyć własne przedsiębiorstwo
i zarabiać znacznie lepiej niż było to możliwe w czasach PRL-u, ale żadne przedsiębiorstwo
nie zagwarantuje takiej pewności finansowej jak ówczesna państwowa posada. To ona jest
wspominana z nostalgią, a nie ówczesny system: zarobiło się wtedy, bo przecie robota w
kombinacie była dla każdego.
przedsiębiorstwach
także,
Rolnicy
wspominając
indywidualni,
czasy
PRL-u
nie pracujący w państwowych
podkreślają
przewidywalność
ówczesnych relacji gospodarczych: przedtem jak my uchowali cosik, to my mogli sprzedać. A
dziś chowaj i proś się: cy kupi? cy nie kupi?, Przedtem na wózek [prosię] zabrali i ile ważyło,
tyle wypłacili.
Pojęcie komuna często używane przez naszych rozmówców odnosi się do systemu
polityczno-gospodarczego PRL, do władz PRL i całej ówczesnej rzeczywistości, czasem z
8
rozróżnieniem na kolejne dekady nazywane nazwiskami I Sekretarzy PZPR . Jest to pojęcie
dość nieostre, dlatego warto prześledzić je w kontekstach słownych w jakich się pojawia:
Za komuny było lepiej, bo każdy miał pracę - słowo komuna odsyła do ówczesnego sposobu
organizacji stosunków gospodarczych i związanej tamtym układem
ekonomicznym
rzeczywistości życia codziennego.
Komuna długów narobiła... - w tym kontekście chodzi o elitę władzy, grupę ówcześnie
rządzącą podobnie jak w sformułowaniu: komuna odeszła lub komuna upadła - odchodzi
dymisjonowany minister, upada rząd, który stracił votum zaufania. Zarzut, że władze PRL
obarczyły Polskę ogromnym długiem był jednym z najczęściej przytaczanych argumentów
przeciwko ówczesnemu systemowi i ówczesnej władzy. W sporach jakie prowadzili ze sobą
nasi rozmówcy często stosowaną odpowiedzią na ten zarzut były słowa: ale
„Solidarność"
teraz narobiła ich więcej przy czym „Solidarność" w tym kontekście oznacza rządy koalicji
partii wywodzących się z „Solidarności".
Za komuny to mnie stać było na traktor - tu określenie za komuny wydaje się być przede
wszystkim elementem periodyzacji przeszłości i wówczas byłoby synonimem za czasów PRL.
8
Periodyzacja dziejów według „władców" (tzn. za Gomułki, za Gierka itp.) potwierdza przypuszczenie, że w
naszych rozmowach pojawia się wiele elementów tradycyjnego modelu władzy.
10
�Pomimo, że w tym kontekście chodzi głównie o określenie czasu, można też doszukać się
pewnych odniesień wartościujących do ówczesnej sytuacji gospodarczej.
I wywalczyli my „Solidarność"
i doprowadziła
do biedy. Warto tu rozważyć
porównania pomiędzy władzą przed i po 1989 r. Takie porównania są zwykle wyrażane w
sposób bardzo emocjonalny, a to dlatego, że ze zmianą ustrojową zwaną przez naszych
rozmówców upadkiem komuny wiązano ogromne nadzieje przede wszystkim na poprawę
etyczną elit rządzących i całego życia polityczno-publicznego. Kolejne afery, w które
zamieszane były kolejne partie boleśnie unaoczniły płonność tych nadziei. Wiara w to, że
ludzie wywodzący się z dawnej „Solidarności" będą uczciwsi w polityce okazała się
nieuzasadnioną - stąd rozczarowanie: miało być niewiadomo co, a co jest? Bieda
narobili,
rozkradli Polskę, wyśprzedali. Po tych doświadczeniach i związanym z nimi rozgoryczeniu
pojawia się problem: na kogo głosować, nikomu teraz nie można wierzyć! Smutny bilans
pierwszej dekady nasi rozmówcy kwitowali słowami: za komuny kradli, ale i ludziom dali, a
ci teraz kradną, a ludziom nie dają. Ta wypowiedź odzwierciedla rozczarowanie faktem, że
partie po-solidarnościowe nie wprowadziły uczciwych ludzi do sfery polityki, zawiera też
obserwację dotyczącą obniżenia osłon socjalnych w porównaniu z latami PRL-u.
Tera bałagan, bajzel jest w tym kraju. Tak uważają wszyscy nasi rozmówcy. Mają na
myśli wzrost przestępczości, nasilenie się afer, nieprzestrzeganie
prawa. Bardzo często
uważają, że ma to zawiązek z kolektywną władzą, która jest niesprawna decyzyjnie i
rozmywa odpowiedzialność.
Zapytani wprost czy są zwolennikami demokracji nasi
rozmówcy odpowiadają twierdząco. Natomiast wielu z nich kilka zdań później
mówi: ale
żeby się, nowy Piłsudski narodził, to by on, kurwa, zrobił porządek. Tu za mordę trzeba, tu
inaczej nie da rady, za mordę wszystkich, cały naród i doprowadzić
do jakiego takiego
porządku, jak to zrobił Pinochet w Chile. Potrzeba silnej władzy, zgoła niedemokratycznej,
podyktowana jest przede wszystkim poczuciem zagrożenia. Przestępczość, ale przede
wszystkim ekonomiczna niepewność jutra są przyczynami marzeń o silnej władzy, która
zapanuje nad sytuacją, uczyni ją stabilną i przewidywalną. Mówienie o władzy w skali
państwa często opiera się na sądach wysnutych na drodze wnioskowania przez analogię w
odniesieniu do codziennych doświadczeń, do bliskich naszym rozmówcom, codziennych
sytuacji. Władzę porównuje się do gospodarza czy ojca w rodzinie, te analogie omówione w
akapicie początkowym pokazują, że wzorzec relacji władzy w skali mikro postuluje wzór
władzy w skali makro, która także powinna być skupiona w jednym ręku, odpowiedzialność
nie powinna być rozmyta, a decyzje muszą być podejmowane jednoosobowo. Podsumowując
warto zauważyć, że jedną z podstawowych cech władcy w modelu tradycyjnym jest
11
�jednoosobowe ponoszenie odpowiedzialności, której król nie może przesunąć na nikogo
(Roux 1988).
My się w politykę nie bawimy.
Ta deklaracja powtarzana była w prawie każdej
rozmowie. Zwłaszcza kobiety odżegnywały się od polityki, ale nie tylko one. Uczciwy
człowiek powinien pracować, a nie zajmować się politykowaniem. Warto przyjrzeć się
czasownikowi politykować, a zwłaszcza sytuacjom i kontekstom w jakich się pojawia.
Zwykle oznacza gadać po próżnicy jak w zdaniu: mój to jak pójdzie politykować
do
„Krokusa" [baru wiejskiego] to potem do roboty żadnej niezdatny. Politykowanie to próżna
gadanina, strata czasu, natomiast bawienie się w politykę oznacza chęć dojścia do władzy.
Jest to sytuacja bardziej obciążająca. Uczciwi ludzie nie pchają się do żłobu. Uprawianie
polityki to wejście w sferę, brudną, nieetyczną. Jeden z rozmówców powiedział nam
dosadnie: polityka to dziwka, zawierając w tym zdaniu i niemoralność oraz sprzedajność
polityków - cechy powszechnie przypisywane ludziom władzy przez naszych rozmówców.
Jo bym roz w ten telewizor pieprzła kamieniem. W sprawach polityki państwowej
najlepiej orientują się mężczyźni 30 - 60 letni ze średnim wykształceniem technicznym lub z
licealnym. Oni deklarują, że regularnie oglądają „Wiadomości" TVP1, często „Panoramę" i
„Teleekspres", niektórzy także programy publicystyczne. Nasi rozmówcy z reguły nie kupują
gazet, jeśli już to sobotnio-niedzielną „Gazetę Krakowską", a zwłaszcza jej podhalański
dodatek lub „Dziennik Polski" także z dodatkiem podhalańskim.
Starzy mężczyźni często deklarują, że słuchają I Programu Polskiego Radia, kobiety w
ich wieku częściej słuchają
„Radia Maryja", jak 75-letnia góralka z podstawowym
wykształceniem: Jo ani nie patrzę na te „Dzienniki"(jak
patrzała) tak to jo mom „Radio Maryja"
była tragedia tam w Ameryce - tom
to słucham, modlę się i nie pozierom tam. Wiele
osób nie mogło oglądać telewizji ponieważ buńczuczne wypowiedzi polityków, a jeszcze
gorzej ostre spory budzą w nich złość taką, że jak bym to wiedziała ze cie zabijem, to bym roz
w ten telewizor pieprzła kamieniem.
Targowa debata (wielce symptomatyczna).
Przykładem, gdzie wizerunek władzy okazał się bliższym
oświeceniowej
umowie społecznej jest gorąca dyskusja, w której brali udział mężczyźni relatywnie lepiej
wykształceni (technikum, liceum z maturą) i młodsi (40-50 lat). Wyraźnie widać różnicę
używanych wyrażeń. Widać też przeciwstawność poglądów i związaną z nimi odmienność
argumentów
9
zależną od opcji jaką przyjmują . Perspektywa, z której patrzą na spory
9
Analizy tej dwubiegunowej debaty targowej dokonuję w oparciu o zalecenia Argumantative Discourse
Martina Hajera (1995)
12
Analisys
�polityczne często jest kontynuacją tradycji rodzinnej wyniesionej z domu, a czasem wynikiem
decyzji, jakie podjęli
w
latach PRL-u: przynależności
do
PZPR lub
działalności
solidarnościowej. Przedstawiciele opcji pro-solidarnościowej mają inne preferencje wyborcze,
inaczej wspominają czasy PRL, inaczej oceniają polityków po 1989 r. I tak w 2001 jeden ze
sprzedawców, l . ok. 45, z maturą, deklarował, że zamierza głosować na „Prawo i
Sprawiedliwość", drugi uczestnik omawianej tu targowej rozmowy -pięćdziesięcioletni
sprzedawca, także z wykształceniem średnim zamierzał głosować na SLD argumentując: mam
zaufanie do poprzedniej ekipy. Ich spór jest tak charakterystycznym zapisem specyfiki
wypowiedzi jednej i drugiej strony, że postanowiłam potraktować go jako typowy przykład.
Głosuję na „PiS", bo wreszcie zaczyna się coś dziać, we więzieniach więcej, choć jeszcze i
tak Kaczyński
za mało powsadzał
- mówił zwolennik tej opcji
wierząc, że być może
marzenia o uczciwej władzy uda się zrealizować partii „PiS", choć jak wynika z całej
wypowiedzi był on świadom, że poprzednim partiom po-sierpniowym to się nie udało. W
swojej wypowiedzi podkreślał moralny aspekt władzy - uczciwość rządzących i szerzej, życia
politycznego. Jego adwersarz, zwolennik SLD uwypuklał natomiast przede wszystkim
gospodarczą skuteczność rządów w lat ach 1989-2001, podsumowując rzecz krótko: teraz to
jest, kurwa, dziadostwo. W jego ocenie: przedtem dobrze było, pomimo trudności, a teraz
bida. Sprowokowany przez współrozmówcę do etycznej oceny władzy podkreślał, że nie ma
różnicy moralnej między politykami SLD a AWS zwłaszcza, że choć formalnie się nie
zgadzają, co nasz rozmówca ujął w słowa: choć jeden na drugiego pieprzy, to jego zdaniem
razem gorzołkę piją i ręka w rękę pod siebie garną. Kiedy spór przeniósł się na problem
wyboru prezydenta (który miał miejsce w 2000 r.) zwolennik SLD ostro krytykował
kandydaturę Mariana Krzaklewskiego określając go terminami: bajuch, ślimok,
bydle,
wygłup. Muszę tu zaznaczyć, że prowadząc rozmowy przed wyborami prezydenckimi w 2000
r spotykałam bardzo często podobne określenia, padały wówczas najczęściej z ust ludzi
głosujących na SLD lub PSL. Słowo bajuch odnosi się do często wyrażanego przekonania, że
one wszystkie cyganiom, tzn. że kandydaci w kampaniach przedwyborczych obiecują wiele
rzeczy, których nie planują spełnić, krótko mówiąc, opowiadają bajki. Slimok odsyła do małej
aktywności kandydata na prezydenta. Określenie wygłup nawiązuje do specyficznej maniery
przemawiania M . Krzaklewskiego w czasie przedwyborczych wystąpień - powszechnie źle
ocenianej. Zwolennik „PiS" ripostował: Kwaśniewski
chodzisz, to czemu na Żydów i komunę głosujesz?
delikatne punkty ludzi myślących podobnie jak
często, już od czasów PRL
wytykają
to Żyd i komuch! Ty do
Ta wypowiedź
trafia w dwa bardzo
nasz wyborca SLD. Przeciwnicy bardzo
im sprzeczność pomiędzy
13
kościoła
materialistycznym
�światopoglądem, na którym opierają się partie komunistyczne a religią. Z moich doświadczeń
wynika, że problem ten jest bardziej wyraźny na Podhalu niż na Mazurach. Przynależność do
PZPR, a obecnie głosowanie na SLD w oczach zwolenników AWS uważane jest za
wykluczające chodzenie do kościoła i przystępowanie do sakramentów (problemem była
zawsze zwłaszcza I komunia dzieci). Zwolennicy SLD i dawni członkowie PZPR często
uważali inaczej.
Problem Żydów w polityce to otchłań. Przekonanie, że Żydzi rzondzom
powtarzane bardzo często przez ludzi w średnim wieku i starszych, wykształconych słabo i
tych z maturą, przez kobiety i mężczyzn. W rozważanym tu sporze żydowskie pochodzenie
prezydenta Kwaśniewskiego jest koronnym argumentem przeciw niemu, jakim posługuje się
zwolennik „PiS". Jest odpowiedzią na ślimoka i bydloka - słowa skierowane przeciw M .
Krzaklewskiemu. Żyd dyskredytuje A. Kwaśniewskiego w większym stopniu, zwłaszcza w
zbitce słownej: żyd i komuch odwołującej się do określenia żydokomuna, popularnego przed i
po wojnie, stanowiącego, dziś rzadziej używaną, obelgę polityczną najcięższego kalibru.
Kiedy biorący udział w rozmowie badacze próbowali uściślić znaczenie tych określeń
dowiedzieli się, że Kwaśniewski jest Żyd, bo się w Jedwabnem w takiej ich czapeczce modlił.
Dalsze drążenie tematu przyniosło więcej informacji:
Unia Wolności to 99,9 % Żydzi,
Suchocka to też Żydówka, Socjaldemokracja to 65% Żydzi. Wyznaczniki „żydowskości" nie
są jasne. Jak twierdzili nasi rozmówcy, większość Żydów w polityce ma zmienione nazwisko
(jak prezydent), często też zmieniają swój wygląd (farbowanie włosów, soczewki kontaktowe
jak Suchocka), mimo to powszechnie wiadomo, że są Żydami. Na pytanie co złego jest w
tym, że są Żydami pada odpowiedź oni nie Polsce służą, im dobro Polski nie leży na sercu. Za
obelgą polityczną Żyd kryje się przekonanie, że są to obcy, nie różniący się wyglądem od nas,
a jednak działający na rzecz dobra swojej grupy, przeciwko interesom Polski. Utożsamienie
większości polityków z Żydami jest prostym sposobem wyjaśnienia dlaczego w kraju nie ma
dobrobytu. Oni działając na własną korzyść szkodzą państwu
i zubożają społeczeństwo.
Prawdziwy Polak tak nie postępuje! Te przekonania znakomicie zgadzają się z ele mentami
stereotypu Żyda na wsi polskiej opisanego przez Alinę Całą (1987). Wymianę obelg pod
adresem prezydenta i jego wyborczego adwersarza z 2000 r. kończy zgodne stwierdzenie
przedstawicieli obu opcji, że posłów trzeba by wszystkich zagazować albo samolot pasażerski
na ten sejm puścić.
Niechęć
do
parlamentarzystów
wyrażana
przez
zasadniczą
większość
rozmówców idzie w dwóch kierunkach. Wiąże się z opisywanym już przekonaniem, że praca
w sejmie to nie praca (popieprzą, popieprzą ot i cała ich robota) oraz że efekty ich pracy są
14
�nie zadawalające (do dupy takie prawo co oni je tworzą). Następnym punktem, który w
dziwny
sposób łączy obu
panów jest problem Kościoła. Zwolennik
„PiS" ocenia
jednoznacznie gdyby nie kościół to by nas już nie było jak wiele narodów nie ma z czego
można wnosić, że docenia rolę jaką odegrał Kościół dla zachowania polskiej tożsamości
podczas rozbiorów, okupacji i w czasach PRL. Zaczepnie dorzuca, że post-komuniści
gadają
na Kościół. Jego przeciwnik odpiera ten zarzut mówiąc ja jestem za SLD, ale na Kościół
nigdy nie ubliżam, na księży można, ale na kościół nigdy. Ta wymiana zdań wydaje mi się
charakterystyczna
dla
Podhala,
gdzie
religia,
a
zwłaszcza
papież
cieszy
się
niekwestionowanym szacunkiem.
Kolejna wymiana zdań sprowokowana została pytaniem: dlaczego Panowie, tak
zorientowani w sprawach polityki, nie zaangażują się, nie wstąpią do wybranej partii, albo
nie założą własnej? Odpowiedzi są znamienne: Tu na jarmarku zebralibyśmy podpisów, tylko,
że jak tu jest nas dwóch to mamy dwa różne zdania, a jak czterech to cztery. Problem
rozbieżności poglądów i nieumiejętności zawarcia kompromisu po to, by występować
wspólnie jest wyraźnie widoczny nawet w skali targowiska, a cóż mówić w skali kraju. Jak
wynika z tej i innych wypowiedzi, sfera polityczna w państwie postrzegana jest na wzór
targowiska - wielu ludzi, wiele poglądów, żadnej szansy na kompromis. Takie wnioskowanie
per analogiam, wyobrażanie sobie polityki w skali makro na podstawie doświadczeń w skali
mikro jest bardzo charakterystyczne dla dyskursu lokalnego i szczególnie dobrze widoczne w
używanych metaforach. Kontynuując dalej rozmowę panowie żartują, że gdyby założyli
własną partię byłaby to „Polska Partia Wykiwanych" , byłaby to partia liczna, bo ilość
wykiwanych szacują na tak z 60 % społeczeństwa.
Te pełne goryczy żarty odzwierciedlają
zawiedzione nadzieje - po upadku komuny miało być lepiej, a nie jest. Kontynuując swoistą
statystykę społeczną nasi rozmówcy liczą, że prócz sześćdziesięciu
procent wykiwanych,
dwadzieścia procent tych co za komuny mieli i tera też majo, dziesięć procent to takie co to
się ustawiom jak wiatr zawieje, a dziesięć procent to mafia. Ci co mieli, to i majo - to
sformułowanie, padające dość często, odwołujące się do powszechnie znanego prawa
potocznego, że bogaty zawsze spada na cztery łapy. Bogatym zawsze jest lepiej, choćby nie
wiem jak się zmieniała sytuacja. To przekonanie szczególnie dobitnie wyrażane jest w
rozmowach o nierówności bogatych i biednych wobec prawa, o czym już pisałam. Ta
potoczna zasada wywodzi się z mądrości ludowej ujętej w szereg przysłów
i powiedzeń:
biednemu zawsze wiatr w oczy, bogatemu diabeł dziecko kołysze, itp. i opisywanej przez
autorów prac o tradycyjnej kulturze ludowej.
Następna wymieniana
grupa społeczna to
takie co to się ustawiom jak wiatr zawieje. Ludzie, którzy zmieniają poglądy są przez
15
�wszystkich naszych rozmówców oceniani negatywnie. Znacznie lepiej jest
oceniany
człowiek, który był w PZPR i konsekwentnie głosuje na SLD niż ludzie, którzy zmienili
poglądy. Szczególnie irytujące wydają się takie przypadki, kiedy człowiek dawniej głoszący
hasła socjalistyczne na pochodach pierwszomajowych zaczyna nosić chorągiew na procesji
Bożego Ciała. Mówi się o takich, że się przechrzcili
wyrażając swoja pogardę mniej lub
bardziej dosadnie. Dziesięć procent to mafia - przekonanie o tym, że mafia jest istotnym
elementem sfery władzy w Polsce jest powszechne. Słowo mafia pojawia się w różnych
kontekstach. Najczęściej jako obelżywe wtedy, gdy mowa o władzy, o politykach.
Porównanie elit rządzących do mafii ma podkreślać ich nieuczciwe cele oraz fakt, że stanowią
grupę hermetyczną rządzącą się własnymi prawami. Bardzo często, zwłaszcza gdy mowa o
lepiej znanym ludziom elitach lokalnych użycie słowa mafia służy podkreśleniu rodzinnych
powiązań pomiędzy ludźmi zatrudnionymi w gminie. W takim kontekście ujawnia się rodowy
aspekt mafii. W rozważanej tu rozmowie słowo mafia odnosi się do organizacji przestępczej,
która jak sugerują nasi rozmówcy ma znaczny wpływ na elity władzy. Przekonanie to wyrosło
zapewne z wciąż odkrywanych przez dziennikarzy powiązań polityków ze światem
przestępczym. Rozmówca, który na chwilę wtrącił się do omawianej tu dyskusji (w
podobnym wieku i z podobnym wykształceniem jak jej uczestnicy) stwierdził: Nie ma siły,
żeby nie mieli powiązań
z organizacjami przestępczymi,
bo pieniędzy
na kampanię,
na
politykę nie mają. Po czym padło sarkastyczne zdanie: mafia jest lepsza jak ten rząd cały,
skuteczna jest, bez prokuratorów,
bez czekania dwa lata na rozprawę, bez umorzeń. Ta pełna
goryczy wypowiedź odnosi się do często poruszanego problemu nieskuteczności władzy w
radzeniu sobie z przestępczością i nadużyciami. Tymczasem zapewnienie bezpieczeństwa
poddanym jest najstarszym i najbardziej podstawowym obowiązkiem władcy. Gdy nie ma
jednoosobowej, odpowiedzialnej władzy nikt nie jest w stanie egzekwować stanowionego
prawa.
Analizowana tu rozmowa przemieniła się w żywiołową potyczkę słowną po deklaracji
10
jednego z badaczy, że zamierza głosować na Olechowskiego: P : Co na tego ubeka, który się
przyznał, że współpracował?
J: Już lepiej, że się przyznał. Olechowski sobie zrobił lustrację,
grzeszki mu odpuścili i może dalej kraść i cyganić. L: Oni to mają nieodpowiedzialnych
ministrów! Do rozemocjonowanej grupy podszedł sprzedawca z dużą rzeźbą Janosika na
ramieniu i wtrącił swoją nader syntetyczną i przekrojową ocenę aktualnej sytuacji politycznej:
UW rozeszli się z A WS-em półtora roku przed wyborami, teraz ich 600 idzie do Platformy i
1 0
Duże litery w tym fragmencie są inicjałami imion naszych rozmówców.
16
�chce się łączyć z A WS-em i SKL-em. To jest normalnie, za przeproszeniem, pojebane. Jak my
się rozeszli to po co my się mamy schodzić? Pchają ryje do koryta i nic więcej! Ta krótka
analiza przedwyborczej roszady politycznej zamknęła usta pozostałym rozmówcom. Soczysty
język jest charakterystyczny dla góralskich rozmów o polityce, gdyż jak nam wyjaśniła 80letnia kobieta ło tym myśleć to nerwy bioro. Rozmowy pełne są goryczy, a nade wszystko
poczucia bezsilności, któremu obelgi i niecenzuralne słowa przynoszą chwilową ulgę. Ideowe
spory i rozłamy, przedwyborcze są traktowane jako działania pozorujące,
maskujące
prawdziwy cel poczynań polityków czyli pchanie ryja do koryta to jest fakt, że zależy im
nade wszystko na osobistych korzyściach z zajmowanych stanowisk. Taka postawa budzi we
wszystkich uczestnikach targowej dyskusji oburzenie. Warto zwrócić uwagę na dobrą
znajomość wydarzeń politycznych zaprezentowaną w tej rozmowie, związaną z relatywnie
wysokim wykształceniem i średnim wiekiem rozmówców. Zapytani o źródła informacji, z
jakich korzystają wymieniają programy telewizyjne: P: Telewizja polska, Jedynka i Dwójka,
ale one są typowo socjalistyczne. L: A twój TVN to najbardziej fałszywy! i Lisek farbowany!
Jak widać wybrane stacje telewizyjne zależne są od preferowanej opcji. Oglądanie takiej a nie
innej wersji wiadomości pozwala doprecyzowywać poglądy polityczne, a przede wszystkim
dostarcza języka
specyficznego dla
danej formacji:
określeń,
argumentów,
strategii
retorycznych.
Omówiona powyżej wielogłosowa rozmowa ukazuje wyraźnie odmienność dwóch
rodzajów retoryki anty i pro-komunistycznej. Zwroty i pojęcia używane przez przedstawicieli
każdej z nich konwencjonalne i typowe.
Retoryka anty-komunistyczna
Nie dopuścić, żeby te komuchy wygrały.
Aby scharakteryzować każdą z opcji,
odwołam się do wypowiedzi ludzi jednoznacznie zdeklarowanych po jednej ze stron.
Wypowiedź sprzedawcy galanterii, lat około 50, ze średnim wykształceniem zawiera
sformułowania
charakterystyczne dla retoryki
dylematów przedwyborczych:
pro-solidarnościowej. Warto zacząć od
coś trzeba wybrać, to jest dylemat, bo iść trzeba i nie
dopuścić, żeby te komuchy wygrały. To bardzo częste postawienie sprawy. Jest się albo za
komuną
albo przeciw. Ludzie wybierający nie-komunistów najczęściej określali swoje
stanowisko
jako przeciwstawne opcji prokomunistycznej, natomiast trudniej im było
zdefiniować własne stanowisko czy preferowaną partię toteż zwykle opisywali je jako
opozycyjną do SLD czyli komuchów. Wybór którejś z partii po-sierpniowych był często dość
przypadkowy.
17
�Oni chcieli dobrze! Charakterystyczne dla sympatyków dawnej „Solidarności" jest
usprawiedliwianie wywodzących się z niej ekip rządzących. Fakt, że nie okazały się bardziej
uczciwe, moralne w rządzeniu krajem jest podkreślany przez wszystkich i u wszystkich budzi
rozgoryczenie. Ich wyborcy starają się jakoś to wytłumaczyć argumentując często podobnie
jak 78-letnia gaździna z wykształceniem podstawowym: oni chcieli dobrze ino ze mieli
złodziei koło siebie i ich wygryźli. Co najgorse to oni się nie zorganizowali do kupy jak
wygrali!!! (...) [Ci złodzieje] to łoni ino „Solidarność"pobudzali,
żeby łóni się żłobu dostali,
a w tym żłobie to przecież to wszystko jest komunizm. To za komunizmu byli naucani tak
grabić, ino wtedy jesce tym biedniejszym dali zarobić, a dziś nic. Niekorzystna przemiana
dawnych działaczy „Solidarności" jest wiązana z doborem złych doradców i brakiem
jedności. W tej wypowiedzi
pojawia się słowo komunizm w znaczeniu
gospodarczym w tym żłobie to przecież
polityczno-
to wszystko jest komunizm i temporalnym: to za
komunizmu byli naucani tak grabić. Warto zauważyć, że w rozmowach prowadzonych na
Mazurach bardzo rzadko pojawiało się słowo komunizm, zwykle używano określenia
socjalizm.
Inną linią obrony poglądów po-sierpniowych była argumentacja: za szybko wszystko
chcieli zmienić, trzeba liczyć siły na zamiary. Potrzebna była kasa, a kasy nie było, to plują
na nich teraz. (...)
AWS popełniła
błąd niestety, wprowadziła
reform tyle, że temu ta
budżetowo dziuro jest tako, no takich zmian się nie da wprowadzić za 3 lata. Te argumenty w
oczach przychylnych uzasadniają działania nie-komunistycznych ekip rządzących, gorzej,
gdy trzeba przyznać, że nie były one bardziej uczciwe od przeciwników. Gorzko jest
przyznać: a prócz tego jeszcze te afery różne i tak dalej, to się nie bierze tak z powietrza,
trochę prawdy musi w tym być. Rozczarowanie niemoralnością polityków formacji, w którą
się wierzyło i z jaką wiązało się nadzieje na uczciwość w polityce owocuje dylematem:
naprawdę nie wiadomo na kogo głosować, bo jest cały czas obawa, że następny będzie to
samo robił. Pytanie: na kogo głosować w tej sytuacji pojawiało się właściwie we wszystkich
wypowiedziach ludzi, którzy nie byli zwolennikami SLD.
Ruski skurwysyn.
Najczęściej
rozmówcy
uzasadniając
wybór
jakiejś
opcji
dyskredytowali przedstawicieli strony przeciwnej: najgorszym Polakiem to jest ten Miller, to
nie jest Polak, to jest, kurwa, ruski skurwysyn, nic więcej. Ruski człowiek przez komunę
wychowany w Moskwie, a oni tam mają swoje metody, żeby wyszkolić dobrze. Jest to strategia
podejmowania decyzji wyborczych przez negację: każdy byle nie Miller. Warto przyjrzeć się
zawartym w tym zdaniu zarzutom. Najcięższe z nich to nie jest Polak (choć zmiękczone
wahaniem najgorszy
Polak - nie Polak?).
18
Jak już była o tym mowa w rozdziale o
�przypisywanym politykom żydowskim pochodzeniu, najgorszy polityk to ten, który nie jest
Polakiem, rządząc Polską służy obcym siłom - dość niejasnym w przypadku żydów, bardzo
klarownym, gdy chodzi o Moskwę. Wychowany przez komunę w Moskwie - człowiek, który
przeszedł rodzaj obróbki ideologicznej, „prania mózgu", o czym mówią słowa oni tam mają
swoje metody, ktoś komu zmieniono osobowość, przestał być Polakiem stał się Ruski
zaprzedany Rosji, służący jej interesom. W
-
innej wypowiedzi mężczyzny około 50-tki, z
wykształceniem zawodowym Leszek Miller jest utożsamiony z ekipą dawnego PZPR. Tak jak
ta partia, reprezentowane przez nią idee i styl sprawowania władzy powinien odejść ze sceny
politycznej: żeby on miał odrobinę honoru, to odszedł by już dawno, bo reprezentuje tę
komunę
francowatą.
Pinochet nie wpuścił komuchów.
Przykładem często przywoływanym przez anty¬
komunistycznie nastawionych sprzedawców targowiska jest casus chilijski. Co
zrobił
Pinochet jak chcieli w Chile komunę wprowadzić? Nie wpuścił komuchów i całkiem inaczej
ludzie żyją teraz. Było cierpienie, zgadza się, nie ma rewolucji bez ofiary, sądy go ścigają, że
to było ludobójstwo, ale nie chciał wpuścić komuny, bo wiedział czym to grozi. Chile jest
często przywoływanym przypadkiem uratowania kraju przed czerwoną zarazą. Rozmówcy
sięgający po ten przykład podkreślają zwykle dwa aspekty jego przesłania. Po pierwsze
przenikliwość Pinocheta, który dojrzał w komunizmie zagrożenie i nie dał się nabrać na
pozornie pro-społeczne
hasła.
Po
drugie
siłę jego
autokratycznej
władzy,
często
przeciwstawianą nieudolności demokratycznych rządów. W obliczu skuteczności władzy, za
którą tęsknią nasi rozmówcy, cierpienia niszczonej opozycji wydają się konieczną ceną
zapłaconą za dobrobyt ogółu.
Gdzie jest Tiśner?
Interesując się lokalnym
dyskursem, a więc rozmowami,
wypowiedziami - światem słów nie śledziliśmy działań, jakie nasi rozmówcy podejmowali
w sferze polityczno-publicznej. Warto jednak uczynić wyjątek i opisać przykład wspierania
„Solidarnościowej"
opozycji w
1981
r. przez starszą kobietę,
słabo
wykształconą,
podhalańską sąsiadkę ks. Józefa Tischnera: Ich dziesięcioro było u Tiśnera w bacówce i my im
nosili jeść. Jo se tak ide z góry nad moją chałupą, patrzę, a oni [UB] przyjechali i za nim
pytają: gdzie Tiśner? Gdzie Tiśner? Jo tak stojem, patrzę na drogę a Tiśner mi za plecami
siedział [Bacówka ks. Tischnera była tuż obok] i mówię: Tiśnera bacówki ni ma tutaj! A on
[pracownik UB] upiera się: bo tu jest. Jo mówię no jest, ale jego brata Kazimierza, godom, i
po tamtej stronie. A którędy się mamy dostać? Jo godom którędy i pokazała i pośli. Jo się
cofłam i godom: Józek uciekaj, bo jest tako i tako sprawa. No to oni w nogi i las. No przeciez
oni by oberwali! Ta opowieść jest o tyle charakterystyczna, że opozycyjne zaangażowanie
19
�naszej rozmówczyni było podyktowane racjami czysto ludzkimi, bo oni by oberwali! Nie
formułowała żadnych uzasadnień ideologicznych, nie nawiązywała do etosu „Solidarności" i
wielkich słów. O takiej bliskości codziennych spraw, realnego życia, konkretnych sytuacji
pisze Antoni Kroh w swojej książce o Podhalu, zmagającej się z upowszechnionym
stereotypem górala - „wolnego syna Tatr" (2000).
Retoryka pro-komunistyczna.
Ja jestem stały. O nostalgii za PRL-em pisałam już w akapicie Za komuny było lepiej.
To stwierdzenie pojawia się nie tylko w wypowiedziach zdecydowanych zwolenników opcji
pro-komunistycznej, choć oczywiste jest, że akceptacja PRL-u i tęsknota za tamtymi czasami
jest u dawnych członków PZPR najbardziej wyraźna. Wypowiedzi tych ludzi bardzo często
zaczynają się od słów: ja to stary komuch jestem. Sarkazm zawarty w tych słowach sugeruje,
że zdają sobie sprawę z obelżywego aspektu słowa komuch, ale też zakładają pewna sympatię
społeczną wobec osób, które nie ukrywają swoich poglądów i mówią o tym otwarcie. Sadzę,
że są świadomi tego, jak negatywnie postrzegani są koniunkturaliści zmieniający poglądy
toteż często dodają z dumą: stały jestem - będę głosował na SLD i w poprzednich wyborach
też na nich głosowałem.
Każdemu pomocną
dłoń podawali. Podstawowy
arsenał
argumentów pro-komunistycznych składa się z wyliczenia zasług PRL w dziedzinie
podniesienia poziomu życia i zamożności
biedniejszych
rolników,
mieszkańców
wsi
ludzi
i
słabo wykształconych,
małych
miast.
robotników,
Mężczyzna
około
sześćdziesięcioletni, ze średnim wykształceniem wspomina każdemu wtedy rękę podawali:
jak się uczył dostawał stypendium, miejsce w internacie za darmo, a teraz co? Ile kosztuje
nauka? On i jemu podobni podkreślają, że zwłaszcza sytuacja młodzieży była dużo lepsza w
PRL: dostępność nauki, pewność pracy to najczęściej przywoływane argumenty.
Przedtem była praca dla każdego. To hasło powtarzane przez wszystkich, nie tylko
zwolenników dawnego systemu. Przypominam je w tym miejscu, bo dla zadeklarowanych
wyborców SLD jest fundamentalnym i najmocniejszym argumentem uzasadniającym ich
wybór, zrozumiałym dla wszystkich, także dla zwolenników opcji przeciwnej. To jest
tragedia, dla narodu to jest tragedia, jeśli młodzież nie ma pracy. Z tym twierdzeniem
zgadzali się wszyscy nasi rozmówcy.
Przez ostatnie lata nic nie zrobiono.
związanych z
Podobnie jak w wypowiedziach osób
partiami pro-solidarnościowymi tak i w tych ważnym elementem jest
dyskredytowanie przeciwników. Ocena efektów działań rządów po-solidarnościowych jest w
tej opcji najbardziej krytyczna. Od krytyk i inwektyw, których najczęstszym celem w r. 2000
20
�był prof. Leszek Balcerowicz (un jest diabeł wcielony!!!),
po krótkie gówno
zrobiono.(...)
Przejebali wszystko i ten AWS to już nie ma szans - o czym informował nas z rozgoryczeniem
mężczyzna około 40-tki, nieco podpity, co jest na targu zjawiskiem dość zwyczajnym
(zwłaszcza po południu).
U księży nie ma bezrobocia. Charakterystyczne dla wypowiedzi wyborców SLD są
elementy anty-klerykalne. Należy tu podkreślić, że krytykowani są zwykle księża, a nie
Kościół jako instytucja - co dobitnie podkreślał jeden z uczestników rozmowy rozważanej
wcześniej.
Krytykuje
się często przypadki zachowań niegodnych księdza jak
brak
wyrozumiałości, nie udzielanie pomocy biednym, zachłanność na pieniądze, zbyt zażyłe
kontakty z kobietami czy pijaństwo. Takie konkretne, personalne zarzuty do księdza mają
zwykle nie tylko zwolennicy SLD, różnica polega na tym, że pozostali parafianie starają się
nie informować o tym przybysza, natomiast ludzie o poglądach pro-komunistycznych mówią
chętnie, są to w końcu argumenty na rzecz ich opcji. Często też mówią o klerze ogólnie podkreślając, że księża są od 1989 r. w bardzo uprzywilejowanej sytuacji: u księży każdy ma
pracę, elegancko, mają etaty w szkołach, w kuratorium i pięknie jest! I co? - podatku nie
płacą, a im to się za wszystko płaci.
Kombinat skończyła „Solidarność".
Kombinat
przemysłu
obuwniczego
„Podhale" w ogromnym stopniu zmienił sytuację ekonomiczną Podhalan, dając im stabilność
finansową jakiej dotąd nie mieli. Powstanie i istnienie zakładu było jednym z najważniejszych
argumentów na rzecz tezy, że za Komuny nie było aż tak źle, a nawet za komuny było lepiej każdy pracę miał. Wszyscy zwolennicy lewicy podkreślali znaczenie "Podhala". Mówili, o
tym, że dla górali, którzy nigdy nie byli w stanie utrzymać się jedynie z rolnictwa i musieli
szukać źródeł zarobku poza regionem Kombinat był wielką szansą na to, by żyć dostatnio bez
zarobkowych wyjazdów do Ameryki, na wyrąb lasu w Bieszczady, do kopalń Śląska czy
stoczni wybrzeża. Praca na miejscu, regularne pobory wszystko to jest wciąż pamiętane i
bardzo wysoko wartościowane przez wszystkich naszych rozmówców, nie tylko zwolenników
dawnego systemu. Dlatego właśnie przywołanie kombinatu jest mocnym argumentem. We
wspomnieniach przedsiębiorstwo przedstawiane jest jako świetnie prosperujące do końca, to
jest do ogłoszenia upadłości i zlicytowania majątku w 1992 r. Zlikwidowanie miejsca pracy
tylu ludzi budzi złość wyrażaną żywiołowo przez byłego członka PZPR, lat około 60,
wykształcenie średnie: Kombinat skończyła „Solidarność",
te chamy, kurwa - przepraszam,
te chamy, które teraz tak okropnie rządzą. Dopuścili do upadłości! A przecież to taki zakład
był! Wiodący na Podhalu! Tyle tysięcy ludzi robiło - mieli robotę. Z jednego domu to dwóch,
trzech w kombinacie robiło.
21
�Za komuny wszyscy byli prawie że równi.
Argumentem,
który
pojawia
się
wypowiedziach dawnych członków PZPR i obecnych zwolenników SLD jest podkreślanie
ogromnych różnic majątkowych które pogłębiają się począwszy od 1990 r. W PRL-u takich
przepaści nie było - wiadomo, że członkom PZPR lepiej się powodziło niż innym ludziom,
wiadomo, że dygnitarze żyli na poziomie odpowiednim dla zajmowanyc h stanowisk. Wtedy
to złościło, „Solidarność" walczyła z tymi dysproporcjami, ale teraz, z perspektywy, wydają
się one nieznaczące. Obecnie elita ma potąd pieniędzy
[tu wymowny gest]. A reszta co?
Ledwie mogą przeżyć!
A ja na „Samoobronę"
będę głosował! Nowym nurtem w targowej debacie są
wypowiedzi zwolenników „Samoobrony". Ta formacja, będąca opcją dla ludzi, którym nie
odpowiada żadne ze stron bilateralnego podziału na komunę i solidarność, funkcjonującego w
latach 90. ma własną, nową linię argumentacji. Przed wyborami w 2001 r. sprzedawca jabłek,
lat około 60, z wykształceniem zawodowym deklarował: Ja na „Samoobronę"
będę głosował
(...)bo on [Andrzej Lepper] godo prowdę jak w Polsce jest, jak ma być - nie owija wełnę w
bawełnę jak inni (...) Na Leppera, bo jest najprostszy i najbardziej praktycznie myśli (...) bo
jest za rolnikami. (...) On jest przynajmniej taki prosty chłop - kurwa - udowodnił ludziom, że
potrafi, że jest skuteczny. Chcieli go posadzić - nie posadzili. On ni ma programu - nie
powiem - ni ma programu, ale jest równy gościu.
Argumenty pojawiające się w tej
wypowiedzi są zasadniczo różne, a niekiedy nawet sprzeczne z tymi, jakie pojawiały się w
badaniach z lat 90. i dotyczyły preferencji wyborczych zarówno wyborców partii po¬
sierpniowych jak i po-komunistycznych. Z reguły podkreślano obycie i przygotowanie
kandydata. Tu jest odwrotnie, określenie prosty chłop jest użyte w sensie pozytywnym, jest
atutem. Prosto,
praktycznie po
chłopsku
myśli,
mówi językiem
zrozumiałym
dla
mieszkańców wsi (nie owija wełnę w bawełnę), jest blisko chłopskich spraw. Nie należy do
warstwy inteligentów, uconych, którzy spierają się o górnolotne idee. Mówi o gospodarce, a
tylko ona interesuje naszych rozmówców. Stwierdzenie on nie ma programu nie jest ciężkim
zarzutem. Programy należą do sfery idei, w której większość naszych rozmówców nie czuje
się pewnie, a w dodatku dla wszystkich jest oczywiste, że program to wyborcze obietnice bez
pokrycia, nie przystające do realnego życia. Program to nieistotny, a zwykle oszukańczy
ozdobnik (obiecanki, cacanki
według słów 70-letniej rozmówczyni). Natomiast bardzo
ważna jest skuteczność w działaniu. Człowiek, który ma sprawować władzę musi być
skuteczny, przede wszystkim we własnym otoczeniu, w swoim gospodarstwie. Nikt na sołtysa
nie wybiera biednego, bo jeśli o siebie zadbać nie potrafi, nie zadba o dobro społeczności.
Dlatego, choć brzmi to szokująco, fakt, że nie udało się Andrzeja Leppera osądzić jest
22
�przywoływany jako miernik
skuteczności jego
działań.
Skoro państwowa
maszyna
biurokratyczna nie może go skazać, to znaczy, że potrafi ją przechytrzyć, a o to przecież
chodzi.
Podsumowanie
Biorąc udział w targowych rozmowach, a potem przesłuchując nagrane kasety i
analizując wypowiedzi zdanie po zdaniu, można odkryć obraz władzy jaki się z tych słów
wyłania. Jak postrzegają sferę władzy ludzie, którzy mówią o niej w taki sposób? Widać
wyraźnie w tym sposobie myślenia (i mówienia) elementy tradycyjnego wizerunku władzy.
Tęsknota
do władzy
silnej,
jednoosobowej,
odpowiedzialnej,
skutecznie
chroniącej
obywatela, egzekwującej przestrzeganie prawa to marzenie o władzy królewskiej, takiej jaką
opisuje Roux w książce Król. Mity i symbole (ilustrowanej przykładami z kultur plemiennych
i europejskich kultur tradycyjnych). Ten ideał władzy uzupełniany jest wzorem władzy
gospodarskiej - sprawnego zarządcy, organizującego sferę gospodarczą tak, żeby zapewnić
dobrobyt. Cały czas mamy do czynienia z mówieniem o władzy w kategorii suwerena (w
rozumieniu M . Foucaulta). Ten tradycyjny model pojawia się dość wyraźnie, z czego można
wnosić, że medialna publicystyka polityczna w słabym stopniu oddziałuje na naszych
rozmówców, zwłaszcza tych starszych i słabiej wykształconych. Wcześniejsze nasze badania
pokazywały, że język mediów jest w słabym stopniu zrozumiały dla ludzi niewykształconych,
obecne potwierdzają, że porozumienie pomiędzy elitami symbolicznymi (dziennikarzami,
ekspertami itp.) a mieszkańcami wsi jest niewielkie. Ich wiedza o polityce zakorzeniona jest
we
własnym
gospodarskim
doświadczeniu,
relacjach
rodzinnych
i
tradycyjnych
wyobrażeniach o władzy przywodzących na myśl Franciszka Józefa i jeszcze dawniejsze
czasy.
Od tego tradycyjnego modelu odbiegają wyraźnie rozmowy z niektórymi, lepiej
wykształconymi mężczyznami w średnim wieku. Ich zainteresowanie sprawami polityki
owocuje znaczną wiedzą na ten temat, pewnym wyrobieniem i sprawnością wypowiadania się
na tematy polityczne. Oni też dostrzegając różnice programowe i potrafią opowiedzieć się za
wybraną partią. Umieją posłużyć się argumentami charakterystycznymi dla wybranej opcji, z
czego można wnosić, że uczą się z mediów. Jeśli w naszych rozmowach można odnaleźć
okruchy oświeceniowego modelu umowy społecznej, demokracji reprezentywnej (Mill 1995),
udziału w sferze publicznej (Taylor 1996) - to tylko w ich wypowiedziach.
Bibliografia:
Cała A. 1987, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa.
Dzieje miasta Nowego Targu 1991, red. M . Adamczyk, Nowy Targ.
23
�Eliade M . 1994a, Mefistofeles i Androgyn, Warszawa.
Eliade M . 1994b, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, Warszawa.
Foucault M . 1977, Archeologia wiedzy, Warszawa.
Foucault M.1998, Trzeba bronić społeczeństwa, Warszawa
Foucault M . 2002, Porządek dyskursu, Gdańsk.
Hajer M . 1995, The Politics of Environmental Discourse, Oxford.
Hobsbawm E. 1990, Nation and Nationalism since 1789, Cambridge.
Kamińska-Szmaj I . 1994, Co to jest kultura polityczna? w: Język polityki a współczesna
kultura polityczna, red. J. Anusiewicz, B. Siciński, Wrocław, s. 8 -20.
Kędziorek P. 1996, Chłopskie zrzędzenie, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" nr 1-2, s. 114¬
123.
Kroh A. 2000, Sklep potrzeb kulturalnych, Warszawa.
Lackoff G., Johnsoon H., 1988, Metafory w naszym życiu, Warszawa.
Leeuw van der G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa.
Mill J. S. 1995, O rządzie reprezentatywnym Warszawa.
Nim będzie zapomniana 1997, red. S. Bednarek, Wrocław.
Nostalgia. 2002, Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M . Sznajderman,
Wołowiec.
Ohnuki Thierney E. 1991 Embedding and Transforming Polytrope: The Monkey as Self in
Japanese Culture, w: Beyound Metaphor. The Theory of the Tropes, J. Fernandez (red.),
Stanford.
PRL z pamięci, 2001, red. Cz. Robotycki, Kraków.
Roux J. P. 1998, Król. Mity i symbole, Warszawa.
Rytualny chaos 1997, Studium dyskursu politycznego, M . Czyżewski, S. Kowalski, A.
Piotrowski (red.), Kraków.
Saussure de F. 1991, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa.
Taylor R. 1996, Polityka libaralna a sfera publiczna, w: Społeczeństwo liberalne, red. K.
Michalski, Kraków.
Tokarska-Bakir J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt
etnografii
nieprzezroczystej „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 1.
24
�181
�A N N A M A L E W S K A - S Z A Ł Y G I N - dr hab., adiunkt
w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer
sytetu Warszawskiego. W latach 1999-2005 realizowała na
Podhalu projekt badawczy zakończony książką pt. Wyobra
żenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich (2008). Wy
niki badań prowadzonych w latach 1993-1996 na Mazurach
dotyczących lokalnych wizerunków władzy gminnej zostały
podsumowane w pracy pt. Wiedza potoczna o sprawach pu
blicznych (2003). Tematem wcześniejszych prac badawczych
była wiedza lokalna o przeszłości wsi i okolicy. Wyniki ko¬
lejnych projektów badawczych relacjonowała w artykułach
ukazujących się w „Etnografii Polskiej", w „Kulturze i Spo
łeczeństwie" oraz zbiorowych publikacjach anglojęzycz¬
nych i w internetowym czasopiśmie „Anthropology Mat¬
ters" (1/2006).
182
�Anna Malewska-Szałygin
WIDZ WOLNY CZY BEZWOLNY?
Na pytanie „media wolne czy bezwolne?" proponuję odpowiedź antropologiczno-etnologiczną. Patrząc z antropologicznego punktu widzenia,
czyli z perspektywy bliskiej codziennemu ludzkiemu doświadczeniu, moż
na zapytać o wolność egipskiej chłopki oglądającej telewizyjne melodramaty,
o wolność młodych nigeryjskich Hausa komentujących bollywoodzkie seriale,
o wolność indyjskich wieśniaków śledzących ekranizację Ramayany. Kompli
kując nieco kwestię wolności mediów, proponuję rozważenie tego, w jakim
stopniu odbiorca bezwolnie poddaje się przekazywanym przez media przesła¬
niom, a w jakiej mierze może je przetworzyć i dostosować do swoich celów.
Proponuję zapytać o to, co dzieje się z przesłaniem przekazywanym przez me¬
dia w chwili, gdy zderza się ono z wiedzą i językiem zupełnie odmiennym od
dyskursu p r o d u c e n t ó w medialnych, gdy natrafia na lokalną wiedzę potoczną
słabo wykształconych, wiejskich odbiorców. Odpowiedzi na te pytania zamie
rzam poszukać w publikacjach referujących wyniki etnograficznych badań te¬
renowych.
Specyfika mediów masowych
Aby rozważyć odbiór mediów z zaproponowanej perspektywy, trzeba po
czynić kilka założeń. Jako fundamentalne należy przyjąć dość oczywiste twier¬
dzenie, że wytwarzany przez producentów przekaz medialny nie jest odbiciem
rzeczywistości. W przypadku programów referujących bieżące wydarzenia, me¬
dialne obrazy i narracje kompilowane są z rozproszonych zapisów zdarzeń rze¬
czywistych. Arjun Appadurai proponuje określenie „mediaobrazy" (mediascapes)
na opisanie „produkowanych przez prywatne czy państwowe przedsiębiorstwa
- obrazocentrycznch, narracyjnych relacji ze skrawków rzeczywistości" (Appa
durai 2005, s. 52 i 55). Owe narracje są wynikiem producenckich wyborów i po¬
mysłów kompilacyjnych. Warto podkreślić arbitralność tych decyzji i ich zależ¬
ność od linii ideowej rady programowej danej stacji telewizyjnej czy radiowej.
W efekcie program relacjonujący bieżące wydarzenia jest raczej „uprzedmio-
183
�Anna Malewska-Szałygin
1
towionym światopoglądem" (Debord 2006, s. 34) niż odbiciem rzeczywistości.
Założenia ideowe producentów, będące podstawą konstruowania mediaobrazów,
Michel de Certeau nazywa „strategiami" (De Certeau 2008, s. X L I I ) . T e n kom¬
ponent ideologiczny zwykle jest ukrywany poprzez stosowanie specyficznej kon¬
wencji przekazu pozwalającej producentom na „wykreowanie wrażenia obiek¬
tywności", „stworzenie iluzji gruntownej faktyczności" (Herzfeld 2004, s. 405).
Dlatego producenci opatrują emitowane programy nazwami „Wydarzenia" czy
„Fakty". Tego rodzaju tytuły zwieńczają wysiłek wytwarzania iluzji czystej referencyjności, fikcji o doskonałej przystawalności do rzeczywistości.
O ile zakładany przez producentów odbiorca może uznać mediaobrazy za
odbicie „czystych wydarzeń" i „nagich faktów", o tyle badacze mediów zgodnie
podkreślają, że relacja pomiędzy medialnym obrazem a rzeczywistością jest tak
dalece zapośredniczona, że można je nazwać „symulakrami", czyli anty-znakami, które nie odsyłają do znaczonej realności, ale przeciwnie wypierają i unice¬
stwiają rzeczywistość, zastępując ją „hiperrealnością" (Baurdillard 2005, s. 41).
W wyniku tego procesu wypierania to nie fakty czy wydarzenia, ale „opowieści
o tym, co się dzieje, stanowią naszą ortodoksję". Symulakry „»zakrywają zdarzenie« to znaczy czynią z niego nasze legendy. [...] Opowieści owe mają nie
zwykłą moc [...] wytwarzania rzeczywistości za pomocą pozorów" (De Certeau
2008, s. 187).
Jeśli zaufać Michelowi de Certeau, producenci przekazu medialnego mają
moc wytwarzania obrazu tak sugestywnego, że zastępuje i wypiera rzeczywistość.
T y m samym zyskują fundamentalną władzę określania tego, co jest rzeczywiste.
Odnosząc się do popularnych stwierdzeń opisujących media jako czwartą władzę,
należałoby uznać, że moc stanowienia rzeczywistości jest władzą zupełnie podsta¬
wową, a zatem raczej pierwszą niż czwartą. T a absolutyzująca, totalizująca wizja
potęgi mediów byłaby niezwykle przygnębiająca, gdybyśmy nie spojrzeli na cały
proces z drugiej strony i nie zapytali, co z przekazem medialnym robią odbiorcy.
Co dzieje się z wytwarzanymi przez producentów mediaobrazami, gdy docierają
do konsumentów? T o pytanie zmusza do przyjrzenia się relacji pomiędzy ide¬
owym przesłaniem emitowanych programów a lokalną wiedzą potoczną widza czy
słuchacza.
1
„Życie społeczeństw, w których panują nowoczesne warunki produkcji, przypomina olbrzymie zbiorowisko
spektakli. Wszystko, co dawniej przeżywano bezpośrednio, oddaliło się, przybierając postać przedstawienia.
[...] Cząstkowe ujęcia rzeczywistości scalają się w nową, ogólną jedność, tworząc wyodrębniony pseudoświat. [...] W spektaklu nie należy się dopatrywać zwykłego nadużycia technik masowego rozpowszechniania
obrazów. Jest to raczej wizja świata, która stała się rzeczywista, znalazła materialny wyraz; uprzedmiotowiony
światopogląd" (Debord 2006, s. 33-34).
184
�Widz wolny czy bezwolny?
Od wiedzy potocznej do metis
Rozważenie związku pomiędzy przekazem medialnym a wiedzą potoczną
wypada rozpocząć od objaśnienia tego ostatniego pojęcia. Badacze społeczni lat
sześćdziesiątych interesowali się zasadami konstruowania „wiedzy życia codzien
nego" (Shutz 1984), sposobami „społecznego tworzenia rzeczywistości" (Berger,
Luckamnn 1983). Opisywali procesy typizacji, generalizacji, idealizacji, poprzez
które ludzkie doświadczenia są utrwalane, przetwarzane i zmieniane w wiedzę
potoczną. Antropologowie uzupełniali te dociekania, wskazując kulturowe uwa¬
runkowanie myślenia potocznego i podkreślając wielość kulturowo zróżnicowa¬
nych zdrowych rozsądków (Geertz 2005). Twierdzili przy tym, że zależność po
między common sense a doświadczeniem nie jest prosta i w żadnym razie nie można
uważać wiedzy zdroworozsądkowej za wywiedzioną wprost z doświadczenia, gdyż
stanowi ona raczej zbiór kategorii uprzednich, umożliwiających interpretację bie¬
żących doświadczeń (Geertz 2005, Sahlins 2006).
Filozofowie od czasów Oświecenia nieufnie odnoszący się do funkcji po
znawczych zdrowego rozsądku (Hołówka 1986) podkreślali heterogeniczność
wiedzy potocznej, na którą składają się okruchy różnych systemów idei, takich
jak teorie naukowe czy doktryny religijne, z których użytkownicy kierowani prag¬
matyczną potrzebą spójnej wizji świata konstruują całość pseudohomogeniczną
(Niżnik 1991). W ten sposób powstaje specyficzne narzędzie poznawcze, które
użytkownikom wydaje się spójną całością, a epistemologom niekoherentnym,
niemetodycznym bricolage'm - jeśli użyć terminu Claude'a Levi-Straussa.
Z czasem pojęcia „wiedza potoczna", myślenie zdroworozsądkowe, common
sense w publikacjach antropologicznych ustąpiły miejsca kategorii dyskurs zwykle
uzupełnionej przymiotnikiem potoczny lub lokalny. Od czasów Michela Foucaulta i Pierre'a Bourdieu kategoria ta stała się popularnym narzędziem badaczy spo
łecznych. Dyskurs łączy wiedzę ze sposobami jej wyrażania. W dyskursie idee
są nie tylko ujawniane za pomocą mowy, pisma, działań czy gestów, ale przede
wszystkim są w dyskursie konstruowane i nieustannie przekształcane. Najkrócej
rzecz ujmując, dyskurs to sposób myślenia/mówienia dotyczący określonej sfery
rzeczywistości, który pokonał inne sposoby myślenia/mówienia i stał się obowią¬
zujący (czy inaczej hegemoniczny) dla danej grupy ludzi, w konkretnym czasie
i miejscu. Przyjmując takie uproszczone objaśnienie, należy pamiętać, że istnieje
wiele definicji tego pojęcia, od klasycznych, oskarżanych o zapędy totalizujące
ujęć Foucaulta, po bardziej użyteczne dla antropologa podejścia Nigela Rapporta
(2000) czy np. Perle M 0 h l (1997). Wiele jest też szczegółowych wytycznych jak
badać dyskursy (Dyskurs... 2001, Krytyczna... 2008).
185
�Anna Malewska-Szałygin
Na przełomie wieków X X i X X I popularność w naukach społecznych zy
skały kategorie podkreślające znaczenie komponentu wyobraźni w konstruowa
niu pewników wiedzy potocznej. Jako przykład można przywołać „wyobrażenia"
i „obrazy" (scapes) należące do języka teorii Arjuna Appadurai (2005, s. 52-58) czy
„imaginaria społeczne" Charlesa Taylora (2010, s. 37). Objaśnienia tych termi
nów są dość odległe od Durkheimowskiej koncepcji „wyobrażeń zbiorowych",
przede wszystkim unikają jej obiektywizującego charakteru. Warto tu zaznaczyć,
że Appadurai często powraca do języka Emila Durkheima, na przykład chcąc pod¬
kreślić współczesny wpływ wyobraźni na ludzkie decyzje i działania, pisze, że
współcześnie „wyobraźnia przekształciła się w kolektywny fakt społeczny" (Appadurai 2005, s. 13). Ja również posłużyłam się pojęciem wyobrażenia, interpretu¬
jąc góralskie rozmowy na temat państwa i władzy (Malewska-Szałygin 2008).
Obecnie modne stało się przywoływanie greckiej kategorii métis, przypo
mnianej przez Detienne'a i Vernanta (1978). T o pojęcie okazało się nośne, ponie¬
waż podkreśla nie tylko związek wiedzy i języka jak kategoria dyskurs, ale także
wiąże pojęciowym węzłem sferę praktyk. Métis - to „pewien rodzaj inteligencji,
która jest zawsze »zanurzona w jakiejś praktyce«, w której łączą się »inteligencja, przenikliwość, przewidywanie, elastyczność myślenia, podstęp, zaradność,
baczna uwaga, wyczucie chwili, różne umiejętności, nabyte stopniowo doświadczenie«" (De Certeau 2008, s. 82). Vernant, jako przykład métis, podaje sprytne
fortele Odyseusza (Vernant 2000). James Scott, popularyzujący tę kategorię w an¬
tropologii, uważa métis za „broń słabych" , za najistotniejszy czynnik ograniczają¬
cy dyscyplinujące starania wielkich instytucji nowoczesnych, takich jak państwa,
wielkie korporacje, światowe organizacje czy media, których totalizujące zapędy
nie zmniejszyły się w czasach późnej nowoczesności (Scott 1998). Métis to lokalna
„cunning inteligence" (Scott 1998, s. 313), czyli przebiegłość, spryt, chytrość słowem
„praktyczne umiejętności niezbędne by radzić sobie w nieustająco zmieniającym
się naturalnym i społecznym środowisku", umożliwiające „skuteczną adaptację
do wciąż pojawiających się nowych sytuacji" oraz „ciągłe przechytrzanie nie tylko
ludzkich przeciwników" (tamże, s. 313). Métis to wiedza „partyzancka" (tamże,
s. 318), opozycyjna do hegemonicznego dyskursu. Wiedza adekwatna do konkret¬
nej rzeczywistości i dzięki temu unikająca uproszczeń wielkich, abstrakcyjnych
teorii (tamże, s. 316). T o opis rzeczywistości dostarczający praktycznych reguł
postępowania w danej, ściśle określonej sytuacji (tamże, s. 316) i dlatego zawsze
mający charakter lokalny (tamże, s. 317). Tak objaśniana métis bierze udział w pro¬
cesie odbioru mediów masowych.
2
2
Nawiązanie do najpopularniejszej książki Jamesa S cotta Weapons of the Weak (1986).
186
�Widz wolny czy bezwolny?
Przekaz medialny a metis
Stuart Hall w słynnym szkicu Encoding/decoding (1980) podkreślał, że wi¬
dzowie i słuchacze nie są biernymi odbiorcami przekazu medialnego, ale aktyw¬
nymi podmiotami twórczo przekształcającymi ten przekaz w procesie odbioru.
De Certeau dowodził, że choć producent ma swoje „strategie" (2008, s. X L I I )
kierujące tym, jak i w jakim celu konstruuje nadawane treści i obrazy, konsument
odpowiada na nie specyficznymi „taktykami" odbioru (tamże, s. X L I I )
Zracjonalizowanej, tyleż ekspansywnej co scentralizowanej, hałaśliwej
i spektakularnej produkcji odpowiada inna produkcja zwana „konsump
cją": jest ona podstępna i rozproszona, przenikająca wszędzie, cicha i jak
by niewidoczna, gdyż nie ujawnia się za pomocą własnych produktów, ale
przez sposób używania produktów narzuconych przez dominujący porządek
(tamże, s. X X X V I ) .
Tak rozumiane taktyki to dowody lokalnego sprytu, przejawy lokalnej
metis. Podążając za myślą de Certeau, badacz odbioru mediów powinien postawić
pytania: jak odbiorcy „używają produktów narzuconych przez dominujący porzą
dek przekazu medialnego"?, jaki „użytek środowiska »popularne« czynią z kultu
ry »elit« wytwarzających język"?, jak „narzucony zasób wiedzy i symboliki [staje
się] przedmiotem manipulacji dokonywanych przez użytkowników nie będących
jego wytwórcami" (tamże, s. 33).
Przyjmując, że „media odznaczają się [...] wyraźną ciągłością ze sferą co¬
dziennego doświadczenia, której w pewnym stopniu nadają też kształt i poprzez
którą są interpretowane" (Herzfeld 2004, s. 407), można zapytać, w jaki sposób
przekaz medialny oddziałuje na codzienne doświadczenia rozmówców oraz jak wy¬
korzystują oni własne doświadczenia i kategorie uprzednie do interpretowania tre¬
ści przekazywanych przez media. W swoim wywodzie o mediach Michael Herzfeld
podkreśla, że medialne wizerunki stają się „krytycznym składnikiem" potoczności
(tamże, s. 416), i postuluje, by badając oddziaływanie owego krytycznego składnika,
przyjrzeć się wnikliwie „sile , z jaką przedstawienia medialne uczestniczą w konstru¬
owaniu współczesnych wyobraźni, tożsamości i stosunków władzy" (tamże, s. 404).
Etnograficzne badanie odbioru przekazu medialnego
Zainteresowanie „użytkowaniem" mediów wymusza zmianę technik ba¬
dawczych. Badania odbioru mediów prowadzone są zwykle przez specjalizują¬
ce się w tym firmy działające na zlecenie producentów. Tego rodzaju badania
mające najczęściej charakter ilościowy, uzupełniane są badaniami jakościowymi,
187
�Anna Malewska-Szałygin
prowadzonymi metodami socjologicznymi. Tymczasem badanie „użytkowania"
mediów wymaga zupełnie innych procedur. Aby uchwycić to, co z przekazem
medialnym robi konsument, trzeba być na miejscu czas dłuższy, trzeba wejść
z nim w pewną zażyłość, trzeba „podzielać ich doświadczenie społeczne" (Ha¬
strup 2008) . Wszystkie te wymogi spełnia technika etnograficznych badań tere¬
nowych, czyli „badań prowadzonych w warunkach społecznej zażyłości, z udzia¬
łem rzeczywistych informatorów" (Herzfeld 2004, s. 406). „Etnografia daje nam
możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony
lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową
formy przedstawiania" (tamże, s. 410).
Podejście etnograficzne umożliwia dostrzeżenie tego, jak przekaz medial¬
ny jest użytkowany, które z jego elementów przenikają do dyskursów lokalnych
i wpływają na praktyki. Trafiając do dyskursu lokalnego, treści wyrwane z kon¬
tekstu przekazu medialnego ulegają transformacji. Badanie metodą etnograficz¬
ną pozwala na uchwycenie tego dyskursywnego „udomowienia" języka mediów
w języku wiejskich rozmów. Okruchy przekazu medialnego przenikające do lo¬
kalnych dyskursów stają się motorem nowych praktyk, nie do końca zbieżnych
z intencjami producentów. Badania etnograficzne, polegające na dłuższym poby¬
cie w terenie i na podzielaniu doświadczenia rozmówców dają możliwość zaobser¬
wowania tego rodzaju praktyk oraz wychwycenia ciągłości pomiędzy dyskursami
a praktykami.
3
Etnograficzne badania użytkowania mediów na przełomie XX i XXI w.
Pół wieku temu wyrażano obawy, że telewizja, integrując „globalną wio¬
skę" doprowadzi do homogenizacji kultury (McLuhan 2004, s. 458). Liczne ba¬
dania etnograficzne pokazały, że była to sugestia upraszczająca, bowiem odbiorcy
„mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie
odmienny od zamierzeń ich twórców" (Herzfeld 2004, s. 413). Dzieje się tak dla¬
tego, że „ludzie podchodzą do mediów z perspektywy swych licznych subiektyw¬
ności, na które wpłynęło całe »mnóstwo praktyk dyskursywnych«, z jakimi mieli
do czynienia na przestrzeni całego życia" (tamże, s. 412).
3
„Choć oczywiście nie możemy doświadczać świata z perspektywy innych, możemy jednak podzielać
ich doświadczenie społeczne. W istocie nie istnieje doświadczenie niepodzielane z nikim. Podzielanie go
oznacza natomiast, że jesteśmy częścią wydarzeń: właśnie to miejsce daje nam zupełnie wyjątkowy klucz do
zrozumienia światów i tego, jak się je konstytuuje i przekształca; jak w obrębie badanego przez nas układu
wydarzeniowo-przestrzennego przypisuje się jednostkom pozycje" (Hastrup 2008, s. 65).
188
�Widz wolny czy bezwolny?
Jeden z barwniejszych przykładów lokalnej interpretacji znacznie odbiega
jącej od zamierzeń producentów opisał Brian Larkin w tekście dotyczącym odbio
ru filmów z Bollywood w północnej Nigerii (1997). Dla islamskiego ludu Hausa
indyjskie produkcje okazały się zwiastunami rewolucji obyczajowej! Bollywoodzkie filmy stanowiły dla nich kluczowe źródło wiedzy o tym, jak wygląda odległy,
nowoczesny, wolny świat, w którym młodzi są pozbawieni kontroli starszyzny ple¬
miennej. Filmowe wizje, budując w młodych Hausa poczucie zniewolenia pętami
islamskiej moralności, rodziły rewolucyjną potrzebę podążania za głosem roman¬
tycznej miłości. Taki odbiór indyjskich filmów jest o tyle zaskakujący, że euro¬
pejskim widzom filmowe intrygi z Bollywood kojarzą się z dziewiętnastowieczną
literaturą obyczajową, a problemy poślubienia wybranki serca wbrew woli ojca nie
wydają się ideą wywrotową. Badania Larkina pokazują, jak dalece różne może być
odczytanie przekazu medialnego w zależności od kontekstu kulturowego, w któ¬
rym jest on odbierany, oraz jak bardzo wolnościowe przesłanie mediów zależy od
rozumienia wolności charakterystycznego dla lokalnej wiedzy potocznej.
W późniejszym tekście Brian Larkin (2002) rozważa inny aspekt oddzia¬
ływania mediów na mieszkańców Nigerii. W tym przypadku skupia się na zna¬
czeniu kina rozumianego materialnie, jako budynek, a ściślej miejsce do którego
„się chodzi". Z analizy literatury przedmiotu wynika, że w czasach kolonialnych
brytyjscy kolonizatorzy budowali kina przy eleganckich hotelach, traktując je
jako miejsce rozrywki, kultury i edukacji dla białych. W latach powojennych,
zbudowano w nigeryjskim mieście Nano kino dostępne dla miejscowej ludno¬
ści. Jak wynika z badań terenowych, dla muzułmańskiej społeczności Hausa kino
było przestrzenią ze wszech miar podejrzaną. Umieszczono je w tej części miasta,
w której nie mieszkają „porządni ludzie", a raczej przebywający z dala od swych
rodzin robotnicy najemni, gdzie znajdują się lokale rozrywkowe i prostytutki.
W efekcie pójście do kina w mieście Kano było zupełnie innym doświadcze¬
niem dla Brytyjczyka i dla Hausa. Co więcej, było czym innym dla nigeryjskiego
mężczyzny i kobiety, dla kobiet bowiem organizowano osobne spektakle, umoż¬
liwiające im obejrzenie filmu bez podzielania zamkniętej przestrzeni z obcymi
mężczyznami. Rozważania Larkina pokazują wolnościowe przesłanie nie tylko
przekazu medialnego, lecz nawet samej przestrzeni kontaktu z mediami, jaką
jest kino. Można tylko zadumać się nad tym, czy „wolność od" islamskiego ładu
moralnego prowadziła do jakiejś nowej konstruktywnej „wolności do", mówiąc
językiem Ericha Fromma.
O ile Larkin rozważał oddziaływanie mediów jako narzędzia upowszech¬
niania bardziej nowoczesnych wzorów obyczajowych, o tyle Faye Ginsburg
189
�Anna Malewska-Szałygin
podkreśla przeciwstawny aspekt mediów. Analizując fenomen powstania tubyl¬
czej telewizji emitowanej od 1991 r. przez Iniutów zamieszkujących autonomicz¬
ny okręg nad Zatoką Hudsona w Kanadzie, pokazuje, że telewizja może stać się
potężnym narzędziem pozwalającym nie tylko na „zobiektywizowanie własnej
tożsamości" i pokazanie jej szerokiej telewizyjnej widowni, lecz również może
się stać narzędziem przywracania społecznej pamięci poprzez filmowanie wspo¬
mnień starych ludzi, poprzez rekonstrukcję dawnych sposobów mieszkania, polo¬
wania czy obróbki skór. Innym sposobem ożywiania tradycji może być ujmowanie
w nową, filmową formę dawnych eposów czy mitów, czego przykładem jest inuicki film Atanarjuat nagrodzony w Cannes w 2001 r. Najważniejszym wnioskiem
z badań Ginsburg jest przekonanie, że media są nie tylko nośnikiem nowinek
obyczajowych, lecz także mogą „nadawać nowy autorytet starej kulturze oralnej"
(Ginsburg 2002, s. 43). Wracając do terminologii Fromma, opisywane przez Gins¬
burg oddziaływanie mediów to niewątpliwie ciekawy przykład realizowania „wol¬
ności do". W tym przypadku media umożliwiają nagłośnienie lokalnego dyskursu
i udostępnienie lokalnej wiedzy szerszemu odbiorcy. W procesie obiektywizacji
i popularyzacji tożsamość, tradycja, wiedza potoczna Inuitów ulegają zmianom,
nie do końca przewidywanym.
Pozostając w kręgu kultur postkolonialnych, warto przywołać tekst Richar¬
da Wilka (2002) relacjonujący wyniki badań w środkowoamerykańskim, karaib¬
skim państwie Belize. Wilk podkreśla rolę czynnika czasowego w konstruowaniu
i podtrzymywaniu dominacji kolonialnej. Twierdzi, że zapóźnienie było kon¬
stytutywną cechą kolonii, do których nowinki z metropolii docierały zawsze po
pewnym czasie. Lokalna elita, mająca lepszy kontakt z metropolią, była grupą,
która wcześniej od innych przyswajała sobie nowoczesne rozwiązania kulturowe,
techniczne czy technologiczne, umacniając tym samym swój społeczny prymat.
Kolonialne wykorzystanie czasu jako narzędzia i gwaranta dominacji zostało prze¬
łamane przez anteny satelitarne, w sposób natychmiastowy przekazujące progra¬
my telewizyjne z jednej części świata do drugiej. Rewolucyjna rola telewizji sate¬
litarnych polega na tym, że najnowsze filmy, seriale, przeboje muzyczne docierają
wszędzie w tym samym momencie. W ten sposób media satelitarne dokonują
zamachu na postkolonialną dominację. Znosząc dystans czasowy między dawną
metropolią i koloniami, dają mieszkańcom tych ostatnich wolność jednoczesnego
uczestnictwa w globalnej kulturze popularnej, uwalniając dawne kolonie od stygmatyzującego zapóźnienia. W efekcie dyskurs lokalny w Belize absorbuje nowo¬
ści w tym samym momencie, w którym docierają one w inne miejsca na ziemi, co
zasadniczo zmienia jego „tubylczy", czyli „zapóźniony" charakter.
190
�Widz wolny czy bezwolny?
Kontynuując rozważanie problemu wolności mediów, warto zwrócić uwagę
na szeroki nurt badań etnograficznych dotyczących udziału mediów w procesie
konstruowania tożsamości zarówno indywidualnych, jak i narodowych. Warto tu
przypomnieć tezę Stuarta Halla (1980), że kontrolowane przez państwo media
starają się konstruować „dominujące kody" państwa narodowego. T e n proces jest
szczególnie ostro widoczny w państwach postkolonialnych. Dobrych przykładów
dostarczają badania Purnimy Mankekar prowadzone w małych miastach nieopodal
New Delhi. Jej monografia ScreenigCulture, ViewingPolitics (1993) opowiada o tym,
jak w debacie z promowanymi przez media ideałami rekonstruowane są lokalne
wyobrażenia o tym, co to znaczy być kobietą, matką, żoną. Książka niesie też istotne
przesłanie dotyczące tożsamości narodowej - ukazuje, jak w postkolonialnych In
diach ekranizacja wielkiego tradycyjnego eposu Ramajana, wzmacniając hinduską
tożsamość narodową, nasiliła niechęć do innych narodów i grup etnicznych, a co
gorsza - dostarczyła ideowych uzasadnień stosowanej wobec nich przemocy. Au¬
torka pokazała, w jaki sposób dość kiczowaty serial stał się kluczowym elementem
bieżącej „mitopolityki", konstruując „telemitologię" (2002, s. 146) ewokującą silną
nostalgię za wspólnotą czystą i potężną, opartą na esencjalistycznej wizji kultury.
Serial, choć opowiadał o dalekiej, heroicznej przeszłości, stanowił ważne narzędzie
krytyki bieżącej polityki. Wyniki badań Mankekar pokazują ogromną siłę sprawczą
telewizji widoczną w kształtowaniu poglądów i prowokowaniu do działań. Uzmy¬
sławiają też moc mediów w ustanawianiu hegemonicznego dyskursu tożsamości
koncesjonowanej przez siły aktualnie będące u władzy.
T ę wizję komplikują wyniki badań L i l i Abu-Lughod prowadzonych
w Egipcie, które choć prowadzą ją do wniosku, że „telewizja jest kluczową in¬
stytucją produkującą kulturę narodową w Egipcie" (2005, s. 7), pokazują, że to
oddziaływanie nie jest proste, należy bowiem brać pod uwagę wielogłosowość
przekazu medialnego. Różne stacje telewizyjne produkują i emitują odmienne
dyskursy medialne, pozostające na usługach różnych interesów narodowych, eko¬
nomicznych i klasowych, które zgodnie z przewidywaniami Gramsciego konkuru¬
ją ze sobą, walcząc o hegemonię, czyli o „rząd dusz" (tamże s. 43). W efekcie do¬
minujący dyskurs elit władzy jest nieustannie zagrożony i w każdej chwili może
zostać zastąpiony przez dyskurs konkurencyjny. Zatem choć telewizja odgrywa
znaczącą rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej, walka toczy się pomiędzy
różnymi wizjami czy wręcz definicjami narodu i jego kultury. Konkurujące dys¬
kursy walczą finezyjnymi metodami, bowiem skuteczność telewizji w budowaniu
egipskiej tożsamości narodowej jest możliwa głównie dzięki temu, że oddziału¬
jąc na poziomie kulturowym i socjopolitycznym, rozwija swoją magię poprzez
191
�Anna Malewska-Szałygin
przyjemność i „podświadome kadrowanie obrazu", a nie poprzez przymus (tamże,
s. 9). W efekcie zwycięski dyskurs z ogromną siłą narzuca hegemoniczną wizję toż¬
samości poprzez rozrywkę, niekojarzącą się ze sferą politycznych sporów. T o kole¬
iny przykład silnie podporządkowującego i ograniczającego wpływu mediów.
Nieco odmienne jest przesłanie monografii Dramas of Nationhood (2005),
wieńczącej egipskie badania L i l i Abu-Lughod. Książka jest skonstruowana jako
zderzenie dwóch ważnych głosów w dyskursie medialnym: głosu producentów,
z którymi autorka przeprowadzała wywiady w Kairze i Aleksandrii, oraz głosu
konsumentek przekazu telewizyjnego, wieśniaczek z Górnego Egiptu i pomocy
domowych w Kairze. Przykładem głosu producenckiego są wypowiedzi autorki
scenariuszy popularnych seriali, takich jak Żniwa miłości, sześćdziesięcioletniej
Fathiyy al-'Assal, lewicowej aktywistki, kairskej feministki, socjalistki, pisarki,
prześladowanej przez cenzurę, a nawet więzionej. Fathiyya al-'Assal deklarowała,
że tworząc scenariusze, stara się promować wartości charakterystyczne dla miesz¬
czańskich klas społeczeństw zachodnich, takie jak partnerstwo w związkach mał¬
żeńskich i dążenie do samorozwoju jednostek, w tym także kobiet. Słuchając jej
głosu, wydawać by się mogło, że zdolność mediów do upowszechniania i ugrunto¬
wywania nowych systemów wartości i nowego typu tożsamości jest ogromna.
Jakkolwiek oddziaływanie mediów na konstruowanie tożsamości jest nie¬
zaprzeczalne, rozmowy z egipskimi wieśniaczkami i pomocami domowymi w Ka¬
irze pokazują, że oddziaływanie to nie jest takie proste, a „strategie" producentki
wskutek zastosowania lokalnych „taktyk" odbioru ulegają zmianie. Abu-Lughod
pisze, że wioskowe rozmówczynie w swoich wypowiedziach konstruują obraz sa¬
mych siebie na wzór heroin telewizyjnych melodramatów. Konfrontując tak zbu¬
dowany własny wizerunek z bohaterkami serialów, dochodzą do wniosku, że ich
życie znacząco odbiega od promowanego przez media wzoru, co owocuje poczu¬
ciem przegrania, wykorzystywania i marginalizacji.
Paradoksalnie jednak konfrontacja z telewizyjnymi wzorami osobowymi
nie popycha wiejskich kobiet w stronę świata zachodniej nowoczesności, ale
w stronę nowych form islamu. Nowa oferta islamskich duchownych wychodzi na¬
przeciw potrzebom nowych tożsamości jednostkowych, znacznie bardziej zindy¬
widualizowanych niż dawne, określane poprzez umiejscowienie w zależnościach
społeczności rodowej. Ta wizja nowej, dążącej do samorozwoju jednostki ludzkiej
została wytworzona i upowszechniona między innymi poprzez media. Odpowie¬
dzią na nią są szkolenia dla kobiet, organizowane w meczetach, pozwalające na
odnalezienie miejsca we współczesnym świecie „godnego nowoczesnej kobiety
islamu". T e n paradoks opisany przez Abu-Lughod w szkicu z 2002 roku znacząco
192
�Widz wolny czy bezwolny?
komplikuje problem relacji media a wolność. Z jednej strony przekaz medialny
ma moc wdrażania nowych wartości i wzorów tożsamości, z drugiej okazuje się,
że po przeniesieniu ich na lokalny grunt powstają trudne do przewidzenia hybrydyczne sploty zarówno wartości, jak i tożsamości. Konkludując, choć potęga
mediów jako czynnika zmiany jest oczywista, kierunek rzeczywistych zmian jest
często zaskakujący.
Podsumowując krótki przegląd wyników etnograficznych badań mediów,
trzeba stwierdzić, że przezwyciężając jedne zniewolenia, media konstruują inne.
Kategoria zniewolenie, podobnie jak pojęcie wolność, są bardzo różnie rozumia¬
ne, zmienne i zależne od kontekstu kulturowego. T o , co jest wolnością jednych,
bywa zniewoleniem innych. Jedno jest pewne, przewidując oddziaływanie me¬
dialnych produkcji na odbiorców należy brać pod uwagę lokalną wiedzę potoczną
mającą zdolność sprytnego przekształcania dowolnego przesłania w ideę często
zupełnie niezgodną z zamierzeniami twórców, ale pasującą do lokalnego obrazu
świata. Lokalna metis, chytrze unikając totalizującej siły mediów, staje się odpo¬
wiedzialna za to, że intencje producentów medialnych chybiają celu, a recepcja
mediów okazuje się odmienna od zamierzonej. Relacja jest jednak dwustronna.
Lokalny dyskurs absorbuje nowe obrazy i treści przynoszone przez media, łącząc
je z dotychczasową wizją rzeczywistości, zmieniając ją i rekonfigurując. Zrozu¬
mienie tej skomplikowanej relacji wymaga pogłębionych badań jakościowych,
które biorą pod uwagę kontekst kulturowo-ideowo-społeczny produkowania
i odbioru mediów. W przypadku społeczeństw postkolonialnych i społeczności
postchłopskich badania prowadzone metodą etnograficzną wydają się szczególnie
skuteczne. Kierując się takim przekonaniem, zamierzam rozpocząć nowy projekt
badawczy pozwalający na stwierdzenie, w jaki sposób przekaz medialny oddziału¬
je na opisywane przeze mnie wiejskie wyobrażenia o władzy i państwie (Malewska-Szałygin 2008) oraz w jaki sposób nowotarska metis przekształca obrazy i treści
przenikające z mediów do lokalnego dyskursu o tożsamości i polityce.
193
�Anna Malewska-Szałygin
Bibliografia:
Abu-Lughod L . , 2002, Egyptian Melodrama - Technology of the Modern Subject?, [w:] Me
dia Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila Abu-Lughod,
Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 115-133.
Abu-Lughod L., 2005, Dramas of Nationhood. The Politics of Television in Egypt, Chicago.
Appadurai A., 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek,
Kraków.
Baudrillard J., 2005, Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa.
Berger P., Luckmann T., 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa.
Człowiek Grecji, 2000, red. Jean-Pierre Vernant, tłum. P. Bravo, Warszawa.
Debord G., 2006, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, tłum.
M . Kwaterko, Warszawa.
Dyskurs jako struktura i proces: praca zbiorowa, 2001, red. T e u n A. van Dijk, tłum. G. Gro¬
chowski, Warszawa.
De Certeau M., 2008, Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków.
Detienne M . , Vernant J.-P., 1978, Cunning Intelligence in Greek Culture and Society, Atlantic
Highlands, N.J.
Geertz C., 2005, Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu
antropologii interpretatywnej, tłum. D . Wolska, Kraków, s. 81-100.
Ginsburg F. D., 2002, Screen Memories: Resignifying the Traditional, [w:] Indigenous Media,
[w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 39-57.
Hall S., 1980, Encodingfdecoding, [w:] Culture, Media, Language, eds. Stuart Hall, Dorothy
Hobson, Andrew Lowe, Paul Willis, London, s. 128-138.
Hastrup K., 2008, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, tłum. E. Klekot,
Kraków.
Herzfeld M . , 2004, Antropologia. Praktykowanie
tłum. M . M . Piechaczek, Kraków.
teorii w kulturze
i społeczeństwie,
Hołówka T., 1986, Myślenie potoczne, Warszawa.
Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, 2008,
red. A. Duszak, N . Fairclough, Kraków.
Larkin B., 1997, Indian Films and Nigerian Lovers: Media and Creation of Parallel Modernities,
„Africa" 67 (3).
Larkin B., 2002, The Materiality of Cinema Theaters in Northern Nigeria, [w:] Indigenous Media,
[w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 319-336.
194
�Widz wolny czy bezwolny?
Malewska-Szałygin A., 2008, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005,
Warszawa.
Mankekar P., 1999, Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Woman
hood, and Nation Postcolonial India, Durham NC.
Mankekar P., 2002, Epic Contests: Television and Religious Identity in India, [w:] Indigenous
Media, [w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila
Abu-Lughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles, London, s. 134-151.
McLuhan M . , 2004, Zrozumieć media, tłum. N . Szczucka, Warszawa.
M0hl P., 1997, Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central
France, Copenhagen.
Niżnik J., 1991, Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, red. A. Jaw¬
łowska, Warszawa.
Rapport N . , 2000, Discourse, [w:] Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, eds.
N . Rapport, J. Overing, London-New York, s. 117-126.
Sahlins M . , 2006, Wyspy historii, tłum. I . Kołbon, Kraków.
Schutz A., 1984, Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, red. E. Mo¬
krzycki, tłum. D . Lachowska, Warszawa, s. 137-192.
Scott J.C., 1985, Weapons of the Weak, New Haven, Conn.
Scott J., 1988, Seeing like the State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have
Failed, Yale, New Haven-London.
Taylor Ch., 2010, Nowoczesne imaginaria społeczne, tłum. A. Puchejda, K. Szymaniak, Kraków.
Wilk R., 2002, Television, Time, and the National Imaginary in Belize, [w:] Indigenous Media,
[w:] Media Worlds. Anthropology of New Terrain, eds. Faye D . Ginsburg, Lila AbuLughod, Brian Larkin, Berkeley, Los Angeles-London, s. 171-188.
195
�Polacy o sobie. Współczesna autorefleksja: jednostka, społeczeństwo, historia, red. Piotr
Kowalski, Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stpoka" 2005, s. 17-34. Prawa autorskie
zastrzeżone.
Anna Malewska-Szałygin
Autoportret z negatywu czyli czego można się dowiedzieć o Polakach z góralskich
wypowiedzi na temat władzy.
Tytułowe sformułowanie odwołuje się do zaproponowanego przez Ludwika
Stommę określenia portret z negatywu, którego użycie autor Antropologii kultury wsi
polskiej
XIX w. uzasadnia w ten sposób „wyobrażenia
przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń
więc odwrócenie
tych wyobrażeń, przekształcenie
danej grupy o sobie są
tej grupy o obcych".
Wystarczy
negatywu w pozytyw, by
uzyskać
własny portret grupy, by dowiedzieć się jakie warunki musi spełniać „swój" (Stomma
1986, s. 63). Zgodnie z tym zaleceniem postaram się odczytać jaki portret własny kreślą
nowotarscy górale rozmowach na temat polityki i władzy.
Badania prowadzone od
1999
r. na Podhalu przez Instytut Etnologii
i
Antropologii Kulturowej dotyczyły wiejskich wyobrażeń na temat władzy państwowej.
Technika badań przewidywała długie, swobodne rozmowy (porządkowane wytycznymi
zawartymi w dyspozycji badawczej), prowadzone we wsiach powiatu Nowy Targ. Muszę
zastrzec, że termin górale stosuję w szerokim znaczeniu, nie rezerwując go dla górali
tatrzańskich, z okolic Zakopanego. Naszymi rozmówcami byli w większości ludzie w
wieku 30 - 70 lat, słabo wykształceni (w większości absolwenci szkoły podstawowej lub
zawodowej,
rzadziej technikum). Celem badań
było przyjrzenie
się lokalnemu
dyskursowi na tematy polityczne i dlatego rozmowy ogniskowały się wokół pojęć:
początkowo słów zaczerpniętych z dyskursu publicznego, a potem, kiedy już oswoiliśmy
się z językiem lokalnych rozmów o władzy, doprecyzowaliśmyokreślenia, którymi
posługiwali się nasi rozmówcy.
1
�W tym tekście skupię się na pojęciu władza i jego znaczeniach. Wyłania się z
nich góralski obraz władzy, ale jeśli zastosować wytyczne Stommy można też zobaczyć
portret samych siebie, jaki kreślą nasi rozmówcy. Zalecenia Stommy dotyczą badania
stereotypów o „obcych". Można zapytać: na ile demokratycznie wybrani przedstawiciele
są widziani przez społeczeństwo jako „obcy"? Z naszych rozmów wynika, że ludzie
władzy, politycy są tak właśnie postrzegani. Wybrani spośród społeczeństwa kandydaci
po dojściu do władzy przechodzą rodzaj metamorfozy, odtąd stosuje się do nich kategorię
oni i uznaje za przeciwieństwo prostego narodu.
Górale o władzy.
Kiedy w rozmowie padało słowo władza nasi rozmówcy objaśniali je na różne
sposoby: władza to jest polityka mnie się wydaje [Kobieta, lat 45]; władza to ktoś kto
rządzi [Kobieta lat 55], ktoś kto będzie kierował, jak w pracy tak i w państwie [Kobieta
lat 33], ktoś kto lepiej, rozsądniej
to zorganizuje, musi być taka „głowa
domu"
[Taksówkarze lat 35-50]. Pierwsze z zacytowanych zdań potwierdza przekonanie, że
pojęcia władza i polityka mają częściowo wspólną płaszczyznę znaczeniową, choć
oczywiście rozważywszy wszelkie konotacje nie są to pojęcia pokrywające się, już
choćby dlatego, że w rozmowach zwykle występują w innym kontekście słownym.
Stwierdzenie władza
to ktoś kto rządzi,
podobnie jak następne, odsyła do
zasadniczej funkcji władzy - kierowania i zarządzania: władza powinna być mądra i
dobrze zarządzać [Mężczyzna lat 60]. Takie krótkie quasi definicje nie pojawiały się
często. Chętniej stosowaną strategią objaśniania pojęć abstrakcyjnych było odwołanie się
do przykładu. Zwykle był on wzięty z życia i tłumaczył abstrakcyjną ideę, poprzez
odniesienie jej do zjawisk znanych i bliskich, podobnie jak przypowieść: Władza to jest
tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest władza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z
cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane - objaśniał nas sześćdziesięcioletni
rolnik. Porównań do ojca lub matki w rodzinie używali najczęściej ludzie starsi. Prócz
nich wiele kobiet w średnim wieku (ok.40), objaśniło problem rządzenia krajem poprzez
odniesienie do życia rodzinnego. Przy czym, co zaskakujące w patriarchalnych
góralskich rodzinach, głową, o której mówiły była kobieta - zwykle nasza rozmówczyni:
niechby tak rządzili jak ja w domu rządzę - postulowała pięćdziesięcioletnia rencistka.
2
�Inna kobieta w jej wieku wtórowała: ja w domu rządzę i mnie słuchają to oni w państwie
też tak powinni .
Objaśnianie pojęć abstrakcyjnych poprzez odwołanie się do rzeczywistości znanej
z własnego doświadczenia opisywał Jacques Le Goff (2002) szukając odpowiedzi na
pytanie: w jaki sposób ludzie średniowiecza tworzyli wyobrażenia o odległej dla nich
rzeczywistości? Jego zdaniem rozszerzali wiedzę o dobrze znanej człowiekowi mikro
skali codziennego życia na makro skalę wyobrażeń o nieznanym świecie. Zaskakujące,
ale podobnie postępowali również nasi rozmówcy. Odległe zjawiska objaśniali przez
odniesienie do bliskich im i dobrze znanych realiów rodziny lub pracy: władza powinna
być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierwszym
miejscu chleba! - mówiła siedemdziesięcioletnia kobieta. Władza to powinna być taka
kierownica,
to tak samo jak
na przykład
gospodarz na wsi...
-
postulował
czterdziestoletni kowal. Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy"
- wtórowali nowotarscy taksówkarze, to jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego uzupełniał sześćdziesięcioletnie mężczyzna. Co wynika z takiego sposobu mówienia o
władzy oprócz spostrzeżenia, że wielkie problemy objaśnia się poprzez odniesienie do
codziennych? Jeżeli władza to gazda czy baca, jakie jest miejsce naszych rozmówców w
tym układzie? Wydaje się, że pełnią oni rolę inwentarza, owiec, baranów, ale także
juhasów, dzieci i parobków w gospodarstwie, w którym gospodarz czy ojciec rodziny
organizują pracę. Społeczeństwo byłoby zatem grupą ludzi, której pracą trzeba tak
pokierować, żeby zapewnić dobrobyt. To spostrzeżenie potwierdzałyby słowa cytowane
na początku rozdziału o kierowniczej funkcji władzy. Władza, zatem powinna zarządzać
pracą społeczeństwa tak, żeby ta przynosiła jak najwięcej korzyści. Gdy pytaliśmy
naszych rozmówców czy można to tak ująć, niektórzy odpowiadali: aby oni tylko nie
szkodzili! W tych słowach zawiera się realistyczny program minimum: skoro władza w
Polsce nie umie dobrze zarządzać gospodarką, niech choć nie zarządza na niekorzyść.
Warto tu po raz kolejny podkreślić, że - zdaniem naszych rozmówców - głównym
zadaniem władzy jest zarządzanie gospodarką tak, aby ludzie swoją pracą mogli
wypracować dobrobyt.
Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie
przeciwstawne
idei
władzy
kolektywnej.
Gazda
czy
baca
uosabiają
władzę
3
�jednoosobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł
coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. - twierdził sześćdziesięcioletni rolnik. To
zdanie podkreśla
podstawową,
zdaniem naszych rozmówców,
stanowczość. Siedemdziesięcioletni rolnik objaśniając
cechę
władzy
-
nam czym jest władza też
uwypuklał ten aspekt: to tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie co sie dobrze
pasom i takie co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić.
Kara musi być! Dyscyplina!
Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne
rozważania czym jest władza zostały odniesione do specyfiki
polskiej,
a polskie
społeczeństwo porównane do stada niesfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z
poglądem, że Polacy są społeczeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to
wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia,
że cechą dobrej władzy w Polsce jest żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni
elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, bo tak w ogóle to
najlepsza jest demokracja. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki
nie urodził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce
potrzebna strasnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie
zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka na wzór
amerykańskiej byłaby optymalną formą władzy w Polsce. Amerykański dobrobyt
przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy.
Często
podkreślanym
zadaniem
władzy
było
też
zapewnianie
ludziom
bezpieczeństwa. Górale bardzo przeżywali wzrost przestępczości jaki nastąpił po 1989 r.
Często o tym mówili, czuli się zagrożeni i wygłaszali sądy ostateczne typu: świat sie
kończy! Pani! Kto to kiedy takie rzeczy widział! Gdy pytaliśmy czy opisywane nam
przestępstwa wydarzają się we wsiach wokół Nowego Targu czy też wiedzą o nich z
telewizyjnych wiadomości, często mieszali wydarzenia bliskie, znane z sąsiedztwa i
dalekie, znane z telewizora, które razem składały się na obraz szalejącej przemocy.
Oczywiście winą za to obarczali władzę (czasem używali wówczas słowa rząd), która
jest zbyt słaba, aby przeciwstawić się przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Padały
wówczas porównania do władz PRL, o których nasi rozmówcy mieli różne zdania, ale
byli zgodni, że przestępców umiały trzymać pod kontrolą. Większe bezpieczeństwo na
4
�ulicach było jedynym aspektem rzeczywistości PRL, który był jednoznacznie dobrze
oceniany.
Prócz funkcji dyscyplinarnych władza powinna również wykazywać się troską o
podwładnych. Element troski, podobnie jak rygoru jest dobrze widoczny w porównaniach
władzy do matki lub ojca w rodzinie, do gazdy czy pasterza. Wszystkie te osoby mają
prawo do narzucania swojej woli i wymuszania posłuszeństwa, ale mają też obowiązek
działania dla dobra rodziny, gospodarstwa czy powierzonych ich opiece owiec. Nie sądzę
jednak,
żeby
chodziło
o troskę
rozumianą
w wzór
karmienia
inwentarza
w
gospodarstwie. Myślę raczej, że chodzi o organizację pracy taką, aby nikomu nie brakło
ni chałupy, ni chleba.
Dwa sposoby mówienia o władzy.
Przysłuchując
się naszym
rozmowom można
zauważyć
wyraźną
cezurę
oddzielającą dwa, różne sposoby mówienia o władzy. Tą cezurą jest wykształcenie,
zwykle skorelowane z wiekiem mówiącego. Większość naszych rozmówców, którzy
ukończyli technikum lub liceum (zwykle byli to ludzie w wieku 30-50lat) albo nie
posługiwała się terminem władza zastępując je słowami rząd, sejm, posłowie
stosując to pojęcie objaśniała je jako instytucje sprawujące
albo
władzę, które potrafili
wymienić. Można stwierdzić, że większość wykształconych respondentów posługiwała
się w rozmowie monteskiuszowskim podziałem władzy czego przykładem może być taka
wypowiedź pięćdziesięcioletniego sprzedawcy, po technikum ekonomicznym: państwo
musi mieć władzę ustawodawczą i wykonawczą. Musi panować ład, porządek.
Inaczej było w przypadku ludzi słabo wykształconych i starszych. Oni najczęściej
używali określenia władza na opisanie mglistej sfery onych. Sfera władzy była dla nich
tak odległa, że jawiła się nieostro jako tajemnicza, niepojęta, inna. Trudno było coś o niej
wyraźnie powiedzieć, trudno mieć do niej zaufanie, wzbudzała raczej niepokój. Te
spostrzeżenia przywołują na myśl obserwacje Floriana Znanieckiego o władzy, która jest
1
dla chłopów odległa i niepojęta jak Bóg .
Wynikałoby z tego zestawienia, że
1
Polityczny porządek jawi się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa moralna siła, absolutnie
tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się
zmienić dzięki ingerencji ludzkiej.(...) Nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką
w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne
nadzieje i daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Jeśli nawet bowiem przywódcy kierują się
motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają oprócz tego w nieograniczonym kręgu nie znanych mu
5
�wyobrażenia o władzy zmieniają się bardzo powoli i te opisywane przez Znanieckiego
wciąż są rozpoznawalne obecnie, choć najczęściej u ludzi starszych.
Nasi słabiej wykształceni rozmówcy używając słowa władza zaskakująco szeroko
zakreślali jego pole semantyczne. Często pytani o władzę odpowiadali to ci tam we
Warszawie, albo jeszcze szerzej i mniej precyzyjnie no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te
objaśnienia są niejasne, można dopatrzyć się w nich echa dawnych podziałów
organizujących życie na wsi, a przede wszystkim
rozmówcom władza kojarzyła się z wyższą sferą:
podziału stanowego. Naszym
władza to te wszystkie co som na
stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni
każą
-
twierdził
sześćdziesięcioletni
rolnik. Wtórowała
mu
sześćdziesięcioletnia
rencistka (rolniczka): władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci co na
stanowisku. O jak ksiądz! On ttyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to
kształci. No tacy [ludzie władzy - A. M . Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli
jak trzeba rządzić. Ludzie władzy to elita, wyższa sfera, której życie obserwowane z
perspektywy mieszkańców wsi ma wiele cech dawnego życia pańskiego. Określenie oni
tam żyją po pańsku pojawiało się bardzo często. Wiele cech przypisywanych tym na
górze to przymioty, które Józef Chałasiński przypisuje inteligencji polskiej.
Góralskie wyobrażenia o ludziach władzy.
Ludzi władzy i mieszkańców wsi różni przede wszystkim wykształcenie, ogłada i
pieniądze. Ten na stanowisku to musi być wykształcony
-
twierdziła cytowana
rozmówczyni, inna, osiemdziesięcioletnia rolniczka, uzupełniała to musi być ktoś, kto
głowę ma na to, co sie orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som
za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my,
co tam dozo gadać. Władza to ludzie obyci, przygotowani do wyższych zadań: człowiek
nie obyty nie wykształcony,
wiedzieć
co powiedzieć
nie ma po co tam iść, on się musi umieć wypowiedzieć
i
[Kobieta lat 55]. Zwłaszcza kobiety w średnim wieku
podkreślały, że: musi się umieć odpowiednio zachować
w wielu sytuacjach, bo na
przykład poprzedni prezydent [Lech Wałęsa - A. M . Sz.] to nie umiał, a ten [Aleksander
Kwaśniewski - A. M . Sz.] to wręcz przeciwnie, zawsze zachowuje się Wizerunek
motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. (...) Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest
jednocześnie źródłem nieograniczonych możliwości (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133)
6
�człowieka z wyższej sfery uzupełnia postawa fajna, ubranie na nim, no i umiejętność na
tej mównicy [Mężczyzna lat 65].
Zdaniem naszych rozmówców pieniądze to podstawowy wyznacznik władzy.
Ludzie władzy są bogaci. Warto rozważyć wypowiedź czterdziestoletniego pracownika
firmy krawieckiej dotyczącą wprawdzie problemów finansowych, ale wiele mówiącą na
interesujący nas temat: Skąd oni biorą tą średnią krajową? Ja się pytam kto zarabia te
osiemnaście baniek?[1.800zł
- A. M . Sz.] No może posłowie tyle mają. Tu w Nowym
Targu to jak ktoś zarobi 8 baniek [800 zł - A. M . Sz.] to podskakuje ze szczęścia.
Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!. Ostatnie zdanie sugeruje, że władza
„promieniuje"
pieniędzmi.
Kto jest bliżej
władzy
ma większe
szanse zarobić.
Potwierdzają to potoczne wyobrażenia o warszawiakach przyjeżdżających na Podhale na
letnisko czy na zimowisko. Mieszkając w Warszawie czyli w centrum są bardziej
zamożni, obyci, pewni siebie - opromienieni bliskością władzy. Sądzę, że czasownik
promieniować
prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma
swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, obycie, pieniądze są najbardziej
skondensowane.
Z
tego
ośrodka
rozchodzą
się
koncentrycznymi
kręgami,
rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie
docierają.
Dojście do władzy to niegodny wprawdzie, ale najszybszy sposób wzbogacenia
się. Władza
- wiadomo, to potem ułatwia
ludziom inne sprawy
- twierdziła
czterdziestoletnia właścicielka małego sklepu. To samo, choć bardziej poetycko
formułował siedemdziesięcioletni rolnik: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do
kiesonka. Na pytanie: czemu ludzie starają się zdobyć władzę, sześćdziesięcioletnia
rencistka odpowiadała: Zeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie
tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom.
No, chleba zawse więcej se na tym
dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A
jak by był pracował to by im się się było na pewno tak nie powodziło.
Choćby krótka
styczność z władzą bardzo szybko owocuje poprawą kondycji finansowej całej rodziny.
Jest to aksjomat, podstawowy pewnik potocznej wiedzy o władzy. Wejście w sferę
władzy kładzie się blaskiem złotego na całej rodzinie. Nasi rozmówcy nie mają
rewolucyjnych poglądów uważają, że muszą być bogaci i biedni. Tak zawsze było, jest i
7
�będzie. Ale pomału trzeba się bogacić, a nie w ciągu roku i już bogaty! - irytował się
starszy mężczyzna. Tu dochodzimy do sedna: bogactwo zdobyte ciężką, często
wielopokoleniowa pracą jest wysoko cenione przez naszych rozmówców. Pieniądze
szybko zdobyte poprzez dojście do władzy, podobnie jak poprzez udział w ciemnych,
interesach uważa się ze niegodne.
Tym, którzy są blisko żłobka władza objawia swą złocistą
stronę, zwykłym
ludziom jawi się przeciwnie, jako nienasycony poborca podatków: ten rząd to tak nam
daje w dupę, że nawet tego nie można określić
- narzekał na ciężary fiskalne
czterdziestoletni elektryk w 2000 r. Pięćdziesięcioletni stolarz formułował podobne
zarzuty tyle, że pod adresem sejmu: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i
radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie
przecież
nie upieprzo! Ucisk podatkowy zwykle opisywany był w emocjonalnych,
ostrych słowach, choć czasem, zwłaszcza młodsi, lepiej wykształceni
rozmówcy
przedstawiali go w długich wyliczeniach mających nam wykazać jak zbójeckie są
powinności, które trzeba płacić na rzecz państwa. Warto zauważyć, że w rozmowach o
fiskalizmie nasi rozmówcy zwykle posługiwali się terminem państwo, a nie władza.
Rozbuchany fiskalizm państwa nie jest w stanie nasycić Lewiatana, a ściślej
szalonych apetytów ludzi władzy. Formułowany przez Edwarda Shilsa (1994) postulat
samoograniczenia jako podstawowej cnoty obywatelskiej jest politykom zupełnie obcy.
Naszym rozmówcom trzęsły się ręce ze złości, gdy mówili o zarobkach ludzi władzy i o
wszelakich synekurach: Jak taki dyrektor w Krakowie zarabia 2 miliardy 700 milionów ,
to taki zwykły śmiertelnik nie zarobi do końca życia tego co on za miesiąc. To jak to może
być! Jeden i drugi ma taki sam żołądek! - krzyczał kowal na bazarze w Nowym Targu.
Wysokie podatki i opłaty na ZUS, fantastyczne zarobki ludzi władzy płacone z
pieniędzy podatnika budziły złość, ale prawdziwą nienawiść, często mieszającą się z
rozpaczą budziła wyprzedaż majątku narodowego: jak można sprzedać fabrykę czy dom
towarowy jednemu biznesmenowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież
nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a
to było całego narodu - zaperzała się rencistka, w średnim wieku. Czem tu mają rządzić,
jak wszystko sprzedali? - pytał retorycznie pięćdziesięcioletni stolarz - a ile tam oni
piniędzy majom!!! Niech to diabeł jasny weźmie! Wyprzedaż majątku narodowego jest
8
�najcięższym zarzutem wobec władzy. Często padały porównania do rozkradania państwa
przez zaborców, czy
do pobierania kontyngentów w czasie okupacji niemieckiej.
Władza, która nie tylko nie wywiązuje się z umowy, ale jeszcze kradnie i wyprzedaje
majątek narodowy działając ewidentnie na niekorzyść obywateli, a tak tę sytuację
opisywali nasi rozmówcy, jest podejrzewana o służenie obcym interesom. Jest to
najcięższy zarzut jaki można sformułować. Emocjonalne wypowiedzi oni obcym
interesom służą! Nie o Polskę dbają!, porównania do okupacyjnych kolaborantów
sugerują oskarżanie władzy o zdradę. Ludzie władzy działając gospodarczo na szkodę
Polski dopuszczają się zdrady wobec społeczeństwa. Ten proceder politycy ukrywają pod
fasadą kłamliwych słów.
Hipokryzja władzy budzi w naszych rozmówcach największą furię. Zapewnienia
parlamentarzystów o służeniu dobru społecznemu odbierane jako okrutny fałsz. Głosów
pełnych oburzenia i złości zanotowaliśmy wiele. Wyjątkowo kwiecista była wypowiedź
siedemdziesięciolatki, która mówiła o sobie: ja mam dwie klasy i żem zrobiła w Ameryce
obywatelstwo i wszystkie dzieci, żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci
miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić. A pisać i cytać nie umim. Ta
niepiśmienna gaździna o władzy mówiła w ten sposób: A żeby ślak ich wszystkich trafił!
Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz
troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygaństwo jest! Bedom sie kochać,
kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam
taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset
dziewięćdziesiąt
dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie
nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom
bieda,
tyz, a łoni majom! Łoni majom!
Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! (...) A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda
patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak
napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie żeby im brzuchy rozsły a my ze
karkami zgiętymi!!
Obłuda i zakłamanie władzy przemawiającej z telewizora budzą
straszne rozgoryczenie. Słowa parlamentarzystów o uchwalaniu uchwał i podejmowaniu
działań dla dobra społecznego zderzone z aferami, przekrętami,
informacjami o
zarobkach płynącymi z tego samego ekranu odbierane są jako kłamstwo niezmiernie
irytujące.
Powodem
złości jest
fakt,
że kłamstwa
władzy unicestwiają
realną
9
�rzeczywistość. Wobec zastępowania doświadczanej rzeczywistości przez wykreowaną
fikcję nasi rozmówcy czują się zupełnie bezradni. Mamy tu jak sadzę do czynienia z
simulacrum, o którym Jean Baudrillard (1998) pisał, że znosi rzeczywistość. Oficjalny
dyskurs polityczny kreuje nierzeczywistość, zastępując nią doświadczaną przez naszych
rozmówców realność. W ten sposób ich prawda nie ma szans zaistnienia, znika podobnie
jak przeżywana przez ludzi codzienność. To budzi irytację, choć jak powiedział jeden z
naszych rozmówców do mijania się rzeczywistości z fikcją kreowaną przez polityków
zdążyli przyzwyczaić już w latach PRL-u.
Na koniec warto zapytać o to, jak to się dzieje, że zwykli ludzie, w tym także
pochodzący ze wsi stają się ludźmi władzy? Targowi sprzedawcy mieli na ten temat jasną
odpowiedź: Nie ma człowieka, który idzie do władzy żeby zachował swoje...[cechy - A.
M . Sz.] traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z
klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby cos nie
przeskrobał
- twierdził pięćdziesięcioletni mężczyzna. Ten pogląd podzielało wielu
naszych rozmówców. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet
porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera cech negatywnych: staje się kimś
„wyższym", bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy
do sfery, na którą, jak twierdzili wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma
żadnego wpływu, co znów przypomina wnioski Znanieckiego.
Góralskie wyobrażenia o „dobrej władzy".
Nasze rozmowy w ogromnej mierze wypełniały narzekania, żeby nie powiedzieć
pomstowania na władzę czy polityków. Próbowaliśmy odnaleźć jakieś pozytywne oceny
lub jakiś idealny wzorzec zadając pytanie o dobrą władzę. Zwykle
uzyskiwaliśmy
odpowiedzi odwołujące się do wartości: uczciwy powinien być. Ten kto sprawuje władzę
powinien być uczciwy [Kobieta lat 55]. Słowo uczciwy padało najczęściej, streszczając
wszelkie etyczne wymagania wobec kandydata do władzy. Nieco mniej popularne, ale
dobrze uzupełniające poprzedni termin, było określenie sumienny: byle oni sumiennie
rządzili [Kobieta lat 60] lub powinien być solidny, sumienny i nie myśleć tylko o sobie,
ino o wszystkich [Kobieta lat 55]. Określenie sumienny i uczciwy jest używane w
znacznym stopniu wymiennie - chodzi o to, aby człowiek władzy żył zgodnie z
10
�sumieniem ukształtowanym przez dekalog i miłość bliźniego. Wszystkie postulaty tego
typu kończą się stwierdzeniem, że obecnie jest dokładnie na odwrót.
Gdy zadawaliśmy pytanie o dobrą władzę wielu rozmówców porównywało ją do
służby:
Władza
służyć
powinna
Polakom,
społeczeństwu,
każdemu
człowiekowi
[Mężczyzna lat 50]. Jak się przekonaliśmy władza rozumiana w kategoriach służby
stanowiła idealny wzór wszelkiej władzy. Ten ideał wcielał, zdaniem górali, tylko jeden
człowiek - papież Jan Paweł I I : władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć,
tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć.
On niby rządzi całym światem, ale służy - objaśniała pięćdziesięcioletnia kobieta. Takie
rozumienie władzy niewątpliwie zostało ukształtowane na gruncie chrześcijaństwa.
Postać Jana Pawła I I jest niezwykle istotna dla zrozumienia góralskich wyobrażeń
o władzy. Nasi rozmówcy, zwłaszcza ci wychowani w czasach PRL, bardzo ostro
rozdzielali sfery polityki i religii, charakteryzując tę pierwszą jako sferę brudną, drugą
zaś jako wzniosłą (Lubańska 2005). W przypadku Jana Pawła I I ten podział jest
nieistotny, Ojciec Święty jest ponad nim: papież całą tą politykę utrzymuje, bo on jest
podstawą tej polityki, (...) nie chce wojny, nie chce robić zła, chce jak najlepiej, zawsze
czyni dobrze - podkreślał sześćdziesięcioletni mężczyzna. Polityczna rola Ojca Świętego
jest podkreślana we wszystkich wypowiedziach, podobnie jak w rozmowie taksówkarzy
w Nowym Targu: proszę Panią, wojnę przekroczył Papież, Reagan i Gorbaczow. Tych
trzech ludzi załatwiło to i dalej tę politykę formują. My bez Papieża to byśmy już 18
republiką
byli dawno! Rolnik, emeryt uzupełniał: on był tą iskrą, która
rozpaliła
wszystko, a wielu naszych rozmówców mówiło po prostu: on komunizm obalił.
Zaskakujące, ale w osobie Jana Pawła I I polityka nie tylko nie jest przeciwieństwem
religii czy moralności przeciwnie, zdaniem górali on potrafił wnieść do brudnej polityki
dobro, przemieniając ją tym samym w sferę, nadal obcą i odległą dla zwykłego
człowieka, ale nie diaboliczną. Według naszych rozmówców stało się tak dlatego, że
Papież wniósł ewangeliczne wartości do świata polityki: Ojciec święty pokazuje jak
wyciąga rękę do każdego. Miał spotkania ekumeniczne nawet z żydami. No najgorzej mu
idzie z prawosławiem,
ale do każdego wyciąga rękę - mówiła pięśdziesięcioletnia kobieta
- i ta jego tolerancja! To jest podstawowa rzecz! Papież przeprasza, on do każdego
wyciąga rękę! Starsza gaździna uzupełniała: Ojciec Święty powiedzioł:
on psyjmuje i
11
�żydów i muzułmanów i każdego szanuje i powinno się tolerować każdego cłowieka: cy to
katolik, cy to zyd, cy cygon. Młodsza kobieta, dawniej należąca do PZPR dodawała:
Ojciec Święty pokazuje jak być tolerancyjnym w stosunku do tych, którzy wierzą w co
innego niż my. O tolerancję mu chodzi i o pokój. Władza sprawowana w myśl zasad
chrześcijańskich uległa przemienieniu. Stało się to za sprawą siły duchowej Jana Pawła
I I , którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on
był ta iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to,
że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w
ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli
zniewoleni, ze nic nie wolno było mówić, nic tego... i po prostu ludzie takiej otuchy
nabrali - tak objaśniała studentom fenomen oddziaływania Ojca Świętego staruszka,
która ukończyła 2 klasy (rolniczka).
Jej wypowiedź dobrze charakteryzuje stosunek górali do Papieża: No to my tu w
Ludźmierzu Papieża bardzo szanujemy, bo jesce jak był biskupem w Krakowie, to cęsto
psyjezdzoł do Ludźmierza, przeważnie na odpusty. No to sie go widziało, i wiedzieli my ze
to ten i jak go wybrali na papieża to kazdy był zadowolony, że to taki, co my go znamy,
nie! Dalszy ciąg jej wypowiedzi dotyczy zdarzenia istotnego dla rozważań na temat
władzy: I jesce takie zdazenie było, ze jak było koronacjo tej Matki Boskiej
Ludźmierskiej
w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on
to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali sie z niego księża i
biskupi śmiali się z niego, że wróży mu sie jakaś władza i potem było właśnie ta władzo!
Opowieść o pochwyconym berle słyszeliśmy od wielu osób. Ludzie opowiadali nam ją
wielokrotnie, abyśmy zrozumieli że, władza Ojca Świętego pochodziła od Boga.
Opisywane zdarzenie interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej,
element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom
oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia władzy, o którym pisał zarówno
Mircea Eliade (1988), Jean Paul Roux (1998) jak i inni autorzy sądzę, że można pokusić
się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i ustanowionej przez ludzi.
Reprezentanci wybierani przez elektorat i na mocy umowy społecznej oddelegowani do
decydowania w ich imieniu, mają wszystkie ludzkie przywary: samolubność, skłonność
do prywaty, nepotyzmu itp. Inaczej z władzą z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i
12
�wzmacnia swą siłą, która pozwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody.
Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej. Ucieleśniający
go Jan Paweł I I o oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca" - jest wybrany
przez boga, jest pośrednikiem pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum: w obliczu
Najwyższego uosabia rodzaj ludzki wstawiając się za nim, na ludzi oddziałuje mocą,
której źródło jest ponad naturalne.
Portret z negatywu.
Próbując z tych rozważań odtworzyć obraz własny naszych
rozmówców
zacznijmy od porównań, którymi się posługiwali. Postaci gazdy, bacy, pasterza to jak
pisze Sherry Ortner metafory źródłowe, o których można powiedzieć, że są jednym z
rodzajów symbolu kardynalnego, który bywa symbolem służącym do
porządkowania
doświadczenia
i uchwycenia go w kategoriach danej kultury, symbolem, który pomaga
nam wymyślić
w jaki sposób owo doświadczenie
tworzy całość (Ortner 2003, s. 110).
Jaki obraz własny ujawnia się w tak znaczącej metaforze? Jak już sugerowałam pierwsze
skojarzenie to inwentarz w gospodarstwie, owce, które trzeba pilnować, karmić, poić.
Jest też możliwa mniej deprecjonująca interpretacja: społeczeństwo to juhasi, członkowie
rodziny gospodarza, słowem ludzie, którzy wespół z nim wypracowują dobrobyt, a od
niego oczekują zorganizowania pracy tak, żeby była jak najbardziej efektywna. Pierwsza
interpretacja nie zakłada podmiotowości. W drugim ujęciu Polacy, a w każdym razie
górale, postrzegają się jako samodzielne podmioty, wymagające jedynie pokierowania.
Jeżeli od władzy oczekują przede wszystkim dobrego organizowania gospodarki oznacza
to, że uważają, iż sami odnajdą się w rzeczywistości rynkowej, o ile prawo, które
reguluje tę sferę będzie sprzyjające i przejrzyste.
Porównanie władzy do stanowczego pasterza niesfornych owiec wprowadza
ważny element autoportretu polskiego społeczeństwa. Oczywiście uzasadnia potrzebę
silnej władzy,
ale przede
wszystkim niesie informację
o samoocenie
naszych
rozmówców, którzy uważają, że Polacy są niesubordynowani, mają kłopoty z samo
organizacją i współdziałaniem. Są społeczeństwem zatomizowanym, które jednoczy się
w obliczu silnej władzy.
Czy zatem idea działania dla wspólnego dobra jest im obca? Przeczą temu bardzo
emocjonalne
i liczne wypowiedzi na temat rozkradania i wyprzedaży
majątku
13
�narodowego. Wiele z nich zawierało argumenty, że przecież był to majątek wypracowany
przez społeczeństwo. Można się zastanawiać, na ile jest to wynik oddziaływania
socjalistycznych idei upowszechnianych przez radiowęzeł w kombinacie „Podhale".
Warto jednak przypomnieć, że górale mają wyjątkowo zakorzenione poczucie własności.
Nigdy nie odebrano im ziemi, nie powstały na Podhalu PGR-y. Może to być zatem
poczucie więzi i współ wytwarzania czegoś, co nie jest majątkiem konkretnego
właściciela, ale wspólnoty narodowej. Z tego wynika, że nasi rozmówcy zakładają
istnienie takiej wspólnoty, że czują się składową narodu, wspólnoty, którą Benedict
Anderson nazywa wyobrażoną (1997). Jak górale wyobrażają sobie naród, to temat do
zbadania, tutaj chciałam jedynie złagodzić indywidualistyczną wizję społeczeństwa, jaką
zawiera się w metaforze niesfornych owiec.
Władza
oprócz
funkcji
organizacyjnych powinna zapewniać obywatelom
bezpieczeństwo - ten postulat jest chyba najstarszym i najbardziej uniwersalnie
formułowanym oczekiwaniem wobec wszelkiej władzy i trudno się dziwić, że wciąż jest
aktualny.
Tymczasem ludzie czują
się zagrożeni,
bezradni wobec
narastającej
przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej. Porównanie z latami PRL jeszcze pogłębia to
wrażenie. Całkiem niedawno było na ulicach dużo bezpieczniej. Po przełomie 1989 r
przestępczość bardzo wzrosła, a przede wszystkim znacznie nasiliło się zainteresowanie
mediów. Efektem jest społeczne odczucie gwałtownego spadku bezpieczeństwa.
Nasi rozmówcy czują się również zagrożeni gospodarczo - zmieniające się
przepisy i obciążenia fiskalne powodują, że nikt nie jest pewny jak długo jego mała
wytwórnia, zakład usługowy, stragan czy gospodarstwo będzie rentowne. Gdy państwo
zmieni przepisy, podniesie VAT, opłaty na ZUS drobny przedsiębiorca splajtuje i zwolni
pracowników. W efekcie nikt nie jest pewien jutra, wszyscy obawiają się utraty pracy i
narzekają na bardzo słabe zarobki u „prywaciarza", który obciążony świadczeniami na
rzecz państwa, nie chce lepiej płacić pracownikom. Większość z nich porównując obecną
sytuację z czasami PRL-u z nostalgią wspomina komfort, jakim była stała pensja
przynajmniej jednego z członków rodziny pracującego w kombinacie obuwniczym
2
„Podhale" . Warto podkreślić, że górale w stopniu większym niż mieszkańcy innych
2
Kombinat przemysłu obuwniczego "Podhale" zbudowano w Nowym Targu w 1957 r. W okresie
największego rozkwitu, w l. 70., zatrudniał do 10.000 pracowników. Został zlikwidowany w 1990r.
14
�regionów, byli od pokoleń przyzwyczajeni do tego, że dochód z górskiego gospodarstwa
nie wystarcza na wyżywienie rodziny i trzeba szukać zarobku w rzemiośle lub w pracy za
granicą.
Mimo, że niepewność jutra nie jest dla nich niczym nowym, po latach
zatrudnienia w państwowych zakładach zapewniających stabilność zarobków, obecna
sytuacja jawi się jako niepewna. Poczucie niepewności i niestabilności gospodarczej
dominuje w wypowiedziach.
Wiele o lokalnym autoportrecie mówią opowieści o ludziach władzy, o tym kto
może zostać politykiem, jakie cechy predestynują do władzy itp.
Nasi rozmówcy
uważają się za radykalnie różnych od polityków. Polityk to człowiek wykształcony,
obyty, bogaty przywykły do dobrobytu i lekkiej a dochodowej pracy. Ludzie, z którymi
rozmawialiśmy - przeciwnie - czują się nieznaczącymi pionkami. Mówią o sobie my
bidne ludzie lub my - prosty naród. To poczucie niskiej wartości uzasadniają brakiem
edukacji, ogłady, a przede wszystkim biedą. Uważają, że za ciężką pracę są słabo
wynagradzani i choćby się zapracowali, nie są w stanie zarobić tyle, by żyć godnie.
Zwłaszcza starsi ludzie uważają, że przyszło im żyć z karkami zgiętymi. Młodsi są
bardziej konkretni i szukają przyczyn tego, że w Polsce człowiek pracujący fizycznie nie
może się dorobić, a w USA czy Niemczech - tak. Za tą poniżającą dla nich sytuację
obwiniają fiskalizm państwowy i złe zarządzanie gospodarką. Pod tym określeniem
mieszczą się wszystkie afery gospodarcze, nieuczciwości związane z likwidacją i
prywatyzacją przedsiębiorstw oraz wyprzedaż majątku narodowego. Są to sprawy bardzo
bulwersujące, nasi rozmówcy czują się wobec nich bezsilni. Pracują, ale zyski z ich pracy
czerpią inni. W efekcie trudno mówić o poczuciu własnej wartości, gdy walczą o
utrzymanie siebie i swoich rodzin. Jedyne co im pozostaje to przekonanie o tym, że w
porównaniu do polityków są bardziej uczciwi,
sumienni, etyczni. Porównanie z
politykami pod kątem wygody życia i dostatku wypada zdecydowanie na niekorzyść
naszych rozmówców, rekompensatą za to jest korzystne dla ciężko pracujących ludzi
porównanie pod względem moralnym.
Wyrzucanie ludziom władzy prywaty, nieuczciwości, zakłamania wiele mówi o
wiejskim systemie wartości, w którym uczciwa praca jest jedną z najwyższych wartości.
Ciężka, codzienna praca, powolne dorabianie się, bogacenie przez pokolenia są
przeciwstawiane obecnym karierom, kiedy to majątek zbijany jest w kilka lat. Czerpanie
15
�korzyści dawniej z przynależności do PZPR, a obecnie z uczestnictwa w polityce lokalnej
czy centralnej jest negatywnie wartościowane. Jak wynika z naszych badań: polityka to
nie jest uczciwa praca (Rozmowy...2005). Podkreślają to również wypowiedzi dotyczące
przemiany moralnej człowieka, który wchodzi w sferę władzy - gdzieś gubi się jego
kręgosłup moralny i zrozumienie dla problemów sąsiadów. Dla naszych rozmówców
wartością jest sumienna praca, działalność polityków uważają za dorobkiewiczostwo.
Co wynika z kreślonego przez
górali wzorca idealnego? Ideał władzy
formułowany w kategoriach służby zakłada podmiotowość tego, komu ta władza służy.
Idea służby jest swego rodzaju dowartościowaniem owego podmiotu. Zmienia to
diametralnie istniejącą sytuację, w której nasi rozmówcy czują się pionkami. W modelu
idealnym następuje odwrócenie: to oni są godnym poszanowania podmiotem, wobec
którego władza pełni funkcje służebne. Takie ujęcie pokazuje silną tęsknotę za
poszanowaniem, dostrzeżeniem, zaistnieniem w sferze publicznej. Władza, która służy
człowiekowi dostrzega jego problemy i dąży do tego, aby je rozwiązać. W takim ujęciu
ludzie, również niewykształceni, są znaczący. Zważywszy, że mówimy tu o sytuacji
pożądanej, a nie realizowanej, można wnosić, że nasi rozmówcy czują się nieistotni,
lekceważeni, odsunięci o wpływu, a często poniżeni.
Wielka irytacja jaką budzą zapewnienia ludzi władzy, o tym, że służą dobru
społecznemu wynika z tego, że prawda jest inna, zdaniem naszych rozmówców.
Publiczne wypowiedzi polityków o poszanowaniu wyborców i działaniu dla ich dobra,
unicestwiają rzeczywistość zastępując ją sielankowa wizją. To budzi w naszych
rozmówcach wielkie rozgoryczenie. Media dopuszczają do głosu polityków, głos ludzi
niewykształconych jest niesłyszalny. Ich prawda o rzeczywistości nie ma, jak uważają,
możliwości zaistnienia. Jest wyparta z dyskursu publicznego i zastąpiona obłudnymi
deklaracjami. To wzmaga jeszcze poczucie odsunięcia i tego, że dla polityków nasi
rozmówcy stanowią masę, łatwo poddająca się manipulacji.
Co objawiają wypowiedzi dotyczące Jana Pawła II? Niewątpliwie ujawniają
marzenia o władzy etycznej, zainteresowanej człowiekiem, akceptującej każdego, nawet
prostych ludzi; władzy, która ich szanuje na tyle, że chce im służyć. Te marzenia
powstają na gruncie przekonania, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Wyrastają z
poczucia nieposzanowania, okpienia, lekceważenia bidnych ludzi, którzy są pionkami.
16
�Oczywiście
nie
dotyczy to
całego
społeczeństwa,
ale prostego
narodu
ludzi
niewykształconych, pracujących fizycznie, mieszkających z dala od centrum władzy i
bogactwa.
Wypowiedzi naszych rozmówców dowodziły, że podział na Polskę „pańską" i
„chłopską" jest wciąż aktualny. Józef Burszta wywodzi go ze średniowiecznego
porządku społecznego, pokazuje jak umacniał się w czasach renesansu, racjonalizował w
dobie oświecenia, nabierał emocjonalnego
młodopolskim. O dwudziestoleciu
zabarwienia w okresie romantyzmu i
międzywojennym pisze, że wówczas podział był
doświadczany w kategoriach kultury chłopskiej i
szlachecko-inteligenckiej (1985, s.
274). Józef Chałasiński podobnie charakteryzuje go w latach pięćdziesiątych, kiedy
przybiera postać opozycji kultura chłopska - kultura inteligencka. Burszta pisze o jego
aktualności w latach
osiemdziesiątych. Najnowsze wcielenie tego przeciwstawienia
Izabella Bukraba Rylska (2005) nazywa dyskursem miejsko-inteligenckim i wiejsko
plebejskim.
Podsumowując, warto zauważyć, że kreślony przez górali autoportret zakłada
bardzo głęboki podział społeczny, wywodzący się jeszcze z czasów społeczeństwa
stanowego, a jak widać wciąż aktualny pomimo zmian prawnych włączających warstwę
ludową do grona obywateli współdecydujących o losach Polski. Czym charakteryzuje się
prosty naród
przeciwstawiany tym, którzy żyją po pańsku?
skupieniem na sprawach gospodarczych,
zapewnić utrzymanie rodziny
Przede wszystkim
na pracy, pozwalającej odegnać biedę i
(Stomma 1986, Kroh 2002). Sprawy gospodarcze są
zawsze priorytetowe, a polityka interesuje ich o tyle, o ile ma wpływ na gospodarkę
(Rozmowy...2005). Dlatego najistotniejsze są te wartości, które łączą się z pracą uczciwość i sumienność.
Stanowiąca zasadniczą większość społeczeństwa grupa ludzi
słabiej wykształconych ma poczucie odsunięcia. Ich cele, dążenia, wyznawane wartości
nie przebijają się do dyskursu publicznego. Medialne debaty w małym stopniu dotyczą
optymalizacji rozwiązań gospodarczych,
skupiają się na sprawach politycznych, o
których nasi rozmówcy mówili, że są fanaberią
dla bogatych, co nie muszą
ciężko
pracować.
Bibliografia:
Anderson B.
17
�1997
Wspólnoty wyobrażone, tłum. S. Asmsterdamski, Kraków.
Baudrillard J.
1998
Procesja symulakrów, w: Postmodernizm,
red.
J. Nycz,
tłum.
T.
Komendant, Kraków, s. 175-189.
Bukraba-Rylska I .
2005
Na temat wsi i socjologii wsi (pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a
miejsko inteligenckim),Warszawa.
Burszta J.
1982
Osobowość chłopa polskiego u progu niepodległości jako wynik przemian
agrarnych i społeczno-ekonomicznych, w: Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej,
red. S. Michalski, t. I, Warszawa.
1985
Chłopskie źródła kultury, Warszawa.
Chałasiński J
1997
Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa.
Eliade M .
1988
Historia wierzeń i idei religijnych, t. 1, tłum. S. Tokarski, Warszawa
1994
Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, tłum. S. Tokarski, Warszawa
Goff Le J.
2002
Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Gdańsk,
Warszawa.
Lubańska M .
2005
Religia i polityka. Ich wzajemne relacje w powiecie nowotarskim, w:
Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa, s. 125-140.
Ortner Sh. B.
2003
O
symbolach kardynalnych, w:
Badanie
kultury. Elementy
teorii
antropologicznej, tłum E. Klekot, Warszawa, s. 106-116.
Rozmowy...
2005
Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Warszawa.
18
�Roux J. P.
1998
Król. Mity i symbole, tłum. K. Marczewska Warszawa.
Schils E,
1994
Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa
i
społeczeństwo
obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, tłum. D. Lachowska,
Kraków.
Stomma L.
1986
Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, Warszawa
Thomas W. I . , Znaniecki F.
1976
Chłop polski w Europie i Ameryce, tłum. M . Metelska, Warszawa.
19
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a41cb02e74846de051583a9287f5b407.pdf
1166d12f3444a06580d0cc57a5fa8fa0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:131
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1951
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:113
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1948-51 t. 39
Description
An account of the resource
LUD 1948-51 t. 39,s.630-798
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
15) Biuletyn Biblioteki Centralnej. Rok I, nr I. Warszawa 1949, 4°.
16) Biuletyn Biura Turystyki Minist. Komunikacji.
Nr II, Warszawa
RÓŻNE
WYKAZ
KSIĄŻEK
NABYTYCH
PRZEZ
Wydawnictwa
P. T. L. W ROKU
1949
ciągle:
I) Acta Americana, vol. II, nr 4.
2) Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C. tom I,
nr I, 1948, nr 2, 1949.
3) Annales U. M. C. S. Sectio B, vol. III, 1949; sectio C, vol. IV,
nr I, 2, 4-10,
15, 16, 1949, vol. II, nr 8, 1947, supl. I, 1947; sectio F,
vol. II, nr 5-6,
1948, wyd. U. M. C. S. Lublin, 4°.
4) Yivo Annual of Jewish Social Science, vol. II-III,
wyd. Yiddish
Scientific Institute. New-York 1947/8, 8°.
S) American Anthropologist,
vol. L, m 4, cz. I, 2, 1948; vol. LI,
nr 1-4,
1949. Wyd. American Anthropologist
Association. Menasha,
Wisconsin, 8°.
6) Anthropos.
Revue Internationale
d'Ethnographie,
vol. XLI-XLIV, zesz.4-6,
Wyd. Anthropos-Institut.
Freiburg 1949 (Szwajc.), 4°.
7) Apulum. Buletinul
Muzeului
Regional Alba-Julia,
red. JonBercin. Tom 1(1939-42),1942;
tom II (1943--45),1946.
Alba-Julia,
8°.
8) Archeologia.
Rocznik Pol. Tow. Archeologicznego
poświęcony
historii sztuki i kultury materialnej.
Red. Majewski K. Tom II, m 7.
Wyd. Tow. Archeologiczne,
Wrocław 1948, 4°.
9) Schweizerisches Archiv fur Vol~skunde, tom XXX XV, zesz. I,
1948; XLVI, zesz. I, 1949. Wyd. Schweizerische Gesellschaft iiiI' Volksliunde Basel, 8°.
10) Archives Suisses des Tradi tions Populaires, tom XL VI. Wyd.
Societe Suisse des Traditions
Populaires. Bazylea 1949, 8°.
II)
Biblioteka Myśli Społecznej. Nr I. Wyd. Pol. Instytut Służby
Społecznej. Łódź 1947, 8°.
12) Biblioteka Służby Społecznej. Nr 1,1946; m 2,1947; nr 3,1948.
Wyd. Pol. Instytut Służby Społecznej. Wrocław-Łódź,
8°.
13) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XV, m 10-12,
XVI, 1-10, m. Wyd. Zw. Bibliotekarzy
i Archiwistów Pols. Warszawa 1948, 4°.
14) Biuletino di Paletnologia
Italiana.
R. VIII, cz. I, 1944/5,
cz. III, 1946, Rzym.
i
1949, 4°·
17) Biuletyn Historii Sztuki i Kultury.
Kwartalnik,
wyd. przez
Państw. Inst. Hist. Sztuki Politechn. Warsz. i Inwentaryzacji
Zabytków,
oraz Zakł. Archit. Pol. i Hist. Sztuki Politech. Warsz. Rok X, m 3-4.
Warszawa 1948, 4°·
I8)Biuletyn
Informacyjny P. A. O. Ro~ II (XV), m 7 (81). Wyd.
Polska Agencja Oświatowa. Warszawa 1949, 4°. Maszynopis.
19) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok I, m I,
3-8;
II, m 24, 1948; III, nr 1-10, 1949. Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa, 4°.
20) Biuletyn Państwowego Instytutu Sztuki. Tom I, m 4-9,
1948;
II, nr I, 1949. Wyd. Państw. Instytut Książki. Łódź, 8°.
21) Biuletyn Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego,
nr 6, 1946;
nr 3, 6, 1948; nr 7, 8, 9, 1949. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, 4°·
22) Yivo Bleter. Journal of the Yiddish Scientific Institute,
vol.
XXXI-XXXII.
Wyd. Yiddish Scientific Institute. New-York, 1948, 8°.
23) Bohemica Viennensia. R. II, cislo I. Praga-Wien
1948.
24) Bulletin de I'Institut Frans;ais d'Afrique Noire, tom V, 1943,
VI, 1944, Paryż, 4°·
25) Bulletin i Institutitte Shkencavet. Tom III, nr I. Tirana 1949,8°.
26) Bulletin i Institutitte
studimewe.
Tom I, nr I; II, nr 1-3.
Tirana 1947.
27) Bulletin du Musee d'Ethnographie
du Trocadero,
nr 1-8.
Trocadero
1931-1935.
28) Bulletin for Libraries. Bulletin de I'U nesco
l'intention
des
Bibliotheques, vol. II, nr 12, 1948; III, m 1-2, 1949. Wyd. United Nations Educational
Scientific and Educational
Organization.
Paryż, 8°.
29) Bulletin de la Societe Royale BeIge. Tom L VII. Wyd. Societe
Royale Beige. Bruksela 1946, 8°.
a
30) Societa Scientiarum
Fennica.
Commentationes
Humanorum
Litterarum.
Vol. XIV, zesz. 4. Helsinki 1947, 8°.
31) Czasopismo Prawno-Historyczne.
Red. Lisowski Z. i Wojciechowski Z.
32) Casopis Narodniho
Musea. Oddil Duchovedny.
R. CXV,
1946; CXVI, C. I, 2, 1947. Wyd. Matice Ceska. Praga, 8°.
33) Casopis Vlasteneckeho
Spolku Musejniho v Olomuci. Oddil
Duchovedny. R. LVIII cislo 213 i 214. Wyd. Vlasten. Spalku Musejniho.
Olomuci 1948, 8°.
34) Droga. Organ Ruchu Metodystycznego.
R. III, m I I -12,
1948; IV, m 1-4,
1949. Wyd. Kościół Metodystyczny,
Bydgoszcz\Varszawa, 8°.
�35) Nowe Drogi. R. III, nr 5. Warszawa 1949, BO.
36) Endea vour. A Quarterly
review designed to record the progress of the sciences in the service of mankind, vol. VI, nr 2 I -24,
1947;
vol. .VII, nr 25-28,
1948, London, 40•
37) Ethnografia-Nepelet.
Tom LIX, zesz. 1-5. Budapeszt 1949, Ba.
3B) Sowieckaja Etnografia. Tom IV, I94B; V, 1949, Wyd. Akademia
Nauk Sojuza S. S. R. MQskwa-Leningrad,
BO.
39) Ethnos. R. I94S, zesz. 1-4;
1949, zesz. I, Sztokholm ..
40) Le Folklore Braban~on. Bulletin du service de recherches his torique et volkloriques du Brabant. Tom XX, 1940-48, Bruksela 1948, 80•
41) Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. sv. III. Sarajewo I94B.
42) Głos Wolnych. R. IV, nr 1-2. Wyd. Stowarzyszenie
Wolnej
Myśli w Polsce. Warszawa 1949, 40•
43) C. I. A. P. Information.
Nr 9-14. Wyd. Commission Internades Arts et Traditions
Populaires. Paryż 1949, 40•
44) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bałtyckich.
R. VI, zesz. 3-4,
I94B; VII, zesz. I, 2, 1949. Wyd. Instytut Bałtycki.
Bydgoszcz-Szczecin,
80•
45) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Języka Polskiego. T. XXV,
zesz. 3-4,
1945; XXVI,
1946; XXVII,
1947; XXVIII,
I94B; XXIX,
zesz. 1-3, 1949, Kraków, BO.
46) Journal of American Folklore. Vol. LXI, nr 239-242.
Wyd.
The American Folklore Society. Menasha, Wisconsin I94B, 40•
47) The Journal of the Royal Anthropological
Institute of Great
Britain and Ireland. Vol. L, 1920; LI, 1921; LII, 1922; LIII, 1923; LIV,
1924.
48) Southwestern Journal of Anthropology.
Vol. I, nr 1-4, 1945;
II, nr 1-4, 1946; III, nr 1-4,1947;
IV, nr 1-4, 1948; V, nr 1-4, 1949.
tionale
49) Ilustrowany
Kalendarz
Kuriera
Poznańskiego
na rok 1930.
Poznań, BO.
50) Komunikaty.
Nr 8-12.
Poznań 1949.
51) Nowe Książki. Przegląd Nowości Wydawniczych.
R. I, nr 1-2.
Wyd. Komitet Upowszechnienia
Książki przy Prez. Rady Ministrów.
Warszawa 1949, 160•
52) Kwartalnik Muzealny. Red. Seweryn Tadeusz. R. I, zesz. 1-4,
1948; II, zesz. 1-2, 1949. Wyd. Związek Muzeów w Polsce. Kraków, BO.
53) Liepa Nasa Domovina. kn. 6 (Hrvatska Narodna Umjetnost).
Wyd. Hrvatskog Izdavalackog
Bibliografskog Zavoda, 40•
54) Linguistica
Slovaca.
Cz. IV-VI.
Wyd. Slovenskej Ucenej
Spolecnosti. Bratislava 1946-48, 40•
55) Literatura
Radziecka, nr 1-5. Moskwa 1949, BO.
56) Folk-Liv. Tidskrift for nordisk etnologi. Tom IV-XI.
Wyd.
Svensk Folklivsforkning.
Stockholm 1940-1947,
10.
57) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych
Młodzieży. R. XXIII,
nr 1-10. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze.
Kraków 1948, BO.
5B) Lud. Organ
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Tom
XXXVIII.
Wyd. P. T. L. Lublin 1948, BO.
59) Man. A mothly record of anthropological
science. Vol. XL VIII
art. 156-165,
194B; XLIX, art. 1-25, 63-78,
1949; L, art. 46-62,
79-134,
145-159,
1949. Wyd. The Royal Anthropological
Institute.
London, 4°.
60) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Filologicznej, tom XIII,
zesz. 3. Nakł. Pozn. Tow. Przy]. Nauk. Poznań 1948, 8°.
61) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Lekarskiej. Tom VI,
zesz. 3 Nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1948, So.
62) Primitive Man. Vol. XXI, nr 3, 4, 1948; XXII, nr 1-2, 1949.
Wyd. Catholic Anthropological
Conference. Washington,
80•
63) Memoirs of the Peabody Museum of Archeology and Ethnology
Harvard University. Vol. VIII, 1942; IX, nr ,1-2, 1941; XVI, nr 2, 3,
1940; XVII, nr 1,2, 1941; XVIII, 1941; XIX, nr 1,2, 1941; XX 1943;
XXI, 1946; XXII, nr I, 1944; XXIII, nr I, 1944; XXIV, nr 1,2,1945-7;
XXVI, nr I, 1947; XXVII,
nr 1-4,
1945-7;
XXVIII,
Clr I, 1947;
XXXI,
1947; XXXII,
1947; XXXV,
nr I, 2, 1942. Cambridge,
4°.
64.) Le Mois d'Ethnographie
Franc;:aise. Bulletin de la Societe
d'Ethnographie
Franc;:aise. Nr 9, 1948, nr 1-7, 1949. Paryż, 4°.
65) News of Yivo. Nr 29-30, 1948; nr 31-34, 1949; wyd. Yiddish
Scientific Institute Yivo. New York, 40.
66) Notes Africaines. Bulletin d'information
et de correspondence
de l'Institut
Franc;:ais d' Afrique Noire. Nr 37-40,
43, suplement
40.
Dakar 1948, 4°.
67) Ochrana prirody. Vestnik statni pece o ochranu pI-irody. R. III,
cz. 6, 1948, IV, cz. 1-5, 1949. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 40•
68) O-::hrona Zabytków. R. II, nr I. Warszawa-·Kraków
1949, 8°.
69) Ceska Osveta. R. XLI cislo 9-10.
Praga 1948.
70) Z Otchłani
Wieków. Dwumiesięcznik
poświęcony pradziejom
Polski. R. XVII, zesz. 7-12. Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne i Muzeum
Prehistoryczne.
Poznań, 40•
71) Papers of the Peabody Museum of American Archeology and
Ethnology.
Harvard
University.
Vol. XL, nr I. Cambridge
1948, 4°.
72) Pece o mladd. Mesienik Ministerstva Socialni PeCe. R. XXVII
cislo 10, 1948; XXVIII
cislo 1-9, 1949. Praga, 4°.
73) Pielgrzym Polski. R. XVIII,
nr 12, 1948; R. XIX, nr 1-3,
5-1 I, 1949. Wyd. Edmund Chambers. Kraków-Warszawa,
4°.
74) Poradnik
Bibliotekarza,
nr 1. Wyd. Związek Bibliotekarzy
i Archiwistów. Warszawa 1949, 16°.
�75) Posłannictwo.
Organ Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. R. XVII, nr 12, 1948; XVIII, nr 1-12, 1949. Wyd. Pol. Narodowy
Kościół Katolicki. Warszawa, 8°.
76) Poznaj Świat.
Popularno-naukowy
miesięcznik geograficzny.
Nr II-I2.
Wyd. Pol. Tow. Geograficzne. Kraków 1948, 80.
77) Prace Etnologiczne.
Tom II. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
Lublin-Kraków
1949, 8°.
78) Prace i Materiały Etnograficzne,
tom VII. Wyd. Pol. Tow.
Ludoznawcze.
Lublin 1948, 8°.
79) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia.
1948 (IV), nr 12; 1949 (V), nr I-3I!.
Wyd. Spółdzielnia Wyd. «Czytelnik», Warszawa, 4°.
80) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, 2, 1940
VII, 1941; VIII, 1942; IX, 1943; X, 1944; XI, 1945, London
8 I) Przegląd Antropologiczny.
Organ Pol. Tow. Antropologicznego.
Red. Adam Wrzosek. Tom XV, 1948; XVI, zesz. 1-3, 1949. Wyd. Pol.
Tow. Archeologiczne.
Poznań 1948, 8°.
82) Przegląd Archeologiczny.
Czasopismo poświęcone archeologii
przedhistorycznej.
Tom VIII, zesz. I (R. XXIV). Wyd. Instytut Badania
Starożytności Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne.
Poznań 1949, 4°.
83) Przegląd Biblioteczny. R. XVI, zesz. 1-4. Wyd. Zw. Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich. Kraków 1948, 4°.
.
84) Przegląd Socjologiczny. Tom X, Łódź 1949, 8°.
85) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. XIV, zesz. 1-4,
1948;
R. XV, zesz. 1-3,
1949. Wyd. Centralny Związek Spółdzielczy. Spółdzielczy Instytut Naukowy. Warszawa 1949, 8°.
86) Przegląd Zachodni. R. IV, nr 12; V, nr 1-10. Wyd. Instytut
Zachodni. Poznań 1948, 8°.
87) Anthropological
Kecords. Vol. II, 6, 1940; III, 2; (1940), 3;
(1943),4 (1946); IV, 2, 3 (1941); V, 1,3 (1940/44); VI, 1-4 (1941-2);
VII, 1-2
(1942); VIII,
I-S
(1942-45);
IX, 1-2
(1947); X, 1-2
(1948); XI, I (1948). Wyd. University of California Press. Berkeley and
Los Angelos, 4 0.
88) Annual Report ofthe Bureau of American Ethnology. Vol. LXV,
1947/48. Wyd. Smithsonian Institution.
Washington 1949, 8°.
89) The Slavonic and East European Review. A survey of the
peoples of eastern Europe, their history, economic, development, philology
and literature. Vol. XXVI, nr 67. Wyd. University of London School of
Slavonic and East European Studies. London 1948, 8°.
.
90) Rivista di Anthropologia.
Vol. XXXV,
Rzym 1944-7,
8°.
91) Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. Tom IX, 1947;
X, 1948. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°.
92) Roczniki Historyczne. Tom XVII, zesz. 2. Wyd. Poznańskie
Przyj. Nauk. Poznań, 4°.
93) Roczniki Nauk Społecznych.
Tom I. Wyd. Tow. Naukowe
K. U. L. Lublin 1949, 8°.
94) Sbornik Narodniho Muzea w Praze. sv. III, Praga 1948, 80.
95) Sbornik Muzealnej
Slovenskej SpoleCnosti. R. XXXVIIIXLII. Turc sv. Martino 1944-48,
8°.
96) Slavia. Casopis Pro Slovenskou Filologii. R. XV, zesz. 1-3.
97) Slavia Occidentalis. Tom XIX. Wyd. Instytut Zachodnio Słowiański U. P. Poznań 1948, 8°.
98) Slovo a Slovesnost. List Prazkeho Linguistickeho KrouZku. R. XI
Cislo 2-4.
Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga, 8°.
99) Słowo Prawdy. R. XVI, nr 12, 1948; XVII, nr 1-8, 10, 1949.
Wyd. Pol. Kościół Ewangelickich Chrześcijan Baptystów, Warszawa, 40.
Tow.
100) Yiddishe Sprakh (The Yiddish Language). Vol. VIII, nr 3-4,
New York 1948, 8°.
101) Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU, tom XLIX, nr 9,
1948; L, nr 1-4,
1949. Wyd. PAU, Kraków, 8°.
102) Sprawozdania
PAU. Tom XLIX, nr 5-7, Kraków 1948, 8°.
103) Sprawozdania
P. M. A. Red. L. Sawicki. Tom I, zesz. 1-4.
Wyd. Państw. Muzeum Archeologiczne. Warszawa 1948, 8°.
104) Sprawozdania
Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk.
Tom XIII, zesz. 1-2,
1946; XIV, nr I (zesz. 1-2), nr 2 (zesz. 3-4),
1947; XV, nr I (zesz. 1-2),
nr 2 (zesz. 3-4),
1948. Wyd. Poznańskie
Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°.
105) Sprawozdania
Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1949, 8°.
106) Sprawozdania
Wrocławskiego
Towarzystwa
Nauk. Tom I,
1946; II, 1947; III, 1948; IV, 1949, Wrocław, 8°.
107) Strażnica Ewangeliczna. R. III, nr 23-24,
1948; IV, nr 1-23,
1949. Wyd. Komitet
Red. Pol. Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego,
Bytom, 4°.
108) Polska Sztuka Ludowa. R. I, 1947; R. 11,1948; R. III, 1949.
Wyd. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej, Warszawa, 4°.
lOg) Teatr Ludowy. Tom XXXIV, nr 12, 1948; XXXV, nr 1-4,
1949. Wyd. Tow. Teatrów i Muzyki Ludowej R. P. Warszawa, 8°.
I II) U pplands FornminnesfOrenings Tidskrift. Tom XLVII (46), 3,
1943; XLVII,
I, 1944, Uppsala,
4°.
I 10) U ni versi ty of California
Publications in American Archeology
and Ethnology. Vol. XXXV, nr 8 (1940), nr 9 (1942),10 (1943); XXXIX
nr I (1941),2 (1942),3 (1943),4 (1945); XL, nr I (1942),2 (1943),3 (1944);
XLI, 1946; XLII, nr I (1945), 2 (1946), 3 (1947); XLIII,
1946.
II2) Vyber, Nejzajimavejsich
Reportazi
a Clanku ze Svetoveho
Tisku. cislo 1-12. Brno 1949, 16°.
10-12,
�113) Wiadomości Archeologiczne. Organ Państwowego Grona Konserwatorów
Zabytków
Przedhistorycznych.
Torr. XVI. Wyd. Państw.
Growl Konser. Zabytków Przedhist. Warszawa 1949, 4°.
114) Wiadomości
Muzeum Ziemi. Tom IV za rok 1948. Wyd.
Muzeum Ziemi. Warszawa 1949, 8°.
I 15) Wiadomości
Statystyczne
Głównego Urzędu Statystycznego.
Vol. XXI, zesz. 23-24,
[948; XXII, zesz. 1-21,
1949. Wyd. G. U. S.
Warszawa, 4°.
116) Wiedza i Życie. R. XVIII, zesz. 1-12,
1949; XVI, zesz. 3,
1941; XV, 1946.
117) Wiestnik Akademii Nauk S. S. R. Nr 1-12. Moskwa-Leningrad 1948.
118) Wieś. Tygodnik Społeczno-Literacki.
R. VI, nr 1-51.
Wyd.
Związek Samopomocy CWopskiej. Łódź 1949, 4°.
1I9) Zapiski
Numizmatyczne.
Kwartalnik
Popularno-Naukowy.
R. I, nr I. Sekcja Numizmatyczna
Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Wrocław 1949, 4°.
120) O,terreichische
Zeitschrift fur Volkskunde. Tom I, zesz. 1-4;
II, zesz. 1-4; III, zesz. 1-3. Wyd. Verein fUr Volkskunde. Wien 1948,8°.
121) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom 45, zesz. 1-6, 1940;
XLVI, zesz. 1-6,
1941; XLVII, zesz. 3-6,
1942; XLVIII,
zesz. 1-6,
1943; XLIX, zesz. zesz. 3-6,
1944. Wyd. Wienergesellschaft fUr Volkskunde, Wien, 8°.
122) Ziemia. Ilustrowany
miesięcznik krajoznawczy.
Tom XXVI,
nr 6-10,
1947; XXVII,
nr 10-20,
1948; XXVIII,
nr I, 3-10,
1949;
XL, nr 2-3, 7-8, 1949. Wyd. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Warszawa, 4°.
123) Życie Nauki. Miesięcznik naukoznawczy. Tom VI, nr 33-36,
1948; VII, nr 37-42,
[949. Wyd. Konserwatorium
Naukoznawcze,
Kraków, 8°.
124) Życie Słowiańskie. Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce.
R. III, nr 12, 1948; IV, nr I, 3-9.
Wyd. Prezydium Komitetu Słowo
w Polsce, Kraków, 8°.
Wydawnictwa
sprzed
r. 1939, nabyte
w roku
1949
125) Anthropos. Revue Internationale
d'Ethnographie.
T. XXXIV,
zesz. 1-3. \-Vien 1939, Schweiz. 4°.
126) Biuletyn Polskiego Towarzystwa
Krajoznawczego,
r. '929.
127) Smithsonian Institution. Bulletin. Nr 1-121,
123. Waszyngton
1939, 8°.
128) The Journal of the Royal Anthropological
Institute of Great
Britain and Ireland. Vol. L-LXV,
1920-1935.
Marybane, 8°.
[29) Folk-Liv. Tidskrilt for nordisk etnologi. Tom I, [937; III, 1939·
Stockholm, 4°.
130) Meddelanden
fran Landsmalsarkivet
i Uppsala. Nr 2, Ulma
1939, 8°.
131) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, II, 1938;
V, cz. I, II, 1939. London.
132) Rocznik Towarzystwa
Naukowego w Płocku. Tom I, 1929;
II, 1931; III, 1934, Płock, 80.
133) U pplands Fornminnesfbrenings
Tidskrift. Tom XL VI, nr 2,
Uppsala 1939, 4°·
134) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom XLIII,
zesz. 1-2,
1938; XLIV, zesz. I, 3-6,
1939, \Vien, 8°.
Dzieła
I) Anisinow N. J., Stalińskij Ustaw Sielsko-Chozjajstwennoj
Arteli.
Moskwa 1944, 16°, str. 22, nIb I.
2) Arndt J., Lutgens R., Muhle W., Petersen J., Erdkunde
in
Stichworten.
Breslau 1940, 8°, str. nlb.
3) Bach Adolf, Die Deutschen Personennamen.
Berlin 1943, 8°.
4) Berve Helmut, Das Neue Bild del' Antike. Tom II. Rom, Leipzig
1942, 4°, str. 485, nIb 2.
.
5) Bertholet Alfred, Wortanklang
und Volksetymologie
in ihrer
Wirkung auf Religiosen Glauben und Brauch.Berlin
1945, 4°, str. 24·
6) Blessinger Karl, Judentum
mid Musik. Ein Beitrag zur Kultur,- und Rassenpolitik. Berlin 1944, 16°, str. 156, nlb. 4·
7) Brahe Hans, Germanische
Sprachw'issenschaft
1. Berlin 1942,
16°, str. 127, nIb 8. Sammlung Goschen. Tom 238.
8) Bukowski Andrzej, Florian Cenowa - twórca regionalizmu
kaszubskiego. Gdańsk-Bydgoszcz-Szczecin
1947, 8°, str. 19·
9) Burkhardt Hans. Die Seelischen Anlagen des Nordischen Mensche'1. Berlin-Lipsk
1941, 8°, str. I94,nlb
2..
10) Busch Fritz Otto, Deutsche Seekriegsgeschichte.
Fahren und
Taten in zwei Jahrtausenden.
Bielefeld 1942, 8°, str. 878.
1I) Catalogus
Van De Bibliotheca
Svecica. Amsterdam
1948,
8°, nIb 4.
12) Chaloupecky
Vaclav, Valasi na Slovensku. Praga 1947, 8°,
str. I 16, nIb 4.
13) Chwalibińska
Jadwiga,
Ród Prusów w wiekach średnich.
Toruń 1948.
14) Deusmore
Francis, The study of Indian music. \Vashington
1942, 80, str. 527--55°,
tab. 6 (Odbitka z Smithsonian Report z 191 I).
�'5) Jennes Diamond, Prehistoric culture wares from Asia to America.
Washington
'94', 8°, str. '3 (Odbitka z Smithsonian
Report for '940,
str. 383-396).
,6) Filip Jan, DvGi'akovo Museum Kalinska v Pra\'Cku. Kalin 1948,
8°, str. 43.
17) Filip Jan,
Pccatky
Slovanskeho
Osidleni v Ceskoslovensku.
Praga 1946, 8°.
,8) German Paul, Altdeutsche
Ku1turgebdiuche.
Jena
1928, 80.
19) Glasenapp Helmuth, Die' Religionen Indiens. Stuttgardt
1943,
16°, str. 391, nIb 5, VIII.
20) Glueck Nelson, The Excavations of Salomon's Seaport: Ezion Geber. Washington 194.2,8°, str. 25 (Odbitka z Smithsonian Report 1941,
str. 453-478,
tab. 14)'
21) Grycz Józef i Borkowska W., Skrócone przepisy katalogowania
alfabetycznego.
Warszawa
1946, 8°, str. 90, VII. Wyd. Ministerstwo
Oświaty.
22) Halban
Leon, O potrzebie
badań etno-socjologicznych
nad
religijnością.
Lublin 1946, 8°, str. 30. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
23) Henningsen Henning, Dys10b i danske s0k0bstaeder og i adtandet.
Kopenhaga
1949, 8°, str. 160.
24) Hensel Witold, Uwagi o badaniu stanowisk wielowarstwowych.
Poznań 1949.
25) Hołubowicz Włodzimierz, Odpowiedź na zapytanie. Toruń 1949,
8°, nIb 4.
26) Informator Adresowy Miast i Gmin Wiejskich Rz-plitej Polskiej.
Tom I, str. 326, II, str. 435. Wyd. Inst. Wydaw. (,Kolumna» S. P. Warsza wa 1948, 4°.
27) Informator Akademicki na rok 1945/46. Lublin '945,8°, str. 20.
Wyd. Bratnia Pomoc Studentów U. M. C. S. w Lublinie.
28) lrstam T., The King ofGanda. Lund 1944,4°, str. 203, I, tab. 2.
The Ethnographical
Museum of Sveden. Nowa seria. Publication.
Nr 8.
29) hanoff
han,
Vajkeszites es eszkozei a Bolgaroknal. Sofia 8°,
str. 9 (Odbitka z (,Etnographia - Nepelet,) XLVIII,
cz. I).
30) Jacobsson Gunnar,
Le nom de temps leto dans les Langues
Slaves. Uppsala 1947,4°, str. '5, nIb I. Etudes des Philologie Slave, tom I.
3 I) Kalinin Michał, O moralnym obliczu naszego nawdu. Moskwa
1945, 16°, str. 47, nIb I. Wydawnictwo
Literatury w Językach Obcych.
32) Kaspruś
Alois, Der grosse ('priihislOnsche»
Steinmorser
in
Atemble am mittleren Raum River in Neuguinea, 4°, str. 7 (Odbitka
z (,Anthropos» XXXV/XXXVI,
1940-41,
str. 647-654).
33) Katalog pism i czasopism Z. S. R. R. na rok 1949. Warszawa
1949, 8°, str. lO. Wyd. Spółdzielnia Wydawnicza
(,Współpraca').
34) Katalog Polskiego Wydawnictwa
Muzycznego. Tom XI, nr 5,
Kraków 1948, 8°, str. 19.
3") Katalog Wystawy Garncarstwa
i Wycinanek Regionów Woj.
ŁódzkieJgo. Łódź 1948,8°, str. 16. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Polskich Artystów Plastyków w Łodzi.
36) Katalog Wystawy Sztuki Ludowej Lubelszczyzny. Lublin 1949,
80, str. 20.
37) Kelso J. L. i Thorley Palin, Palestinian pottery in B,ble times.
Washington
1947, 8° (Odbitka
z Smithsonian
Report
na rok 1946,
str. 361-372).
38) Knipowicz
T. N., Tanais.
Moskwa-Leningrad
194~, 4°,
str. 476, nIb 3. Wyd. AkademiJa Nauk S. S. R. R. Inst. Istorii Mater.
Kultury. Red. I. Ja. Marra.
3J) Kocowski
Bronisław,
Wyprawy
Tatarów
na Węgry przez
Polskę w roku 1594, Lublin 1948, 8°, Tow. Naukowe K. U. L.
40) Koppers Wilhelm, Die BhiJin Zentrallindien.
Vol. I, Wien 1948.
41) Kossina
Gustaf, Die Deutsche
Vorgeschichte.
Lipsk 1941,
8. str. 301, XII, nIb 7, ManTlus-Bibliothek.
42) Koswen M. O., Matriarchat.
Istorija - Problemy.
Moskwa
1948, 8°.
43) Kutrzebianka
Anna, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce.
Kraków 1948, 80, str. 58. Historia Nauki Polskiej w Monografiach,
XIV.
Nakł. P. A. U.
44) Die Wirtschaftliche
Leistung. Kraków 1943, 4°, str. 228-251.
45) Ligacz Richard,
Aesops Einfluss auf die deutsche Literatur
des 16 Jahrhunderts.
1945, 8°, str. 88.
46) Lundman
B., Raser och Folkstockar i Baltoskandia.
Uppsala
1946, 8°, str. 77.'
47) Łoziński
Władysław,
Madonna
Busowiska.
Wrocła""
'948,
8°, str. 159.
48) Materiały
i issledowanija
po russkoj
dialektołogii,
tom I.
Moskwa-Le
Jingrad 1949, 8°, str. 320, nIb 2.
49) Matuszewski Józef, Studia nad prawem rugijskim. Cz. I, str. 160,
nIb 4, Poznań 1947, 8°. Studia nad historią prawa polskiego tom XVIII.
50) Miczurin J. W., Izbrannyje soczinenija. Moskwa 1948, str. 799,
4 Izdatielstwa
Seljaskohonstwenom
Literaturi.
,
5 I) Milewski Tadeusz, Stosunki językowe polsko-pruskie,
Poznań
°
1947, 8°.
52) Milewski Tadeusz,
Zarys językoznawstwa
ogólnego. Tom I,
cz. I - Teoria językoznawstwa, str. nIb I, 208, VIII; tom I zesz. I, cz. II Rozmieszczenie języków (tekst) str. 424; VII; tom I, zesz. II, cz. 1IRozmicszczenie
języków (mapy), str. 62, map 63. Prace etnologiczne,
wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
Lublin, Kraków '948, 8°.
�53) :\1iller H. F., Oczerki
8°, str. 280, map 2.
nowejszej
istorii
54) Mirek Franciszek, Zarys socjologii.
nIb 3. Tow. Naukowe K. U. L. XLII.
55) Masin
Ljubliana
1948.
V. i Sovre A., Dodatki
56) Murray,
106, 4°.
Turcii.
Lublin
1948, 8°, str.
h griskirn, Iistinam
A new english dictionary
Moskwa
9:2 str. 396,404;
1948,
745,
Hilandrarja.
10:3 str. 400,
.57) Newman
M. T., The Ryukyu people a cultural
appraisa1.
Washmgton
1948, 8°, str. 27 (odbitka z Sminthsoniam
Report 1l-ł47,
str. 379-406).
58) Nowosielskij A. A., Borba Moskowskogo Gosudarstwa
s Tatarami w XVII weke. Moskwa 1948, 4°, str. 442, nIb 3, mapy 2.
59) Oesterheld
str. 471, nIb r.
Alfred,
Wirtschaftsraum
Europa.
Berlin
1942, 80,
60) Oranowski
Zygmunt,
Materiały
do dziejów powstania
warszawskiego: (W oczach Londynu).
Łódź 1945, BO, str. 40. Biblioteka Społeczno-Pohtyczna.
Wyd. Spółdzielnia
Wydawnicza
«Czytelnih.
6 I) Pajączkowski
Franciszek,
Zakład Narodowy
im. Ossolińskich
w ostatnim dwudziestoleciu
1928-1948.
Wrocław 1948, 80 str. 6r.
62) Pajączkowski
Franciszek,
Zakład Narodowy
im. Ossolińskich
we Wrocławiu w roku 1948. Wrocław 1949, 80, str. 19 (Odbitka z <,Sobótki,») III, 1948).
63) Peters Carl, Gesammeltc
Schriften. Tom I. Munchen-Berlin 1943, 8°, str. 516, mapa J.
64) Pfeiffer Ehrefried,
Gesunde und Kranke
Landschaft.
Berlin
1948, 8°, str. 195, VII, nIb r.
65) Pigoń Stanisław,
Wybór pisarzy ludowych.
Cz. 11.Poeci
i gawędziarze.
Wrocław 1948, 8°, str. 320.
66) Pigoń Stanisław,
Zarys nowszej literatury
ludowej
(przed
r. 1920). Kraków 1946, str. 236, 80.
67) Piwarski
Kazimierz,
Dzieje Gdańska
w zarysie. GdańskBydgoszcz-Szczecin
1946, 8°, str. 308, VIII.
Wyd. Instytut Bałtycki.
68) Piwarski Kazimierz, Dzieje Prus Wschodnich w czasach nowożytnych. Gdańsk-Bydgoszcz
1946, 80, str. 384. Wyd. InstytUt Bałtycki.
69) Pogorzelski
Wojciech,
Służba
zdrowia
P. U. R. 1945-48.
,Lódź 1948, 8°, str. 71, tab. r. Nakł. Zarząd Centr. Państw. Urzędu Repa triacyjnego w Łodzi.
70) Ponomarienko
P., Ruch partyzancki
w Wielkiej Wojnie NaroMoskwa 1943, 16°, Sir. 26. Wyd. Lit. w Językach Obcych.
71) Rauers Friedrich,
Kulturgeschichte
der Gaststiitte,
cz. L
Berlin 1942, 40, str. 687, XVI.
dowej.
72) Roberts Frank, H. H. The new world Paleo-Indian.
Washington
1949, 8°, str. 31 (Odbitka z Smithsonian
Report for 1944, str. 403-434,
tab. 12).
73) Samhaber
Ernst, Die Neuen WirstschaftsiormeJl
1914-1940.
Berlin 1941, 8°, str. 364, nib 4.
74)' Semkowicz
Wł., Encyklopedia
Nauk Pomocniczych
Historii.
Kraków 1946, 4°, SIr. 230. Wyd. III (według wykładów profesora U. J.
Władyslawa Semkowicza) .
7j) Schmieder Paul, Kiistrin N., Der Viehpfleger. Neudamm 1945,
BO, str. 285, nIb 3.
76) Smith Russell, Grassland and Farmland as factors in the cyclical
development
of Eurasian history, Washington
1945, 8°, str. 27, tab. I
(Odbitka
z Smithsonian
Report na r. 1944, str. 357-384).
77) Schmokel Hermann, Das Geschlecht Schmekel 1940,8°, str. 167,
nIb I, mapa 1.
78) Shetrone H., A unique prehistoric irrigation project. Washington
1947, 8° (Odbitka z Smithsonian Report for 1945, str. 379-386,
tab. 5).
79) Sidorow A. A., Istoria oformlenia russkoj knigi. Moskwa 1946,
4°, str. 380, nIb 3·
80) Skład osobowy i spis wykładów Uniwersytetu
Łódzkiego na
rok akademicki
1948/49. Łódź 1948, 8°, str. 104, nIb 2.
81) Skład osobowy i spis wykładów i instytucji K. U. L. na rok
1947/48. Lublin 1947, 8°, str. 15.
82) Speiser E. A., Closing the gap at tepe gawra. Washington
1949, 8°, Sir. 8 (Odbitka z Smithsonian Report for 1939, str. 437-445).
83) Spicer Edward, H., Pascua. A Yaqui Village in Arizone. Chi<:ago-Illinois
1940, 8°, str. 319.
84) Spis Kościołów i Duchowieństwa
Diecezji Lubelskiej. Lublin
.1948, 8°, str. 259, nIb r.
85) Spis wykładów na rok akademicki
1948/49 Uniwersytetu
i Politechniki we Wrocławiu.
Wrocław 1948, 8°, str. 148, nib I.
86) Spis wykładów U. J. w Krakowie na rok akademicki 1948/49.
Kraków 1948, 8°, str. 241, Wyd. U. J.
87) Spis wykładów Uniwersytetu
im. Mikołaja Kopernika
w Toruniu na rok akademicki
1948/49, Toruń 1948, 8°, str. 91, nib 3.
88) Spis wykładów Uniwersytetu
Warszawskiego nll rok akademicki
-1948/49. Warszawa 1948, 8°, str. 102, nib r.
89) Spis wykładów Uniwer<;ytctu Poznańskiego na rok akademicki
1948/49, Poznań 1948, 8°, str. 136, nIb r.
90) Sprawozdanie
z działalności
za rok 1948. Ministerstwo
Kultury i Sztuki. \Varszawa 1949, 4°, str. 142, nIb 6.
91) Stalin Józef, Ob osnowach leninizma. Ogiz 1949, 8°, str. 157,
nib 2.
Lud. T. XXXIX
41
�92) Stanislav Jan, Kultura starych Sloyakov. Bratislava 1944.
93) Stengel Theo, Lexicon der Juden ill der Misik. Berlin 1940,
160, str. 380 zur Erforschung der Judenfrage.
94) Stevens Frank, Stonehenge.: to-day and yestt:rday. Washington
0
1941,8 , str. 31, t~bl: I (Odbitka z Smithsonian Report 1940, str. 447-478).
95) StęczynskI Bogusz, Z., Śląsk. Podróż malownicza
w 21 pieśniach. Wrocław 1949, 160, str. 212.
96) Taszycki
Witold,
Milewski Tadeusz,
Zarys językoznawstwa
ogólnego. Cz. I (recenzja),
str. 487-486),
40.
str. 9 (nadbitka
z «Slavia Occidentalis,),
t. XIX,
97) Thornqvist
Clara, Studien uber die nordischen
Lehworter im
Russischen. Uppsala, Stockholm 1948, 40, str. 284, VII Etudes de Phi 10logie Slave. Tom II.
9B)
.
Tiszenko D., Encikłopedla
osnownych znanij marksizma-Ienimzm~. ~oskw~. 1949,. 80.. str. 32. ~szesojuznoje
Obszczestwo po Raspro~
stramenJu
Pohtlczeskich
l Nauczmch Znanij.
99) Tołstow
A. P.,
Po sledam
drewnehorezniskoj
Moskwa 194B, BO, str. 322, nIb 5, mapa I.
100) Katolicki Uniwersytet
Lubelski. Jednodniówka.
80, str. 40.
.
str.
°
101) Katolicki Uniw~rsytet Lubelski.
149. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L.
«Deo et Patriae').
ciwilizacji.
Lublin
1947,
Lublin
1947,
102) Wash~urn
S. ~., Thinking
about race. Washingtom
1946,
z Smlthsonisn Report for 1945, str. 363-37B).
.
103) Warszawa ?skarża. Przewodnik po wystawie urządzonej przez
.
BIUro Odbudowy
Stolicy wespół z Muzeum Narodowym
w Warszawie.
Warszawa 1945, 80, str. 24.
. 104) Wyk.az ?~riodYków
naukowych
pozostających
w ewidencji
Wydziału NaukI Mmlsterstwa
Oświaty. Stan na I. II. 1949, str. 16, 40.
B , str. IS· (OdbItka
105) Wystawa Jubileuszowa
1949, BO, s~r. 19, nIb 12. Wyd.
Warsza wskIego.
Stanisława Czajkowskiego.
Warszawa
Zw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu
106) Wystawa Sztuki Dziecka, Rysunek - Malarstwo. Lublin 1949;
st~. 20, tab. 7. Wyd. Zw. Zaw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu Lubelskiego.
107) Wystawa Sztuki Ludowej na Kujawach.
Włocławek
1949,
str. 20, ilustr. II.
108) Wystawa
80, str. 64.
Sztuki
i Rękodzieła
Ludowego.
Warszawa
1949,
log) Wystawa Ziem Odzyskanych.
Informator
Działu Społ.-Gosp.
B. Wrocław 1948, BO, str. 47, nIb I.
110) Zacek Wacław, Cechove a PołaCi roku 1948, cz. I, sv. XXII.
Praga 1947, 80.
Teren
Ill) Zajączkowski
Władysław,
Un livre de songes caraimes. Krakóv. 1949, 80, str. I7 (Odbitka z Rocznika Orientalistycznego,
tom XV
str. 339-356).
112) Zawistowicz-Adamska
Kazimiera,
Obrzędy weselne. ŁódźWarszawa 1948/49, 80, str. 18, «Łódź Teatralna,).
R. III, nr 3.
I t3)
Zawistowicz-Adamska
Kazimiera,
Społeczność Wiejska. Łódź
114) Narodni
zpevniCek.
Sto moravskoslezsrych
lidovych
pisni.
l 94B, 160, str. nIb 4, 106.
115) Polskie Zwierciadełko
Kieszonkowe.
Warszawa
1947. 160,
str. 30. Wyd. Stowarzyszenie
Myśli Wolnej.
Praga
Dzieła wydane
przed
r. 1939 a nabyte
w roku
1949
116) A. B. S. Yos. P. Halle der Religionen.
Tom I. Indiens Religion. Der Sanatana - Dharma. Bon-Leipzig
1923, BO, str. 234.
117) Achelis Th., Abriss der Vergleichenden
Religionswissenschaft.
Leipzig 1948, 160, str. 166.
118) Allgemeines uber die Erforschung cler patagonischen
Kordiłleren. Str. 41, 40.
119) Amelung W., Rom. I Antike Kunst. Die Ruinen Roms. Stuttgart-Berlin-Leipzig,
160, str. 473, nIb 17.
120) Andrian F., Der Hochencultus
Asiatischer Entueuropeischer
Volker. Wien 1891, 80, str. 385, XXXIV.
121) Announcement
of the Courses of Instructions
offered by the
Faculty of Arts and Sciences during 1938-39.
Cambridge
193B, str. 183,
nIb 4, 80. Official Register ofHarvard Unive'rsity, vol. XXXV September 2~
1938, nr 42 .
122) Astrologie.
1930 Vortrage und Bericht IX Astrologen Kongress Dortmund
1930. Dusseldorf 1930, 80, str. 124.
123) Auchagen
Otto, Zur Kenntnis der Marschwirtschaft.
Berlin
1896, 40, str. 256.
124) Ohnos der Seilfłetter ein Grabbild. Munchen 1923, 160, str. II h4, LVI.
125) Baedecker
Karl, Belgien und Luxemburg.
Handbuch
fUr
Reisende. Leipzig 1930, 160, str. 352, LII. Wyd. 26-te.
126) Baedeker Karl, Belgique et Hollande.
Leipzig-Paryż
1910,
160, str. 500, XLII.
Iq) Baedeker Karl, Berlin und Umgebung.
Leipzig 1902, 160,
str. 223, X, mapy 4, plany 4. Wyd. 12-te.
128) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1902,
160, str. 462, LVI, map 27. Wyd. 13-te.
129) Baedeker Karl, Nordost-Deutschlandnebst
Danemark.
Handbuch fur Reisende, Leipzig 1901, 160, str. 496, XXX, map 43. Wyd. 30-te.
41~
�130) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland.
Hand buch fur Reisende.
Leipzig I8g6, 16°, str. 308, XXX, map 26.
13 I) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland.
Handbuch fUr Reisende.
Leipzig Ig05, 16°, str. 427, XXX, map 40.
132) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig r886,
16°, str. 464, LXII. Wyd. II-te.
133) Baedeker Karl, Die Deutsche Ostseekuste.
Handbuch
der
·Ostseeklbte. Lć:ipzig 1922, 16°, str. 251, XLVI, nIb I, map 26.
134) Baedeker Karl, bsterreich
(ohne DJlmatien,
Ungarn
und
Bosnien). Leipzig 1898, 16°, str. 356, XVI. Wyd. 25-te.
135) Baedeker Karl, bsterreich-Ungarn.
Handbuch fUr Reisende.
Leipzig 1910, 16°, str. 578, XXII, map 71. Wyd. 28.
136) Baedeker Karl, Paris et ses environs. Leipzig-Paris
1894,
.16°, str. 362, XXXII,
map 19.
137) Baedeker Karl, Die Rheinlande von der Schweizer - bis zur
Hollandischen Grenze. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1882, 16°, str. 447,
XXX, map 38. Wyd. 24.
138) Baedeker Karl, Rheinlande,
Schwarzwald,
Vogessen. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1912, 16°, str. 566, XXXII.
Wyd. 32-gie.
139) Baedeker Karl, Russland. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1888,
16, str. 442, L, map go.
.••..
140) Campbell Reginald, Teak-Wallan.
London 1935, 8°, str. 297.
141) Carevia Antonio T., Catecismo. Primera parte deI curso de
agricultura.
Montevideo 1865, 16°, str. 121, XI, mapa I.
142) Chamberlain
Houston Steuwart.
Arische Weltanschauung.
Tom I. Berlin, 16°, str. 86, VI, nib 10. Die Kultur und Gegenwart.
143) Caspar Josef, WcltverkHirung im Iiturgischen Geiste der Ostkirche Freiburg in Breisgau 1939, 16°, str. 233, XIII, nIb 6.
144) Caton A. R., Several Contributions.
The Key of Progress.
A survey of the status and conditions of women in India. London 1930,
16, str. 25, nIb 2, IX.
145) Charewiczowa
Łucja, Przewodnik
po najważniejszych
zabytkach Małopolski
Wschodniej związanych z dziejami króla Jana III
Sobieskiego. Lwów, 16°, str. 4, nib 4. Państwowe Wyd. Książek.
146) Chilvers Hedley A., The yellow man looks on. London 1933,
8°, str. 240, XIV.
147) Christophersen
Erling, Tristan
da Cunha.
Die einsamste
Insel del' Welt. Berlin 1939, str. 214, nib 2, map 4.
148) Ciszewski Stanisław, Prace etnologiczne. Tom I, 1925, str. 2 Ig,
II, 1929, str. 160; III, 1930, str. 166; IV, 1936, str. 224, 8°.
149) Clauss Ludw. F., Von Seele und Antlitz der Rassen und Volker. Munchen 1929, str. gl, XVI, nIb II, 8°.
150) Cramer Franz, Kriegswesen und Geographie zur Zeit Caesars.
Muhlheim 1892, 8°, str. 30, nIb 2.
15 [) Czerwiński Albert, Die Tanze des XVI J ahrhunderts
und
die alte franzosische Tanzschule vor Einfiihrung der Menuett. 8°. Danzig
1879, str. 140, VIII.
152) Dacque Edgar, Urwelt Sage und Menschheit.
MunchenBerlin Ig27, 8°, str. 327, nib IS.
153) Dahlke Paul, Buddhismus aIs Weltanschauung.
MunchenNeubiberg, 8°, str. 26g, nIb 3.
154) Dahn Feliks, Urgeschichte
der Germanischen
und Romanischen Volker. Belin 1899, 8°, str. 513, nIb 4.
155) Danzel T heodor W., Kultur und Religion des primitiven
Menschen. Stuttgart
1924, 8°, str. 132, VIII, tab. 16, ryc. 15.
156) Darwin Randolph, Charles, Die Entwicklung des Priestertums
und der Priesterreiche.
Leipzig 1929, str. 416, VIII, nIb 4.
157) Deissmann Adolf, Licht vom Osten. Das Neue Testament
und die Neuendeckten
Teksten der hellenistisch-romischen
Welt. Tiibingen 1908, 4°, str. 364.
158) Deissmann
Adolf, Paulus,
Eine Kulturund religionsgeschichtliche Skizze. Tubingen 191 I, 8°, str. 202, VIII, nIb 2.
159) Diels Hermann,
Antike Technik. Leipzig-Berlin
1920)
str. 246, VIII, nib 7.
160) Diesel Eugen, Vom Verhangnis der Volker. Stuttgart-Berlin Ig34, 8°, str. 26g, XV, nIb 3.
161) Delill J., La conversation Poeme. Paryż 1912, 16°, str. 247, nIb 5,
162) Dianni J., Jak Hanula i Szczepanek cudownego kwiatu paproci szukali. Lwów 1936,8°, str. 9 (odbitka z Czasopisma Geograficznego,
zesz. 2-3,
1936, str. 279-288).
163) Diez Friedrich, Grammatik der romanischen Sprachen. Bonn
1877, 8°, str. 488, VII.
164) Diks Arthur, Politische Erdkunde.
Breslau 1925, 8°, str. 94,
nIb 16. Jedermanns
Bucherei. Abt. Erdkunde.
8°,
165) Dni Lublina, Zamościa i Zamojszczyzny. 4. VI-I I, VI 1949.
Oficjalny program wraz z informatorem.
Lublin 1939, 8°, str. 48.
166) Dubois-Urbain,
Cosmopolitan
Cookery. London
1872, 4°,
str. 625, LXXXVI.
Wyd. 2.
167) Durmayer
Johann,
Reste altgermanischen
Heidentums
in
unseren Tagen. Nurnberg 1893, 8°, str. 68.
168) Dunenbuch,
Werden und Wandem
der Dunen.
Pflanzen
und Tierleben aus den Dunen Dunenbau. Stuttgart
IgIO, 8°, str. 304, VII.
16g) Dziennik Ustaw r. 1923. Nr 17, str. 173-2°4;
nr 18, str.
2°4-212;
nr 19, str. 212-220;
nr 20, str. 220-236;
nr 21, str. 236-24°;
nr 130, str. 2; nr 133, srr. 1571-74,
\Varszawa 1923,4°.
�170) Eckert Max, Neues Lehrbu'ch der Geographie,
Berlin Ig39,
8°, str. 595, XVI, nIb I.
171) Eddelbuttel
Herbert, F. R., Die Weite Welt. Ein Bildwerk
'Von der Schonheit der Erde. Berlin Ig39, 4°, str. 237, nIb 3.
172) Eilers Konrad, Religionskunde
a uf historisch-philosophischer
Grundlage. Cz. I - Allgemeine Religionskunde.
Berlin Ig14, 80, str. IgI,
IX, nIb 8.
173) Elert Werner, Soziallehren und sozialwirkungen
des Luthertums, tom II. Munchen I932,.8°, str. 544, nIb 5. Morphologie des Luthertums von Werner Elert. Tom II.
174) Ennemoser
Joseph,
Das Horoskop
in der Weltgeschichte.
Munchen Ig24, 16°, str. 275, nIb r.
175) Erfurskaja Programma
Karła Kautskago. Stuttgart
Ig04, 80.
176) Erman Adolf, Die Welt am Nil. Bilder aus den alten Agypten.
Leipzig 1936, 8°, str. 235, XVI, nIb I, mapa r.
177) Das neue Europa und seine historisch-geographischen
Grundtagen. Leipzig 1923, 8°, str. 322, XI, nIb 2, mapa r.
178) Evola Julius, Erhebung wider die moderne Welt. StuttgartBerlin Ig35, 8°, stt. 493, nIb 3.
179) Fehrle Eugen, Zauber und Segen. Jena Ig26, 8°, str. 79, nIb 3.
180) Fiecko Wincenty, Dr Jan Walery Jędrzejewicz.
Lekarz i astronom w Płońsku (w 50 rocznicę zgonu). Płock 1938, 8°, str. IS .
.I 8 I) Fischer Hermann,
Uber Einige Gegenstande der alten Geographie bei Strabo, aIs Beitrag zur Geschichte der alten Geographie. Cz. II.
Wyd. Furstlich
Stolberg'sches
Gymnasium
zu Wernigerode.
Wernigetode, 4°, str. I r.
182) Flemming Ernest,
Berlin 1923, 8°, str. 384.
Textile
Kunste.
Weberei-Stickerei-Spitze.
i83) Forel August, Die sexuelle Frage. Munchel1 IgOg, 80, str. 628,
nIb 6.
184) Freund und Marr. Praparation zuJeremia.
Leipzig, 160, str. 80.
185) Friluftsmuseet pa Norsk Folkenmuseum. Oslo Ig25, 8°, tab. 47.
186) Friedlaender
Ludwik, Darstellungen
aus der Sittengeschichte
Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine. Cz. II.
Leipzig 1881, 8°, str. 5g2, XI.
187) Frobenius Leo, Dokumente zur Kulturphisiognomik
vom Kulturreich des Festlandes. Berlin Ig23, 16°, str. 344.
188) Fuhrer durch die Staatlichen
Museen zu Berlin. BerlinLeipzig Ig2g, 16°, str. 97. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin.
I8g) Fuhrer
durch das Museum fUr Volkerkunde.
Berlin-Leipzig
Jg03, 16°, str. 22g. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin.
.
Igo) Fuhrer durch die Sammlung fUr deutsche Volkskunde. Berlin
Ig08, str. 70, tab. 16. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin.
XIII,
I g I) Gabler
Paul, Kurzgefasste Geschichte der deutschen Landwirtschaft. Marggrahowa
I88g, 8°, str. 83, nIb r.
Ig2) Gallus Gottfried T., Geschichte der Mark Brandenburg
fUr
Freunde historischer Kunde. Zullichau an Freystadt 18o I, 16°, str. 318, XVI.
Ig3) Gawalowski
Karl W., Steiermark
Handund Reisebuch.
Graz I g26, 16°, str. 620, VIII, nIb 20, mapa r.
194) Gobel S., Wurzburg, die Stadt des Rokoko.
risches Stadtebild.
Wurzburg Ig20, 16°, str. 184, VIII,
Ein kulturhistonIb 6.
195) Gedat Adolf, Gustav, Ein Christ erlebt die Probierne der Welt.
Stuttgart
Ig34, 8°, str. 142, nIb 2.
Ig6) Geiger Paul i Weiss Richard, Atlas der schweizerischen Volkskunde. Basel, str. nIb 22, mapy 4.
I 97) Geissler Max, Fuhrer durch die deutsche Literatur des XX Jahrhunderts. Weimar 1913, 16°, str. 755, nIb r.
I g8) Celinek Kazimierz, Osuwiska nad Wisłą. Przyczynek do fizjografii wysokich brzegów nadwiślańskich.
Kraków I g2g, 8°, str. 6 (odbitka
ź (,Pamiętnika II Zjazdu Geogr. i Etnografów
Słowiańskich w Polsce
1927. Kraków Ig2g.
Igg) Gercke Adolf, Griechische Literaturgeschichte.
Leipzig 18g8,
16°, str. 176. Sammlung Goschen.
200) Gherardi del Testa, La Moda e la Famiglia. Commedia in
tre Atti. 16, str. 85-338
(brak od 168-241).'
20 I) Golther
Wolfgang,
Nordische
Li teraturgeschichte.
Die Islandische
und norwegische
Literatur
des Mittelalters.
Leipzig Ig21, str. 140, nIb 4, 16°. Sammlung Goschen.
202)
1885, 16°,
203)
IgOg-IO,
Cz. I.
Berlin---,
Gotzinger E., Reallexicon der deutschen Altertumer. Leipzig
str. 1151, VIII.
Grieben,
Die Oberitalienischen
Seen und Mailand. Berlin
16°, str. 175, 30, nIb 4, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, t. 15.
204) Grieben, Berlin und Umgebung
mit Angaben fur Automobilisten. Berlin Ig2g, 16°, str. 268, 14, nIb 4, mapy 3. Griebens ReisefUhrer
tom 6.
205) Grieben, Budapest und Umgebung.
Berlin Ig05-lg06,
16°,
str. I I I, nIb 3, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, tom 102.
206) GriebeIl' Harz; kleine Ausgabe. Berlin Ig26, 16°, str. 112, 16,
nIb 4, mapy III. Griebens ReisefUhrer, tom 60.
207) Grieben, London und Umgebung
mit Insel Wight. Berlin
1927, 16°, str. 288, nIb 4, mapy 4. Griebens Reisefuhrer, tom g.
208) Grieg Sigurd, Middeladerske
byfund fra Bergen og Oslo.
Oslo Ig33, 4°, str. 430, VIII.
20g) Grobianus,
Von groben Sitten und unhofllichen
Gebarden.
l\fiinchen Ig2I, 8°, str. 374, XXIII,
nIb r.
�210) Grohne
Ernst,
Die Hausnahmen
und Hauszeiehen
ihre
Verbreitung
und Einwirkung
auf die Bildung del' Fa~ilien
und Gassennamen.
Gottingen 1912, 80, str. 212, nIb 6.
2 I I) Grothe Hugo, Grothes Kleines Handworterbuch
des Grenz-und
Ausland-Deutsehtums.
Munchen-Berlin
1932. 8°, str. 4°0, VIII, nIb 2.
212) Grober Gustav, Grundriss del' romanischen Philologie. Tom I.
Strassburg Ig04-1906,
str. 1093, XI, map 3.
2 I 3) Gronbeck Wilhelm, Kultur und Religion del' Germane. Tom II.
Marburg Ig39, 8°, str. 337, nIb 3.
214) Grunebaum
E., Die Sittenlehre
des Judetl1ums andern Be-
230) Hauer W. J., Der Yoga aIs Heilweg. Stuttgart 1932, 8°, str. 159,
nIb 2.
23 I) Hauffen Adolf, Die deutsche Sprachinsel Gottschsee.
Gratz
1895, 8°,465, XV, nIb 2. Quellen und Forschungen zur Geschichte Litteratur und Sprache Ósterreiches und seiner Kronlanden.
III.
232) Hauser Otto, Rasse und Kultur.
Braunschweig-Hamburg
1924 8°, str. 359, nIb I.
233) Halsig Friedrich,
Der Zauberspruch
bei den Germanen
bis
urn die Mitte des XVI Jahrhunderts.
Leipzig 1910, 8°, str. 96, XI.
234) Hedin Sven, Mein Leben aIs Entdecker.
Leipzig 1936, 80,
str. 403, VIII, nIb I. Wyd. IV.
235) Heichen Paul, Die Kulturgeschichte
in Hauptdaten.
Vom
Altertum bis auf die Gegenwart. Berlin 1891, 16°, str. 272.
Gesehiehte,
gegenuber. Strassburg I B7B, 160, str. 44B, XXXVI.
215) Grycz-Smiłowski K., Kosmos - Religion HumaniUit.
1937, 16°, str. 51, nIb I.
XVII,
kenntnissen
2 16) GuhI Ernst und Kaner W.,
Romer. Berlin IB72, BO, str. B05, XVI.
Das Leben
Kraków
del' Griechen
und
236) Heintze Albert, Die deutschen Familiennamen.
Geschichtlich,
geog;afisch, sprachlich. Halle I g08, 4°, str. 280, VIII.
237) Hellenbach
L. B., Die Vorurtheile
der Menschheit.
Tom I.
Lipsk 1893, 8°, str. 363, VIII, nib I.
238) Helm Rudolf, Deutsche Volkstrachten
aus del' Sammlung
des Germanischen'
Museums in Nurnberg.
Munchen
1932, 8°, str. 20,
tab. 56, nIb 8.
239) Henne Otto, Illustrierte Religions- und Sittengeschichte
aller
Zeiten und Volker. Stuttgart
191 I, 8°, str. 263, VIII, nib 5.
240) Heinrich Bel, Das Judentum
in del' Musik. Berlin-Leipzig
Ig26, 8°, str. 226, nIb I.
241) Hermann Paul, Mittelhochdeutsche
Grammatik.
Halle 1904,
BO, str. 222, XI, nIb 2. Sammlung Kurzer Grammatiken
Germanischen
Dialekte. II.
242) Hettner Felix, Die romischen Steindenkmaler
des Provinzialmuseums zu Trier. Trier 18g3, 8°, str. 2g4.
2 I 7) Gundert Wilhelm, Japanische
Religionsgeschichte.
Die Religionen der Japaner und Koreaner im Gesehiehtlichen
Abriss dargestelIt.
Tokyo, 8°, str. 267, XVIII,
nIb 2, map 2. Wyd. Japanisch-Deutsches
Kulturinstitut.
Stuttgart
1925.
21B) Gunther, Flora Bosne, Hercegovina, ibiuseg Sandtaka Novog
Pazara. Dil II Praga.
219) Gunther Hans F. K., Rassenkunde Europas. Munchen
1929,
BO, str. 342, nIb 10.
220) Hackmann
H. Lizentiat, Del' Sudliche
Buddhismus und del'
Lamaismus. Cz. II. Halle 1905, 16°, str. 86, nIb 2.
22 I) Hafa Herwing, Del' Brudergemeine
Sarepka. Breslau 1936,
8°, str. 216, VII, nIb I, map 3.
222) Hagberg Knut, Carl Linnaeus - ein grosses Leben aus dem
Barock. Hamburg
1940, 8°, str. 287, nIb I.
223) Hanne-Halle Hans, Deutsche Vorzeit. Bielefeld-Leipzig
1933,
BO, str. 32, tab!. 49.
224) Halberstadt
Arthur, Eine originelle Bauernwelt.
(Das Volksleben in Femmeringgebiete).
Wien 1912, 80, str. 176, nib 2.
225) Handbuch
Cz. I. Berlin 1916.
der
226) Handworterbuch
str. 1231, nIb I.
Strohhutder
und
Damenfilzhut-Fabrikation.
Staatswissenschaften.
Jena
1888,
40,
227) Hans F. K. Gunther,
Herkunft und Gassengeschichte
del'
Germanen. Munchen 1935, BO, str. 160, nIb 12.
228) Hartmann
Martin, Reiseeindrucke
und Beobachtungen
eInes
deutśchen Neuphilologen in der Schweiz und in Frankreicl1. Lipsk 1890,
8°, str. 184, VIII.
22g) HueI' Wilhelm, J., Glaube und Blut. Leipzig 1938,8°,
str. 184.
)
i
l
243) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm
1880-1882,
8°, str. 192, 62, 13.
244) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm
1880-1882,
8°, str. 370.
245) Hirt Herman,
Geschiehte der deutschen Sprache. Munchen
Iglg, 4°, str. 301, XI, nIb 6. Handbueh
de~ deutschen Unterriehts
an
Hoheren Schulen.
246) Hirzel Rudolf, Del' Name. Eine Beitrag zu seiner Geschichte
im Altertum, und besonders bei den Griechen. Leipzig 1918, 4°, str. 108,
IV, XXXVI tom der Abhandlungen
der Philologisch-Historischen
Klasse
der Saxischen Gesellschaft der Wissenschaften.
247) Hofstactter
vValther, Petters
Ulrich,
Saehworterbuch
del'
Deutsehkunde.
Tom II. Leipzig-Berlin
1930, 4°, str. 605-12874,
44,
XIII, nIb 5.
�248) Holtzmann H., Zapfel N., Lexikon fiir Theologie und KirchenLeipzig 1882, 16°, str. 728, VI. Bibliographisches
Institut.
249) Hottenroth
Friedrich, Deutsche Volkstrachten-Stiidtische
und
Landliche vom XVI Jahr. an bis urn die Mitte des XIX Jahr. Frankfurt
IgOO, 8° str. 218, VII, nIb 2.
250) Hofler Otto, Kultische Geheimbiinde
der Germanen,
tom I.
Frankfurt,
8°, str. 357, XIV.
251) Hussong Friedrich, Del' Tisch del' Jahrhunderte.
Berlin Ig37,
16°, 145, nIb 3.
252) Reichs-Handbuch,
Der deutschen Fremden- Verkehrsorte.
Beriin 4°, str. 672, XVI, nIb 14· Wyd. 9.
253) Hams H., Erdkunde
in Entwickelnder,
Anschaulicher
Darstellung, tom III, cz. I. Asien. 8°, sir. 473, nib 7.
254) Hrits Ferdinand,
Sach-Lesehefte.
Die Welt in Wort und Bild.
Gruppe 2-Erdkunde, zesz. 2, durch Europa. Breslau 1926,8°, str. 64, tab. 8.
wesen.
255) Hoffman Kral, Die Sagen des badischeri Frankenlands.
Karsruhe 191 I, 4°, str. 51.
256) Hiibners Otto, Geographisch-statistische
Tabellen aller Lander
der Erde. Frankfurt
IglO, 8°, str. 103, IX.
257) Hiipke,
Hiipkes
Reisebiicher.
Weserbergland,
cz. I, 16°,
str. 674, XX, nIb 4, map 7.
258) General
Information
about
Harvard
College.
Cambridge
Ig38, 8°, str. 102. Official Register of Harvard University. Vol. XXXV,
January
3, 1938, nr I.
259) Jacob M. M., Flusing G., La crue glaciaire de la fin du XIX-e
ect. Grenoble-Allier
1900, 4°, str. 3.
260) Jakimowicz
Roman, Warszawa i jej okolice w czasach przedhistorycznych.
Warszawa 1916, 8°, str. 21, nIb 3, mapa I. Wyd. Polskie
Tow. Krajoznawcze.
261) Janowski
Aleksander,
Pierwiastek
narodowy
w nauczaniu
geografii. Warszawa 1915, 16°, str. 14, nIb 2. Polskie Tow. Krajoznawcze.
262) Janowski Aleksander, Położenie geograficzne Warszawy. WarIg16, 8°, str. 27, nib I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze.
263) Janowski
Aleksander,
Wycieczki po kraju. Na szlaku nowej
kolei. Warszawa Ig03, 16°, str. 125, nIb 3, mapa I.
264) Jansak
Stefan, Slovensko
w dobe uhreiskeho
feudalizmu"
Bratislava Ig32.
265) Janssen Theodor, Technische Wirtschaftslehre.
Lipsk 1925,4°,
str. 379, VIII.
266) Jaskólski Józef, Granice Polski. Lwów, 8°, str. 41, nIb I, mapa I.
267) Javorskij
J. A., Pi'ameny
k' dejinam stare pisnove literatury v Podkarpatske
Rusi. Cz. VIII. Praga Ig44.
268) Jess J., Rassenkunde und Rassenpflege. Dortmund, 8°, str. 170.
szawa
269) Jeżower Ignaz, Das Buch der Traume. Berlin Ig28, 8°, str. 729,
X, nIb 3·
270) Johnson D. W., Hanging Valleys of the Yosemite. 191 I, 8°,
Society, vol.
str. 25 (Odbitka z Bulletin of the American Geographical
XLIII,
November-December
1911).
27 I) Johnson
Douglas,
Geomorphologic
Aspects of Rift Valleys.
New York Ig29, 4°, str. 354-373·
272) Johnson Douglas, Meanders in Tidal Streams. Review and
Discussion New York 1929, 8°, str. 4 (Odbitka z The Geographical
Review. vol. XIX
nr I, January
1929)'
273) Johnson Douglas, The origin of the Yosemite Valley, str.8,
go (Odbitka z «Appalachia», vol. XII, nr 2).
274) Johnson Douglas, Physiography and the dynamic cycle. 1932,
go, str. 3 (Odbitka z «Sciences», June 17, Ig32, vol. LXXV, nr 1955,
str. 636-38).
193 I, 8°.
Corrasion.
275) Johnson
Douglas, Planes of Latteral
13, 1931, vol. 73, nr 1885.
10 (Odbitka
z Siences February
174--188).
276) Johnson
Douglas, Rock Fans of Arid Regions. New York
1932, str 27 (Odbitka z «American Journal of Science vol. XXIII,
Ig32).
277) Journal
of Calendar
Reform - April 1936. New York 1936,
go, str. 64.
278) Jungandreas
Wolfgang,
Zur Geschichte
der Schlesischen
Mundart im Mittelalter.
Breslau 1937, 8°, str. 585, LXIII,
nIb 00.
279) Jiithner Julius, Hellenen und Barbaren. Leipzig 1923, str. 165,
VIII, nIb 3. Das Erbe del' Alten Schriften libel' Wesen und Wirkung der
Antike. Zesz. 8.
280) Kabelik Jan, Slovenska Ćitanka. Praga 1925·
28 I) Kalendarz
Domowy na rok pański 1864, 1865, 1866, 1867,
1868, 186g. Poznań 1864,
.
282) Kalendarz
Maryański
Pelpliński. Pelplin IgI8, 8°, str. 100,
str.
str.
Berlin
A.,
Ober
283) Kalkmann
1883, 40, str. 116, tab. 6-8
Darstellungen
der Hipolytos-Sage,
(Odbitka z Archeologische Zeitung,
R
XLI, 1883)'
.
wychowawcza
dawnych
cech~w
284) Kamiński Jan, Działalność
lubelskich. Lublin Ig39, 8°, str. I7 (Odbitka
z Księgi Pamiątkowej).
285) Karrer Otto, Das Religiose in der Menschheit und das Christentum. Freyburg im Breisgau Ig34, 8°, str. 264, IX, nIb I.
286) Kauffmann
Friedrich,
Deutsche
Mythologie.
Leipzig
18g8,
16°, str. 119, nib 5·
287) Keller Otto, Epilegomena
XII, nIb 2.
zu Horaz. Leipzig
I879, 8°, str. 2go,
�288) Kende Oskar, Geografisches
Worterbuch.
Allgemeine
Erdkunde. Leipzig-Berlin
1928, 16°, str. 238, VI, nIb 4. Teubners Kleine
Fachworterbucher.
289) Kerr James M. A. M. Do. The Air we Breathe. London 1926,
16°, str. Igl.
290) Keysser Christian,
Anutu im Papualande.
Nurnberg
1929,
8°, str. 148, nib 3.
2gl) Kiellen Rudolf, Der Staat aIs Lebensform. Lipsk 19'7, 160str. 235, IX, nIb 6. Wyd. II.
292) Kiepert Heinrich, Lehrbuch der alten Geographie. Berlin 1878,
8°, str. 544, VIII.
293) Klein Paul Rudolf, Die Ortsnamen in Deutschen, ihre Entwicklung und ihre Herkunft. Berlin-Leipzig
1912, 16°, str. 126, nIb 32,
Sammlung Goschen.
294) Kloeden Adolph Gustav, Handbuch
der Erdkunde,
cz. IV.
Handbuch
der Lander- und Staatenkunde
von Asien und Australien.
Cz. V. Handbuch der Lander- und Staatenkunde von Amerika und Afrika.
295) Knofd
Richard,
Handbuch
der Uniformkunde.
Hamburg
Ig37, 8°, str. 438, VIII, nIb 2.
2g6) Kobierzycki Ludwik, Referaty uczniów, str. 34, 8°. (Odbitka
z Kwartalnika
Klasycznego, II, nr 3, Ig28, str. 266-270).
Nakł. Polskiego Tow. Filologicznego.
297) Kolb G. Fr., Handbuch
der Vergleichenden
Statistik - der
Volkerzustands- und Staatenkunde.
Leipzig 1871,8°, str. 252, 468, XXIV.
2g8) IV Kongres na Slavjanskitie
Geografi i Etnografi w Sofija.
Sofia 1936, 8°, str. 48.
299) Kontny
Piotr, Rafflesia Sassoviensis.
(Rzecz a autorach).
Lwów 1933, 4°, str. 7·
300) Kosch Wilhelm, Deutsches Literatur-Lexikon.
Tom I, 1927,
str. 1280, tom II, 1930, str. 1281-3236.
Halle, 8°.
301) Kossowski Stanisław, Przyczynki i Materiały do Dziejów LiteratUl'y Polskiej. Cz. I. Listy Romantyków.
Lwów 1910-11,
8°, str. 87,.
nib I. Wyd. Tow. Prywatnego
Gimn. Żeńskiego.
302) Kohler Karl, Die Entwicklung
der Tracht im Deutschland.
Nurnberg
1877, 8°, tabl. 100.
303) Konig Edward, Babyloniens Kultur und die Weltgeschichte.
Berlin, 160, str. 42, nib 2.
304) Konig Emil, B., Ausgeburten des Menschenwahns im Spiegel der
Hexenprozesse und der Autodafes. Berlin-Friedenau,
16°, str. 734, nib 2.
g05) Korber
Robert,
Pugel Theodor,
Antisemitismus
der Welt
in Wort und Bild. Dresden 1935.
306) Kraepelin Kral, Exkursionsflora fUr Nord- und l'vIitteldeutschland. Ein Taschenbuch. Leipzig-Berlin
1917, 16°, str. 410, XXX. Wyd. 8.
307) Kruger Gustaw, Syntax der Englischen Sprache. Tom I, II,
cz. 7. Berlin-Bonn
1914, str. 1026, XXIII.
Schwierigkeiten
des Englischen.
308) Kruger P., Wald- und Flussreisen in den Kordilleren
von
Patagonien.
Marienburg
1915, 8°, str. 45.
309) Kuba Ludwik, Slovanstwo "e s"ych zpevech, ks. XIV, Ig28,
str. 79, nib I; ks. XV, Ig2g, str. 108. Praga 4°.
310) Kudriaffsky
Eufemia, Die Historische
Kuche.
Wien 1880,
16°, str. 320, X.
31 I) Die Kultur der Gegenwart, cz. I, abt. III, zesz. I. Die orientalischen Religionen. Berlin-Leipzig
Ig06.
312) Kunkel Otto, Pommerische Urgeschichte in Bildern. Szczecin
1931, 8°, str. 175, nIb l, mapa I.
313) Kuraszkiewicz
Władysław,
Najważniejsze
zjawiska językowe
ruskie w gwarach między Bugiem a Narwią. Warszawa Ig39, 8°, str. 17
{odbitka ze sprawozdań
Kom. Jęz. Tow. Nauk. Warszawskiego XXXI,
1938, Wydz. I).
314) Kutzen J., Das deutsche Land in seinen charakteristischen
Zugen und seinen Beziehungen zu Geschichte und Leben der Menschen.
Breslau IgOO, 8°, str. 602, tab. 4, map S,
3IS) Kutzleb Hjalmar,
Steinbeil und Hunnengrab.
HamburgBerlin-Leipzig,
I, g2g, 8°, str. 205.
3 I 6) Laarski R. H., Das Geheimnis der Amulette und Talismane.
Leipzig 1926, str. 215. VIII, nIb I, 16°.
317) Lamer Hans, Romische Kultur im Bilde. Leipzig 1910, 8°,
str. g6, 56, IV, Wissenschaft und Bildung, nr 81.
318) Lang Johannes, Welt, Mensch und Gatt. Frankfurt, 4°, str. 401,
XXVIII,
nIb 3. Wydanie 2.
3Ig) Lang Ludwig, Buddha und Buddhismus. Stuttgart 1923, 16°,
str. 78, nib 2.
320) Lang Ludwik, Gletschereis. Stuttgart
Ig27, str. 75, nIb S,
32 I) Larfeld Wilhelm, Griechische Synopte der vier neutestamentlichen Evangelien na ch u. s. v. Tubingen
191 I, 4°, str. 180, XXX.
322) Lattermann
Alfred, EinfUhrung in die deutsche Sippenforschung in den Preussischen
Osten.
Poznań 1938, 8°, str. 160, VIII,
nIb VIII. Schriftenreihe Deutsche Sippenforschung in Polen. Neue Folge.
323) Lechner Gustav Theodor, Zend-Avesta oder liber die Dinge
des Himmels und des Jenseits, tom I, str. 439, nIb S, Hamburg-Leipzig
1906, 8°.
324) Ledi Eugenia, Sauer Marquard,
Italienische
KonservationsLesebuch. Heidelberg
192 I, 8°, str. 344. IX.
325) Lemann Alfred, Aberglaube und Zauberei von den Altesten
Zeiten bis an die Gegenwart. Stuttgart
18g8, 4°, str. 556, XII.
�326) Lehr K., De Aristarchi Studiis Homerici. Lipsiae 1865, 80,
str. 485, VIII, nIb lo
327) Leist Friedrich,
Aus Frankens Vorzei t. Kleine KulturbildeI.
Wii.zberg 1881, 168, str. Igo.
328) Leyen Friedrich, Einfiihrung in das Gottische. Miinchen Ig08,
40, str. 181, Xl.
Handbuch
des Deutschen Unterrichts
an Hoheren
Schulen.
329) Leycn F., Die Gotter der Germanen.
Miinchen
1938, 80,
str. 322, XII, tab. 12.
330) Ausfiirliches Lexikon der griechischen
und romischen
Mythologie. Wyd. Roscher W. H. Tom l/l, I884-IgO,
str. 1440, VIII;
I-II,
1886-18go,
str. 1441-3°24;
II-I,
18go-18g4,
str. 1776, VI;
II-II,
1894-18g7,
ser. 1778-3326;
III-I,
18g7-Ig02,
str. 1664,
III-II,
I8g7-1909,
str. 3482; VI, zesz. 63, IglO, str. 641-800,
64,
IgI l, str. 801-g60,
65, Igl2 str. g61-I 120,66/7, Ig33, str. 1121-14°8,
68, 1914, str. 1409-1600,
80•
33 I) Licht Hans, Kulturkuriosa
aus Altgriechenland.
Dresd~n Ig2g,.
80, str. 306, nib 2.
332) Lippert
Julius,
Die Kulturgeschichte
in einzelnen Haupt~
stiicken, Abt. II. Leipzig-Prag
1886, 160•
333) Lippert Julius, Des Memchen Nahrungssorge;
Kleidung und
Wohnung. Leipzig-Praga
1885, 160, str. 246. Die Kulturgeschichte
in
einzelnen Hauptstiicken,
abt. l.
334) Lissauer, Alt-Pommerellsche
Schadel. Gdańsk 1872, 80, str. 24(Odbi tka z Schriften der Na turforschenden
Gesellschaft zu Danzig).
335) Litauer Stefan, Zmierzch <'Londynu». Warszawa-Łódź
Ig45,
80, str. 3, nIb 3. Spółdz. Wydawnicza
<,Czytelnik».
336) Loesche Georg, Geschichte des Protestantismus
in Vormaligen
und neuen Osterreich. Leipzig Ig30, 80, str. 81 I, .XVI.
337) Loewe Richard, Germanische Sprachwissenschaft. Leipzig IgI I,
160, str. 151, Ig, nib lo Sammlung Goschen.
338) Lowis of Menar Karl, Burgenlexikon fUr Alt·Livland.
Ryga
Ig22, 80, 55, nib 10.
339) Lucka Emil, Diedrei Stufen der Erotik. Berlin Ig17, 80, str. 284,
nIb 4. Wyd. 3·
340) Lullies Hans, Kenntnis del' Griechen und Romer vom PamirHochlande
und den Benachbarten
Gebieten Asiens. Ein Beitrag zur
Entdeckungsgeschichte.
Konigsberg 1887, 40, str. 22.
341) Lundstrom Hermann, Die XIII Allgemeine Evangelisch Lutherische Konferenz von 28 bis 31 August Ig11. Uppsala IgII, 160, str. 253,
V, nib lo
342) Lunn Arnold, A history of Ski-ing. London 1927, 80, str. 472,
XV, nIb 5.
._-~.~
--_.- ...__ ....
__
-_.
...
343) Lubkers Friedrich,
Reallexikon
des c1assischen Alterthums
fUr Gymnasien. Leipzig 1877, 80, str. 1272. Wyd. 5·
344) Liibken
Friedrich,
Reallexikon
des Klassischen Altertums.
Leipzig-Berlin
Ig14, 80, str. 615, nib I.
345) LutzeleI'
Heinrich,
Die Christliche
Kunst
Deutschlands.
Bonn 1936, 40, str. 277, nIb I, tab. g2.
346) Liitzow Carl, Geschichte des deutschen
Kupferstiches
und
Holzschnittes. Berlin, 40, str. 313, nib lo
347) Łoś J., Zasady ortografji
polskiej i slownik ortograficzny.
Lwów-Warszawa
Ig25, 80, str. 224, nib 2.
348) Łyskowski Ignacy, Trzy nauki gospodarskie. Poznań 1883.
349) Machatschek
Fritz, Landeskunde
der Sudeten- und WestKarpaten-Lander.
Stuttgart
Ig27, 80, str. 440, Xl. Bibliothek Landerkundlicher Handbiicher.
350) Magie der Weltgeschichte
von Ulkibiades bis Lovis Corinth.
Lipsk 1927, 80, str. 176, nib 4·
351) Mainzer Ferdinand, Sieiliana. Aus Griechisch-Romischer
Zeit.
Berlin Ig30, 160, str. 113, IV, nib l, tab. 20.
352) Majerczyk Ign. C. l. B., Akademicki Przewodnik. Informacyjny
po Wyższych Uczelniach Czechosłowacji. Praga-Brno
Ig33, 80, str. 40.
353) Mannhardt Wilhelm, Die Gotter der deutschen und nordischen
Volker. Cz. l. Berlin 1860, 80, str. 328.
354) Mareinkowska Jadwiga, Adam Mickiewicz. Warszawa Ig21,
160, str. 142.
355) Marquart Bonne, Die Landwirtschaftlichen
Verhaltnisse Kurlands. Cz. l. Klima, Grund, Boden und Bevolkerung. Cz. II. Gebaudeund Inventar-Kapital,
Arbeits-Kraft,
Betriebsweise.
Berlin Ig16, 80,
str. 131, nIb 5.
356) Marquardt
J., Romische Privatalterthiimer.
Cz. I, 1864,
str. 384, VIII. Cz. II, 1867, str. 456, VIII, tab. 4. Leipzig, 80• Handbuch
der romischen Alterthiimer.
Cz. 5.
357) Martinengo-Cesaresco,
Essays in the Study of folk-songs.
Lon90n, 160, str. 2g5, IX .
. 358) Maspero G., Guide to the Cairo Museum. Cairo Ig03, 160,
str. 544, VI, nIb 2. Wyd. French Institute of Oriental Archeology.
359) Masterman
C. F. G., The conditions of England.
London
IgOg, 80, str. 309, 40, IX, nIb lo
360) Marker Friedrich, Charakterbilder
des Rassen, l. Berlin, 80,
str. 131, tab. 16.
361) Matzner Edward, Franzosische Grammatik
III. Berlin 1885,
80, str. 676, XXIV.
362) Maeisel-Hess Grete, Das Wesen del' Geschlechtlichkeit.
Tom J.
Jena Ig16, 160, str. 312, XXXVI.
�363) Melsheimer Fr., Gunther A., Lehrbuch des Spanischen fur
Hohere Lehranstaltcn.
Lipsk, 8°, str. 143, VIII, mapa I.
364) Menge Rudolf, Troja und die Troas. Gutersloh
1905, 8°,
str. 97, nIb 3, VI, mapy 3. Gymnasial-Bibliothek,
zesz. I.
365) Meringen Rudolf, Indogermanische Sprachwissenschaft. Leipzig
1899, 16°, str. 136. Sammlung Goschen.
366) Meusa Stanisława,
Ilustrowany
Przewodnik
po Krakowie
i okolicy. Kraków 1905-1906,
16°, str. 77 (LIII, nIb VIII, mapa I).
367) Meyer, Meyers Reisebucher.
Schwarzwald.
Leipzig-Wien
1908, 16°, str. '27'2, '24 mapy 3.
368) Meyer Franz, Systematisch Geordnetes Handbuch der Ornamentik. Leipzig 191 I, 8°, str. 615, nIb I.
369) Meyer
Richard,
M., Altgermanische
Rcligionsgcschichte.
Leipzig 1910, 8°, str. 645, XX, nIb 1-3·
370) Michael Hugo, Das Homerische
und das heutige Ithaka.
Wissenschaftliche Beilage zum XII Program m des Koniglichen Gymnasiums zu Jauer. Os tern, 190'2, 4°, str. '28, mapa I.
371) Michalski Sto E., Włodawa - Monografia statystyczno-gospodarcza. Lublin 1939.
37'2) Mirwiński Jan, Z melodyj wieczornych.
Lwów 1918, 16°,
str. 97, nIb 3·
373) Mogk Eugen, Geschichte der Norwegisch-Irliindischen
Literatur. Strassburg 1904, 4°, str. 555-956,
nIb 4·
374) Mommsen Theodor, Romische Geschichte. Tom I. Bis zur
Schlacht von Pydna, str. 94'2, X, Berlin 188 I, 8°; tom III. Von Sullas
Tode bis zur Schlacht von Thapsus, str. 7 I '2, VI. Berlin 1933, 8°; Tom V.
Die Ptovinzien
von Caesar bis Diocletian, str. 659, VI, map 7. Berlin
1936, 8°.
375) Mommsen August, Heortologie. Antiquarische
Untersuchungen uber die Stiidtische Feste der Athener. Leipzig 1864, 8°, <tr. 473,
VIII, nIb '2.
376) Monographien
zur deutschen Kulturgeschichte.
Tom XIdas Judentum.
Von Liebe Georg. Leipzig 1903, 8°, str. 1'27, nIb I.
377) Morelowski Marian, Hafty ludowe Wołynia. Równe 1938, 4°,
str. 85, tab. 6-ta (Odbitka z Rocznika Wołyńskiego, tom VII, str. '279-364).
378) Moller Heinrich, Das Lied der Volker, tom I, str. 3'25, VIII;
II, str. 3'29, VIII; III, s.r. '275, VIII. Munz-Leipzig-London-BrusselParis.
379) 1\1uckermann Hermann, Rassenforschung
und Volk der Zukunft. Berlin 193'2, 8°, str. 107, nIb 3·
380) Muttersprache.
Friedrich Ludwig. Jahn - ein deutscher Vorkiimpfer fUr Sprache und Volkstum. R. LIII, zesz. 7j8. Berlin 1938, 4°,
str. '244-'247.
381) Muller Ernst, Die Hiiusernamen
von Alt-Leipzig.
Leipzig
1931, 8°, str. 97, XVI, tab. 4. Schriften des Vereins fUr die Geschichte
Leipzigs. Tom XIII.
38'2) Muller Freienfels, Eislers Handworterbuch
der Philosophie.
Berlin 19'2'2, VIII, str. 784, VIII. Wyd. '2.
383) Muller
Wilhelm,
Mythologie
der deutschen
Heldensage.
Heilborn 1886, 8°, str. '260, VII.
384) Munz J., Judisches Leben in Mittelalter.
Ein Beitrag zur
Kulturgeschichte
der deutschen Juden. LeIpzig 1930, 8°, str. 95.
385) Munter Friedrich,
Die Religion des Nordens vor den Zeiten
Odins, str. '251-314,
16°.
386) Murich Paul, Neue und alte Tanze. Erfurt 16°, str. 56.
387) Nafe Otto, Die Schneegruben
des Riesengebirges und ihre
Entstehung. Hirschberg 1914, 8°, str. 47, nIb I, mapy '2.
388) Nahlovsky Joseph W., Die Ethischen Ideen aIs die Waltenden
Miichte im Einzel wie im Staatsleben,
nach ihren verschiedenen
Beziehungen.
Langensalza
1904, 8°, str. 87, nIb 3, VI.
389) Nathusius Martin, Die Mitarbeit der Kirche an der Losung der
Sozialen Frage. I. Die Soziale Frage. Lipsk 1893,8°, str. 310, VIII, nlb. '2.
390) Naumann Gustav, Antimoralisches Bilderbuch.
Leipzig 1898,
16°, str. 377, nIb 3.
39 I) Neumayr Melchior, Erdgeschichte.
Tom I. Allgemeine Geologie. Tom I. Beschreibende Geologie. Leipzig-Wien
1895, 8°, str. 693,
XXIV, nIb II-X,
700.
39'2) Nazwy niemieckie Tatr Wysokich, str. nIb 4, 16°.
393) Neckel Gustav, Die Altgermanische Religion Zeitfragen Deutscher Kultur. Zesz. '2, Berlin 193'2.
394) NegeleinJulius, Germanische Mythologie. Leipzig-Berlin
1919,
16°, str. 1'28. Aus Natur und Geistes Welt.
395) The Chicago Daily News. Almanac and Year-Book
for 19'26.
Chicago 19'25, 16°, str. 10'24, nIb '2.
396) Niemeier Georg, Siedlungs-geographische
Untersuchungen
in
Niederandalusien.
Hamburg 1935,4°, str. '2'29, XII, nIb 3 tab. 40, map 3.
Abhandlungen
aus dem Gebiet der Auslandskunde.
397) Obraz świata
pod względem geografii, statystyki, historii
wszystkich krajów, skreślony wg najlepszych
źródcł. Warszawa
1843'
str. 560.
398) Ogilie F. W., The Tourist Movement.
London 1933, 8°,
str. '2'28, XV.
399) Orzechowicz Bolesław, Sylwetka okolicznościowa. Lwów 19'23,
str. '2'2, 16°. (Odbitka ze (,Słowa Polskiego»)).
400) Otto Ernst, Zur Grundlegung
der Sprachwissenschaft.
Bielefeld-Leipzig
1919.
Lud, T. XXXIX
�401) Overbeck J., Pompeji in seinen Gebauden, Alterthumern
und
Kunstwerken fur Kunst- und Alterthumsfreltnde.
Leipzig 1856, 8°, str. 438,
XVIII,
tabl. 1.
402) Pankevic Ivan, Ukrajinska
Nareci Podkarpatskej
Rusi a Sousednich oblusli, c. IX, cz. l. Praga 193B.
403) Panzer Marianne, Deutsche Forschungen. Tom XXXII. Tanz
und RechL. Frankfurt
1938, 8°, str. 14B.
404) Papst Julius'II.
Berlin 16°, str. 64
405) Pargiter
M. A., Ancient Indian Historical
Tradition,
London 1922, 8°, str. 368.
406) Passarge Siegfried, Die Landschaftsgurtel
der Erde, Natur
und Kultur. Breslau 1923,8°, str. 144, nib 12. Jedermanns
Bucherei, Abt.
Erdkunde.
407) Pastenaci Kurt, Volksgeschichte der Germanen. Berlin-Munchen 1936, 16°, stl'. 344.
40B) Paul Gustav,
Grundzuge
der Rassen- und Raumgeschichte
de$ deutschen Volkes. Munchen 1936, go, str. 478, XII, nIb 6.
409) Paul Karel, Pavel Josef, Safarik a Bartlomej Kopitar. SV XVIII.
Praga 1938.
410) Paulsen Rudolf, Volk, Religion und Kunst. Bielefeld-Leipzig 1937, 16°, str. 52, nIb 2.
.
411) Pawłowski Stanisław, Geografia dla klas wyższych. Lwów-Warszawa 1931, 8°, str. 172, Książnica Polska Tow. Naucz. Szkół Wyższych.
4[2) Pawłowski St., Bystroń J., Peretiatkowicz
A., Polska Współczesna. Geografia Polityczna,' Kultura
Duchowa,
Wiadomości
PrawnoPolityczne.
Lwów-Warszawa
1924, BO, str. 175, VIII, nIb 1. Wyd.
Książnica-Atlas,
Wyd. II.
4[3) Penzig Rudolph, Zum Kulturkamp£ urn die Schule. Berlin 1905,
BO, str. [52, VIII.
414) ,Peuckert
Will-E.,
Pansophie.
Ein Versuch zur Geschichte
der Weissen und Schwarzen Magie. Stuttgart
[936, 8°, str. 588, nIb 4.
4[5) Peuckert Will-E., Deutsches Volkstum in Marchen und Sagen,
Schwank und Ratzel. Berlin 193B, BO, str. 215, XIV, nIb 1.
416) Philippson Alfred, Das Mittelmeergebiet.
Leipzig-Berlin
1914,
BO, str. 256, X, nIb 6, tab. 15.
417) Piaschewski Gissela, Der Wechselbalg. Ein Beitrag zum Aberglauben der Nordeuropaischen
Volker. Breslau Ig35, 8°, str. 199, nIb 1.
Deutschkundliche
Arbeiten, tom V.
41 B) Pier Bernhard,
Rassen biologi~che Betrachtung,weise
der Geschichte Frankreichs.
Frankfurt
1945, BO, str. 65, nIb 1.
419) Pietraszewski Józef, Ilustrowany
Przewodnik po Sandomierzu
i okolicy z planem miasta. Sandomierz Ig30, BO, stl'. 47. Biblioteka Sandomierska, nr 5, Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze.
Touring-Klub.
420) Pietschman
Richard,
Geschichte
der Phonizier.
Berlin
I
B8g,
BO, str. 313, nIb r.,
421) Pinder Wilhelm, Das Problem der Generation in der Kunstgeschichte Europas. Lipsk. str. 16o, XXX, nIb 2, tab. 27, 8°.
422) Pischel Richard, Leben und Lehre des Buddha. Leipzig-Berlin Ig17, 16°, str. 122, [6, VI. Aus Natur und Geisteswelt.
423) Podementan
Alexy, Medyka y Filozofa tajemnice. Tajemnice
wszystkim obojej płci, nie tylko ku leczeniu rozmaitych
chorób
.
prze!. Slaskovski Sebastian. Suprasel 1752, BO, str. 406, nIb 20.
424) Pohlenz Max, Antikes Fuhrerthum.
Cicero de Officiis und das
Lebensideal
des Panaitios.
Leipzig-Berlin
1934, 4°, str. 14B, nIb 4,
(Neue Wege zur Antike. Reihe II: Interpretationen
zesz. III).
425) Polaczkówna
M. i Romer E., Pogadanki Krajoznawcze.
Dla
użytku Szkół Powszechnych i I Klasy Średnich. Lwów-Warszawa
1932,
BO, str. 122, VI, Wyd. Książnica Polska Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych.
426) Wąsowicz J. i Zierhoffer A., Polska w cyfrach. Lwów Ig27, 16°,
str. B7, VIII, nIb 1. Wyd. Komitet Organizacyjny
II Z. S. G. i E.
427) Poniatowśki Stanisław, Badania antropologiczne nad kością skokową. Warszawa Ig13, 8°, str. 79, nIb 1. Prace Tow. Nauk. Warszawskiego.
42B) Poniatowski Stanisław, Beitrag zur Anthropologie
des Sprungbeines. Braunschweig
1914, 4°, str. 32. Archiv. fUr Anthropologie.
429) Poniatowski Stanisław, Ober den Einfluss der Beobachtungsfehler auf die Anthropologisches
Irdies. Braunschweig
Igl [, 4°, str. 32.
430) Poniatowski
Stanisław,
Przyczynek
do genezy pierścienia.
Lwów 1925, BO, str. B.
431) Poniatowski
Stanisław, Ober den Wert der Index-Klassifikationen. Braunschweig
[gl I, 4°, str. 7, nIb 1. (Odbitka z Archiv fUr
Anthropologie,
tom X, zesz. I).
432) Poniatowski Stanisław, O wpływie błędów obserwacyjnych
na
wskaźniki antropologiczne.
Warszawa 19 [2, BO, str. 73, nIb 1. Prace Tow.
Nauk. Warszawskiego
nr 6.
433) Preuschen
E., Kruger
G., Das Altertum,
cz. l. Tubingen
191 [,
BO, str. 295, XIV nIb [.
434) Prietze Hermann
Albert, Natur und Volkstum, HannoverIg20, 16°, str. 93.
435) Proniewski G., Pobrzeże Wisły w najbliższej okolicy Płocka pod
względem archeologicznym.
BO str. 15 (Odbitka
z Przeglądu Archeologicznego. R II-III
zesz. 3-4).
436) Prospekt, «Polska w kulturze powszechnej'). Dzieło zbiorowe
pod redakcją Feliksa Konecznego. Kraków 1911, 4°, str. Xl.
437) Protokoły posiedzeń inauguracyjnych
Komitetów Naukowych.
Kraków 1936, 16°, str. 73. Polska Akademia Umiejętności.
Linden
�660
661
438) Przewodnik
po Muzeum
Narodowym
w Krakowie.
Kraków Ig12, 8°, str. '35.
439) P~zeworski Stefan, Brązowe naczynie
hetyckie z Ukrainy.
(RekonstrukcJa).
Warszawa Ig28, 4°, str. l!. (Nadbitka z tomu X. Wiadomości Archeologicznych).
~4?) PukalI W., Keramisches Rechnen auf chemischer Grundlage
an Belsplelevertrauter.
Breslau 'gI2, 8°, str. 144. Wyd. 2.
441) Rapacz Józef, Ustrój wsi samorządowej małopolskiej w XVIII
wieku. Lublin Ig22.
'
442) Raswan Carl, R., Der Araber und sein Pferd. Stuttgart Ig30,
go, str. 65, tab. 2.
443) Reden F. Friedr. Wilh., Erwerbs- und Verkehr- Statistik des
Konigsstaats Preussen, Abt 2, Darmstadt
1853, 8°, str. 80g-IS88.
456) Rohein Gesa, Mondmythologie
und Mondreligion.
LeipzigWien-Zurich
Ig27, VIII str. 10 4. (Odbitka z «Imago. Zeitschrift fUr
Anwendundung
del' Psychoanalyse,»).
457) Romer Eugeniusz, List otwarty do p. prof. St. Lencewicza
red. ('Przeglądu
Geograficznego')
w sprawie napaści dokonanej
przez
p. prof. W. Gorczyńskiego na imię naukowe prof. dr E. Romera. Lwów
Ig39, 8°, str. 7, nIb r.
458) Rosenblatt Józef, Czarownica powołana. Przyczynek do historii
spraw przeciw czarownicom
w Polsce. Warszawa
1883, 8°, str 64, II.
459) Rosenmaller Bernhard, Religions-Philosophie,
Munster (Westf.)
1932, 8°, str. 168, VIII.
460) Romische Mythologie. Berlin 1858, 16°, str. 820, VIII, nIb 2.
461) Rutska Halina, Towarzystwo Naukowe Plockie w 1820-183°,
444) Rehm Walther,
Geschichte des deutschen
Romans
1-Vom
Mittelalter
bis zum Realismus. Berlin-Leipzig
1927, 16°, str.' nIb 17,
Sammlung
Goschen.
445) Reich Edward, Studien uber die Volksseeie aus dem Gesichtspunkte. Physiologie und Hygiene. Jena 1879, 8°, str. 447, XXI.
446) Reis Hans, Die Deutschen Mundarten.
Berlin-Leipzig
Ig12,
16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen.
447) Reis Hans, Die deutschen
Mundarten
Dichtung.
BerlinLeipzig IgIS, 16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen.
448) Die Religion in Geschichte und Gegenwalt.
Tom I r. IgOg,
str. 2128, XVI II, str. 2044, Wyd. 2, III r. Ig2g str. 2176; XII. Wyd. 2,
IV r. 1913, str. 2368, VIII; VI'. 1931, str. 2158; XII nIb 2.
.
449) Reuschel Karl, Deutsche Volkskunde in Grundriss,
cz. II.
Sme, Brauch und Volksglaube Sachliche Volkskunde. Leipzig-Berlin
1924,
16°, str. 136. Aus Natur und Geisteswelt tom 645.
"
450) ~eyell P., ~eyer
Oskar Erich, Das Riesen- und Isergebirge
tom XX Bielefeld-Leipzig
1927, str. 144, nIb 7, mapa r.
451) Riebes Ernst, Geschlechtsleben und Kultur. Królewiec Ig2g, 8°,
str. 23, nIb L Wyd. 3, Schriften der koniglichen deutschen Gesellschaft.
Konigsberg Pr.
452) Riemanns Hugo, Musik-Lexikon.
Berlin-Leipzig
1916, 4°,
str. 1276, XXXII.
453) Robert Carl, Archeologische Hermeneutik.
Anleitung zur Deutung Klassischer Bildwerke. Berlin 1919, 4°, str. 432, nIb 12.
454) Roberts Frank H. H., The felsom problem in American Archeology. Washington
I938, 8°, str. IS, (Odbitka z Smithsonian
Report for'
Ig38, str. 531-546,
tab. 15.
455) Rocznik
Orkanowego
Uniwersytetu
Wiejskiego w Szycach.
Sprawozdania
za rok Ig28/2g i Ig2g/30.
Modlnića
Ig31, 4°, str. 23·
Ig07-I928.
Notatka historyczna, str. 23, 8°.
462) Salzberger Georg, Die Salomo-Sage in del' Semitischen Literatur. Berlin Ig07, 8°, str. I2g, nIb 1.
463) Sar ter Howard, MacI:' A. S., Tut-ench-Amum.
Ein Agyptisches Konig~grab. Leipzig Ig24, 8°, str. 26o, tab. 62.
464) Sauer
Hermann,
AbendHindische
Entscheidung;
Arischer
Mythus und Christliche Wirklichkeit. Leipzig Ig39, 8°, str. 778, XXXII.
465) Saunier Claudius, Die Geschichte del' Zeitmesskunst von den
altesten Zeiten bis zur Gegenwart. Bautzen Ig02-lg04,
8°, str. log6, XVI.
/
466) SchaffJe Alben C. Fr., Bau und Leben des Socialen Korpers,
tom I, 1875, str. 850, XXIV, IV, 1878, str. 538, VIII. Tubingen 8°.
467) Schell D., Beitrage zum Valksglauben
im Bergischen. Erberfeld Ig2g, 8°, str. 207, nib r.
468) Schenkla Karola, Chrestamatyka
z pism Ksenafanta.
Lwów
1869, 80, str. 218, l la, XVI, nIb 2.
469) Schiller Emil, Shinto die Volksreligion Japans. Berlin Ig3S,
8°, str. 110. Ostasien-Mission.
470) Schirmer Alfred, Deutsche Wortkunde.
Berlin-Leipzig
Ig26,
16° str. 3, nib r. Sammlung Goschen.
471) Schleicher August, Compendium
del' Vergleichenden
Grammatik der Indogermanischen
Sprachen. Weimar 1876,8°, str. 82g, XLVIII.
472) Schloz Wilhelm, Laiblin W., Vom Sinn des Mythos. Stuttgart
1936, 8°, str. 175.
.
473) Schlund
Erhard,
Modernes
Gottglauben.
Das Suchen del'
Gegenwart nach Gatt und Religion. Regensberg, 8°, str. 306, nIb 2.
474) Schmidt Karl, Die Hausnamen
und Hauszeichen
im Mittelalterlichen
Freiburg. Giessen Ig30, 8°, str. 149, Giessener Beitrage zur
deutschen Philologie, XXVI.
475) Schmidt
Max,
Indianer
Studien ID Zentralbr:lsilien.
Berlin 'gas.
�t362
476)
1932,
477)
fUr Freunde
map 4.
478)
(powielane).
479)
stantinopel.
Jena
Schmidt-Rohc
Georg, Die Sprache aIs Bildnerin der Volker.
4°, str. 415, nIb 3.
Schmieder Karl, Chr., Mythologie der Griechen und Romer,
der Schonen Kiinste. Kassel 1830, 16°, str. 386, VIII, tab. II,
Schmokel
Hermann,
Das Geschlecht
Schmekel,
Schneller Ludwig, Am goldenen Horn. Streitziige
Marienburg
1912, 8°, str. 94, nIb 2.
8°, str. 3, 28
durch Kon-
480) The Summer School of Arts and Sciences and of Education.
Cambridge
1938, 8°, str. 94; Official Register of Harvard University,
vol. XXXV, March 15, 1938, nr 8.
.
48 I) -Schroeter Karl, Anfiinge der Kunst im Tierreich und bei
Zwergvolkern
mit besonderer Beriicksichtigung
der dramatischen
Darstellung. Leipzig 1914, 8°, str. 275, XVII.
482) Schuchhardt
Carl, Schliemann's Ausgrabungen
in Troja, Tiryns, Mykena, Archomenos Ithaka im Lichte der heutigen Wi,senschaft.
Leipzig 1890, 8°, str. 37 I, XII, nIb 1.
483) Schultz Hans, Abriss der deutschen Grammatik.
Strassburg
1914, 8°, str. 134, nib lO. Teubners Philologische Bibliothek.
484) Schultz Otto-Erich,
Volksbrauch, Volksglaube und Biologie.
Berlin-Bonn
1937, 8°, str. 131, nIb I:
485) Schultz Wolfgang, Riitsel aus dem hellenischen Kulturkreise.
Leipzig 1912, 8°., str. 160, 160, XX.
486) Schultze Paul-Naum burg, Kulturarbeiten,
tom VII, Die Gestaltung der Landschaft durch den Menschen, cz. I. Miinchen 1915, 80,
str. 324.
487) Schwabe Gustav, Sagen des klas~ischen Altertums. Reutlingen 8°, str. 256.
488) Schwabe Ludwig, Teuffels W. S. Geschichte der romischen
Literatur. Tom t, Leipzig 1890, 8°, str. 1346, XIII.
439) Schwantes S., Aus Deutschlands U rgeschichte. Leipzig, 160
str. 205, nIb 15.
490) Schwappach Adam, Handbuch der Forst- und Jagdgeschichte
Deutschlands. Berlin 1888, 8°, str. 535-892.
491) Schwartz Wilhelm, Von den Hauptphasen in der Enrwicklung
der Altgrkchischen
Naturreligion.
Berlin 1896, 4° str. 9.
492) Die Schweitz kleine Ausgabe. Berlin 1925, 16°, str. 264, nIb 2,
mapa 1.
493) Schweitzer
Albert,
Verfall und Wiederaufbau
der Kultur,
cz. I. Kulturphilosophie.
Miinchen 1923, 8°, str. 65, 6.
494) Schwela S., Czytanka sa Serbske Zischi. Ghoschebasu 1907,
8°, str. 40.
495) Scott-Elliot, Atlantis nach okkulten Quellen. Leipzig, 8°, str. 90,
nIb 2, map 2.
496) Seemann Otto, Die Mythologie der Griechen und Romer.
Leipzig 1880, 8°, str. 264, VIII.
497) Seifert Hermann, Erich, Der Jude zwischen den Fronten der
Rassen, der Volker, der Kulturen. Kontinent und Ubersee. Tom IV, 160,
str. 183, nIb 1.
498) La Selection Sexuelle chez I'Homme. Paryż 1925. Etudes de
Psychologie Sexuelle, tom IV.
499) Sera F. W. Astrologie fUr Anfiinger. I. Das Horoskop ohne
Mathematik.
Liibeck, 1925, VIII, str. 97, 26, nIb 6.
500) Seredyński Władysław, Janaz Wielomowic Gawińskiego pisma
pozostałe. Kraków 1879, 8ą., str. 250, nIb 2. Akademia Umiejętności.
501) Sieroszewski Wacław, 12 lat u jakutów. Warszawa 19°0,8°,
str. 414, X, I mapa.
502) Sighart Y. Religien aus Rom. Zur Kunstgeschichte und Volkskunde. Augsburg 1865, str 2 I I, nIb 3, 16° Wyd. Literarisches Institut.
503) Simrock Karl, Handbuch
der Deutschen Mythologie. Bonn
1874, 8°, str 644, XII.
504) Skorowidz osób, miejscowości, rycin, map i planów Działu
Archeologicznego
Wydawnictw Komisji Antropologicznej
PAU w latach
1877-1927
Kraków 1931-1937,
4°, str 104, Polska Akademia Umiejętności - Komisja Antropologii i Prehistorii.
505) Słownik języka Polskiego, oprac. Karłowicz j , Kryński Ad.
i Niedźwiedzki W. Tom VI. Warszawa 1915, 4°, str. 689-794,
XVI.
506) Sombart Werner, Der Bourgeois. Zur Geistesgeschichte des
modernen Wirtschaftsmenschen
Miinchen-Leipzig
1923,8°, str 540, VII.
507) Sombart Werner, Der Moderne Kapitalismus. Tom I. Halbband. I-EinleitungDie vorkapitalistische
Wirtschaft.
Die historischen
Grundlagen
des modernen Kapitalismus.
Miinchen-Leipzig
1922, 8°,
str 462, XXII, wyd. 5.
508) Spanger Eduard,
Lebensformen.
Halle 1922, 8°, ~tr. 403,
XIII, nIb 3.
509) Spengler Oswald, Der U ntergang des Abendlandes. U mrisse
einer Morphologie der Weltgeschichte, tom II. Welthistorische Perspektiven. Miinchen 1922, 8°, str. 635, VIII, nIb 2, II.
5 lO) Spiegel Friedrich, Avesta die heiligen Schriften der Persen,
tom I, Leipzig 1859, 8°, str. 222, CXXIV, tab. 4.
5 I I) Spiess Karl, Die deutschen Volkstrachten.
Leipzig 191 I, 16°,
str. 138, V, nIb 5, 15. Aus Natur und Geisteswelt.
5 I 2) Spostrzeżenia meteorologiczne dokonane w ciągu lat 5-ciu od
19°4-1908
roku na Stacjach Meteorologicznych
Sieci Warszawskiej.
�Warszawa 1910, 4°, str. 203, XLII, nIb 1. (Odbitka z <'Pamiętnika Fizjograficznego') tom XX).
513) Teubners Kleine, Sprachbucher.
Ks. III, cz. I, Scanferlato A.
Lezioni Italiane. Lipsk-Berlin
1939, 16°, str. 282, XIV.
514) Wie der polnische Sprachgeist die Urgeschichte der Slavischen
Volksstamme auffaszt? Lemberg 1850, 8°, str. 16.
515) Sprawozdanie
Dyr. Gimnazjum VII im. Tadeusza Kościuszki
we Lwowie za rok szkolny 1934135, Lwów 1935, 8°, str. 32.
516) Sprawozdanie
z Działalności Państwowego Banku Rolnego za
rok 1925. Warszawa '926.
517) Sprawozdanie z Działalności Ligi Ochrony Przyrody z r. '928,
str. 23, 16°.
5,8) Sprawozdanie
z Działalności Lubel. Tow. RoI. za rok 19' l,
str. ,6, 8°.
519) Sprawozdanie
Sekcji Szkolnej i Dyrekcji Szkolnej za lata
1925-26
i 1937-38.
Lwów 1938, 8°, str. 32. Publiczna Szkoła Dokształcająca Handlowa pod opieką Kongregacji Kupieckiej we Lwowie.
520) Sprawozdanie
Stenograficzne
z CXL VII Posied'ł:enia Sejmu
Rzeczypospolitej
z dnia 10 lipca '924 (Sejm Rzpl. Polski, okres I). Warszawa 1924, 4°, str. 59.
52') Sprawy Narodowościowe.
Czasopismo poświęcone badaniom
zagadnień narodowościowych.
Prospekt. Warszawa 1937, 8°, str. 22. Wyd.
Instytutu Badań Spraw Narodowościowych.
522) Sprecher von Bernegg, Tropische und subtropische
Weltwirtschaftspflanzen ihre Geschichte, Kultur, und Volkswirtschaft. Cz. I. Starkeund Zuckerpflanzen.
Stuttgart
'929, 8°, str. 438, XV, nIb 2.
523) Spring
Margery
Rice, Pelican Books, Working-class wives,
Their health and condition. London '939, ,6°, str. 2 14, XII.
524) Staatslexikon.
Von Sacher Hermann,
tom I. Freiburg
1926,
4°, str. 1863, X.
525) Starcke C. N. The primitive family in its origin and development. London 1889, ,6°, str. 3'5, XI.
526) Starre Frederick, The Ainu group at the Saint Louis exposition. Chicago '904, ,6°, str. 118, nlb 8.
527) Staszewski D. i Maciesza A., Zarys historyczny Ziemi Obodrzyńskiej. Płock '908, ,6°, str. 58, nIb 54.
528) Staszewski Kazimierz,
Plany i pomiary miasta Plocka oraz
gruntów podmiejskich od roku '793 do lat ostatnich. Płock '938,8°, str. 21,
mapa 1.
529) Statut Banku Gospodarstwa Krajowego. Lwów '924,8°, str. 4',
nib ,. vVyd. Bank Gosp::Jdarstwa Krajowego.
530) Statut Państwowego Banku Rolnego oraz Rozporządzenia
PrezydentaRzeczypospolitejzdnia
14maja '924r. Warszawa 1925, '6°,str.40.
53') Statut Spólki Akcyjnej pod firmą (,Bank Ziemian», Warszawa
'92',
,60, str. 4', nIb 1. \Vyd. Spółka Akcyjna. (Przedruk z (,Monitor
Polski» nr '48 z dnia 2 lipca '921 r.).
532) Statut Towarzystwa Wiosek Kościuszkowskich. Warszawa, ,60,.
str. 10.
533) Statut Pol. Przyr. Tow. Pedagog., vVarszawa 1930, ,6°, str. '3,
nIb 1. Wyd. Rada Główna Pol. Przyr. Tow. Pedagog.
534) Statut Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Lwów 1926,
'929, 8°, str. 25.
534) Statut Wzorcowy Oddziału Pol. Tow. Tatrzańskiego.
(Zał. do
Statutu P. T. T. Kraków 160, str. 15.
535) Statystyka Spółdzielni Związkowych
za rok '937. Warszawa
80, str. CXXI, nIb 4.
536) Steffens Henrik,
Anthropologie
(1822). Stuttgart
1922, 8°,
str. 3", XV, Goetchenanum
BUcherei.
537) Steinen Karl, Unter den Naturalvolkern
Zentral-Brasiliens.
Berlin ,894, 4°, str. 570, XV, nIb 2, tab. 30, mapa 1.
538) Steiner Rudolf, Die Geheimwissenschaft
im Umriss. Leipzig
1920, ,60, str. 473, XXVIII,
nIb 7.
539) Stemplinger
Edward, Antiker Aberglaube in modernen Ausstrahlungen.
Leipzig '922.
540) Stern Nobert, Mode und Kultur, str. 49-96,
tab. 8, 80•
541) Stojanowski Karol, Rasowe podstawy eugeniki. Poznań 1927,
80, str. 76, nIb 2.
542) Storck Karl,
Geschichte
der Musik.
Stuttgart
'904, 80,
str. 848, VIII.
543) Storck Karl, Geschichte der Musik, cz. I. Stuttgart
'922,
80, str. 488, XVI.
544) Strindberg August, Der Bewusste Wille in der Weltgeschichte.
Munchen-Leipzig
1916, 80, str. 94, nIb 2.
'938,
545) Stolz Friedrich,
Geschichte der lateinischen
Sprache. Lipsk
160, str. '47, 22, nIb 1. Sammlung Goschen.
546) Strunk Hermann, Die Flurnamen
des Vielendes. Gestemunde
'924, 80, str. 110, mapa 1.
547) Supan
Aleksander,
Grundzuge
der Physischen
Erdkunde.
Berlin-Leipzig
1921, 80, str. 98" IX, nIb 4, mapa XIX.
548) Supan Aleksander,
Handbuch
der Mineralogie.
Grundzuge
der physischen Erdkunde.
Leipzig '903.
549) Symczuk Hora, Tailce Huculskie, 8°, str. 56.
550) Szlakami wodnymi do Bałtyku. Prospekt. 80, str. 22.
551) Taeger Fritz, Das Altertum.
Geschichte und Gestalt, tom I.
Stuttgart
'939, 8°, str. 47', X, nIb 2.
19l0,
�666
552) Klein Taschen-Fuhrcr
durch Baden Schwarzwald,
Bodenseegegend und Umgebung. Freiburg, 16°, str. XXX, nIb 2, mapa I.
553) Tauer Paul, Da~ Altertum im Leben der Gegenwart. LeipzigBerlin 19I5, 16°, str. 131, VIII, nIb 18. Aus Natur und Geisteswelt. Tom 356.
554) Techet Carl, Volker, Vaterliinder und Fursten. Munchen I9I3,
8°, str. 479, VII, nIb 2, tab. 7.
555) Tessmann
Gunter,
Menschen ohne Gott. Stuttgart
Ig28,
8°, str. 243, V, nIb 3, mapa I.
556) Teudt Wilhelm, Die Externsteine aIs germanisches Heiligtum.
Jena Ig34, 16°, str. 75, nIb 5·
557) Thienemann J., Rossitten. Drei Jahrzehnte auf der Kurischen
Nahrung. I927, ~tr. 326.
558) Thuringen, Das Grune Herz Deutschlands. Thuringen, str. 240,
I mapa, 16°.
559) Antiquarisk Tidskrift 1849-I851.
Kjobenhavn
1852, str. 348,
Wyd. Kongelige Nordiske Oldskrift selshab. 8°.
56o) Tirala Lothar, Gottlieb, Rasse, Geist und Seele. Munchen
1935, 8°, str. 256, tab. 16.
56 I) Trampe
Ernst, Syrien vor dem Eindringen
der Israeliten.
Berlin I8g8, 4°, str. 34. Wissenschaftliche
Beilage zum Jahresbericht
des Lessing-Gymnasiums
zu Berlin. Os tern I8g8.
562) Trautwein
Susanna,
Gesellschaft und Geselligkeit in Vergangenheit und Gegenwart. Lipsk, Berlin IgIg, 16°, str. 123, nIb 17·
Aus Natur und Geisteswelt, tom 706.
563) Treskow B., Weyl J., Das Lexikon der Hausfrau. Berlin Ig32,
16°, str. 378, nIb 2.
564) Troeltsch Ernst, Die Dynamik der Geschichte nach der Geschichtsphilosophie
des Positivismus. Berlin IgIg, 8°, str. 204·
565) Trojanowski Wincenty. Zabytki artystyczne Warszawy. Warszawa IgI6, 8°, str 8g, nIb I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze.
566) Twardowski
Kazimierz,
O dostojeństwie
Uniwersytetu.
Poznań Ig33, 4°, str. nIb 25. Wyd. U. P.
567) Uhorczak Franciszek, Skorowidz nazw gromad, miast i miasteczek. Lwów Ig39, 8°, str. 50. Wyd. Instytut Geograficzny U. J. K.
XXX
568) Katolicki Uniwersytet
Lubelski. Zarys Dziejów K. U. L.
Lublin, 8°, str. 48, nIb 6. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L.
569) Ustaw Polskago Obszczestwa Oteczestwowiedenia,
str. 8, 16°.
570) Ustawa Polskiego Tow:uzystwa Krajoznawczego,
str. 8, 16o.
571) Vaillant George, Historyand
stratigraphy
in the valley of
Mexico. Washingtom
Ig39, 8°, str. 10 (Odbitka z Smithsonian Report
for Ig38, str. 521-53°,
tab. 13)'
572) Viebahn Georg, Statistik des Zollvereintum und Deutschlands,
cz. II. Berlin 1862.
573) Vietor Wilhelm, Elemente der Phonetik des deutschen, englischen und franzosischen. Leipzig I9I4, 8°, str. Ig4, nIb 4.
574) Vietor Wilhelm, Kleine Phonetik des deutschen, englischen
und franzosischen. Leipzig I9I3, 8°, str. 131, XIV, nolb 3.
575) Vogel Walther, Das Neue Europa und seine historisch-geographischen Grundlagen. Bonn-Leipzig
I923, str. 322, X, nIb 4.
576) Vogler August, Grundlagen der Kulturtechnik.
Tom I, cz. I.
Berlin IgOg, 8°, str. 53g.
577) Vogt Joseph, Romische Geschichte, I Teil: Die Romische
Republik. Freiburg Ig32, 8°, str. 350, nIb 7, tab. g.
578) Volckmann Erwin, Diinnemark und Sudschweden bis Trollhattan, Marstrand und Gotland. Rostock IgOg-IglO,
16°, str. Ig6, nIb 6.
579) Voretsch Carl, EinfUhrung in das Studium der Altfranzosischen Sprache. Halle Ig03, 8°, str. 278, XVI, nIb 2. Sammlung Kurzer
Lehrbucher der Romanischen Sprachen und Literaturen.
I.
580) Voss Lena, Der Mensch und seine Gotter. Berlin Ig26, str. 94,
tab. 48, 8°. Kultur und Menschenkunde.
581) Wagemann Ernst, Koniunkturlehre.
Berlin Ig28, 8°, str. 3°1,
16°, nIb I.
582) Wagner Hermann,
Lehrbuch der Geographie, tom I: Allgemeine Erdkunde.
Hannover-Leipzig
IgI2, 8°, str. 1022, XII, nIb 2.
Wyd. g.
583) Waldschmidt
Ernst, Die Legende vom Leben des Buddha.
Berlin Ig2g, 8°, str. 248.
584) Walther Johannes,
Geschichte der Erde und des Lebens.
Leipzig Ig08,8°,
str. 570, IV.
585) Weinert Hans, Ursprung
der Menschheit.
Stuttgart
Ig32,
str. 38o, 8°.
586) Weiss Hermann,
Kostumkunde.
Handbuch
der Geschicb-te
der Tracht, des Baues und des Gerathes der Volker der Alterthums. l,
186o, str. 543, XXIV, II, 186o, str. 544-1434.
Stuttgart, 8°.
587) Weissenborn Hellmuth, Federschmuck im Wandeln und der
Leipzig
Moden. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte
der Schmuckfeder.
Ig37, 8°, str. 85, nIb I.
588) Weitbrecht Carl, Deutsche Literaturgeschichte
des Ig Jahrhunderts. Leipzig IgOI, 16°, str. 143, nIb 7. Sammlung Goschen.
589) Weltgeschichte.
Die Entwicklung
der Menschheit in Staat
und Gesellschaft, in Kultur- und Geistesleben. Herausg. Pflugk-Hartun.
1. Weltgeschichte der neuster Zeit. Str. 4°O, nIb 14, tab. 6; R. I8go-Ig25,
II Geschichte des Mittelalters str. 639, nIb 24, tab. nIb; R. IgOg-Ig25.
5go) \Ventscher Erich, EinfUhrung in die praktische Genealogie.
Gorlice Ig33, 16°, str. I59, 32, nIb I.
�669
668
WYKAZ
591) Wilczek Carl, Abriss der Geschichte der Gartenkunst.
Berlin
1929, 8°, str. 94, nIb 2.
592) Winckler Hugo, Die Babylonische GeisteskuItur. Leipzig 1919.
16°, str. 138, 10.
593) Winnicki Stanisław, Złoty Ołtarzyk Wonnego Kadzenia Przed
Stolicą Bożą. Lwów, 16°, str. 728, nIb 6.
594) Winobranie w Zaleszczykach 15-27 września 1936 r., str. 24,8°.
595) Wiske Friedrich,
Langenscheidts
praktisches
Lehrbuch
der
spanischen Sprache. Berlin-Schoneberg
1932,8°, str. 203, 16, VIII, nIb r.
596) Witte J., Die Ostasiatischen
KuIturreligionen.
Leipzig 1922.
16°, str. 183, VIII, nIb r.
597) Wolff H. F., Rassenlehre. Neue Gedanken zur Anthropologie,
PoIitik, Wirtschaft, Volkspflege und Ethik. Leipzig 1927, 8°, str. 251,
nIb 5, mapa I. Mannus-Bibliothek.
598) Wolfram
Ric'hard, Deutsche Volkstanze. Leipzig 1937, 16°,
str. 40, nIb I, tab. 20. Bilder zur deutschen Volkskunde.
599) Woltmann
Ludwig, Politische Anthropologie.
Leipzig 1936,
8°, str. 393, nIb 3. WoItmanns Werk.
600) Wrede Ferdinand,
Ulfilas, odeI' die uns erhaltenen
DenkmaIer del' gotischen Sprache. Paderborn 1908, 8°, str. 490, XXVIII, nIb 2.
601) Wittke Adolf, Del' deutsche Volksaberglaube
del' Gegenwart.
Berlin 1900, 8°, str. 535, XVI, nIb r. Wyd. 3.
602) Wystawa
Kobierców
i Tkanin
Wschodnich
18-19
wiek.
Lwów 1936, 16°, str. 6. Wyd. Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych.
603) Wzornik czcionek Drukarni
św. Wojciecha pod Zarządem
Państwowym. Poznań, 4°, str. nlb.
604) Wzory pism. Lublin, 8°, Drukarnia
<,Narodowa» Leona Milerskiego.
605) Ziegenbalg
Bartholomeus,
Genealogie
der
Malabarischen
Gotter.Madras
1867, 8°, str. 290, XII.
KSIĄŻEK
NABYTYCH
PRZEZ
\Vydawnictwa
P. T. L. W ROKU
1950
ciągłe:
I) Acta Societatis
Archeologicae
Polonorum
nr I. Bratysława
1949, 8°.
2) Slovenska
Akademija
Znanosti i Umetnosti
Slovene. Monographs, nr 2, 3. Lubljana 19So, 8°.
3) Annales Universitatis
M. C. S. Sectio B, vol. IV (1949). Lublin 1950. SectlO C, vol. IV, nr 11-19,
Lublin 1940; Sectio F, vol III
(1948). Lublin 1950, vol. V, nr 1-5,
Lublin 1950; Suplementum
IV,
Sectio C, Lublin 1948. Wyd. U. M. C. S. Lublin, 8°.
4) Annali Lateranensi.
Publicazione deI Pontificio
Museo Missio·
na rio Etnologico. Vol. XII, Citta del Vaticano
1948, vol. XIII, Citta
del Vaticano 1949, 8°.
5) American Anthropologist.
Vol. 52, nr I, 2, 3. "Vyd. American
Anthropologist
Association. Menasha, Wisconsin 1950, 8°.
6) Anthropos. Revue Internationale
de Ethnographie.
Tom XLV,
1-6. Fryburg 1950. Szwajc. 4°.
7) Archeologia, tom II i III, 8°.
8) Archives Suisse~ des Traditions
Populaires. Tom XLVI, nr 2.
Wyd. Societe suisse de traditions populaires. Bazylea 1949/50, 8°.
9) Archiwum Fotograficzne.
Zeszyt I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze, Warszawa 1949, 8°.
10) Atlas Polskich Strojów Ludowych nr I (Roman Reinfuss: Stroje
Górali Szczawnickich). Wyd. Polskie Tow. Ludoznawcze. Lublin 1949,4°.
zeszyt
.
II) Biblioteka Źródeł Historycznych,
nr 8. Poznań 1947, 8°.
12) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XVI. Wyd. Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich.
Warszawa 1949, 4°·
13) Biuletyn Biblioteki Centralnej rok II, nr I. Warszawa 1950, 4°.
14) Biuletyn Hist0rii Sztuki i Kultury.
Kwartalnik
wyd. przez
Państwowy Inst. Hist. Sztuki i Inwent.aryzacji
Zabytków orcz Zakład
Architektury
Pol. i Hist. Sztuki Politechniki
Warsz. R. XI, nr 1-2,
Warszawa 1949, 4°·
IS) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok 1949 (I)
nr 9, 10, rok 1950 (2), nr 1-12,
14-21.
Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa. 40.
16) Biuletyn Instytutu Bibliograficznego.
Warszawa 1950, 4°.
17) Biuletyn Polsk. Tow. Krajoznawczego.
R. 1949, nr 10, II,
R. 19so, nr 5. \Vyd. Pol. Tow. Krajoznawcze.
\Varszawa 4°.
18) Yivo Bleter. Journal
ofthe
Yiddish Scientific Institute,
vol.
XXIII.
Wyd. Yiddish Scientific Institute. Nw. York 1949, 8°.
i
606) Zagadnienia
wytwórczości zwierzęcej w Polsce. I. Polityka
i organizacja
wytwórczości zwierzęcej. Inż. St. Skwarczyński.
II. Zagadnienia owczarstwa. Inż. St. Czerny. Warszawa
1938, 16°, str. 125,
nih 3. Wyd. Tow. Oświaty Rolniczej.
607) Zakopane, Kurzer Fuhrer durch Zakopane und Umgebung,
160, str. 82, nIb 2, mapy 2. Landes Verband fUr Freuden- und Reiseverkehr in GaIizien.
608) Zotz Lothar, Erlebte Vorgeschichte.
Stuttgart
1934, str. 79,
nIb I. Wyd. Gesellschaft der Naturfreunde.
609) Narodni Zpevnicek. Sto moravsko-sldskych
Iidowych pisni.
Praga 1848.
Anton,
Geschirrskunde
odeI' Beschirrungs610) Zurn
Friedrich
lehre. Leipzig 1897, 8°, str. 36.
..._---..:-.....:.
",:,-
~,
�19) Buletin -1'Institute
Shkencavet.
Tom IV, nr 1-2.
Wyd.
Institute Shkencavet. Tirane 1950, 8°.
20) Buletin Stiintific. C. stiinte, storice, filosofice si economicojuridice stiinta Limbii, literatura si arta. Tom I, nr 3-4.
Wyd. Academia
Republicii Populare Romane. 1948, 80.
2 I) Bulletin de l'Institut
Franc;ais d' Afrique Noire. Tom VIII,
nr 1-4, ~1946; IX, nr 1-4,
1947; XII, nr 1-3,
1950. Wyd. Institut
Franc;ais d' Afrique Noire. Dakar. 4°.
22) Bulletin for Libraries. Bulletin de l'Unesco a l'intention des
Bibliotheques. Vol. III, nr 2, 1949, IV, nr 1-10,
1950. Wyd. United
Nations Educational Scientific and Cultural Organization. 8°.
23) Bulletin de la Societe Royale Belge d' Anthropologie et de Prehistorie, tom LVIII. Wyd. Societe Royale B=lge d' Anthropologie et de
Prehistorie. Bruksela 8°.
24) Catalogue of books and periodical sets on French, nr 693'
Canada, 8°.
25) Catalogue of an Exhibition uf Books on Medicine, Surgery and
Physiology. Oxford 1947, 8°.
26) The Chronicles of Oklahoma. Vol. XXVII,
nr 1-4.
Vol.
XXVIII.
Wyd. Oklahoma Historical Society. Oklahoma, 4°.
27) Criminalia. Organo de la Academia Mexicana de Cencias Penales. R. XV, nr 1-12, Mexico 1949, 8°.
28) Casopis Moravskeho Musea v Brne. Tom XXXVI. Acta Musei
Moraviae 2. Wyd. Knihovna Moravskeho Musea. Brno 1950, 8°.
39) Casopis Narodniho Musea. Oddil pfirodovedny.
Vol. CXVL
Cislo 1-2. Wyd. Matice Ceska. Praga 1947, 8°.
30) Casopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomuci. R. 59,.
nr I. Wyd. Vlastenedy
Spolek Musejni. Olomuci 1950, 8°.
3 I) Endeavour. A quarterly review designed to record the progress
of the sciences in the service of mankind. Vol. VIII, nr 31-33,
1949;
vol. IX, nr 34-35,
1950, 5°.
32) Enquetes du Museee de la Vie Vallone. Bulletin-Questionnaire.
Tom V, nr 55-58,
Liege 1949, 8°.
33) Etnographia. A magyar neprajzi tarsasag folyoirata, vol. LX,
z. 1-4, Budapest 1949, 8°.
34) Sovetskaja Etnografia.
Rok 1943, 19+7, nr VI, VII; 1949,
nr 1,2,3,4 .. 1950 nr 1,2,3. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR. MoskwaLeningrad, 8°.
35) L'Ethnographie,
nr 39, 1941, nr 40, 1942, nr 43, 1945. \Vyd.
Societe D'Ethnographie
de Paris, 4°.
36) Ethnos. R. 1949, nr 2--4. Wyd. Statens Ethnografiska ~Iuseum.
Stockholm, 8°.
37) Le Folklore BrabanC;0n. Bulletin du Service de Recherches
Historique et Folkloriques du Brabant. Vol. XXI, 1949; XXII, nr 125127, 1950, Bruksela, 8°.
38) Głos Wolnych. R. 1949 (IV), nr 12, 1950 (V), nr 1-21. Wyd.
Stowarzyszenie Wolnej Myśli w Polsce. Warszawa, 40.
39) C. L A. Information, nr 15-16,
R. 1949, nr 17-20,
1950.
Wyd. Comission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Paryż, 40.
40) Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 143· Handbook of South American Indians. Vol. 5. Washington
1950, 8°.
4 I) J ahbruch der Schweizerischen Gesellschaft fUr Urgcschichte.
R. XXX. Brno 1948. Wyd. Schweizerische Gesellschaft fUr Urgeschichte, 80.
42) Jantar. Przegląd Naukowy Zagadnień Pomorskich i Bałtyckich.
R. 1946 (IV), zesz. 1-3, R. 1947 (V), z. 1-4. R. 1949 (VII), zesz. I,
3-4.
Wyd. Instytut Bałtycki. Gdańsk, 80.
43) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Jęz. Polskiego. R. XXIX,
nr 1-6. Kraków 1949; R. XXX, nr 2-3, 4-5.
Kraków 19.')0, 80.
44) Southwestern Journal of Anthropology. publi&hed by the University of New Mexico and the Laboratory of Anthropology, Santa Fe, in
the interest of general Anthropology. Vol. V, nr 3-4.
Wyd. University
of New Mexico. 1949, 8°.
45) Katalog Księgarski nr 3. Warszawa 1949, 8°..
46) Nowe Książki. Przegląd nowości wydawniczych. Wyd. Komitet
Upowszechnienia Książki przy Prez. Rady Ministrów. R. I, nr 3, 4. Warszawa 1949; II, nr 2-15.
Warszawa 1950, 160.
47) Kwartalnik
Muzealny. R. II, zesz. 3. Kraków 1949. Wyd.
Związek Muzeów w Polsce, 8°.
48) Monthly List of Recent Scientific and Technical Publications.
Warszawa 1949, 8°.
49) Folk-Liv. Acta ethnologica et folkloristica Europae. Tom XIIXIII. Wyd. Samfundet for Svensk Folklivsfork0ning. Stockholm 1948/9,4°.
50) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych
Młodzieży. R. XXIV,
nr 1-8. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, Kraków 1950, 80.
5 I) Man. A monthly record of anthropological science. Vol. XLIX
art. 160-178,
1949; Vol. L art. 1-217, 233-255,
1950; Vol. LI, art.
13-38. R. 1950. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London, 40.
52) Primitive Man. Vol. XXIII, nr 1-3, 1950; Vol. XXII, nr 3, 4,
1949· Wyd. Catholic Anthropological Conference. Washington, 80.
53) Le Mois d'Ethnographie FranC;lise. Bulletin de la Societe d'Ethnographie FranC;1ise. R. 1949 (III), nr8-9;
R. 1950 (IV), nr 1-9' Paryż, 40.
54) Muzyka. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom życia muzycznego w Polsce. R. I, nr 2. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Kraków
. 1950, 8°.
�55) ='iauka o Polsce. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. Tom XXV.
Wydawnictwo
Kasy im. Mianowskiego.
R. 1947, BO.
56) News ofYivo. Nr 36-3B, 1949. Wyd. Yiddish Scientific InstituteYivo. New York, 4°.
57) Notes Africaines. Bulletin d'Information
et de C)rrespondence
de l'Institut
d'Afrique Noire. Nr 44-47.
Dacar 1950, 4°·
58) Ochrana prirody. Vestnik statni pece ochranu pfirody. R. 1949
(IV) cislo 6. R. 1950 (V) cislo 1-3. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 4°·
59) Z Otchłani
Wieków. Dwumiesięcznik
poświęcony pradziejom
Polski. R. 1949 (XVIII),
zesz. 1-12.
Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne
i Muzeum Prehistoryczne.
Poznań, 4°·
60) Pece o mladd.
Mesienik Ministerstva Socialni Pece. R. XVIII.
Cislo 10. Praga 1949, 4°·
61) Pielgrzym Polski. R. 1949 (XIX), nr 12; 1950 (XX), nr 1-12.
Wyd. Edmund Chambers. Warszawa, 4°·
62) Poradnik Bibliotekarza.
Nr 1-2.
Wyd. Związek Bibliotekarzy
Archiwistów. Warszawa 1950, 16°
63) Posłannictwo. R. XIX, nr 1-:'. Wyd. Pol. Narodowy Kościół
Katolicki. Warszawa 1950, BO.
64) Prace a pece o pracujiCi. Mesienik Ministerstva Prace a Socjalni
Pece. R. I, cislo 3-5,
6-8.
Praga 1950, 4°·
65) Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Seria A, nr 36.
Wyd. Wrocławskie Tow. Naukowe. Wrocław 1950, 8°.
66) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia.
R. 1949 (V), nr 12; R. 1950 (VI), nr 1,8. Wyd. Spółdzielnia Wyd. (,Czytelnik». Warszawa, 4°.
67) Przegląd Antropologiczny.
Organ Polskiego Tow. Antropologicznego, tom XVI. Wyd. Pol. Tow. Antropologiczne.
Poznań 1950, 8°.
68) Przegląd Archeologiczny.
Czasopismo poświęcone archeologii
przedhistorycznej.
Tom XVIII, zesz. 2; R. XXV. Wyd. Instytut Badania
Starożytności
Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne.
Poznań 1949, 4°.
69) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. 1949 (XV), zesz. 4 i zeszyt
sprawczdawczy.
R. 1950 (XVI) zeszyt sprawozdawczy.
Wyd. Centralny
Związek Spółdzielczy.
Spółdzielczy
Instytut
Naukowy.
Warszawa,
8°,
70) Przegląd
Zachodni.
R. 1949 (V), nr 7,8,
II, 12; R. 1950
(VI). nr 1-10.
Wyd. Instytut Zachodni. Poznań, 8°.
71) Anthropological
Records. Vol. XII, nr 1-4,
R. 1949, XIII,
nr l; R. 1949, XIV, nr I; R. 1950. Wyd. University of California Press.
Berkeley and Los Angeles, 4°·
72) Report of the United States National Museum. Rep. XXIX.
vVvd. United States National Museum. \Vashington
1950, 8°.
.
73) Annual Report of the Bureau of American Ethnology. Nr 66,
1948/49. Wyd. Smithsonian
Institution.
Washington
1950, 8°.
74) The Slavonic and East European
Review. A survey of the
peoples of eastern Europe, their history, economic, development,
philology and literature.
Wyd. University of London School of Slavonic and
East European Studies. Vol. XXVIII,
nr 70-71.
London 1949, 8°.
75) Revista di Etnografia. R. III, nr 4. Neapol 1949, 8°.
76) Revista del Instituto Etnologico Nacional. Vol. III, zesz. 1-2.
Wyd. Instituto Etnologico Nacional. Bogota 1947, 8°.
n) Rocznik Towarzystwa
Naukowego
Warszawskiego.
R. XLI
(I948), 1949. Wyd. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Warszawa, 80•
78) Roczniki
Dziejów Społecznych
i Gospodarczych.
Tom XI,
R. 1949; Tom XII, R. 1950. Wyd. Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk.
Poznań, 8°.
79) Sbornik Muzea Antropołogii
i Etnografii,
tom X, XI, XII.
Wyd. Akademija
Nauk Sojuza Sowetskich Socjalisticzeskich
Respublik.
Moskwa 1949, BO.
Bo) Sbornik za Narodnij Umotworenija
i Narodopis. Kn. XLIV.
·Wyd. B'lgarska Akademija
na Naukite Etnografski
Institut.
Sofia, BO.
BI) Yidishe Shprakh. Vol. IX. New York 1949, 4°.
B2) Slovo a Slovesnost. List Prazheko Linguistickeho krouZku. R. XII,
cislo I. Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga 1950, 8°.
B3) Słowo Prawdy. R. 1949 (XVII),
nr 4-9,
11-12;
R. 1950
(XVIII),
nr I, 2. Wyd: Polski Kościół Ewangelickich
Chrześcijan Babtystów. Warszawa, 4°.
84) Sprawozdania
z czynności i posiedzeń Pol. Ak. Um. Tom L,
nr 5-9,
1949, tom LI, nr 1--3, R. 1950. Wid. Polska Akademia Umiejętności. Kraków, BO.
B5) Sprawozdania
P. M. A., tom II, zesz. 1-4.
Wyd. Państwowe
.Muzeum Archeologiczne.
Warszawa 1949, 8°.
86) Sprawozdania
Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk.
Nr I. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1949, 8°.
87) Starinar.
Organ Archeolożkog
Instituta
kn. I. Wyd. Srpska
Akademija Nauk. Beograd 1950, 4°.
88) Strażnica
Ewangeliczna.
Dwutygodnik
poświęcony
sprawom
Polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.
R. 1949 (IV), nr 24;
R. 1950 (V), nr 1-22.
Wyd. Komitet Red. Pol. Kościoła EwangelickoAugsburskiego. Warszawa, 4°.
B9) Studia Ethnographica
Upsaliensia. Tom II. Uppsala 1950, 4°.
90) Światowit.
Rocznik Muzeum Archeologicznego.
Tow. Nauk.
Warsz. Tom XIX, (1946-7),
1948; R. XX (1948-9),
1950. Wyd. Tow.
Naukowe Warszawskie. Warszawa, 4°.
9 I) Szazadok. A Magyar Tortinelni Tarsulat Kozdonye. T. LXXXII,
ev. 1-4. R. 1948. Wyd. M~gyar Tortinelmi Tarsulat. Budapest 1949, BO.
Lud, T. XXXIX
43
�92) Polska Sztuka Ludowa. R. 1949 (III), m 7-10.
Wyd. Państw.
Instytut Badania Sztuki Ludowej. Warszawa, 4°.
93) Tidsrift. Upplands Fornminnesforenings.
R. XL VII, cz. I. Wyd:
Upplands Forminnes-Forenings.
Uppsala 1949, 8°.
94) Trudy lnstituta
Etnografii im I. I. Mikłucho-Makłaja.
Nowa
seria, tom VII, VIII, Wyd. Institut Etnografii im. I. I. Mikłucho-Makłaja.
Moskwa 1949, 8°.
95) Volksforschung.
Vierteljahresschrift
des Deutschen
AuslandInstituts
in Stuttgart.
Tom VI, zesz. 1-2, 4. Stuttgart
1942/43, 8°.
96) Vyber Neizajimavejsich
reportazi a cUinkU ze svetoveho tisku,
cislo 1-12.
Prag< 1950, 16°.
97) Wiadomości Archeołogiczne.
Organ Państwowego Grona Konserwatorów
Zabytków
Przedhistorycznych.
Tom XVII,
zesz. I. Wyd.
Państw.
Grono
Konserwatorów
Zabytków
Przedhistorycznych.
Warszawa 1950, 4°.
98) Wiadomości
Statystyczne
Głównego
Urzędu
Statystycznego.
R. 1949 (XXII), nr 22-24;
R. 1950 (XXIII),
1-3, m 5. Wyd. G. U. S.
Warszawa, 4°.
99) Wiedza i Życie. R. 1950 (XIX), nr 1-5, 8-1 I. Wyd. Tow.
Uniwersytetu
Robotniczego.
Warszawa, 8°.
JOo) Wierchy. Rocznik poświęcony górom. R. 1940 (XIX)
Wyd.
Pol. Tow. Tatrzańskie.
Kraków 8°.
101) Wieś. Tygodnik
społeczno-literacki,
nr 52. Wyd.
Związek
Samopomocy Chłopskiej. Warszawa 1949, 4°.
102) Wolność.
Codzienna
Gazeta
nr 72-81,
83, 85-141.
Legnica, 4°.
Ilustrowana,
R.
1949
(VI)"
103) Wydawnictwa
Radzieckie.
Dodatek do «Biuletynb Nowości,).
Nr I (do mu I I), 2 (do nru 13),3 (do mu 19),5 (do mu 22). Wyd. (,Dom
Książki,). Warszawa 1950, 4°.
104) Wydawnictwo
Centralnego
Urzędu Szkolenia Zawodowego.
Informator
na rok 1950. Warszawa, 4°.
J05) Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy. Nr 5· R. 1946. Nr 13,
R. 1947. Nr 18, R. 1948. Wyd. Główny Urząd Planowania Przestrzennego.
4°. Warszawa.
106) Zapiski
Numizmatyczne.
Kwartalnik
Popularno-Naukowy.
R. l, nr 2-4.
Wyd. Sekcja N"umizmatyczna
Polskiego Towarzystwa
Archeologicznego.
Wrocław 1949, 4°·
107) Uczebnyje Zapiski. Tom I. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR.
Moskwa 1949, 8°.
108) Osterreichische
Zeitschrift fur Volkskunde.
Tom I (S3), zesz.
1-8.
R. 1950. Wyd. Verein fur Volkskunde. Wien, 8°.
J09) Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy. Tom XXVIII.
nr 12. R. 1949· (XXXX)
Tom XXIX, m 1-3.
R. 1950 (XXXXI).
Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze.
Warszawa, 40.
110) Życie i Myśl. R. l, nr I -6.
Wyd. Instytut Zachodni.
Poznań 1950, 8°.
•
I I I) Życie Nauki.
Miesięcznik
poświęcony
zagadnieniom
nauki
i nauczania w szkołach wyższych, społecznej roli nauki i organizacji
oraz
sprawom Se~cji Szkół Wyższych Z. N. P. R. V. Nr 1-8. Warszawa 1950,8°.
I 12) Zycie Słowiańskie.
Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce.
R. 1949 (IV). Nr 10-12.
R. 1950 (V). Nr 1-9. Kraków, 80.
Wydawnictwa
sprzed
r. 1939, nabyte
w roku
1950
I 13) Atheneum.
Czasopismo
na ukowe
POswlęcone
badaniom
przeszłości ziem W. Ks. Litewskiego.
Tom I -VI.
Wyd. III Wydziału
Tow. Przyj. Nauk. Wilno 1841:' 80.
114) Biblioteka Prehistoryczna,
tom II. Wyd. Polskie Towarzystwo
Prehistoryczne.
Poznań 1936, 08.
115) Biblioteka
«Wisły'), tom I-V,
Xl. Warszawa
1888, 1889,
1892, 16°.
116) Bibliotheca Raddiviana.
1749-1949.
Exhibition.
Wyd. Bodleian Library. Oxford 1949, 80.
117) Occasional Contributions
from the Museum of Anthropołogy
of the University of Michigan. Nr I, 1932; 2, 1932; 3, 1934; 4, 1934;:
5, 1936; 6, 1937; 7, 1938; 8, 1939; 9, 1939; 10, 1940, 12, 1949, 14, 1949.
Michigan, 4°.
118) Encyklopedia
rolnictwa i wiadomości związek z niem mających. Tom I (od A-C),
r. 1873; II (D-G gost.) r. 1874; III (G. gost.-K)
r. 1876; I.V .(L-O),
r. 1877; V (P-Ż)
r. 1879. Red. J. T. Lubomirskiego,
Ed. StaWIskIego, St. Przystańskiego.
Warszawa, 40.
119) Unsere Heimat.
Volkstumliche Schriftenreihe
zur Forderung
del' deutschen Heimatbildung
und FamilienuberIieferung
in Polen, zesz. 8.,
Wyd. Historische GeseIlschaft fur Posen. Paźnań 1939, 160.
120) Kalendarz
Lubelski na rok 1895 i 1896. Lublin, 160.
121) Książka. Miesięcznik poświęcony bibliografii i krytyce. Rok
VIII. 1908, R. l, 1905, R. XV, nr 8-12,
1922. Wyd. Zakład Bibliograficzny. Warszawa, 8°.
.
122) Nowa Książka.
10 zeszytów rocznie poświęconych
krytyce
hterackiej i naukowej oraz bibliografii. Pod red. dra St. Lama. R. 1934,
zesz. 5-7.
Warszawa, 8°.
123) Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja
i rozwój. Tom II,
1920; III, 1929; XIV, 1931; XV, 1932. Wydawnictwo
Kasy im. ~1ianowskiego, 80.
43*
�124) Pamatky. Red. JeSek Hofman. w. I dil lo Praga 1921, 16°.
Towarzystwa
Tatrzańskiego.
Tom
VII,
1882;
125) Pamiętnik
XXIII,
1902; XXVI,
1905; XXVIII,
1907; XXX, 1909· Wyd. Towarzystwo Tatrzańskie.
Kraków, 8°.
126) Przewodnik Bibliograficzny. R. II, 192 I (zest. i apr. W. T. Wislocki). Lwów-Warszawa
1926, 8°.
R. III, 1927; VII,
1931, IX, zesz 2,
127) Roczniki Historyczne.
1933; XIV, zesz I, 1938; XV, zesz. I, 1939; XVIII,
1949· Wyd. Pozn.
Tow. Przyjaciół Nauk. Poznań, 4°·
128) Rocznik Wołyński. Tom I. Równe 1930, 8°.
129) Wierch)". Rocznik poświęcony górom. R. 1936 (XVI). Wyd.
Pol. Tow. Tatrzańskie.
Kraków, 8°.
Dzieła
I) Educational
Approaches
to Rural Welfare.
Wyd. Food and
Agriculture
Organization
of the United
Nations
and Inter-American
Institute of Agricultural
Sciences. Costa Rica 1949, str. 51, 4°·
2) Aseńko Józef,
Generalna
Instrukcja
Inwentaryzacyjna.Warszawa
1947, str. 23, 8°.
3) Balassa Ivan,
A neprajzi Muzeum Favillagyujtemenye.
Budapest 1950, str. 41. A neprajzi Muzeum Fuzetei, sz. 13, 8°.
4) Barbae Lazareanu,
Eminescu,
am'al Cartii. Bukareszt
195°,
str. 17, 80. Analele Academiei
Republicii
Populare
Romane.
Seria C,
tom I, nr 5.
S) Barczi Geza, Regi magyar nyelvjarasok. Budapest 1947, str. 32,8°.
6) Batowski Henryk, Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny.
Kraków
1948, str. 198, nib 7, map 14, 8°.
7) Bruckner Aleksander, Dzieje kultury
Warszawa
1946, 8°, str. XVI, 639·
8) Burton George Adams, Constitutional
polskiej. Tom IV. Krakówhistory
of England.
Lon-
don
1"941, 8°, str. XVII, 600.
9) Czekanowski Jan, Klimek Stanisław, Mydlarski Jan, Sulimirski
Tadeusz, Żejmo-Żejmis Stanisław, Człowiek, jego rasy i życie. Warszawa 4°,
str.
574·
.
Constantinescu-Jaęi,
Din activitatea lui Christo Botev SI a altor
revolutionari
Bulgari la Bucureęti. Rzym 1950, 8°, str. 70.
II) Chodzidło
Tadeusz,
Mieszkanie
u Jakutów.
Lublin-Kraków
1947, str. 30, 8°. (Odbitka z XXXVII
tomu Ludu).
12) Centenaris
Kiallitas
1848-1948.
Wyd. Tortenelmi
Emlekbi10)
zottsag.
Tow.
8°, str. 119, nIb I, tab. 16.
13) Cholewa M. Cz. Stroje Ludowe Ziemi
Ludoznawcze.
Lublin 1946, 16°, str. 26.
Sądeckiej.
Nakl.
Pol.
14) Constantinescu-Jaęi,
Din actIvltatea
lui Christo Botev sia altor
revolutionari
Bulgarii la Bucure~ti. Bukareszt
1950, 8°, str. 50. \\Tyd.
Academia Republicii
Popułare Romane.
IS) British Council,
Recent
British Scientific and Technical Publications. Warszawa
1949, 4°, str. 16.
16) Czekanowski Jan, Antropologia
Polska I9i9-I939.
Warszawa
1948, 8°, str. 221. Tow. Naukowe Warszawskie.
Wydział IV. Nauk Biologicznych.
17) Czekanowski Jan, Polska - Słowiańszczyzna.
Perspektywy
antropologiczne.
Warszawa
1948, str. 389, VIII.
18) Czekanowski Jan, Polska synteza slawistyczna w perspektywie
ilościowej. Kraków 1947, 8°, str. 50. Rozprawy
Wydziału HistorycznoFilozoficznego, seria II, tom XXXXVI,
nr 2.
19) Czekanowski Jan, Zagadnienia
Antropologii.
Toruń 1948, 8°,
str. 107, nIb 6.
20) Czekanowski Jan, St. Klimek, J. Mydlarski
in., Człowiek,
jego rasy i życie. Tom I. Warszawa, 4°, str. 574.
21) Dąbrowska-Zakrzewska
Mirosława,
Procesy o czary. Lublin
1947, 8°, str. 69, nIb 2.
22) Degener Otto, Naturalist's
south pacific expedition Fiji, Honolulu, Hawaii 1949, 8°, str. 303, nIb 7.
23) Degh Linda, A magyar nepi szfnjatek kutatasa. Budapeszt 1947,
8°, str. 31.
24) Dekowski Jan Piotr, Zwyczaje weselne w powiecie Opoczyńskim.
Lublin 1948, 8°, str. 211-3°0
(nadbitka z Prac i Mat. Etn., tom VII).
25) Dąbrowska Agnieszka, Strój Jacków Jabłonkowskich.
LublinKraków 1947, 16°, str. 37. (odbitka z VII tomu Prac i Mat. Etn.).
26) Dybczyński
Tadeusz,
Ameryka
Środkowa.
Warszawa,
4°,
str. 114. Wielka Geografia Powszechna.
27) Dybczyński Tadeusz, Półwysep Bałkański. Warszawa 4°, str. 138.
Wielka Geografia Powszechna.
28) Dvornik Frances, The mankind of Central and Eastern Europe.
London 1949, 8°, str. IV, 350, nIb 3.
29) Dzierżykray-Morawski
Józef, Literatura
hiszpańska. Warszawa,
4°, str. 684-1116.
Cykl: Wielka Literatura
Powszechna.
30) Dybowski B., O Syberii i Kamczatce.
Cz. I. Podróż z Warszawy na Kamczatkę.
Warszawa-Kraków,
8°, str. XX, 562.
31) Dyosegi W., Berestowaja Posuda u Mandżuro- Tunguzow i metody jej izgotov'enija.
Budapeszt 1950, 8°, str. 20. A Neprajzi Muzeum
Fuzetei, sz. II.
32) Edit Fel, A magyar nepi tarsadalom
eletem kutatasa.
Budapeszt 1948, 8°, str. 39.
�33) Fischer Adam, Ryszard Wincenty Berwiński. Lublin-Kraków
BO, str. 19. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
34) Fischer Adam,
Zorian
Dołęga Chodakowski.
Lublin
1946,
16°, str. 20.
35) Frankowska Maria, Regionalne Muzea Ludoznawcze w Polsce.
Lublin 1946, str. 34. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze,
16°.
36) Galon Rajmund,
Austria. Warszawa 4°, str. B9. Wielka Geografia Powszechna.
37) Garvin Paul, Recenzja Milewskiego (pracy). American Anthropologist. Evanston, BO, str. 405-40B.
3B) Gorzuchowski
Stanisław,
Półwysep
Iberyjski.
Warszawa
4°,
str. 150. Wielka Geografia Powszechna.
1947,
39) Górski Karol,
Państwo
Krzyżackie
w Prusach.
GdańskBydgoszcz 1946, BO, str. 295.
40) Grabowski Ta,deusz, Brazylia i jej dzieje. Kraków
1947, BO,
str. 125, nIb 6. Biblioteka Szkoły Nauk Politycznych
U. J., nr 10. Wyd.
Uniwersytet Jagielloński.
41) Greeman Emerson F. A., Far showing clay slip in the southeastern Michigan Woodland Pattern. 1949, 16°. (Odbitka z Papers of the
Michigan
Academy of Sciences, Arts and Letters vo!. XXXIII,
1949,
str. 255-257,
tab. I).
42) Greeman Emerson F., The Killarney sequence and its old world
connections.
(Odbitka
z Papers of the Michigan Academy of Sciences,
Arts and Letters, vol. XXXII,
I94B, str. 313-319,
tab. 6), 16°.
43) Green Amos Pr., The level in stone. and steel tools. (Odbitka
z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vo!.
XXXII,
I94B, str. 3°7-312,
tab. I), 16°.
44) Grycz Józef, Bibliotekarstwo
praktyczne
w zarysie. Kraków
1945, BO, str. 232.
45) Gumplowicz
Władysław,
Australia i Oceania.
Warszawa, 4°,
str. 179. Wielka Geografia Powszechna.
46) Visitors
Guide. Wyd. Bodleian Library.
Oxford 1950, 16°,
str. 15, nIb I.
47) Gunda Bela, A magyar gyi.ijtOgetos es zsakmayoló gazdalkodas
kutatasa.
Budapeszt 194B, BO, str. 23.
4B) Gyorffy Gyorgy, Krómkanek
es magyar ostortenet. Budapeszt
I94B, BO, str. IB9, nIb 2.
49) Gyorffy Gyorgy, A kun es kaman nepnek eredetemk kerdesenez.
Budapeszt
194B, BO, str. 19.
50) Halban
Leon, O potrzebie
badań etno-socjologicznych
nad
religijnością.
Nakł. Pol. Tow. Ludoznawcze.
Lublin 1946, 16°, str. 30.
51) A history of the teaching of anatomy in Oxford. Oxford 1950,
go, str. BI, tab!. 21.
52) Jordan
Jorgau,
Influence
Rusesti Asupra Limbii Romane.
Bukareszt 1950, BO, str. 72. Analele Academiei Republicii Populare Romane, sectio C, tom I, nr 4.
53) Janacek Leos, Po zarostłem chodnicku. Brno, 4°, str. 53, nIb 3.
54) Janacek
Leos, Lasske Tance. Brno 194B, 4°, str. 43, nIb 5.
55) Karacewa
L., Żenszczyna w kołchozach - bolszaja siła. Ogiz
1949, 16°, str. 67, nIb I.
56) Krzyżanowski Julian,
Morfologia Bajki. Nakł. Pol. Tow. Ludozn. Lublin-Kraków
1947, 16°, str. 29. (Odbitka z Ludu, tom XXXVII).
57) Katalog
str. 16.
5B) Katalog
str. 20.
8°,
Wydawnictw
Wydawnictw
Instytutu
Zachodniego.
Muzyi::żnych.
Poznań
Warszawa
194B,
1949,
160,
59) Katalog Wydawnictw
Zakładu
Narodowego
im. Ossolińskich
we Wrocławiu. Wrocław 1950, 160, str. 6B.
60) Katalog Wystawy Garncarnstwa
i Wycinanek Regionów woj.
Łódzkiego. Łódź 194B, BO, str. 15, nIb I. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Pol.
Artystów Plastyków w Łodzi.
6l!
~atalog
Wy~tawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego.
Wyd. MInIst. Kultury I Sztuki - Centralne Biuro Wystaw Artystycznych.
Bydgoszcz 1950, 16°, str. 16.
62) Kiersnowski Ryszard, Legenda Winety. Studium historyczne.
Kraków 1950, BO, str. 170, tabl. I, mapy 2. Biblioteka Studium Słowiańsldego U. J., seria A.
63) Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów
Pol. Kultury Ludowej. BO, str. IB. Wyd. Pol. Tow. Lud. Lublin 1946.
64) Koswen
str. 329.
65) Kovacs
I94B, Bo, str. 24.
M.
O.
Matriarchat.
K., Laszló,
A magyar
Moskwa-Leningrad
allattartas
kutatasa.
I94B,
BO,
Budapeszt
66) Kovacs K. Laszló, A ma'Syar foldmi.ivelO gazdalkodasa kutatasa.
Budapeszt
194B, BO, str. 39.
67) Kovacs K. Laszló, A magyar nepi kozlekedes kutalasa. Budapeszt
194B, BO, str. 23.
6B) Kraszewski J., Litwa, tom I. Warszawa
1947, BO, str. 439.
69) Kresz Maria, A magyar gyermekjalek kutalasa. Budapeszt 1948,
8°, str. 24.
70)
1950, BO,
71)
194B, Bo,
Landsfeld
Herman,
Lidove hrncirstvi
a dżbankarstvi.
Praga
str. 341.
Papp Laszló, Vezerfonal a nepi jogelet kulasahoz. Budapeszt
str. Bo.
72) Lehr-Spławiński
t0m I (A-K).
Warszawa,
Tadeusz
(red.)
Słownik
4°, str. XI, 1791.
Języka
Polskiego,
�680
681
73) Lehr-Spławiński
Tadeusz, O pochodzeniu
i praojczyzme
SłoWyd. Instytut Zachodni. Poznań 1946, 8°, str. 237, map 7.
74) Lenin W. L, Karl Marx. 1949, 16°, str. 38 nIb 2.
75) Lenin W. L O prawe nacij na samoopredelenije.
Ogiz 1949,
16°, str. 66, nIb 2.
76) Lewiński Jan, Afryka południowa,
Warszawa,
4°, s r. 197.
Wielka Geografia Powszechna.
77) Loth J., Gorzuchowski
St., Europa,
tom L vVar~zawa, 4°,
str. 108, 52, 129, VI. Wielka Geografia Powszechna.
wian.
78) Das Lied del' Volker. Gesamt-Ausgabe
i'1 drei Banden herausg.
Molier H., tom I, str. 325, VIII, II, str. 329, VIII.. III, str. 275, VIII.
Mainz-Leipzig-London-Briissel-Paris,
4°.
79) Lorincze Lajos, Fołdrajzinev-Gyiijtesiink.
Budapeszt
1949, 8°,
str. 23.
80) Lorincze Lajos, A tolna - Baranyai (volt Bukovinai) szekelyek
nevadasi szokasaihoz. Buoapeszt 1949, 8°, str. 16.
81) Macovischi Eugen, Frederic Chopin. Bukareszt 1950,8°, str. 13.
Analele Academiei Republicii Populare Romane.
Seria C, tom I, nr 6.
82) Manga Janos, Nagladi Dudasok. Budapeszl 1950, 8°, str. 29.
A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 12.
83) Mann Maurycy, Literatura włoska. Warszawa, 4°, str. 85-754.
Cykl: Wielka Literatura
Powszechna.
84) Markiewicz Henryk, Materializm historyczny, a nauka o literaturze. Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1950, 8°,
str. 24.
85) Marót Karoly, Beszamoló a III Nemzetkozi anthropologial
es
ethnologial kongresszusroI. Budape~zt 1948, 8°, str. I I.
86) Marót Karoly,
A nepkolteszet elmelete es Magyar problemai.
Budapeszt 1949, 8°, ~tr. 23.
87) Materiały
i przyczynki.
Wyd. C. Z. S. Spółdzielczy
Instytut
Naukowy, Warszawa 1950, 4°, str. 74, nIb 5 (powielane).
88) Bonafous Matthieu, Yo-san-fi-tok. L'art a'clever les vel'S
soi e
au Japon. Paryż, Turyn 1848, 8°, str. 152, rabI. 2, pl. 49.
a
89) Meggers Betty J., The beal-steer collection of pottery from
Marajó. Brazil 1947, 16°, str. 193-213,
tabl. 4 (odbitka z Papers of the
Michigan AC'ldem} of Science, Arts and Letters, vol. XXXI,
1947)·
90) Menteufell
Tadeusz,
Dzieje wczesnego średniowiecza.
Warszawa, IV, str. 254-466.
Wielka Historia Powszechna.
9 I) Michałows1d Kazimierz, Zbiory Sztuki Starożytnej.
Wyd. Muzeum Narod. Warszawa 1949, 8°, str. 95, nIb I.
92) Malan Mihaly, Az elO magyarsag embertani
kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 36.
93) Modrzewska Krystyna, Rasy i Ludy. Warszawa 1948,16°, str. 47·
94) Muszyński Jan, Atlas roślin leczniczych. Łódź 1948, 8°, str. 89.
(,Poligrafika».
95) Muzeum Wielkopolskie. Oddział w Rogalinie. Poznań 1949, 160,
str. 7, nIb 9·
96) Neustupny JiN, Otazky Dmsniho Museinictvi. Praga 1950, 160,
str. 207, nIb 20.
97) Nikolski W. K., Proischożenije religii. Moskwa 1949, 8°, str. 87.
98) Nilsson Nils Ake, Die Apollonius-Erziihlung
in den Slavischen
Literaturen.
Uppsala 1949.
99) Nitsch Kazimierz, Studia z historii polskiego słownictwa. Kraków
1948,8°, str. 191. Rozprawy Wydz. Filologicznego PAU, tom LXVII, nr 6.
Wyd.
100) Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie, a współczesna kultura
ludowa Słowian. Lublin 1946, 8°, str. 26 (odbitka nr 9 z XXXVI
tomu
~Ludu»).
10 I) Nowakowski
Stanisław,
Związek Socjalistycznych
Republik
Radzieckich.
Warszawa,
4°, str. 595. Wielka Geografia
Powszechna.
102) O~sowski Stanisław,
Więź Społeczna
i Dziedzictwo
Krwi.
Warszawa 1948, 8°, str. 287, nIb 3.
103) Palotay Gertud, A magyar nepviselet kutatasa. Budapeszt 1948,
8°, str. 12.
104) Palotay Gertud, A magyar nepmiiveszet kutatasa. Budapeszt
1948, 8°, str. 16.
105) Pastuszenko Jan,. Koszykarstwo
wiklinowe. Warszawa
1948,
16°, str. 68.
106) Pedersen Anna, J satid I2Ig Hl2lst. Kopenhaga
1950, 8°, 126.
107) Pietruszyń~ka
Jadwiga,
Dudy Wielkopolskie.
Poznań
1936,
str. 80, 8°. Archiwum Etnograficzne
Instytutu
Zachodnio-Słowiańskiego
Uniw. Pozn., zesz. 2.
108) Piwarski Kazimierz, Czasy Wojen Religijnych. War~zawa, 40,
str. 391-610,
175. Wielka Historia Powszechna.
109) P. K. P. G. Nomenklatura
Zawodów na rok 1951. Warszawa
1950, 4°, str. 32.
110) Pomorze Zachodnie.
Wydawnictwo
Zbiorowe pod red. Janusza Deresiewicza
(cyk': Ziemie Staropolski),
tom II, cz. I, str. 583,
nIb 3, mapa I; tom II, cz. II, str. 319, nIb I. Wyd. Instytut Zachodni.
Poznań 1949, 8°.
I I I) Poniatowski
Eugeniusz, Duchowieństwo
a spraw<J Polska na
Górnym Śląsku (w. XIX-XX).
Katowice 1950, 8°, str. 62.
112) Poniatowski
Stanisław,
Metoda
badania
genezy wytworów
kulturowych w etnologii. Lublin 1946, 16°, str. 27.
113) Porębowicz i Battaglia Forst O. Literatura
francuska.
Warszawa, 4°, str. 273-682.
�682
114) Przeworska Janina, Początki pracy ludzkiej. Warszawa 1949,
go, str. 169, nIb I.
115) Przeworski Stefan, Azja Zachodnia. Warszawa, 4°, st~. 2B5.
Wielka Geografia Powszechna.
116) Questionnaire Aux.iliaire nr 3 du Mmeum de la Vie Vallone, 4°,
str. 3.
117) Reinfuss Roman, Łemkowie jako grupa etnograficzna. LublinKraków 1947, 16°, str. 210.
liB) Reinhlss Roman, Pogranicze Krakow~ko-Góralskie
w świetle
dawnych i obecnych badań etnograficznych.
Lublin 1946, 16°, str. 36.
I 19) Rena ud Pa ulian, Les Corylohidae d' Afriq ue (Coleoptera).
Dakar
1950,4°, str. 124. Memoires de I'Institut Franc;ais D'Afrique Noire, nr 12.
120) Rosen-Przeworska Janina, Społeczna funkcja odzieży. Warszawa
1949, BO, str. 297-310,
tabl. B.
121) Rosetti AI, Observatii asupra Limbi lui Miron Costin. Bukareszt 1950, BO, str. 22. Wyd. Academia Republicii Populare Romane.
122) Rozwadowski Jan, O zjawiskach i rozwoju języka. Wyd. Tow.
Miłośn. jęz. polskiego. Kraków 1950, BO, str. 229, nlb. I.
123) Rozwadowski Jan, Studia nad nazwami wód słowiańskich.
Kraków 194B, BO. Prace onomastyczne nr I, wyd. PAU.
124) Rzeuska Maria, «Chłopi» Reymonta. Nakł. Tow. Nauk. Warsz.
Wydz. I Jęz. i Hist. Literatury. Warszawa 1950, 4°, str. 264.
125) Sacleux Ch., Dictionnaire
Franc;ais-Swahili. Paryż 1949, 4°,
str. 753, nIb 10. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie.
LIV.
126) Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna. Lublin--Kraków
1947. Wyd. Pol. Tow Ludoznawcze,
16°, str. 134·
127) Seweryn Tadeusz, Kryterium wzorców w badaniach pierwocin
kultury. Kraków 1945, BO, str. I. (Odbicie ze Sprawozd. PAU, tom 46,
nr 9, str. 252-3).
I2B) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, BO,str. 39.
129) Seweryn Tadeusz, Rozdroża Sztuki Ludowej. Wyd. Centr.
Instytut Kultury. Warszawa I94B, BO, str. 143, tabl. 16.
130) Niżnaja Silezija i Gorod Vroclav. Wrocław 194B, 16°, str. 50,
nIb I, tabl. 14.
131) Skład osobowy i spi~ wykładów na rok akademicki 1949/50.
Wyd. Uniwersytet Łódzki. Łódź 1950, BO.
132) Słownik Rosyjsko-polski i Polsko-rosyjski, tom I, str. B39, nIb I.
tom II, str. 666. Warszawa 1949. 8°.
133) Sosnowski K., Przewodnik po Beskidach Zachodnich. I. Beskid
Śląski i Żywiecki. Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków 194B, 16°, str. 320,
nIb 12.
134) Działowy spis czasopism wychodzących w Polsce. Wyd. Główny
Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i \Vidowisk. Warszawa 1950, 4°, str. 40.
683
135) Narodowy spis ludności. Arkusz mieszkaniowo-ludnościowy.
Cz. I, spis mieszkań. Poznań 1950, 4°, str. 4. Wyd. Główny Urząd Statystyczny - Biuro Spisów.
136) Srokowski Sta'1isław, Podział-administracyjny
Rzplitcj Polski.
Warszawa I94B, BO, str. 307. Biblioteka Samorządowca,
nr 77.
137) Srokow~ki Stanisław, Pomorze Zachodnie. Gdańsk 1947, BO,
str. 25B, I mapa. Wyd. Instytutu Bałtyckiego.
I3B) Stalin Józef, Recz na perwom wsesojuznom soweszczanii stachanowcew. Ogiz I94B, 16°, str. 17, nIb 3.
139) Stalin Józef, Recz na predwybornom sobranji itd. Ogiz 1946,
16°, str. 23, nib I.
140) Stalin Józef, W sprawie marksizmu w językoznawstwie
(art.
Sztandaru
Ludu. R. VI, nr 170 (I B09))' Lublin 1950, 4°, str. B.
141) Stojanowski Karol, Antropologia prehi,toryczna
Polski. Kraków 194B, BO, str. 56. Prace i Materiały Antropologiczne, tom II, zesz. I.
142) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej.
Lublin 1946, 16°, str. 24.
143) Stelmachowska Bożena, Zdobnictwo Ludowe Ziemi Pyrzyckiej.
Poznań 1946, 4°, str. 45. Wyd. Instytut Zachodni.
144) Stone Doris Z., The boruca of Costa Rica. Cambridge 1949,
str. 50, VIII, nib 12, BO. Papers of the Peabody Museum of American
Archaeology and Ethnology. Harvard Univenity, vol. XXVI, nr 2.
145) Stopa Roman,
Archaizm
kultury
buszmeńskiej.
LublinKraków 1946, BO, str. 2B (odbitka z 37 tomu Ludu).
146) Szafer Władysław, Zarys geografii roślin. Warszawa 1949, BO,
str. 409. Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik».
147) Szalnoky Lajos, A neprajzi Museum Sokac Guzsalyae. Buda1950, BO, str. 23. A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 10.
I4B) Szanter Stanisław, Socjologia kobiety. Warszawa
I94B, BO,
str. 452.
149) Szczotka Stanisław, Materiały do hodowli owiec w XVIIIw.
(Nadbitka z Prac i Mat. Etnogr., tom VII, str. 4°.')-431).
Wyd. Pol.
Tow. Ludoznawcze
Lublin I94B, BO.
IS0) Szendrey Akos, A magyar nephit kutatasa. Budapeszt I94B BO,
str. 35.
151) Sztuka gotycka w Muzeum Narodowym w Warszawie 1947 r.
Warszawa 1947, BO, str. 10, nIb 2.
152) Dolny Śląsk. Praca zbiorowa pod red. Kiryła Sosnc.'wskiego,
Mieczysława Suchockiego (cykl: Ziemie Staropolski, tom I, cz. I). Wyd.
Instytut Zachodni. Poznań 194B, BO, str. 46B, nil:> 10.
153) Śliwa Wanda. Legendy i opowiadania lubelskie, cz. I, str. 54,
nIb 2, cz. II, str. 54, nIb 2. Lublin 194B, 16°. (Przedruk z «Życia Lubelskiego»).
peszt
�154) Talasi Istvan, Neprajzi eletunk kibontakozasa.
Budapeszt 1948,
8°. str. 24.
155) Taszycki Witold, Dawności tzw. Mazurzenia w jęz. polskim.
Warszawa 1948, 8°, str. 33.
156) Thieme P. Frederick,
Lumber breakdown caused by erect
posture in man. MichIgan 1950,8°, str. 43. Anthropological Papers Museum
of Anthropology University of Michigan, nr 4.
157) Tome A., Puskin, facilie peste vremuri. Bukareszt 1950, 8°,
str. 21. Analele Academieii Republicii Populare Romfme. Sectia de stiinte,
istorice, filozofice si economico-juridice.
Sectia C, tom I, nr 3.
158) Urbanek Adolf, Legenda I Zv. Kristiana di! I, II, cz. II.
Praga 1948.
159) Ustaw Professionalnych Sojuzow S. S. R. Profizdat 1949, 16°,
str. 17.
160) Vajkai Aurel, Elet a esel'5zegtamajazban.
Budapeszt 1949,
8°, str. 19.
161) Vajkai Aurel, A magyar nepi epitkizes es lakas kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, Slr. 43.
.
162) Vajkai Aurel, A magyar nepi orvos)as kUlatasa. Budapeszt
1948, 8°, str. 26.
163) Vajkal Aurel, A magyar nepi taplalkoza~ kutatasa. Budapeszt
1947, 8°, str. 16.
164) Vajkai AureI, Nepilnk termeszetismerete.
Budapeszt
1948,
str. 19.
165) Wakarelski Chr., Christo Botew v biłgarskóto narodno tworczestwo. Sofia 1949, 8°, str. 24. (Odbitka z (,Sbornik Christo Botev}) 1949,.
str. 451-475).
166) Social Welfare in Rural Communities. Wyd. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Waszyngton 1945, 4°, str. 20.
167) Wegner Jan, Arkadia. Wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1948, 8°, str. 74. tab!. 37, mapa I.
168) Weiss Richard, Das Alpwesen Graubunders.
Zurich 1941 4°,
str. 385, nib 3 I.
169) Velney Jones H .. Notes on the manufacture
of cedav-bark
mats by the Chippewa Indians 1948 8°, str. 22, tabl. 2. (Odbitka z Papers
of Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vol. 32, rok 1946,
str. 341-366).
170) White Leslie, A Miscellaneous notes on the Kereson Pueblos.
1948, 8°, str. 8 (Odbitka z Papers of Mich;gan Academy of Sciences,
Arts and Letters, vo!. 32, rok 1946, str. 365-373).
171) Wielhorski Władysław, Polska a Litwa. Stosunki wzajemne
w biegu dziejów. Londyn 1947, 8°, str. 375, IV.
17'2) \Vystawa Czechosłowackiej Sztuki Ludowej. Warszawa 1949,
str. 59, nIb 33.
173) Zakrzewski
Kazimierz,
Dzieje Bizancjum.
Warszawa
40,
tsr. 253. \Vielka Historia Powszechna.
174) Znamierowska-Prufferowa
Maria, Ochrona zabytków kultury
ludowej. Poradnik. Warszawa 1947, 8°, str. 48.
175) Jahn Yilji, Poznani a żivot. Praga 1948, 8°, str. 241.
go
Dzieła
wydane
przed
r. 1939 a nabyte
w roku
1950
176) Sztuka Ludowa nr I. Nakł. Polska Akademia Umiejętności,
Kraków 1931, 40.
177) Album (,Ziemi}). Typy ludowe. Tom II. Warszawa, 4°, str. 35.
178) Andrew Cha tto William, Facts and speculations on the origin
and· history of playing cards. Londyn 1848, 8°, str. 343, 8.
179) Antosiewicz W., Jakimowicz
i in., Badania prehistoryczne
w woj. Śląskim, w roku 1933. Kraków 1935, 4°, str. 88, tab!. 15, mapa I.
P. A. U. Wyd. Ślą~kie, Prace Prehistoryczne nr I.
180) Bahr Paul, Eine Reise an den Vierwaldstatter
See. Zellendorf 1909, 4°, str. 21.
181) Bargheer Ernst, Eingeweide
Lebens- und Seelenkrafte
des
Lebensinneren.
Berlin-Leipzig
1931, 8°, str. 444, XV.
182) Bell Henrich, Das Judentum
in del' Musik. Berlin-Leipzig
1926, 8°, str. 240, nIb I.
183) Bindsel Theodor,
Von Agrigent
nach Syrakuzy 1890, 40,
str. 27.
184) Bindsel Teodor, Reiseerinnerungen
von Sicilien. Schmeidemuhl 1887, 4°, str. 34.
185) Bode W., Kuhnel E., Vorderasiatische
Knupfteppiche
aus
alterer Zeit. Lipsk 1914, 8°, str. 260, VI.
186) Boll Franz, Sternglaube
und Sterndeutung.
Die Geschichte
und das Wesen der Astrologie. Berlin 1926, 80, str. 211, XII, tab!. 20,
mapa I.
187) Brandler-Pracht
Karl, Tattwische und Astrale Einflusse. Berlin 1924, 8°, str. 229.
188) Bruce Edward C., The century: its fruit~ and its festiva!.
Philadelphia
1877, 8°, str. 252, nIb 4.
189) Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lwów 1903,
16°, str. 136.
190) Bruckner Aleksander, Kazania średniowieczne. Nakł. P. A. U.
Kraków 1895.
191) Budownictwo
ludowe w pow. ropczyckim
w Małopolsce.
Kraków 1935, 4°, str. 28, nib I, tab. 28.
�686
192) Buschan
213) Kanngiesser Peter F., Geschichte von Pommern auf das Jahr
1129, tom I. Greisswald 1824, 8°, str. 852, IX. Verkehrungsgeschichte
der Pommern zum Christenthume.
214) Kerckhoff Paul, Reiseerinnerungen
aus Sicilien. Berlin 1894,
8°, str. 30.
215) Kietlicz-Rayski
Konstanty,
Sztuka
góralska
na Podhalu.
Lublin 1928, 16°, str. 72, XXIV.
216) Kochanowski
J. K., Echa prawieku.
Warszawa
1910, 8°,
str. 149, XXII, nIb I.
Georg,
Die Volker Asiens, Australien und der SudI·nseln. Tom III. Berlin 8°, str. 1078, XXIII.d
Warszawa
1936, 8°,
193) Bystroń Stanisław,
Ku Itura L u owa.
str. 462, nIb J.
.,
d ,.
914 r
94) Chrostowski Tadeusz, Parana. Wspommema z po rozy w I.
.
80, po~nań-Warszawa
1922, str. ,23?' nIb J. ,Na Dalekich Lądach I Mo. rh Biblioteka Podróży, Przygod I Odkryc. Tom I.
.
l za •. 195) Cunow Heinrich,
Geschi~hte und Kultur
des Inkarelches.
Amsterdam 1936, 8°, str. 208, XV, d. 4,
.
196) Czubryński Antoni, Mistrz TwardowskI, Warszawa
217) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni: muzyka i tańce. Seria I.
(Pieśni ludu polskiego). Kraków 1857, 8°, str. 448, nIb 28, tablic 9.
1930, 8°,
str. 144, nib 5·
197) Dąbrowski,
b I
"
str 27 8°
Odkrycie Głowy na Lu e s~czy~me,
.
,
.
tto
B
S
M
S
Flora
Hawalensls,
ks.
1-4·
New
198) D egener O
,..,.'
York 1935 8°, str. nlb.
.
199)' Dzierżawski Augustyn, Okalina i Czermkow. Warszawa 1929,
218) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria II. (Sandomierskie). Kraków, 8°, str. 283, nIb 4.
219) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XIII. (W. Ks.
Poznańskie, cz. 5)' Kraków 1880, 8°, str. 212, XV.
str. 100.
f H
.. N t'
I Park
Hono200) Ferns and Flowering Plants o
awall
a IOna
.
lulu, Hawaii 1930, 8°, str. 312, XV, nIb I.
..
von
201) Fisch Richard,
Eine Wanderung
nach den Trummern
Ostia.
Berlin 1898, 4°, str. 37·
202) Fischer Adam, Etnografia
8°, str. 53, IV.
. .
203) Fischer Adam, Połablanle.
dawnych
Prusów.
Lwów-Warszawa
Gdynia
1932,8°,
220) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XV. (W. Ks. Poznańskie, cz. 7). Kraków 1882, 8°, str. 323, VI, nIb I.
221) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XVIII.
(Kieleckie, cz. I). Kraków 1885, 8°, str. 242, II, nIb 2.
222) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. (Kaliskie, cz. I).
Kraków 1890, 8°, str. 271, V.
223) Kozłowski Leon, Starsza epoka kamienna w Polsce. Poznań
1922, 8°. Prace Komisji Archeologicznej. Wyd. Pozn. Tow. Przyj. Nauk,
tom I, zesz. I.
1937,
str. 40,
mapa
l Etn. Słowo nr I.
. h
B d t
. ) F' h
A thur Chr Die Kulturel1e und Volklsc e e eu ung
204
ISC er
r
,
.,
..
8°
I 16
d s Sudetendeutschen
Handwerk. Wurzburg-Aumuhle
1939,
, str.
,
n~b I J. Das Deutsche Handwerk in der Welt. zesz. l,
Berlin 1908, 16°,
f· V o Iksk un de
..
205) Fuhrer durch das Museum ur
2 2, mapa
J.
Wyd. Konigliche Museen zu Berhn.
str. 7
) Hertzberg
H., Reise-Erinnerungen
aus Westpreussen.
Halle
206
1906 8° str. 30.
db
K pen
, 20~) Hansen Forstander J. J., Storre Danske Lan
urg.
o
1930, 4°, str. 738.
208) Hansson Ola,
haga
Biblio~::)
Jasnowidze
. .
i wróżbICI.
~~~~erIl~:t~~~~:g~e~:h;~hte
der Askanischen
Brandenburg. Breslau 1934, 4°, str. 146, nib 2.
210) Hirts Ferdinand, Deutscher Sudosten,
cz.
II
Warszawa
MI'chael,
Wielkie
Legendy
160
,
Kolonisation
in
bl
cz. l, str. 128, ta.
16
str 128 tabl 32. Breslau 1928, 8°.
'21 I)' Hjalmar 'Russleb, Steinbeil und Hunengrab.
80, str. 202, nib 3·
212) D'Humiac
1904, 16°, str. 156.
19°5,
Hamburg
.
LudzkoścI,
W
,
1929,
arszaw
a
224) Lehmann Rudolf, Aus der Vergangenheit
del Niederlausitz.
Senftenberg 1925, 8°, str. 226, mapa J.
225) Lochner
Rudolf,
Ostdeutsche
Siedlung
und Entwicklung.
Bohmen 1930, 8°, str. 32.
226) Lupkes W. Ostfriesische Volkskunde. Emden 1925,8°, str. 399,
XV, nIb l.
227) Majewski Erazm, Nauka o cywilizacji. Warszawa 1908, 8°,
str. 332, VII.
228) Makarczyk
Janusz,
Liberia,
Liberyjczyk,
Liberyjka.
Warszawa 1936, 8°, str. r 16.
229) Malinowski Bronisław, Życie seksualne dzikich z północnozach. Melanezji. Warszawa 1938, 8°, str. 504, LI.
230) Mazurowski Zygmunt, Cisownicka Pieśń Ludowa. Praca poświęcona idei regionalizmu polskiego. Łuków 1927, 16°, str. 109, nIb I.
231) Meyn Z., Die Richtige Wurdigung
Landwirtschaft
fur den Rest des jahrhundert.
des Peru-Guano
in der
Halle 1872, 8°, str. 60.
�688
232) Moszyński Kazimierz,
Atlas Kultury
)'v!aterialnej, zesz. I,
map 1-8, rok Ig34, zesz. I I, map 1-12, rok Ig35, zesz. III, map 1-10,
rok 1936. Wyd. Pol. Ak. Umiejętności.
Kraków, 4°.
233) Muhlmann
Wilhelm, Rassen- und Volkerkunde. Braunschweig
I936, 8°, str. 596, VIII.
234) Obręb0wicz
K., Krótki zarys budownictwa
wiejskiego. Warszawa 1886, 8°, s.r. 245, nib 2.
235) Pawlikowski Jan Gwalbert, O lice ziemi. Warszawa I938, 4°.
str. 399 XVI.
236) Perugini Mark Edward, A pageant of the dance and ballet.
London Ig35, 8°, str. 318, VIII.
237) Platz Ks., Człowiek, jego pochodzenie,
ra-y i dawność
WarSZ'lwa I8g2, 8°, srr 862, XII, III, nib I.
238) Plenzat Karl, Ostpreussische
Volkslieder. Leipzig Ig27, 16°,
123, nib 4.
239) Prasak Vilem, Slovenske Lidove v'ysivky. Bratislava Ig35, 4°,
str. 368, nib I, tabl. 28. Nakł. Vedeckych Ustavu Mesta Bratislavy.
240) RadlińskiJ.,
Historia nauki o człowieku (Historia antropologii).
Tom I: Czasy przedhistoryczne
i starożytne, cz. I. Warszawa Ig02. Wyd.
(,Poradnictwo dla czytających książki», str. 12 I, nib 6.
24-1) Radzikowski St. Eliasz, Styl Zakopiański.
Kraków IgOI, 8°,
str. 59, nib I.
242) Rein Walter, Weilburger Liederbuch, cz. I. Frankfurt a. Main
'I938, 16°, str. 64.
243) <,Die Reisen des Kaisers Augustus» in Geschichte und Dichtung.
Barmen Ig03, 4°, str. I I.
244) Riesendrucke von Kunst und Leben in Italien. Tom II, str. 22.
rok Ig02, III, 'itr. 2:2, r. 1903, IV, str. 24, r. Ig05, V, str. IS, r. Ig05, VI,
str. 26, r. Ig06, He1mstadt, 8°.
str.
245) Sauvage Jean. Eine Reise nach Paris. Berlin IgOO, 8°, str. 44,
246) Schneider Max u. Giebs T., Schlesische Volkslieder. Breslau
1924, 16°, str. 110, nib I.
24-7) Schroder Eduard, Deutsche Namenkunde.
1938,8°, str. 34-2, II.
248) Sedlaczek
Ludomir,
Oregowiczanie - Studium
antropologiczne. Przyczynek do paleontologii Białej Rusi. Kraków 1929, 8°, str. 53,
map .2. Prace Komisji Antropologii i Prehistorii, nr 2.
,
249) Shorthose Wł. Sport und Adventure in Africa. Philadelphia
1923, 8°, str. 316, mapa I.
250) Spie>s Karl, Deutsche Volkskunde aIs Erschliesserin deutscher
Kultur. Berlin 1934, 16°, str. 268, nib 4, tabl. 18.
251) Studnicki Władysław, Rosja w Azji Wschodniej. Lwów Ig04,
8°, str. 85.
689
232) Steffens K. Volks-Kalcnder
j. r861. Berlin 1861. 16°, SIr. 178,
lllb So, ta bl. 7.
233) Stefkowa l\'laria, \oVzory haftów ludowych w Polsce. \Varszawa
1933, So, str. nIb 4, tabI. g.
234) Sujkowski Antoni, Geografia ziem dawnej Polski. Poznall 1921,
4°, str. 420, VIII, map 48.
255) Sulimirski Tadeusz, Kultura wysocka. Krakó\\' Ig3I. 4°, str. 202,
nib I, tabl. 30. Nakł. Pol. Ak. Umiejętności.
236) Thiede Klaus, Deutsche Bauernhauser. Leipzig 1935,4°, str 112.
2S7) Tow. Przyj. Nauk w Lublinie.
Biblioteka
Lubelska,
nr I.
Wyd. Tow. Przyj. ~auk. Lublin-Poznań-\Varszawa-\Vilno
1936, 8°.
238) Ubiory Ludu Polskiego, zesz. 2, Kraków Ig09, 4°, str. 20,
tabl. 14, nak!. Pol. Ak. "L'miejętnoki.
239) Varges
Villi, Lauf del' Elbe in Norddeutsche
Flachlande
Ruhrort
I8g2, 8°, str. 26.
260) Volz 'Wilhelm, Der Ostdeutsche
Volksboden. Breslau Ig26,
So, str. 387, nIb I.
261) vVaga Tademz,
Kultura
nadodrzańskiej
ceramiki sznurowej
w Polsce. Poznań 1931,4°, str. 71, nIb I, nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk.
262) Wayda
Wladysław,
Pod Krzyżem
Poludnia.
Lwów-Warszawa Ig2I, 4°, str. 104.
263) Wasilewski Leon, Sklad narodowościowy
państw europejskich.
\Narszawa 1933, 8°, str. 1.')0, mapa I.
264) \Vendt Ulrich, Die Technik ais Kulturmachć
in Sozialer und
in Geistiger Beziehung. Berlin 1906, 8°, str. 322, VIII.
265) vVie1horski Władyslaw, Litwa etnograficzna.
vVilno I92S, So,
str. 215, map IS, Materiały do sprawy litewskiej, tom III.
266) vVrede Adam, Deutsche Volkskunde auf Germanischer
Grundlage. Harz u. Berlin I93S, So, str. 22S.
267) Zubrzycki jan,
Kaflarstwo
polskie. Lublin IgI3, SO. Wyd.
Muzeum Lubelskie.
26S) Żurowski józef, Badania prehistoryczne w woj. Śląskim w latach
1934-35.
Kraków 1936, 4°, str. 63, tab!. 6.
Lud, T. XXXIX
�691
BepnyTI>
llX IlporpeccnBIlbIe
3.1e~IeHT.LJ H llpeO;:I,0.'leTL rrepCiKlITKll,
BOS-
,J:cpiKIlnilIOILl,Ile pil3BllTll e HapO,J,a B CTpOIITeJI.LCTBC EomlyHllS)Ia.
ConCTClme
!DleeT
(PO.lbIi.IOp
HRllIeTClI
CTpOH, OTpaiKeHIle)l
PE3IOME
9THOfPA<DHR
(Ii: P a T 1\ O e
.B
auelIl(e
pUlICCKoti Haylwn,
TypbI
Bcero
IT S.l O j[~ e H fi
COBeTClmx 3THl)rpaq)On
I~eJlbIO IWTopon
-
e)
3TlIOrpa(I:HIJI ClIIl'l'ae'l'CJI nCTOpaSBlITlIH.
IIUpO,J,OB, JIpe2l,CTall.1lIeT HCTOpHIO llX paCCeJIeHlIH
1)
TaIWM IIOll,XOll,e3'rHorpaqHl'leclme
II
paCUBeTa
xapaR'rCpHsffpyCT
9THOrpa¢UJI
paspe-
COOTlIornClIlllI
II ncpGMeIllCIlIHr.
ucc.leAOBaHlIlI
lI,o.li1mLI 3a-
COBeTCKlle
rrpollSBo,J;CTBO, cpe;J:cTBa
pa6oTbI,
xapaKTep
natllOc
HOBoro
3THorpiltPbI
C03l1.a.111 B
cn~ma-<"[eHlllIlIS~Ia
lIsy'lacT
BUTIIU II uepeMelIqlIBOCTll.
llB.IllIOTCH
OC06CHllLltł
rrOHllTlllI
KOTOpLlti
C'TanOBllT
B aTHOrpa(llHll
CIlCll,ua.1LubIIt
O'l',],e.1.
9TlIOrpallJJIlI
rrpnoGpe.la
eTCH lI,e:l1cTBllTej]I>HOrpIallUCTTI'Iemwii
:Icnllncnol'i
Y'IeGe
Hay'IIILlU
lIayrwH,
npUHunrrbI
G.laro,u:apH
HB:U'!-
J[
MapKCfJCTCIW-JlenIlIIclwJt
)ICTO,w:rormJ,
IWTopl,re
fICHO OTIpe,J,C,llIIOT ee 3a,J,alllI TIpHTUBOIIO.:rOiKIIOC'I'I>IO
HBolHeTCH, ~!l{eHlleM
COBeTClillX 3THorpa<f!oB,
GypiIąa3IlalI
R OCHOBlIO)I 9mmpIIlwclwti.
HayKoJi
llbD! II peUI\LI,nOHHf>nl mrrepeca)I.
COBeTClnre
::rmorpa(lm
3THorpaqmH,
KOTopaa
OCTaeTClI
II B lIe.10CTH IIO;J;lIIIHHerClI J(:JaCCO-
y'raTcH
OT ,leHIJHa
rrpOIlCXOil~,J.eIITIHC.lOJ£iHLIXBorrpocon
li
C'ra.'IllIJa
BceCTopOHlIOro
aa OÓlllCit CBflSI>IO, a B rrpOlIE.1E'IIUHX I;a,liYJIIIIxeH
T1plIIIUTIIlllil.lbHbIX rrpe,J)JeTOB.
COn(~l'CIiilH oTHOI'par.JlI1lI COTpy,llIlI'IaCT
)JeTO,J.a
Ha,J,.IeiRaIUID!
HaG.no,u:aHlllI
BTopOCTcneHllbDIlI
.
C rocy,J:apCTBO)1
B rrpnco-
('.lUHI/CIIlI 11lIapO.l,OB HapO"~JIb!X peCUYÓ:llIIi Ii COUIJil.1LICTIIqeCKoti J;y.lł;rypc.
COBCTClme
9THOl'pa(j)J,I
J.e:1LHLlX HapO,1,OB, 'IToGbI
IJpOII3BOJHT'
110)10%
B
mI
HayqllLle
JICc.leJ,OBalIlln
JI('PC)JC'HIJT IIX Ky.'wrypy,
OTpail-
lIJKO.JIa rrpmreHHeT
Ile
B
BlIp,.
CBusaHHofi
KpyrOB»,
KaR
C Ky.JII>TypOH 0'1'-
3THorpacjlllH
OCHOBHofi 'l'esnc
IWTOpaJI yT.l3epiKJl:aeT, 'ITO «MapI\Cn3M
)IllPOBOf!
-
3THorpat11I1ll
lIa
,u;ci1cTBoBaHlIe».
HayKu B03HllKaeT
TOolbRO
BbICHaSbIBaeTClI
sa
COTpyll,HIIQe-
,iI,eMOHpaTIlQeCKllX cTpalI.
lIIROrO HOBI>IXBonpocoB
U3 TICTOpUII
KOTopLIe MOIKIlO 6Yi1,CT OTBeTTITI> TO.::rbKOllpn
COTpyJlHH'IeCTne MHorllX HaycIRblX
:3Y.'lSTaTOB ncc.'! e,lOBaHllfI.
"
li
BLI.J;aIOI~UXClI 31'HorpacjloB
rrporpecce
Ky.lb'rypbI
rrpeoJ,O.1en
IICTO!)Jl'IeCIWrO rrCC.1CJOBaHTllI )Ia'l'Cprra.10B, paCC)IaTprrBaIIIllI
OÓpaso)!
CTBO)! Bcex
MapI\ClICTCKO-
II
oupe-
COBeTCRaH lIIKOJIa BHIIMaTeJIbHO Ha6.lLO;J;aCT sa peSY.1I>TaTa~IIl IlC(".lep;onaHn:li:
COBeTCKila
OT:llI'IeHlIe
«I(yJlI>TypHbJX
TO,URO yRasbIBaeT
iDO.lbKl0p,
COBeTCKaH
CqllTaeT
CTpCq), KO'1'OpI>Ie C03,7[,aRlT RFlI>-
He lIBJIlIeTCH lI,Or)IU'rO~I -
. 4)
pe:mrrUI,
MapI,-
lIB.'leHIUI II HX )lBllilWIIHHX, pas-
YBaiKIlTe.'lbHLDI
,J:e.18HIIblX X03HT't0TBeHHO-Ry:rbTypHblX
-qYjJ;!~LTMII cIt
COI'.::raCHOC ~leTOll,o.10rIleIt
1\y.iILTypHble
Teopnrr,
BepOBaHl1e,
CBOIO
IIOAXOll. K HapOJJ.HI>nI Ky.1LTypaM.
)rapKCIlCTOCKO-JIeUlIHCI,ort
)IbJllJ:reH11e,
MllpOBo:l1 9THorpatPHlI
OlIn ROBbIe MCTOll.bI nce.lelf,OBaHlI:l1 11 HOBLIn HlI.eO-
~) l'IJ,e:lOI'lllO llCJ;YCCTBO' Il T. ,il.
H3LIR,
CORl3a, B KOMMy-
COBeTCKoro ~le.l0BeKa.
EaKOll HIlGYilL HCSaBIlCll)lO:li: eJI;HHIlllll,
..J,e.lbHLlX HapO;l,OB.
TaK:
CTpO-
GO:lblIl~"IO pO.IL B ,u:a:II>-
COBeTcfloro
GOllen cn.1LJ, npouecc
paGonI,
<f!OpMbI paGo'Iell opraHIlsaUllll,
np01l3BO;I:CTBCHHbIe U'J'HomeHI1JI, a TaKilie II3,iI,e.JIIW ~IaTeplra.'lbHOrO npOJJ3Bo,u:cTBa.
2) OólLl,eCTBeHHLIH OTHOllleHllH.
II
conua.1UCTII'ICCKOro
CblrpaTb
COBeTCI{aH UIKO:Ia II 3THorpat1mll
pa·
oGluecTBCHHoro
Ky.1LTYpU.
BLlcolm:l1 II,7[,eo.l0rIPleCKl111 li apTlI-
TypIILIM TIpOHBJICnllHM coGcTBeHHbIll,
::\laTepua.::rLlIoe
IIapOll,IIott
Hap02l,HOrO TBoINecTBa
IIlKO.1Y. Paspa60Ta.1H
.10rTI'ICClmfi
ero
<POJILI{.'lOprrpllSBaH
paSBlITllII
HIICTIPleeKOM BocrrnTaUll1l
lUaGT llOJIpOCbI rrpOIlCXOilill,eHUH II Ky.1bTypHo-IIcTapIl'leClme
TIpu
h,'IIO'JaTb:
HOBO:li:iKHSHII Il HOBora
HeGblBaJIOrO
CTlI'IeCKlli1 ypoBeHb.
Herlllle~!
JIB.1JIeTCJI IJCCJIe)~OnaIUle iKIlSHlI II ny.1b-
n I1X IIr!rOplI'leC1\OrO
Mupa
B.::rlUlHlle Ha HapO,J:HLle )IaCCbl. HOBblfl COBeTclm:li:
oGpasoM
COBeTCKUf! (PO.lbK:JOp rrpOHm;aeT
nTC.lbCTBa
COBETORAH
y'lEiIILle HaX01l,HT tP0.1bI{.::rOPo;l,Hrnl ll3 cpe,J:CTB, KOTopoe
II,l,eO.l0rIIQeCKOe
copraHlISOBaHHoe
GO.JbllIOii
TPY.'!: n
ueHTpOB,
TI:IaIIOBOM
oG~reHe lIIUTeprraJlOB n pe-
COTpy,n:HU'IeCTBO lIlnpoBoti: HayI(ll
rrpIJBeCTU
n
01\OH'IaTe.lbHI>D[
JTOCTaHOB.1eHnmI B 06.1aCTTI [lTHOrpacpllIl.
E.
Cl\lOiKeT
Hay'lHLDI
C[Jpa1i'n,06C'flU
�c. n.
Tl>:lCTOB
-
II
,,:LEHIJH
(llpaT1:oe
n.
C.
Xope;:nre,
:IeHIIH
1'O.ICTOB, aBTup
rrpe.J:CTaRmCT
HU paaBIlTIIe
MHorue
J!enrJH
JleHIIHa
I1HTepeCHofi
cBoetl.
To.1CTon,
II ueHHoi1
CTaTbe
paGOTLI O ;J:peBHe3I
TO B.1l1HHIIe,
muwe
3Hal,O}IdT
C ,J:rynnIll
npmIoti
MorF
IICTopllK,um
}1UeIIIIH
OImaa.1
'lIlTHTe.IH
uapcKo11 POCClIU onpoBepraoT
6hITfJ C }CJrexo}1 ncrro.'IbSOBaITbI B 60pb6e
'iH e3!Il ::mO.llOUllOHHJ,DlII 1:0Hue JIunmIlI
COBpe}IOIIRbrx
II.
C.
JJpOHIJK.ll1eJ,
A prpreHThI
pO;J,OBO11.1e}leIIHoro.
paSBllTlIlI
rOEOrnT
CTa:lllll,
TO.1bEO Tor.~a,
TO.1C'f'OB npII:meeT,
LITO He
~rarl,cnCTCI'O-.lemIlJCI'Ol~1
rrpaI\Tmm
nco
C 1l0SlI'l'RBllCTII-
OC':JI1 He
GqOT
coneTCKIIe
- Il;J,e0.10J.'1Iert
BeTCKr)l'i :JTHOl'})ar(lJIII cyU(eCTBylOT HeKOT'lpbJe
1:0r,J:a
COIIl1a:lIICTII'll'CI,OrO
6Y.J:eT 6e3IIpe.UIe'rHoJt,
e,1TIUllTClI C pcno.IIOUIIOHII0t1
rrpaIfJ'UIwll,
a
oem
He 6y;J,e'J' HO.1, pyKOBO.:lCTBO}1TCQPlllI».
o rrpOllCxOili,1,E'HIIII KO}I:\fYJflICTJltleCI\Oru
.111HIIII OT CTpoa
SaBeTO}! HB.111eTCllHeo6xcJ;(mIOCTL
«COBeTCI,aH 9TIIlJl'pactJIlH, rOEO]lllT npoep.
.J:OC'J'IlL·HeT 3IaKCmla.lhlloro
«TeopmI,
,lemma
.leHIlHcKlDI
C npaKTrr1\oii.
OT1WJ'llT Ha BorrpOCbI, EOTopLIe S3;J:aeT Oli ~lpaETIH;a
CTpOliTeJLCTBa ConeTcr:;oro
COW3n».
COBeTCEoa 3THOrpatjmll.
olIIJl6o'IHbIG
CTpOH no
O.J;Har:;o, BailmotillIlDI
r.;rIlHCTB<l Teopnn
Be.1IJIWrO }lLIC.'lIlTe.1H.
uo:re.mlKe
ux
:=rfHOrPAtIi.I1II»
IIa.10a,eIIUE')
JJ.llTttTLI UB llpoIl3BeAeHIlll
co nSI'.IHla}II1
B
B
llPOE:IE)IM
II
CO-
C.'IPIIoJt,
:YfHOrpac!lI-'I
JlO:il0ThlY n
CO-
Hl' ;1,OCTaTI\Il.
C. Jl.
aHr .:'lo-ca 1,COIlCEIIX
II a3IOprlRaHCKIIX ::rl'HOrpaepOB II ::rrrro.'lOrOB.
He
MeRee
TpIIBUHllll
Baa,Hoe
SHa'IeRne
FmeeT
y'reHlle
JIeHnHa
IIpII pacCJIa-
HK'leHIIM B IICTOpII'1eCIW~I acneRTe.
COBeTCKlIe :JTHorpaq)I,r,
a6CTpaRTHbIX
IW[lJ~eIIUflh
rrOHHTIIH Il.le3IeHIl
C.leJUI sa
6yplKyasIIblx
II lUe}IeHHof!
yKaaaIUIHMH
.lemma,
iJTHOrpatjlOB,
C. ",l..
u36eiIw:m
ROTopbIe
paa,Ill'laeT
napOĄHYro.
,1l;eitcTBIlTe.iIblIO
Bancn
BeiReCTBe n
Bo
JTICTRqeCKoit
ABl'or
pa3J,e.leHIIH
nx
Kr.1bTypa
Po CClilI
KyJLTypbI.
nO,J,'IepRIlBaeT
JIeHIIKbIM
Ha
Ky.'Ibl'ype
HallO OT,1J,e.'IIITb
:Ill
IIap'l'uliubIH:
IIO,J.XOJJ:II pac-
OHn BOitTII B caCTUS couna-
061I~eCTBa
Ha l1epB06LITHOe
Roqa
uayIm
CTaJ,O H
paS,J:eJeHIlH,
nep-
yCTaHOB.leH-
O rrepBOÓbITIIO)!
TIIISRO}IypoBue,
FI ero
.leHIlIIbIM
Lle.lOBeKe
CBIl.J;eTe.1bcTByer
SHaRO~It.:Tse C cOOTBeTcTBylOIlleit
O 60.1bJIITe-
CtjJOpMy.JupoBaTb
C.IY'Iaen
.lemma
lIa Te~!y O p e:IJlrrrII,
IWHuerrum1
cooTseTcTByroluee
II :3BO.llOUlI II pe.lurnll.
31a.10 }JaSpaÓOTaHa.
J,aeT
HalIpaB.leHue
Te}1 60,lee,
oTpIIuaHIle
,1eIlIIHLIM
BOS}IOil,HOCTb COBeTCI,mI
'11'0
B UCC.le.J;0BaHIIlIX
8TU
06.13CTb
HayEIl
m,IBO.l.bI.
I, nOIIpocy
JIpOIICXOiK.J:eHllH ;1,aHHOrO HapOJ,a
:llaTepuaJloB.
6.1e}lbI.
91'0 HeOÓbIKHOBOHHO
npIIB:rO'leIIIJH pa:mo-
B
pe3y.lbTaTe
IIo,1y'IaeTCH
paaBllTHlI.
pa3peIllaOTClI
'JaHre
II.lII
rrO.leaTIbI
OIBel'
Ha Borrpoc
.1y'llITb,
IIlICMIeHTIble
TeJI
UCTO'IHllKn,
Ha }IOnO,
,:rajT,e 13 C:IY'Ja e
COBlIaJelIJlH
llpoG.1e}[bI
8THOl'e He:Ja,
1\a1\ lIlU
][0310rae'1'
HaJI E.pa:-lpellleRIlIl
:maHIllI}!U
Toro
II
BCe ale
Ha]10.la
B
JpeBIIOe'l'j[
na-
(COBpC}leHHOro
:luKa.1JlSillUlll
C.IJlJUEO}I lIla.10 .l..IIT pellleHlllf
He
Ollpe.J;e.leHue
Ha 311l0rO Óo.1blTIe
CBll31l 3ICili.lY
n.-m 111101'0COR]1e3IeHII01'O HapO.J:a (n:lIT rpylIllLI
eyll(eCTBOBaBlli'.'rO
~IOif\IIO IIO-
OÓJlTa:r. ~Ieil;,lY
lla3BaIlllii
eE~ nOHlDWe}1.
BOllpOca
O'IeHb
IIIlCJ,~leHnOCTn lla3BaHIIe
II .1,pOBHero) II a6CO:llOTIlo1'1 IIpaBn.1bHOCTIll'ClJrpat()]['IecT,oit
:)'I'oro
npo-
I1C'lepllhlBarolliIlll
[';1,e OH nepBOH;l'ra.1hlIO
IIO,IHoro
Ha
BOJJpOC 8HTO-
XOTlI Ollll
c'IllTaroT, 'ITO Hau60.1et·
O nl)()IICXOili;~eHrlIl Rar:;orO-HIl6y;J,b
yI,a3alIue
npo-
Bcoro
O;1,HOC'l'OpOJIHeepClIIeIIlle
p33bICEH13 B ;(pE'BneM na3[HTIIlme
])()].a n:lll
II
lI%1l\OBe.1,'leCEIlX
IlpIlTepllU,
na. OCIIOBaHIlIl ROTOpblX pa:-lpernaeTclI
l'eue:'la,
ue llB.1HIOl'CH paBHOUeHHbJJm.
HIll pOIW UCfl0.1b3YlOTC}I.IIcTopmm
COjf.•a-
I\
rrO;J,XO,J:llTUHa'] e,
OCHOBaf1I1Il J],onCTopll'IeCTHIX, aHTpOlIO:IOrU'Iecrmx
(it ~'TO C.1~-traeTCH pe,ll,O) -
pas.111'IHbIX ll.J,ea.IUCTlIQecRrtx
HalliH
IICTO'IHTllWB II BCOC'l'OpOHllero y'reTa
;10HHIO B 60.1LIlIHHCTne
HamreHee
cpaBHIITe:IbHO
Hali'rrr
"
6.10}la
II ll.lexaHOB.
SUTeM Baa"HOCTL npOBe,'l.e1IHOro
n TO Bpe~l}[,
paTypott.
BbIcEaBLIBaHulI
MorJ'T
CnpaBe,1;:rrrBOCTL 9Toru
apy;J;IIUIlU ,1eullfr<l
relIe:mca
3IOiTieT HOXBaCTO-
:'J.'le3HJHTLI OT 9:re~IeHTOB CBIJ;J;eTO.1bCTBYIOlJIHXO He-
B TO}I Cm,ICJIe,
e II 11 e)
113 :1 O iI,
'J' 1: O O
B 9THOfPAiJllIH»
lIosHaTb
9THoreHes
OT;1,e.1Lllf,TX Hapo,'(OB Tpy,J,HaH 3a.J:a'Ia. Burro.llIllT!>
ee łHeBo:nIO;J.;HO 6ea
oGpaslldilllIIX
napOJ,HaH
nepB06LITIIOrO
9THorpaepu31
.n;etic rBwre.lLHO
OTC'J'U,10CTII.
B06bITHyIO Eo~nIpIY.
CrOlI.1a elUe
;J,BC RpbTypLI:
FI ;J.pyryro -
Bce~I BOrrpOCa}I lra.n;o rrpFDIeHllTb
c~laTpRBaTb
erue
I\aiT,);OrO HupOJ;a
rOBOpl1.l, '11'0 B Kail,,1,oll napOJ,Holt
Ae~IOI\paTII'IeCRlle
molt
Ry.'IbType
rocnO;J,CTBflOIllYIO
TaRlIMIl ąUMlL'II1HMII, Rar:; qepHhlllIeBcIwrt
JleHnH
Horo
B
Or!llIUII<UbUylO,
P fi
(l-t
C'IIłTalOT
lloCTapae:llClI
.;TeRIm
«BOIIPUC :iTHOrEHEiH
-
C006J1LHOC'1'11rrOIIH'l'Hlnrrr HeliC'rOplI'Ie-
CI{D311I.
O;J,Hy-
TOKAPEB
Ha-
lIapO;~OB)
(c.laBHHe-BeH("~bT-HeBpbl-'ł~·BallJl1-
�r) Olrape-llK\''l'bl,l\ypllRaHe).
•
J.
HO OHO YRa3blBae'I'
BanTle
::ho
1'O.1bliO uanpaB.leHIle,
nCTOplll.JeCKHX CBHsei1
paspelIIeHlllO
onpe;J:e.leHlle
Jlp06:Ie~lbl
AH'l'pon0.10rUll
no
JlallnOrO
EOTopmry
napo;.a,
II
(I\'
il;J:e'l' ncc.leil,O-
}Ia.'JO Cll()co6cTllyer
1. B
8THoreHesa.
;l,OCTaBJller
ropa3,J,O
60.'Ibll'e
~IaTepltaJJa.
peaJbHbIe
rpaumo
ero
llCTOpn'leCI\Ile
PacoBhlti:
II 110;'CTBO no RpOBII,
O}.l,HaKO ;J,aiKe TO'[I-lblli: aHa.'IIlil
pe3y:lbTa'I'On
reHcsa.
He )Ior:"l'
lICTOpll'IeCKUe
II
nplIBCCTn
yBepellIlOCl'b
K BblHcneHlIIO
HaTypbl,
IlCTOl.JHIUm .ll.a10T nOIl5lTlle
JIIle.ll
IIX, lllllMn-
06.lJaCTe ft.
Ho
a
;'l't'HO-
TaR
liaR
,lOIICTOpWleCKIIfl
'IElHnIl clTIIOI'encsa O'leJJh ne3Ha'lHTC';lhHa.
,J,YIOllUle BonpOCbT:
npmm;J:JICiKa.1ll
,lU
liacaeTCH
JIllllrBIlcTIIEa
np06.lJe;lIhl
OH ue )~aeT OTBeTa Ha CJleiJ,OIlCTopU'IeClme
lraMHTHIlIUI,
B Han60JILUIei"1 CTerrCHII npH6.IHilmeT
TaK KaKH3hIK
c
npOllCXOlKlI:eUrre)1 Hapo;.a.
Ha1ITWBbIe
rpaHllUbI
C rpaHlIlI,lL;l1l1 HaUIIOHaJlbHOCTlI. KpoMe Toro H3bIROM He nCtlepUbIBaeTCH
xapaKTcprrCTIlRa
HapOjl,a. HapolI:
06Jla';J;aeT ;lIHornMII o'r.1IT'Ill~e.'lbHb1Mll
'lepTa~Ill,
IIpe.ll.CTaB.meT CJIoamI.It'l IWMrr:leHC .ncTOpU'leCKll 0~~a30~aBnrUXCH CBOtlCTB IT oc06eHIIocTell
MaTepna.IbHotl
II JlyXOBROt!. l.J ,IhTJ pT.1.
110lIHTb rrpOHCXOil\,leHUe HapO,la cBoncTBlL II ollpe;J,c:rU'l'l,
l1O,lTmlY
RaYRa.
u 111e
II3Y'HlIoll~all
ux:
reReanc
:1'1'0 3Ha'lIIT
06'HcnIlTL
Bce cro
II pa3BIlTlle.
O CO 6
e
H H O CT II
RaR
O'1'Je.lbIlblX Ha-
PO~OB; ~1O'j[{eT J;aTb HaIl60,lJee
IIC'leprrbIsaIOIHUl1. OT~eT II p 3~PIUnTh
Bonpoc
3THoreHe3a
Ii:1jK,J,oro Hapo;w·
TO.l bliO (1rHOI pa(11I1ll, B . re3HO)I
ROHTaRTe II COTpy,J,Hll'leCTBC C IIlILnlll
BbIlne,
HaYI{3~lfl, O liOTOphlX pe']b
Ohl.la
)roaie r BbIllO.IHIlTL ::rry 8it,J,a'lY. OTphIB OT HIIX rrpllBO,J,lIT H_rrplJH-
UllIlm~,IbHbnI
OIllIl6K~nl rpe6HeponcRoit
11[[,0.1.1.1,a InICIIHO .'-
TpUBaHIlIO Tiy.ILTypJ,I n OTpł,1Bl' 01' lIapo1.a.
K paCC}Ia-
C. J!.
rrepe,'.\e.'IaX
CllCTeMa:llll I\y:n;l'ypbl.
Ky.1bTyp,
nrpaIOT
:~allHoi1
IIO,J, B.1I1H-
Ul'c:re,'l,OBaIlJJH,
60.1LlIIyIO pO.lb TeOpeTJI-
8BO.1lIOll1lI1.OHU BOC<:03;(3IOTyC.10BrW, B IWTOpblX
<!lop;lrnpOBa:mCb,
aIHarOHII3);[I,1
rpynlI,
IIO:-lHO.lll11nO:IHaBaTb qlaK-
II corpy;'l,HIl'IeCTBO
COTBOpllllJ,HX :rn60
B,'laro.'l:apn
ce.1el{UHIl
IT
LI ,le5lTe.U,-
HOClllI(ł!X paaIIo06pa:mble
3TIDl lICC.1e;~OBaH)JllMMOjKHOn03Han,
acemIlI.'IHllllro
II3.'J,e:url1,
llepeMeHbl
n03lIaTb
rrOCJIe,il.HIIx.·
B
II .3,'.\eCb BLlle:rHIOl'CH tilaRTOpbl,
cneTe
:i'I'arrbI
BbllJJeyrms3IIIIL1X
salDlCTBOBaHIIH
Ry,1h-
Ollpe;J:e.l:.llIOIUlle CROpOCTb, lIHTeH-
CIlBHoeTh II rrpOTHa.;eHROCT.L rrepeHomeHIIll
llCCJle;WBaHIJti
CTOIBloCl'ett, BLI3hlrrOCTerreHRhle
IIcc:re,ZI:oBaHHli: Mbl Bll.'l,HM ,HOT lIIeXaHU3)1 pIlTMa
CTOIIMocTef!. Ha
ąlOHC 8TlIX
BBJI,Hbl OC06eJlHO .\lCHO HaCTO}III(Ue (jJyIIKUIIll mlJle.nlit
łlHJ(HBII.'J,y3JII,HbIX H:III IWJI:reR'I'lIBHblX II 06lIIIIe (1JyHInulll 3311MCTBOBaHłlIT
.,
},
J
,J,aHfIoro 1I33;eJIIH (HalIpU:llep
HOBoro llHcl'pyMeHTa
rrpO,lyKUIIII, J(oToporo
BOSIIHKIIOBeHUC BJIIIITeT R.fl. CJICTeMy 3EoHmIH'lecKyro,
UHa,IbHyIO,
CTOlllllOCTIl pa3IIooópaaHbIe
HesaBllClIMO
OT TeopeTII'ICCKoru
Boro
xO;~\JnCTBa couna:rnc.'rL'I'leCKoro.
rrpOll,eCCbI,
lDleIOIUIIC
Mecro
3Ra'leHlIH
}~al'b OCROBy .J;.IH Bo:mrn{HOBeIlIIH
BbIX
2. C O C T
C.1
Y
O ITH II
e
2.
pa3HbIx
lIX rrO:~RaHllll
pal(IlOHa:U,1l11X
Ry,lbTypIlLIX
IlCTiOTOpblX HB,lClurti
'II C C .'1 e .1 O B 3 H II tI,
li Y :1 b T Y p.
O C H OR Il 3 IT
TlacaIOmyIOcH
J;eC51TROB .1eT. O Ha r.'Ia BIIJ,Dl 06pa30;ll
EBpOTIb1 n:IlI
HapO),oB.
eBpOIle(rChoro
I\PO)I8
Toro
I';
IlIIi:1.1
)lOr~"r
KIaHOB,
II C03.'1,aSaHIIll IlO-
a C a 10 lU
II C X O
II a fi II S y'I e H Il bI e a B T O ]l 0)1.
OCROBIlyIO .111TepaTypy,
lIbE
npn
Il.IaIlO-
CIIOH'I'allHLlp.
JlettcTBIlTe.1I,HOCTeJ1.
H O B e H II H
.IT: B a
CTO.IhHOBeHlIH
::rrll Kra-
B c.ly'Jae
IWHIlperHble,
.J;epeBHII fI ropoIa),
,ZI:.'IHSajl,epiKKU .11160 yerwpeJTlIH
ncc.1eJI,OSaIIWI
oco6eHIIO
UTali
B c.1Y'lae
co-
opraIIll3aUIIIO
n IIp.),
;'I,eIOT 60.lJ111rel1 ueIIHOCTbIO rrpaKTl1tleCIWlI,
C'I'OrHlOCTeI1 (HRIlplDrep
II H O :1T R O r p a til II IT II TO.1bRO 3THorpa<!)flH,
:1T IlIl '] e C K II e
rrpuuece
3aITMCTBOBaHIIlI
paspe-
'IaCTO He COBlIaJl,aroT
qlasax
npe;J, InpeJ,e:mIOllIUe
BalOluue
5l~Jl}1e'ICH ca~IOn BajIiIIO~
n3 3THII'leCIWX 'lep'r. O;J:HaIW II :)'1'0'1'IICTo'mnR, oe3 rrpIlB.le'leHIUI IIHhIX,
He lIB.1HeTCH ,lI.OCTaTO'lHhUL l1ponCXOlK,'IeRHC H3hIRa He 'I'OiKJl,eC'l'BeHIIO
cTo.'IKnOneHlIrt
TOpbl 'I'Op~ro3HIII,IIe IIJIII yCKopmollluc
'fypbT
naeH
liY.1bT~'pbl
:,mO.lIOlIIlIl,
MeXalIłl3M.L1 ;~ł!1J(~Y31m OT)I,eJIJ>HhIXIJ3}~e.1Ilt'1FI60 llX EO:I1II.leRCOB II (1)aR-
HapO,J.b1 6.1II31\He IlO EpOlll1 H.IU '.lpR,lI.ble.
;iTHoreHC3a,
Pa:mllTIIe
HlsanrrclDlOl1
iJ,eitcTuyrOIIl,llX - n
CTO.1IHIOBeHIIITC )r,pyrID[JJ
KOM!I.1IeKebl CToIlMocTeti.
nilY-
Ha ;I,aHłlOn TeppHTopUH,
O]lIO~IY Hapoll,Y n.nn
.ml Ha Teppl1'i'oplIll,
r,ZI:e naxop;lDI na}UI'I'HIIKll O,Il,HO-
pO)l,HOtt Ry.1hTypbl,
C,Uro6bl1'HOti,
HOCTU 3THIl'IeCRIlX
'l'OJlhRO
nOMOlllb upn
a a )1 e 'l a II lllL
rrocpe,J,CTnO)I
:)TII CXOJI{.'J,eHllHli pa3HIllIbl
TOpbl,
APFa
C;IeHmOll~H.e ilpyr
~IHOrI1M, 06UTa,III
illeBllIO
Ma'replIa.'l
II T e.l h]f J,l e
C n03IOIUbIO Cll.I,
B IIOCTeneRJltIX
O npOHllKilOBeHIlll
He RapO,Il,a, ImO.lHC nOHHTIIO, 'ITO ero
113.10 jIi e H II e)
tfecI,yIO II rrpaliTIltlecKYro.
B TeOpl:\[O Ky:rL'rypLl uHlI BHOO]T YTBeJllli,'.\eRIIe 06)J~ux n ClIellH~) ll'leCElIx OC06eRHQCTeli orrpe.:J,e.IeJIHhlX Ry .1I',T~'p,
Ky.lbTyp Ha onpD)J;c:reIIIlyro '1'CppU'I'OpHlO, 06 01'lIOmeHIIHX, RO~~'~pble CBlI~
3blBaIOT )leiliil,Y c060n l{y.;n;rypbI coce.ll.HlIX U Jl,aflie 60.1ee OI;ra.1elIllblX
I{Y.l[bTyphI,
p a T Ii O e
6) IIOCpe,lCTBO)1 :~amlCTBOBaHllH QYil\llX cTomIOcTe(r
EaC3IOllIueCH
B IlpaBII..lbHOC·I'II
llpo6.'lCMI:I
Yn
BOSRllltaIOIIlei1
9'1'0'1' aR~l.1118 OTpaa;aeT
CHH3II MCfK;J,yIIapo,J,allIH, e)lerneRlle
CT
rrpOfICXO,'.\IIT: a)
aHU.1Ila KUl, 6b1 YCTUHaBJlIIBaeT (11I1311'leeR1lI1COLTaB ;.aHlJOit HapOIHOCTH
I1 :)~le)leHT1I, liS' ROTOpblX r.10iKn.'(OCb Hac:e.1eHue.
łlr~ThTrp
crOOlRHOBEHlIE
MOilieT 6LJ1'b lIpaBll.lhHbDI,
,.
Te)ILI
[l X C II
C T O ,l li-
c LI T :- a II II H.
"\BTOp xapnKTepU:-lye1'
:<ieCb
:la nOC.1eJHIIX lIeCRO.1Ll\llX
Raca l'TOl
npOllCXOjli,J,eHlIH C
<lBTOp rOBopIlT
J: II a II
crO,lI;uoneUD II KJ.'IhT~'p
1i:"lLTypamr
TICpnoGI,lT-
06 ueHOBIIO(1 C'llTymUllI
11('-
---..
�696
XO;:J.HhIXHI).llJiteHn.l1,
B.1He)!Ue
IiO'l'Ophle
CllCTe)la)1J[
1\y.lhTypI{J,]X
~'[la ce.la
Ey.lhTypLI
JW)IIl.leEea)JIl
CTOlIJlOCTel:i, Cm13aHHhle
B.1HIOll(JDIlJ O;:J.Hy It Ty il\e
I;pLl
3a1;.1IOLJaIOT B cr0e
CiT.1e.1LIlI,DIll 8THIl'leCI;mm
uap0;:J.HYIO
II Ey.1bTYIHt ropO.la).
C KmCCa)1ll
0611IeC'l'BeHHOCTb
)ICil;;:J.y BblIIIeYKa3aHHLnm
C[JCTe)!a)!Il
CTOm[OCTeu.
BLlIue
np06:1E')[hI
HB.lmOTCa
BeHII}! I\y.1I,TypbJ
l"pal[lll'JC(;KTI
unOHHoli
;rna
pO;J.a. IIOC1\:'JHlIll
BTOpOrt
ce.m
Ha
Tpy.l,
naCa10IlITJllCH
if)oHe
B partoHe
I;im
ee
B
HacalO11.(JJUCH CTO.TRHO-
J.\la.'IOHOJbCKIl,
no
OlIepl',J,lI
Tpa;J,nro-
Ha IIIRpOKllC TeppllTOplla.lhHhle
TelJeHIIIJ
Tplllll..(aTl1
CTapaeTCII
yXBaTllTL
:KperrOCTIlll'leC1iIDI
OÓHapYil\TJBaTh
3THO-
IIllBe.1J1pOBamUI
JIeT
BCerO
3'l'afIhI 3BOJUOIITll1nCl1e3aHJJlI Tpa,J:ITIIUOlIIIOi1 ce.lbCIwfi
npO;:J."yI;Ta yCJIOIJllfi co:uaHHhlX
paeTCH
YIW3aHI{LIe
CTo.1KHOBeHIUI C KyJILTypOl'i
OJITJpa10IIUlticH
nCC.Te.:.(OB::tHIHl, I1MCIOllUIe )leCTO
06pa30)1
B
.:m60
X03.fJO:CTBeIIHOI1 II iT;HBOTlIOBO;:J.CIWIT
B I\,apnaTax
no.1bCI\UX,
Ky:IhTypU
nn l)Uhle
l\y.1LTypa31Il
)IeXaH1I3MbI
]lel..(llJIOBUHHhIX Cl'OmIOCTeJ"(, npe,J,CTaB.llU1
'l.'1I-
l(y.'1LTyphI,
CTpOC~r. OH CTa-
cec1CEIIIIU II rrcpellIeHLI
06ruecTBeIlIlbIe
(jlylIKUJlll
nc-
C::rC);OBaHHb1X TIjJoueCCOB.
Tc)JOl'i
lIaCTOlllllero
2I:01\,la;:J.aHB.'lllCTCH Tpy,J: nCpBhJrt,
CTO.IKHOBeHllH Ey.IJ.'1 ypbI
2,
TImOR
arpapHblx:
X03HiicTneHHOH
IOilmoro
(n03HIIRiIIOIUCti.
II ceBepHoro)
Ił
3. It
I,uculOlunJ:icH
li3 CI\pell.(eHlllI
iI\IlBOTHOBO,J,CI\Otl ny"lb-
l
-ł'
- J
l
'J
I
I
TaI;;I;e
ypOBHC~[
Topnel"!
ceBopHLle
nwrax,
pleIlhUla.1CH
no
IlOBo;ry
H C'1'pon naTpJHIOHua:rbHLlrt.
(Im In',
IIIJIBa:I
BI\.'IlO'ICHllII RpeCTLHHCRoro
8'1'0 o;J,IlaKo B He1ioTopol"1 Mcpe
I\FILTYP
B RapnaTax,
Ha6:uo.J;eHHIO
TplD!OHlla.lhHon,
OCTaeTCH BIle HalKInJa
Ha
nOTmI
'IeCKU)I (I)Op)mpOBaIIJlrI
npOTail\CIlJlll
B I\amlTa:rIłCTll'leCI\O)I,
U, HaKOHcn,
COUlla.UJCTJ1'ICCl\OrO CTpOH.
8TOT
UCC.TC,J:Ol3nUHbIXHB.leIIIIfr,
Heceon.
XpOHo.l0rU1ICCKilH
Ca)!aH
mllpOI\aH
E
pn,'ly
cj1aIiT II03BOJHf:'1'
1l0Il$[T}, )le-
'IC)! Ha6.TIO,J:aUlle COBpe IleIlJIbIX
ueHOBa Tppa
Bcex
:ry'lHIC
B03HU:KUIIIIH
;1,0
CllX
npo-
lICTO'IHllIW)I
jHl'ICC[\IlX,
l'eppllTOpll
Tpy;:J.n HB.IH.lllCb -
.1IlHrBJJCTll'IeCI\JJX,
II Ba.I1\'U10n,
Ce)lUrpUa
II I\apllaT
TlI'leClme nCC.Te,l,OBall11H Tepp:JTOplIn.'IEHL1e
HOC.W BTOpOf!. )IIIPOBOf!. lloiiHLT.
B
HeKoTophlX
OT ~raTepJIn.TOB IIC'1'O-
(1'.laBlfbDJ
OÓp(30)[
Boc IOlIHbJX) -
aBTopa,
U3
CTJCTe~Ja-
npO.lo.liIiat')ILIC
'JaKa;e
B
)IIJrpaUlIII
Ollllpan
Om!
TpaIIe-
npu6'::HliłlaTOTCH
TO )ICCTO lIX pa:qcćlHIOT
mmUJ,
paarmc
I13 rop
opraHIl3illllW
CBlł811 C TE'ppIl-
Ha .1eCHI,le HIIBIIHL1
OÓlIltJC'l'BeHHaH (y
3e-
.upyrOlWIH3Lm, xa-
Bpei\ICHrI
pai10Hax
nac:r6111l.(ett,
II
B03HUI\aIOT
IwoTllm,ł
BaalDIHhle
B03HIlRae'l'
:reca
.J;.:JlI
aHTarOlIl1rrpoTIIBo-
pa3IIlll(hI
n c.llCTC)1e CTOIDJOC'I'II,
Hera:l'llBHhTe
oJl,enI\JI.
Ha
Heral'll
npOTIlI3HIJIia.
l! 60pb6hl
lDIOCTei1, 1\OTOpLlrt C Tt''lelIlIe)1
HOBon K~-.ThTYPHOI1 rj10pm,I.
e
Jl H T
B)leCTe
nece eO,J:eI1CTBn H, IlIrre1'paUlI
;:lTIIX 0611[eCTB na(;.'J'ymecl\oro
l[loHe
BJJOrO K.laCCU([HlI..(upoBauIIH
B03lfl1I{aCT
conpUIWCIIOBeHIlH
.t. II]l o II e c C bl
lI[eT
paf!.oIIaM
I\iltJ(~CTBcmlble
~IIIl[lhl C itII01jle030)1
][ O B O i1 1\ ~-.1 T Y P bl.
I;yJbTypaMII
3a
Ii HualC paWtMOjT;CHIIbDI
TpaJ,I1 UllOHHhlO BOCJIO)IllJJa HIlli 60pL6bI,
Bpara,
Te-
COHpllKOCHO-
I;OTOpOl'O OCHOBOlr HB.IHIOTCH I;pmle
B3amJHOrO,
B
rrpoHB.'IHCT cBoli rrepBO-
OCHOBOti nepBoro
CB1I3ilHHaH e rpa6CiKeii.
CTIILJeCI\Oe CooTHollIeulIe,
BbI3LIBaIOJI(llC
Ky.'lh'l'ypa
Bl'l'e.
l' ,J,06I)IBaHIIIO nOELlX TeppIlTopmwl
JIo.Toa;HocTciJ:nHTepeeoB
qUIIRTOB
17.
B
CTOpOHJ,1 :)J(crralIerur
paCIlIIIpeHIIII
;r:eHTe.'JhHOCTJl .::nOJ,ell
RrI,1a Ry.'ILl'yphl.
EOHf[J.llJR'l'OB ,\fE'il\J,y BblllleynoMlIHYTLD(lJ
e'IpmJJle:me
C ,1.pyl'Oit
pa31Ihle
~'J1'l1 Ry.::ILTypf,1 CyH(CCTByIO'l' rrapa.'l.'IeJJ.LHO.
JJaCTylllecKaa
elUe
).(0.1II1I II BblCOIOIX rop),
cmCll::roaTallHOHHofl
npC,'.(CTaB.lmOT ,lna
XapaI{Tep
BeHRH R nepublx
npOl~ecc
He3a13Hcmro
CTpOlI II 1l,'.(eo-
cIlTyaHJJll,
Tpa;UllUlII.
J,OÓhlBam!\1
JlacTymcCIwe
cHlnl
He KOTOporo
HIliKaIOII(lfe
CpilBHJITe,'IblIblX
c
II il CRB3Il
HOp
CTO.11)HOBeHIJH l.\y.lbTYp.
Ha
B npOTIIBOIIO:IOiKHOCTII ;~O r.Ty6oI\llX
IIaeKO.n,IiO uaBeCTHO aBTOp)' uce.IC;:I,OBflHHhlX C.l)"laeB
CHoc06
B.Ta,l,eJOT :iTII ;:J.Be
B TO BPC)IH UHJ,llBU.J;ya.l1,HOC ceMellCTBO II 06Il.(eCTBeHlIOCTh
06pa60TInI
n
0611~eCTBCHHO-3I;OIImIII-
B COBpe)ICHHOii 3IIoxe
KOTOrH,Dm
II R'I H:rOUllIeCHI10CIlTe.1l1mr :~TllX Iiy.1LTyp,
KOTopb1e II3)IellHIOTCH 6auro;:J.apa
ypaBHoBe-
UpU;J,BOpHOit B:raCT!:[ II nOk
l'
ABe 3TII r;y.:wryphl
JICpEOHalHl.'1}'HO :lflHIIl\I<IlOT ;r:Ba pa3Hb1e I'eorpa<!JIJlleCKlIC paJioHbl
(.J;H<1,J,O.lIlH II l\IeHhlUJ1e CI\JlOlTbl lIpn1'O;:J.Hble ,JI,.lII
HKIH.TllCb
HCCI\O.lLRUX BeKOB B 3IJOXe ua-
II
Bhlllley1\a:],UlIIblX 1\y.1LTYP,
,lOUI,IBaHflH IIllTaTe.TLHLIX
rmIlIHiUl,
y TLIX pOJ,onalI CIlCTC~Ia llaTpUapxa.lbHalI),
paKTej) C'l'pOII'I'E'.lbCTBa, o;~e([qa Jl 06paSl.(LI IKH3JUr.
naCe..'IeHIIlI
lITO pHJ npOllCCCOD, B03HUKHyBIUllX B CJlylIaC CTo,;rr\HOBCJIHlI
1aCTCH
xnHn:nl
OTHOllJCllHH B Rap-
nCTO'lHrtKII,
II lOif\IfbJC :31DIOfi), Jlpyran
)I.TCle.Tbl(eB
Y III C 1\ a II
e p B hl e c 0-
II n C T
H.
lIX OCHOBe 06ruecTUeIJIIb1e
TeXHlILJeCKOrO pa3Bn'I'I1H.
UHueKIIe
II
e II J]
II K O C jJ O E
H T a r O II II C T II 'I e C 1\ IT e II p O U e C C hl. ABTOp
IICI\:fIO'H1TeJbHO
06paBm1:
Ha'Hl:ILHbU't
C11.1, (j)l)pm1pYIOIl~lIX I\y.TbTypIIbIC
o li P
naXO,J,IITCH B 0,J:lloi1 IT TOrr il;e 06IlJeCTJlellIHill
)IIlCCllU Ry.JLTypLI
crrOH-
TaIJTIbIl~! pa3bIrpLIIIl
A
C
,TOrll'JCC1me CnCTE')Ihf. OGluecTHil,
IW'rOpOJ"! )ICPC MCllLlIIIJrt
'ITO
3 e )1 .1 e ;J,e :1 L 'I e C Ii a a
CpC,J:<'TB, IfX ;mep1'eTll'leCI;lle
B03HnIiaJOIl{TIe na
lIeHile
TI01'O)ly,
a
ąJ a 3 II C e
Iiy,ThTypU,
HBllB IH'-
HJITCpCC,
YP
CTapae'l'CH peI\OHCTpYIIjlOBaTh OCHOBHLIC'lepTbl
llO,l'lep1\IlB,UI crreUlla:lbHO CIICTe)Iy npolyI;HHII.
TypLI Ha BMl.UCYI<U3aHHon Teppll'fOpIIU,
EOTOpOll perrpe3CHTaRTaml
:UICT, c if). Bcmt HO)Ia,J,hI. BhIlJIeyRasaHIlbIll
C.TyllaJ't npe)I;c'l'allJllCT
TeOpeTJllJCCI;m1
Y .T L T
'I it .T J, II 0)1
r.1aBHh'M
r.TaBHLnI
60:11:e
a
U P II I\ O C H O B C II n II.
n]JE'lCTa-
TOiI;e OCHOBHLle
BK.Ta;:J.I))I aBTopa
'l'py}l,a: uepmu1
B II
(Tj)aJ,lllUlOHHaH
ABTOp aHa.1II3npyeT
TlI 1lI.I CUnpJlIWCHOBeHIHI
l\y.TF;r~·pHbIX
Ilpe;:J.CTa-
II pa3HOo6pa3HLDIlI
I'
Jl
<I UlI
Tpa);III.(UOHHI,le
c06CTBeIIJI1,\X
cTomroc,'reti
)IHO!'OneKOBbIJj
oH
C rrpoueccnml
CTpe)IIlTCa
II hl \:'.
Ho
ÓOphÓhl
1\OIICTC-
n lfO-
,lUa,le1\TJllIeCI\lIll
npoTuBorro.ToifiHblX
Bpe~1eHH
:nnx
CTOlnIOCTeu
Ra'leeTB
l;
eTO-
COTBOjWHJlIO
:3 H li Ii II O B t' H II \:'
B03HIJ[iaeT
npo-
U, [;0'1'0]101'0 IIex 0;1,0)1 HH.llIeTCH coe )Ill! e Hl! e
11 :W)I.H~.l,e:rL'Je(KOI'O B O:U[O HC'-Ioe e TO'II;1l
�6g8
699
:lpeHllll
l'y.lbTypHbIX
B:.laIDIOOrHomeHHit.
.UlaCH rOl:!apOOÓ~lell,
OlIaparolu;uticlI
TOBKll HUU(U. Cpe.l,ll
(pa£nOpOB
nepexo.~
Hm1il,J;OB B aoce.1eRBe
:3eM.le,J;eJlh'leCKoro
a)
1l0BOJ.Y:
npou;ecra
ClICre)1
CaMhD1 r.laBHbm
U KmlÓIUIaIl;l.lH X03Hrkma
IIOc.leJ,Hee
HBaaro-
llB.1fleTCH
i1iUBOTIIOBO,];CRO-
HB.IelIIIe
npon30m:ro
no
pOCTa £'U.l:IlIeCTBa i1iUTe.1ett U HeJ;OCTaTKa HOBblX TeppH'l'OpIlll
;).
cTymecKllx
mICTOHIU, Haam~m
TunamI
rrucTy meCKoro
OXOTHIlUa)
Je.lblfeCKHX
Bo;mIlKa.1fI
iHlcTymecKlIx
X0311/tCTB
13 cJlyl.fae
cóoplIJUa
HOBhlX paJ1oHoB,
noce.1KOB
Ha
cyIlpyrrwcRoli
Hm!
'leTbl
Bj no-
T<'PPI1T01Hlll
3aHlI'rUll
:W~IJIe-
9TffM 06paSOllI B03HIIIHl10'l' qWpllILJ COBlleCTHOJ1nUl:mll.
CROrO
KOTOpbIlt
B03HlIRITyJl
HUCe.leIIHll
C TIaCTYllIeCIW~I,
rra'l'pIDroHua.lblIoro
TaJlJIC'J'H'feCHOro
naC'I'YlIIeCKlle
IIepllO;I,a
li ClI18JUanlIbIe.
YTElep:rI1Th T!l1I RUToropIlII
cTyllle{mott
Ky.JhTyphI
rrpaBO,
HaoóopOT
Cl'pTlp~·IOII.(llX ClIlemaHHbIe
yC'l'pOliC'I'BO ,'l,.JIT
;). ~[ e X a II II :3 ~l
it.
II
e T B O B a II uli.
)IIlPOB,UIl
calOllwe
po6
.'1
e
ABTOp
l\y.lhTypHblC
}eoprm
~f
a
1I0ce.1I\:nm
7.
TeH,J:eHUlllI
OIInpa.IOIIl,IleCJJ
RaIII1-
BBe;r.eHHbIM IIOC,le BTOpoii
B3anMOTHomeHII/i
HC'leaaIOT
HOBI,le (l)()p~lbI
lImpOBOrr BOnHLI
BLlpaBHUBalOTClI
pe3y.'IhTilTOł!
c
ąlOpJIlIpyIO-
npOlllhIlluen-
;IiIIflHII
npouece
OÓHlDlalO'J' 0'1'-
HO BO
)IOiIl.lY nupo.'{aJlH
60.Tbllloro
npe.J:ycMOTpCTb
c'rpOe;\1
paCIlpocTpaIlcHIul
fie 1'0.111\0 y Hac,
pa311lulw
ca~lOro
OÓIl(e-
II .l'y.lJhTypnl>Ie
B CBJI311 C COlllla.mCl'II'JeCKIB!
I1łITerpaUllIJ,
no-
B nCTOpllTI flClIlHO],O
He.ThaH.
ll'a3u.ltnp
/70Óp060.76CIiU
;fiH3HH; XY1I,OlIWI'H'IeCIWe,
IlpllMepOB,
113
n.T.1IO-
JICTOPIIII
'repea
II
TEJIErn
(It
aUTOp Mei£'JY UpOl.flllll
P a T Ii O e
B
3AIIP5D-KKH
II 3.10 iii e Ill!
EBPOm:
e)
IIaXOl'HyIO
B
;(aBHhIe
BpC)IeHa
'UIHy.łU ABa. BOem
IIf'pBoHa.'la:JLHO
ABe
e.l e 1\ H 11 II
fl a II M-
HOCTII, naXO:llllnetltH
(lÓC~pIITh Te :).Jt')ICHTl.l, HOTOjYble (iJOp-
Te.leru
Talw/t
CTHX IOro-3aIla,l,HOIl
,1,UHHLle Ra-
Cl'OIUIOCTel1 Hil rpOHe CTO.ltiIIOneHlIH Ry:n,Typ,
;-le~l.1e,l,e:Ih'leCr'IUIlI
Ha
CUa3.lI
TCXIHII\Il paÓOThI B.1TlHeT na
pa3IITlIU>l
CTpOH'rC:lbCTBO,
lIIy:lllI{a;
C
[fpom.l0ro,
BbllUeyllU)IHHyThIC
n
IIOBI,IX uellTp
coelT1HHCT 0611(eeTBeHHocTb
Mupa.
C'T O II-
II
BJ IUJIIIIll
n311Il:'IIeIllIm!
:\IecTHbTe
COOTHomeHlIll
TColery
O C T II
HOI\OTOphlX C.1Y'l <tliX eIue
pa3UIl'l'IlH.
HOUbm
B03HIlI,HoBcHue
COOTIIOlueHlle.
ROToporo
nace.leHHe)1
)ICiliJ.Y
CTCIIeHII OCTaJlIICL. alIn
allTarOIHICTII 'leCI,lIe
IlO.l'IllllHlOTCH
CTpa.Hax
pa3HIIllhl
B HeIioTopoti.
JlO.'l,C03IraTe.lbHO .
I1\(~llCH HOBOn liy.lhTYp0ti..
Beex
O'le-
a .111 3)1. He B3l1pa51 Ha rrpU;(0.1iIiIlTC:lhllhIC
2I,eJILHhle R.lJaCChI oUluecTBeIlllocTll.
rrpo-
IIp06.1e)fa
0611ieCrneHHoe:
06pa3UI,I
CTa,'i oBeu
Y
nepBOlla'ra:rhHhIe
HOBenmue
COOTHomeHIlH
lJecrmn.
I\OH'rpaCTOBJ>IX f:l.B.WHIdl:. B
mapa,
O,l,eiKJ,a;
H hl it J.
MOil\110 naó.uo.:r,aTL
XOTH 1II0)l,eT 6bITh
yCJlOBIIH.
II IIX ce.lel'UIIH.
HOHell
B CTO-
ABTOp OOl·YiliJ.ileT .1,13aOCIIOBHbIX TlIlIa COIIpllKOCHoneHT1H I'y.l},'!'yp:
I,O]rrpfteT013hDm
xapaliTep
cero;r,HlI
BRJla;L na-
lIpU6."Je)IT.I, II 3TlDI oópa:-lOM HallTU
npOnrrriallllH
mleIOT
CMelllaIlHaH
reJ.OHlICTI1'1eClm-xY,'I,Oil{e-
I[ilCTn ;LOI\.laJ.a pacmlOTpeIIa
II nacTyllIeel\[])1
3 a II 111C 'l' B O U U II 11 \I
o '1 e p e ,lI H
C'I'apaeTClI
YP
ae~VleJ.e"lhlfeCRIDI
;I\IlBOTHOBO.-r,cEiO-3e~I:re,'le.1L'leCI'IlX
B 3 a u )1 H O r O
~Ih T
liy.'IbTyp,
IIO;L'lepI\IlElaH
Cpe;r,I1 TIIIllllfHhlX
:le)l.no
B i~epOBIUIX nepBOHa'ra.lbHO
c 'I'pOeno.leULnI
CTpOe~1.
6. fi Y
CKpelueHIl51
epe;LCTBOlI! npouecca
IueOJIOrIlll,
IlepexoJ,a
no,),
BHlt'la.Ie
II TCXHHRl1:
xapaKl'epo.l0rII
,non
pe,J:HoCT.lI 3amlcTBoBalluli
CTapaeTCll
I1:3,iI,e.II111,
paCmlaTpTlBaeT
IlepnO,lI,H 'reCfwro
I10,J:paili:lHIlH,
J,onOJlHeHIlU
ABTop
ITpIlK.1a;l,Hoe lICKyCCTRO, .1lITepa'l'ypa,
:lllHI'BHCTU'leCKoe.
B
Ó1ICI'l)t) (!)QpmlpyeTcH
:jJ:(~Ch reorpa(lJlllfecI\I.le
yTTl.lwrapHhlll,
CTBeHHoe
UHlIllI,.lhTpHpOBaTIl
rruCTyllIeCIwe,
CTBeHHhlfi,
)IOTnBl,I:
HOCTlI II B CB1I311 C 3TlDI nepellleHa
3elllJIe,J;CJlblfeCHIIe)
perpeccnpYIDT.
B 2iC.I0 3e)I.1e;(e.1lI1I
paCC)IaTpIIBaeT
:2.
B
lIrpaIOT
!\YJIbTy))ln,lit
3.1C)IeH'l'hI 3TlIX RyJII,l'yP
1I3;Le.'lHll, oeoóeHIIO
XOflHllCTBeIIHoe,
re;LOHIlCrlI'IeCROe,
~l O C T C
R3Je.lIlH
Hel\OTOpble
OUlI(eCTBCHHltH Opl'aHn3annH,
iI,eCTBelIHoe:
paCRPerlOlIr,eHIlH
mlellI,aCT
ABTop
BOJlhmyIO
3eMrre.'I,eJIb'Ie-
3aplICOBaHHLII1
OCTa1'hCH II rrepeHecTHCh,
,lI;pyroli:, HO HeROTophle
060PYll:OBaHue
'leTKO
nOMe
II
tllOp:~Hlp013aHllll
llB!IHIOT 'l'elI)l,eHlr,nro
pony
C nOlllOJIIJ,ID c:rO,lKHoueHlllI
npe,UleTOB,
pO.'Ih
ne peXBa-ra
rroKIlHyTL1X XOMlt1CTB 11 H<tROHOU ,~InOcpe,'l:CTBo:1I U03HIlHHOBellHH HOBhlX
TIOeeJIIWB C;\remaHHhlX.
CIIHTe3,
caHCh BTopocTeneHllLIx
I\FlbTypa.
na-
llace.IeHIUI
ce.lI, 1') nocpeJ.cTBo~1
Re)l.Ie,l,eJlh'IeCI\IIX
Bhl-
OT noce.TROB
ó) IlO JIOBO;r,y pacmnpeHml
II BLHWp'IellaHllH
B03HIlKIIOBeHIIH
•1CCHbIX palloHOB
BJlacrn,'ITO
He1aBllcluro
B 3e~1.1e;,e.IblfeCKRX ;(epeBIIaX,
:·lO~r:rCJo.Th'leCI\011 TeppllTopUll
u
uaTplDIOHllaJIbHott
JIOce:reH'fecr,IUm,
(HarrpU~lep
Cpe;(CTBtHl
:3Toro
oÓocoÓ.leIIHOCTU
llHTerpaUIlH
C uac'ryJUeCRInI.
IlpUI'OJ;Hbl::',J:1H
pa3il.10Ch
OeHOBoli
Ha
II llaCTYUIeCI,lIl\1ll
MeiI\,'ly
J[
B no-
ce.1Im'\: e~leuraHHhIX.
JI.1exa Hll:Hl :łarnICTBOBftHIIH CTOII;IOC'TeIi npOflJ3.Jne'J'
;:uecI. JTCI\OTOpLle pa::HIlI(hI.
B 1. c.lY'lae OlIO npolIc'\o,l,IIT )lcJ.:reHlfO, 1\11-
C08,1llłreHlIC
Tc:rera.
c
a,ep;l,ll,
Ila
HeCOmlCJlHO.
ocn,
COCTilB.'I51IOIIIIle OCHOBy n.l0eRoio,
CXO,'I,II.l11Chnnepc,:J,u,
II
n ;~LlIT.IU.
:LByX Talmx
J,Byxrw:rr.CHhlX
Te:ler
'111-
n O.lUY 'leTLlpUx:)'['01'0 BhlCrJlCl'O Tuna
HO 1I1eHee :'lliOHOlll!l'J1ra, T. R lD1eCT UO:lhlllec BHyTpCJTlle 'J'pCIIIII:'
BepOllTJlU,
BbllII.la
coe.J:l1HflllCJ,
Ii llP~IY·
I10BepX-
TpeX~To.lhHon
(j)OP)lhI coxpaUII.lI1Cf,
H pa:mhJX
EBpa:mll,
OT llO]ll'J'l'a.llln
,1,0 IIII,J:o-I\malI.
RO.lCCHylO ITc1CT~·T1n.10El 6pom.JOuyIO 8110'\Y. Te:ICl'a
y,J:06Ha,
Ór,J.1a J.B}"\I\o:lecIIoii.
lWlIIOIllLIO .J.bllII.'Ia, lIpnRpcn.'lCIIHOrO
no
:.HO~IY ITOBO."ly TO.1T,I'0 B
ail rpaHlIUhl
TCppTlTOplllI
Hl';m fi 'l n n'.l hHort
.1YiliUllIiOii I\~-:£f,T\"pl.J.
C'Tf'lleHIl
�7°1
700
I
:3BO.1IOUIlH 3ana;l,lIO- eBponeticKllx
EOllTIIHenTa.-rWLIX
BLlX CpC,lCTB Jl]JOJl:~OIIJ:Ja, JleCO)lJ[eHlII).
['lJpLIC npOlIllK1IT
1I:~ .\:mn.
Elue
nu.1 B.1JllllIlle3]
BO upe31eWI
lIyTe)I
I\oFIllalI
B Jll'lDleHCfllJlI
THra
B
~IYTC)31,:;aIDJ(:TBOBaua
Typl\E'Cnlll,
I; 'fe.lere,
cnaÓ;l;euHotl
nCpOWI'HO OT n"IllIOB,
ero,
3IO;[;e1' ÓLITb, uT rOTan.
T<m
II OI'.lo0:1I1, };OTOp"IE', flO Beeii
r06ap:lOB
llorra:.lIl
aaIl31CTBomUlI
Y auapOB.
a
OI'.106.1en
mIeC'I'e
11 XO-
nO.TY'llLllI
(; X03IYT03I IIOl-łlHl:JJICb
nepOHTHoc:rll,
lIra.1IlI0.
C.laDHne
Jlpl!
1I0Cpe;LCTBe :lOH-
.IoHrIJÓap;V,J,
I;O'l'OpLIE', no HeCT('py,
Iuel;cy
npllHa,l.1ea;llT
Topan
TaI;n:;E' I;OJIyeooópa:malI
óapalURosaH
Jllanlia,
KU-
mIeCTe C rro.IYKop31IHa3111 IIpOHDKIR B I'.lyOb IlO.'lLCI;oii Tl'ppH'TOpllll.
Ha
Ha-
BepOHTlIO,
XQJly1' ueCO:\lllCHlIO UpI!
X01'll ca)lJl
BL'pmITHO,
CeBellll}"ro
fl
ee
JJpll m.1U,
CUC.l.ITHlIRllllllll A;~IllO (; ~BPOIIOiL
C.1BBlIH ,\Owe.l ;LO HC)lIleB,
llIJCpe;le'rmm
1\0-
l'IDICI\OI1 IblIIepJlll
CTYTlII.10 dna li 031(;'['U O (: BhIOllHLDr ce ,l.1031, liOTopoe
RaI)aBaHl[J,DI
TpaHCIIopT-
IDIfly:lbCOB,
OCHOBaHIlIl Bf.1WeYI;a3aIIHoro
nblBOJ:OB :\loa:;no rrplltiTII
COllOCTaB.l('HlIlI JlOBepXHUCTHLJX
I; aaKIIO'leIlIlIO,
lITO peay<u,TaTLI
nce.1C.1,OBaHIIti
nRJ: Te.lcroii
n :~alIpHiI;ROii, npO.1llSaI0T IJflLJI,lit CBl'T Ha IICTopmo c.1arr nOJllepJ\lIl3aroT
60:ILllIylO po:n.,
I\OTOpylO BO BTUPOI! I10.10-
BlIllCTBa
BIIRe
Ilpom.l0ro
nepe1\pelUl11
BaIOlIlue
n
ThICfl'Ie.leTIlH
a:mCb
CLlrpa.la
Bll:3aH'Tniiclml'
C.laBHH IT aBapOB
II
J'liopaBCl\m(
ąlpaIlROHC1\lle
TCPll[JTOplIll,
B.1IllIHllll,
rJ:C
BblrrrphI-
IlOC:1e nC'fC:3HOBCHllH CO CHeHLI reIDlflHIl('B
rYHOB.
3lOi1\eT 6blTh,
:mnl)Hl'a.lI1
II nU.'lOB
II .LOma),l' It
PacnpUCTpanl'Jllle
mi
Jlarrpal:J.'Il'lJIJII
l1uCTlI, c.le),CTDlle~I
BaIUIlli
TlIre,
'leTf,lpexI;O.ll:el!o([
npe,l,l'.Tl,l
Tl'.1ern
BO.]UBLPj'i 'l'Hrn
uaBHHCRon
<Jl;cnaUCHII
IlpJICIIOCOO.1eHlUO 'leTLIpeXRo.lecHoli:
II II pe,l,e'raR'lHl' l' pe:3y.'lh'l'a1'
Ha TeppIl'rupJlll
eOBl")JIleHJlIJ
;~ana~Hr,DI
I\OIllll,'([ UlrJl.
TInan
B
lIGpnOJ,
aaJla,l,lloli:
lJeTLrpeXKO~leCHon
'IeTblpeXl\O.leCllOii
Te.lern
,"1'01'0 OR[
lIaBepHIJ
3IOHapx.lIeii,
paBCRoe
C Bo.10Bbeli:
T. 1\. pll,\
H3hIIWBblX
yconepll!(IHCTDOBaIlllIO
C.laBllHCI\oro
II.ryra,
li llCI\OIlHOt1 c:mB5mCI\ol1
3,nJcJla
liae
nponcec
lroe:Je.111ctl
Tara
Tt'JCrU
C cI>pam\OHCRoii:
YWt:"lL1BaeT nn
couyTl::mona.IO
IIpOHB.ll1IOIl~eeClJ
RORIIUii
;\10-
CTO.leTllll
YI;l)alllIC
('TapJllcrO
BbIlUeYI\a:'!aUHoe
),OllJJH ),0 BaJl;aH\'I;oro
no:ryocTpOBa.
Tnrn
3<lI\OIllITIJOI BO BpE')lH
lT.T~Tn, CI;opnll ROIlHalI
mleelO
1J(:'TJ,lpeXI;c:rel'Hyro
c nlj.'lJ;r;blO,
hJaCCll'IE'C1\o(l
'lTO
3n n a),lIoc
B Hell:nIClIlIU31
Tt'Jf:ry
1I}-)(;,1,CTal3:1
~rolJ[en,
napOROHHOIl
anl!pllil;KTI.
:~aJDICTBODaHUe
BII.1C. CHaUil\t'JllIl'
:lILJ
BO:3-
npocy Iue-
TE':lerll
110.'1)"-
lI:3 IlBI,], lIlJ.lllE'TCll. IH'CO~lHeHHO: "Tpail,CHlle)l
D:llIlIlllllI
('1\11(\1('1ui"i I;yJf;ryphl.
1\
:lTLI)I)" RmI-
T 1\ O
,,<!>OJbI\JlhOP
e
II 3 .'l O
Ha3BRHue
J-l\łOPH~~llI-\"
a:. e H
IJ e)
rr])lDIeIUIIOT B llayRe
'leXlI,
([lpallI(y3h1
II UTaJIblIHllLI. HC~IIlLI rOBopHT: "peXTJJJIXe (\lO:IUCI{yIUC",
AIl'l'Op peRQ}lcH;1;yeT npU,i(aTU'fHOe
Ha3BaHlle:
"Hapo,;(oBe,'lemle
JOpJl,],ll'leCIWC".
Ha
epoHe COTpYllHlllJeCTBa JOpllCTOB u
3THorpaepoB
n03HlU;HeT
6y;rylllaH
Tep:\IIIHOJIorIllI. HYj{{HhI ;J.OUpOCOBccTHLle Hay'U1uc paUOThI, I;acalD1UHeCll
HapO,],lTJ,l:( D3r.l11J,OB IOpIl,'llllJeCRI1X u 06bJlIae B CB1l3aHHb]X C upa BO)!.
,11;0 CllX nop
rJTHOaOrIm
ylJIIThJB<l.'Ia npaBO
a ylKe B « BOiIWX cy,\ax"
B03Hlma.lIl
2.
IlOC,le,J,HUX JleClI'l'UJleTui1.
paaBllHeTca
'l'a:IllCb
napo.1
(" Rap)IE'H
upaBa
rrpaBa.
CHa'IaJIa
illllpOlmx
He ,J:orryclm.Il1.
Ho
O 'Ie~I Ha3I rOBopllT
6y;(yn~e)I
ny.lbmpe",
pa60Ty.
Ha
rJTlIOI'pac!men
napO)l,HbIe
06J,J1lall
"6ap6apllKpI))).
'f TO {lex
IWHrpecce
rarC1\mI
B e p II H CJ:e.laJ:
06:IaeTlI.
r o p II a
Ero
,\.
,leBU3:
OH mIe.l
C'IIl-
CeroJ:1Ul
rocy,J:apcTDeH-
Ma.l0e
mIellIllBaTbCH
XOTH 'faIlle
::r1'llorpa(flJIII
c Te'IeHueM
OT apxeo.l0rIlll
C cy]l"um
B.11lHIlJle
FIa
B .'I.e.la ren03IIca
HapO.l 06.Ja.'l,a.'l c06cTBeHHbLII HonHTIleM upaBa,
01'J:e.1 IOpITlll'IeCRIJX
BaHIIU IOpll.1lllIeCRofi
paT!{O
ero
3THorpaepIUT,
ylJeHbie
Ul
B J: u li
O.lHaIW
Macc
u.1aHIIpOBIlHlllI
IT IIe3IeIlKue
liJI a
B.
1IB.1HeTcn: ROHCTIlTYU110HHblMHCTO'IHIIIW:1I BClIIwro
lIpaBll're.lbcTBa.
paaml1'IIe
B
c pe:rnru03HoJ:t
19.
JLo
aHaaorlllI
:VIbIBCTpE"Jae;\I TO.IbRO BO Bpe3!lI
ITo ana.lorlIll
TaK,[,e IOpul(lJ'IeCI{aa.
By.lbrapIIbIMII
B BeCbMa CI-;pO~1lTotiCTerrelIll,
HeRoTophJe
CBeTCRIDIII. IOplI,21;tl'Il'CKyro ::rrHorp(4)]]Rl
ylJllTbIBalIlIbIli:
~'upOlueHnlJ:
J\Up;~lIl1fDlll, (:Il.lcrCHHI,DIJl
.HIa'IIlTI'.lI,IIO
O'JL'Hh )le,ll.lCJIHO
B0.10IJhl'h
); liOIlHO]) THrc
IJepOllTlIO,
He:lł.;~lI YTBepil;;(aTh,
('TBUIJ<l:lO Ha
OTBa.1a
J:elllemIt'.
IIpllcnocoÓ.1CJllly10
~IO;I\llO, pe3y.1J,TaT
COBcpnleHCTBO-
npllÓaBJeIJIIe31
IIpOllexo),ILlit
BOtiJlhI, XOTlI C BBE'),l'lllll'31 jKe.1E':moro
:1<11DIl'TBoBa.lu.
(I{ P a
Horo
JIIRBn,laI(1l1l
UhJ.la ropa:~;ro
O.lllill;O
3aJDrCTBOBaHII/t
llplł'JJlHOJi
eoxe.
BO:lOB!c,elt llJrn
l[ TU.ll>l;O B npOllUO)1
y
TCppIlTOplJll
'l'llrott
TeppllTOpIlIf,
IlO.lLCROfJ Te:Ierll.
I;OJlTaJ{'J' ~lopaBcRoft
3'I0
lITO
nocpe,],I'1 WIceTBO, Cie:'! 1\aT;oro ULI TO He 6bI.l0 ']CIllCI\OrO B.IHllHlIH.
BepOllTHO,
BaHlIe
Tep)IlIHO.I0rIlll
na
nlJ\,
I~ THl'e RuJlHOii HaCTYJ1lUII, BepOllTIIO, Ha BcpXlle-He3lCHRofi
r;aK Ha :!TO nCl\a3blB1te'l'
Boupoca
lJeThJpeXI\OaeCHOCTU.
Tl'.Iel'n
rOPHA
npe,1l,lIIl'BCTBO-
HH cenl'pO-BOCTOI\l'. ,,'YJ;a:ih1Bae'I'
UM.I UbI TO:lhRO npuIIUuu
IJpllcnoco5.1enrre
PIIXAP,J;
TGJJel'II R ROIlHoli
ca3IOCTOllTG.1bHOrO perneHIIH
JiUHCTpYImIIH
lDll['·.lhC031
B ceBl.~pO-BUCH01JHm]
llD.1HCTCH, 110 BcCJt Bl'pOllT-
:nHO.l0rUIT.
6ecnpaBue.
ra H C
nOFI5ITuJL illnehuapeu
npe3]l'UII
Ha'ra:m
(cpaBHllTe.lbHoro
ya.e
cI>e p
OTFIOeJITl'J:bHylO
upana,
OTITeT.IIlBhli't nepD('lti
wal'
B
1937
ro,'ly)
B 1I.ltlUIlpO-
O,:t:lIflRO III B e p ITFI OT,],e.l5IeT ee al;Ry-
II ,],peBllUCn!
pa:'!pemaeT
OH nCTpe'Ia.l
;1,O.u;eH HaXO.lIITCH npaBIJ.lbHU
IOpll,],U'IeCROI!.
HCC310Tpll Ha
B03~TOa;IIOCTb ell,en.leHlla
C IImTOIIlbIO napoJa,
t'ro
.1llTepaTypbJ
Te3!
B
3'1'0,
:~Toi1
II IIcKyccTBa
�7°2
K JI03HaHIllO H:lIeXOB apaBa,
B Ilrpax
KOToporo
OTpaiKeIIlle
1I1LIRaXO;J:mI ;J:aiKe
,l,eTett, paBIIO Kali B J,peBHIIX, XapaRTf'pHbJX
~,,"BTOpII,UIocTpIlpyeT
06bl'lalIX
HapO;J:a.
Te3IlCfJl IIpmIepa~lll.
4) ropIIJI,II'IeCKlIe 06.bI"IaIl B 'IaCTOl1 B lIpOmclO:lI OII03IInIIII II B 60pb6e
C 3aRO~O,l,aTe.l:f'CTBOMrocy;wpcTBeHHb!M,
::»
IOpuu
rpaąmeIi
lTo201w6rnu
YTBepiIqeHIle
lIpaBa;
!IX
6) Hera'rIIBHoe
3HA lIEHHE
lOPlI;I;IPIECIHIX OBbJlIAEB II IIX HCCJIE~OBAHIIE
(Iipa'J'Koe
AHTarOHll3M
lIlejrqy
Il3,loiKeHIIe)
vc:raB0ll1,
KWCTII, RJIaCCOBOo6YC,10~.l:e·IIH0ll1,II IOpIl,J)l'lIICRIDIU 06bl'lamm
OblTOBml 3aKOH0ll1:I[Oilte:l1HanpInIep
JI
B
WleH CTap.
C.l:e,l)[TJ, na
COBpe:lIeHJIOll :moxe,
YBe,JII'ICHlIe
8Toro
lIpOTHiKeHIIU lI03,l,HClimero
no
}Iepe
yRpCn.1eHIIH
a TaIOIiC
aHTarOlIlI3~ra
Mbl
cpe,l,HeBeROBIIH
rocy,J.apC'l'BeHHblX
YCTpolicTB.
.
r.
ellle
.
B Tpy.le
He IIOIJIDIaH Bcex
pllRlI
pe:lKlIX
np:ma,
3Ha'leHIIfI
1 H.
Jl,e.l:RlI BIIpO"IC}I ;1,0 ROHIIR
conpe:lICHIIOI1 :mOXII II
8) ocnOBbI II03HaHIlH lOpIl,l,Ily.eCRIIX 06bJlIaen
c,w,J:oBaH1Il1;
II
H) C TeopRTII'lecRIl
3TII HymHbl Jl,cTH:
6) .ly'IIIlero
HeOll)lO-
l\IeiIi;l,y
rOnOpIl.'f1I I1CTO-
BeRa,
IiaK
CTpan
II
(Harrpmrep
ue.'IbIO lHtcTOHll(erO Tpy,l,a.
,~e.l0
rocp,apCTBeIIHOll
npe,J:MeTa
II
cB5I3eif
IOpll,2];II"IeCIiIIJlfIIIIJI,ea,T:aJlJIl
BHa'IeIIIIH
cylIIecTBO-
II B3rlIJJ;OB IOpII,'UI-
"Ie:lI .J;O CIlX nop II03HaTb Hamyro
06II~eCTBeHHYfO ,l,eI1cTBIlTe.JblIOCTb B
BpeMPHI!.
"ITOObl rrpek
coxpaHeHIIH
3aROHY 06L1'IaeB
1') CJ:e.laIIlIO BO:3J\f(I.ifiHLIl\I
,W'IJlIe
uToro", HB.1eH!IlI
Obr.10 n 'IiDI,
Ilcc.1eJJ,OBaHlIlI
nCTopH'IeCRIl -IOplIJI,II'IeCRIIx
B3r.ISI;l,aJlIII II
BaB!IIIlX Jl,aiI\e BonpeRrr
'IeCRllX,
e T p a j[{II I( R lI).
,!Ip06.1eMOB
TO'jł(II 3peHlIlI
nO,1bCr;n~fII II ~pyrnx
HapoJJ,oB, r.T:aBHbIM 06paSOJlI CJIaBlIlICRIIX
(RpOlue Toro lIeC,laBSIHGlillX),
npaBII.1O,
:3TOII TeMLI 11 (',ly'lae
B.l:a;l,eIOIlIllX CliJlbII0I1
'IO.'II\OBaHIIe 60r::TbTx
IJaCCMOTpeHIllI
06bI'IaHJlfII,
B) onpe;J:e.IeHIIlI
ObIJ O II36eraHIIe
II03HaBaTeJlbHOrr
MeTOJJ,f,IIIX nc-
a) JIy'IIllero
IlOHlITIIH II paCC:lIOTpeHIIll IlCTOpIIII IIO,u,CRoro npaBa
II lICTOpIIII R.laCCOBbIX alITarOHII3MOBII
RY~lb'l'YpbI,
,l,OCTaTO'lHO
ero
OTHomeHIIif
aJJ,MIIHIICTpaTIIBHOIf
OT'IaCTII II n03iIi8.
XOTH II Ile Bcer;l,a
IIcTopIl'Ieclwe
lIe 6bIJO
II
orrpeJJ,e.leHIIe
:lIeHlIOrO 3aliOlIOJl,aTeJ.H II IOpII,l,lI'IeCROii IIpaRTIlRII
IT cyJJ,e6H0I1;
llBJeHlUl.
IIpOTlIBOIIOCTRBJIeHl1HX 3<lIWHy"IaCTO
He
OC06CIIHO XapaIiTepHO
"
8Toro
61,11'01301'03alWHa
elIIe 1l,0 He,J,aBHbIX nop
lIpOI!T.1OJIIII
HaCTOHII(eJII
CTaBrI'l'L
ero
6eClrrpepblBJIyIO aIi'l'ya.1bHocTb
II JICTlIHHOe 3Ha'IeHIIe,
CI' FpIITImoti
E. 9 p:I II X a, ;1,0r~raTII3~!o:lI, IIII;I:IHfmB CB1I3Il,"n. o C·.['ll
f"'Ol
pyIOllum CGOJ, 3aROIlon C rrpaBiDI II ero OIlWIIWHIIe"I Y mrrpORIIX "racc.
,J;a.'[ee
B08IIIIIi
Bonpoc,
Ral{
c.l:e,J,yeT IIpOB01I;aTb I1CC.l:pJ:OBaHIIll:
C TO'IRII 3peHIIH I1CTOpIl'leCRO{1n łIaCTOHIl~ero nepII O.la. Cor.laCIIO
\rrmIHHnoti
.
1)
'18CIWll
IlT](Q.TO{[ II
r Y CT a B a
.
lle.l:I1 B Tpy,l,e pa306paHbl
ynpomaHIle
ec
RpIITIIIia
III:lI O.T.1 e p a,
10 p
2) IllloTIIBOnOCraB.lelllIe
[iOWI ll1IIpOIiIIX "raec,
lIpana.
no
L Br
e II II H
9p
.:rII X a,
II H E.1.1 II H E a II ,ll,p~TIIX:
IOpIIJ:II'Ie0IilIX 06bl'IaeB
n
'.LI p ,1
. n x• O:II
.,
6blToBoro
3a-
RaR
,
JTlIBoro
l
npaBy 3:UWHHpIy ,J,or:lIaTIl'reCRoro H:l!IpaB.l:eIIIIll;.
•
,_
3) 06LJlIaII liaE npOHKIl'IIIIe B033peIIlIll IOpIl,J,Il'leClinX n CIIJ[ IIp,1
BOTI30P'[CCIiIIX ;J,aHHoro 06meCTI3a;
3HAHJIE HII.101UWro
(Ii p a T R O e
IOpII,,J,II'IeCIWll II ;J,orMa:II-
CO CTOPOHb[
IIIITeprrpeTnpOBaIIrroro
3E~UEJ~E,lblJ:ECIWE
O'lcpe,l,rr:
HB.leHITI i COnna.l:bIIbIX
L
BLlIIIe-
i
8TllO-
7) npaKTIl'IeCROe 3Ha'TeHIIe IIcc.1eJl,OBaHJIll RJpIl,J.Il"IeCRIIX06bI'IaeB.
IlCXOJJ,LI, HB.lHToU[ueClI BcrrOMaraTe.1bHLnI
Cpe,ll,CTBiDf JJ,~1H COBpe-
OOpaTII.1 Ha HIIX BHIDIaHfle
BaiKHerrIIIUX npIl'lIln
IIIIWlIilIX npeJ:.1Oi[(eHlIll,
cTpni rypoli,
ro,ll,y
«<1JO.JbIWpCXTyn,l, ropIlcTeHpeXT»,
O IIepBOHa'I::l.lbHo)I
RpaTHO
1843
'l'O'IHO, eU[e B
)1,OBO:lbHO
J~e C e cI C p
3H<i'IeHIlH JICTOpIleI1 II
YIIlIBepcIITeTclioll
HayRII R np06.:rei\Iai\I 6bIToBoro 3aliOHa (3a IICR.1IO'IeHIle:lI ToproBblx
IOpII.l,II"IeCRIIX 06bI'IaeB)
Mej[{,l,y npO'IIlM rro IIOBO,ll,y
'IaCTbIX OCHOBHbIXnpoTIIBOIIOJ.OmROCT8IuIC 3a ROHOJl,aTeJl
eM;
lIx
IIpCII3BeJl,eHIICM rOCYMPCTBeIIlI0I1
3aBetI.eBHLm npaBHIJlllM RJlaccmI
CBoliCTB II
HaCTOlIlI(IIll
"IeCIWro
pmI
TpyJ,
aH<lHlIlI, mremro
,l,.IlI o6pa6oTIW,
II,1El\lEHII ..ITlOO
II B .J Om e H II e)
OTHOCIITCHIi O,l,lIOII II3
OTpaCcIeI1 3e:lI.1e,],e.lb-
~[eTOJ,a:lI paCrr031IaBalIIIH
upIIcrroc06.IeHIIII
COpTOB n.m
IIOtIB II IIX BbI60pa3IIOBIIJ,HOCTeli
R IIO'IBelIHbDI yC:IOBlIHM, 3IIa'IIlT IIp06.1e:lra~I uepBOHatIa.ILHoro
nOtlBOBe.l,CHlIlI. B:lIeCTO Toro 3,l,eCL He IIpIIHHTLI BO BHmraUlIe "IeTOJ,11 06pa60TRII,
'ITO HBnTCH 06'eKTmr
OT,l,e.1LHoro TpY,l,a. CTaTLH orrIIpaeTCH lIa
:lraTepIIa.l
c06paHlIblII
anTopo)I
B OTHeceHIIII R OJ,HmrY IIil Il.1C:lIelIeI1
a(ppIIIiaHCKIIX IIII.T:OIIliOro .:Troo (:maHlIHoro
TaIijlie" liaR HII.l:OnIiOe
�7°41\;InIJpol!:~u).
CIJe.:w
I1,lC:llCHn
19,16 -1\-J,18
TOPIlU:1bHf>IC n
0:8pa
:-JToro
r.
aETOp ne.l
:Iroo
2.
Ko.llllJCCTBO JlX J,UCTllraeT
IOTCII CU:llbDI 60.lbJlIID[
Te.Huyra
rpynlly
Hace:leHnH.
C BaIITy
TellE'jJL
Ha
nx
paBBIlTIIH
ClInTae)roe
nal(celi
lOiF;Horo
)JOii,IIO C'llITaTI,
rW'l'opaJJ B Opl'aHnaal~IlH
3HaHIle
.Iroo,
OTlleT.;rllByro
CRH3b
Cllen.lelIlIOC
MeTO.'lbI Ry:1h'l'yphI
Belm
06pa3l(r,r
nn$lBaHO e nOKa
,l(JHJ 3r-;crraHCIII1 eBporreiicIwjj:
MCTO,WE lIa lra.;ra HaBH3blBRn,
Clue
)Je,ilJIeHHLUl,
,Z[lli-leIIIIe:lI 3TIlX 'I'eppIlTOpIIit
JIIOO B Tpail,Hl[IIOHHLIX
(llOp)IaX
MaH IlpIl
rro)lOlI[II
OHnpa:rOCh
HOMa1[ll'IeCKInI
HBII:IaCb py'IJIaH
O'IelIb
60:IhlII01"I lIIepe
OI-Ia OT.'III'rae'l'ClI
pOllI. B lIIIl·.le
60JIee
rrpa
9'1'01' qJaI\'1' llB.werCl!
.1eHlIH
Ił
rrpIl'IlIHort
CeJ1f-,CIW-x03llItcTBcHHoro,
B031IIII,HOBeHlUI
rrp06:lellIbl
IIepBbIe
rp03HLIe
xapaRTepbI3ye'1'
Tun
npO,:[yKUIIll
B 60.1blllOrt
eTBel,
KOTOpofi
II3.lrIlIIIW
OIIeHI> HCBe.llIRHe,
UlIpOBRHHf>IE'. OCHOBHOrt e:UIHlll(eit
CUCrRB.llIIOT )lyiI'-IIO.lurallIIlCT
CTcnenu
npIFle)I
pua.1hHoit
6bI.'l
Ha
jRGHbl, 06LIKHOBeHHO Tpn
ROTopa
OTpac.'lll
TamIM
6hI
X031IitC'I'Ba. lIpC3:1IeprrORpOBa,
B 3I1a'iIJTe.lbHOH: Mepe
BO Bcex
pO.lh.
KyJlhTyplIoro
r,'laBHbIMfl'
}l,pyrIIM
llITllRBll)lYR.'lbHhIX
06pa3UM
He
ÓbTJIa 6h1
CerO)l;HH B I13MeHlIIOll[etleH
HOHTaR'ra cHTyal(I1lI
3J'leMeHTa1HJ
OHa
crrCTeMbI
HrpaeT
3.'IeCh
uepapXHtIeCKI1
CTpOlI JIIlHeail{a
(.'IIIHealR
rrOCTOllH-
ynopH;J;O'IPRHyIO
l.
CTpIOK'I'pIOp
MeHT CBH3II cellIef!Hol1
TaHIIJI
T\O'1'OpyIO
;J.eTef!
OHO
Lud,
~l-
T. XXXIX
060pOHbI.
ll:Ile,IH
.'lBOp (;ra,IlI),
CerOi-lHlI
Ha_ J,a.lbHertmIIe
O.1.HaKOHe BbTcTyllaIOT
'1'0-
Teppl1TO-
ROTOpbIit HeKOr.la
B 60JhIIInHCTBe
II XOBHrtCTBCHHOf\:.Pa;J.n
rpyHHbI.
xapRRTep
OCHOBHOI1 eJ;[IHlll(eit
Cf'MerICTBy, cocTaR.11IIOlllP)ry
pacrralaeTCH
"Y,!!;ll») iKeH, KOTopble
II,lIT l]l'-
OHn Hon,a'TO
JJB.ur:eTClI Teneph
l[eHTp011
cxe:uy
IIa'l'pIlJlIIHllll,
Ha3HalJ:aeT MyiKlJ:HHaM,OC06CI-IHOCTap-
IWTOpbIf! O;J:lIaKO nnTeplI.1il.
opraHU3arrIlII
nOll
OlleRh
jJO,Il,CTBa HBmnOTCH
p02l.hI fi rrO.lpOil.bl, OTJIIł'IaIOHllleCH HeIWTopbiM
60.lhIlIllM
pae-
06.'IaCT.lIX 0611~eCT-
BsaIlMOOTHomeHIItt
IłJIIl
CBH3hIO pO.llC'I'Ba. Ellle
OHa paBHHeTCII ellUHll'IHo)ly
Wl,'IO .J,Il(jl(jJepeH-
rrpO.'[yRl(nrr ll:n:IlIeTCll cem,rr
II ero
C60pHLIX,
Te~mlJeCRIItl
cC)Ieii-
YCJIO-
}l,.IH BHexollticTBeHHhIX
ormpaeTCll
1'JIaBHyro pon
POJ;bl JIIOO TOlJH0 3r30ra)III'IeCIme;
lIplI31IaKH
HacraRleHHon
B BblllIeyRC1saHHblx
K01')l,a-TO Il.'I01l,OpO}l,HhTe'reppHTO-
JIroo
coe.'[flHeHHalI 31[eCb CrraTpflapxaTOIll,
rrepeHace-
npOII3BO,!!;lITe.llI rr ero
HlII_aROt!.
BpellIH n3MeHHeTCll
IllIDI, IICRJIrolJIlTe.lIbHOe MeCTO II 'IeCTb B 06.1aC'I'fl 061ueCTBeHHoit
)IOil:-arolIa6:no,:[aTI> Ha HeROTopblX TCpplIToprrlIX. A.lj)pnKaHCKoro RpeCTMIHlllIa
OÓPCJIelJ:eHUe c06CTBeHHloTX rroTpe6J-IOcrerI
OHlI He nrpa.1JlI
B rroc.1e1[Hee
3'1'01'0 rrJIeMeHIl. MOIl,HO Cl\U3flTb, 'ITO B 'I'paJJ:lll(nOHHol1
TaR Ha3bIBaeMoro
3eM.1lI.
elUe
iKIlBo'rHhle
orO.'IllH IlX n3 paCTHTeJIbH01'O
opraHIl3arrHa
CTBO)I cjJOp:lI, 06pa3yIOlllllx
JElI-
CBH-
KaR OCHOBHoil:3JIe~IeHT YlI.06peHHH
II rrepe~Iemle1'
He 6bl.'I0 Talwit
60JIbJllyIO
OCe,Il"lbnI, HpeCTbHHCKI1:11XapaI{Te-
HOToporo
l(JIRJIe .llmIaIllHne
enCTeMe
XOTH cHTyal(IIH
<jJOpMOt!., nrpaH
TplI.'llIHeapHLle
eBpo-
B opaR
3HalJ:elIne
pO)l,CTBa, ROTopaH B,!!;eCb oTJUJ'IaeTClI Heo6bIRHOBeHHo
.lleI1C'I'BlłeM CliJ!
IIMelIHO TaR Ha3LI-
II .J,ai[,e BCC YllICHhDlaIOll1,mICrr 3aHace
cHcTeMy
HOpMIIpOBaHa
rrplIl\IeHHe-
X03HJ"ICTBeHHbIX <j)aKTOpOB OCHOBHLBI 3Ha'l eIlJl ellI BJIa,!!;eeT
OrpaHrr'ICHlILnI
HcnOJIh30BaHhI
nac'r6ml(a,
Mepe
06Jl(eCTBa.
B nYCTbIHll.
cnCTeMe
'ITO
pOCTa Iw:rU'JeCTBU
1IIeCTHOJ\I arpapH01\l
3p03HH
BeHHOll: lRil3Hil
rrOC.'IC yCTarrOB.'ICHlIlI jl:\1'l.1HlJ~rrOCTOllH-
3,!!;eCb .'[ellro1'pa(jJrrlJ:ecHm1 c!)al\T BeChMa 6r,ICTporo
Te.lert
rrpllcoe-
C npu6hITIIeM
pa30pHeT
IlllłpeHHotl
3eM.'Ie)l,e:lne
KpLTypy,
arpapHaH,
OCTaBaJIOCb B 3Bll3l!
Bce
'ITO 6bI.'10
ClIO~:06o)1 jJ:;H3Hll. HCI(JIIOlJ:II-
TeXHllRa
CRpOllIHbIX II HCTppleHToB,
BaCMoe «RorrCHJIlleCTBO». Terreph,
tITO B
Im rrapoByro
B
BCTyIlJIeHIle
ce.1JhCKO-XOBHitcTBeHI-fOe nx
B Tpa;J.Hl(nOHHolt
COl(IIa.lhHall
Ha
6bl.10
ROpOBbI, KOBbI II OBl(bl IDleIOT 3;reCb
(HaHpmlep
C MOllIeHTa BBe,n:eHflH IIJIyra.
'ITO EhI3blBaeT
pHIl
8)JaHrrrmaUIlH
CHOllIeH1'lHX MeCTHoro
60JIbllIOe
HLIit BbIlIac
\'.'1\"1-
rr
B:lIłlITe.lbHbIX.
llB.'IHeTClI CROT, HCl\:IIO'-łIł-
ROJIJI'IeCTBO CROTa, }l,epjEaHHOro
ne.'Ie11, rrpeJ,C'I'aB:llIeT 3HalIlłTe.'lbHOe 06pesleHeHlłe
B RORlie upo-
X03HltcTBa.
yCTynaeT
n:re)1CHn
o6ruecTBeHHoe
B lIIa.1Juii CTeneHlI
rr,'l0.'I03)IeHRotl.
BillIX
BJla,:[eeT
:lleCTHOCTlIX, XOTlI rro-
3Tll OJHaRO He crJBCeM ysepeHHbI.
rrOCJIe,Zl.HI1XB
CROTa);
B 3T0t1 06.IaCTn
e MO;IeIITa
Enpona,
3HalJ:enne
pOJIll RaR CHJIa THrIl,
rrpaRTIl-
HO Bce rrpOl'peccllpyIOIl(IHI
R Op6IITC ~IlIpOBoro
CB1I3aHO C OT'IaCTII
Te.lhHO i-lOMIlHnpylOlueit
neitl(eB,
rrpe-
HOBhIe,
ApaBlIn:
HlIalJ:eHlle
nORa OlJ:eHb :lIa.loe.
n
OJ;IIH )IyiK'illHa
y MyiKlf-llH, oc06eHHO
(Ila [,TOPOlII 60raTCTBa
C rrepeJ,a'Ielt
eme
na-
,Il,peBJllIX, O'leHL IWHcepBaTllBHLIX
npOHIIRa.'lTJ 3.'[eeT, n3
O'l'KpI,rrIUI 3TIIX 'l'eppI1TOprrfi
HbIX,
,l
IIHcTpyMeHT
C arpapHlJti:
n
60.IhlUoe
Jl nepe:lleHaX
II rJ1aBHLItt
8;Ie~IeIITOB C HOBbDnr TeU;J.CIIl[IlHMll arpOTeXHII'IeCI\IDII1.
meHHLIC
6M.'l0
JI
IIpeiK,:[e
.II:O)IaIllIIIle iKIIBOTHble, rrpeiK,'[e Bcero
3ano
l'lC
B pa3HblX
c06CTBeHHOCTL ~IYJEtIIIH, 06yCJIOB.1HTOll[all B 3Ha'IJITeJlbHoli
B.1lIlInlle
npOCBemCHIIlO,
aBaHC,
liu.l.1el\TUBa)lII,
KUR CUCTe)Ia X031ICTBeHHaH ya;e
APyl'ID{
C KO.JOHIl311uueI1.
rrpOlIBJHeT
JU.loro
CTa;J.IIIT
B03HIlI<aIOT c06cTBelIH~Ie
BII,Il,rrT cpe.'l:CTBa :maHUIlII<lIUlll
3e:lJ.le,J;e,'lL'IeCIwe
ROti,
HB:18Hrre)I
Cll.1bHOC CTpe:lU:CHJlC Ii
lI.BOAIl'l'e.1bCTBa II IIIl'l'e.'[:lII reHl(IUI,
rrpncmnmaTb
InrE'IOT ~IeCTO e.ly'iaU,
Tal,IDIll:
IlporpecelIpyeT.
Te:lhHaH
CY:~,1Ha, OIIU HB.'lJJIOTCH
.1Y'IIlIIDJ J1YTe}I K nY6.'lJllJHom-
BO BCCX Heil,OC'raTI\;~X 06JUec,I'Ba.
B oopb6e
3łIa'JJl-
COnpIIRaCalOTCH
O'J()Hh cnoc06Hhnr
UHJ3lJJIl1i3flHIiIJ. XapaflTCpHJ,nr
3i1,CCh Ca)lhnI
IIO;;Il'l'Il'IeelWX
IilćHIlU
Terrepb
HE'CliO,_~bKO
,ZI.eCHTROBiKeH; BepCIIn
npC.J,CTUK[HTOTOTpaC:Ib JJJlI.1.1yl(l{UO rpyunhI
lIapO.J,mI npOBOpHLIlIJ, IllITC.l:IIlrCHTHLDl,
06pa31lLI
Bce
OHU HB.HI-
rrpE';J.CTaB.1HH co6m1
TCppIlTOpllU
KOTO['UH IIponCXO;J.IlT U3
eBponef!eRHe
.'IUra)IlllI
fiaBl1jJ0łUO.
Ił :)TJDl 06pa30:l[
CpC;:J:IIBOCTO'mO-<l(IJpIIRaJlCJmX ;:ue:l[eHTOB
IWTophle
II Hu.10-ra~[J]3~nlll
HU.l0TOB,
800000
IU8:1IeHe:lJ B IlCHllll,
:n'Hrr'IecRyro
J[roo,
CTUpOHU:I[ 3a,mBa
ElIre
HeCl\O.lbKIDm
Hit BOCTOlIHO:ll Iro6epejJ\U1I
jRIIBF
B JlI-;'IOpII H, B OCOOelIIIOCTil IlO
Thlpe.
IlCC,H',lOBaHIIII Teppn-
npoKpeaUlIIl
":rOMa»
HIlI\Orla
C.'lPJaeB
OCHOBIIOtl 3.1en BOCHU-
(<< OT», )IR.
caMOCTOlITeJlbHO,
45
�706
HO oeTaroTcn
"J:a'::UI».
B COCTaBHblX 'laCTlU
UTHomeHRe
HarrO.lOBłIHy
Bit.JIOCb, KaK 3TO BBITeKaeT1I3
l\O.UeRTllBa,
HOTOpblt1 Ha3I.JBaeTCH
HOMa,ZJ:H'leCKOrOJIIOO K 3e~I.1e rVOp~lBpOBbIlUey I\a3aH HOrO, no,ZJ:B.1HlIHlIel\r AP)TlIX
'llaKTopOB
'lei\! B c,ly'lae
eTblIHIlHa.
rJlaBHI.IM
3.IJ;eCb MOMeHTO~I HR'JJIJIOCb 60JJbllIOe npOCTpaHCTBO,
oce,ZJ,JIoro eBporreliCKoro
1IJ.Hł.RllTaliclwro
B CJIy'lae
KOToporo
Mit.J'IOe ROJIlI'leCTBO Hmla.IJ;OB HMeJIO nOIll'll
CB060IJ:Y ;I,BlliIWHlIlI, HO C ,ZJ:pyrot!: CTOpOHbI HeMHoro
llyHKTOB. B
3TOM yKJJaJI,e oTHollleHlIi1,
;(Ol\mHIIpOBaJIa
HM
rlIe
rVopMaMH iIm3HH,
HaTypa
'ITO XO'leT ,n:ORa3aTI. n;OKJIa,n:-
Typa,
Hc06eHHO
lITaK,
BO BpeMeHll
KaR
aBTOp
(pll'IeCKOrO Ma'l'epUaJJa,
B cJly'lae
,1J.aBHOoce.loro
CTpOt!:
JIlIHeaJRa,
n03BOJIlIIOn~lIit
3THorpa-
R 3eM.1Je 3,l(eCI. He 6bIJIO TaROBO KaK
Kpe<:TbHHnRa.
3)1,eCb ee
cpe;'J,a
llCl\aTb
CTpOHXt a 31'0:11rV)-HR-
.IJ;ORa3yeT nOcpe)l,CTBOM ROHKpeTHoro
MaJIbIe B~JIa)l,bl łI pe3Y.iJbTa:l'bl,
KOTOphIX HBJIHeTCn
II npnpOIJ:HalI
li rrpOCTpaHCTBe.
O'l'HOllleHlIe
pO,1lHOCTb. B HeKOTOpuX
nO.HryIO
opReHTllpOBO'lHLIX
06JIa,n:aJIa 0611~eCTBeHHaH CTpyR-
BbIIIleyrroMHHyTblit
oplIeHTlłpOBaTbCH
Kpe-
'IeJIOBeK 6bIJJ npłIHyJRJ(eH
3TllX rryHKTOB B COTBopeHRLIX HM 061ueCTBeHRLIX
l[fleit-
BJIMHHlIE rEOrPA<I?IP:IECKOl'l CPE).l,bl HA ll>OPMbl nOCE.::IEHIIH
II CEJIhCKOrO CTPORTEJIhCTBA B rrOJIhllIE
B3rJIH,ZJ: na
3eMJIIO 6bJJr ,n:pyrott,
MeTO,ZJ:LIHJIaCCJ1rVłIJ\aUIm nO'IBI.I, OCHOBOil
OKpaCHa,
MeXaHlP:leCKlIlt
c.1Jy'Ia.lIx xapaRTep
nO'lB
COCTaB II HJlO)l,O-
CMelIlłIBaeTClI
C Tono-
rpaqm'leCKIIMII
oc06eHROCTHMlI. RraK
Ty3eMUbI
pa3JIH'-IaIOT THJReJILle,
RpaCHLIe J'JIHHbl «<JIIIOrr JIIOa.lI.lI») B rrpe,n:eJIax ROTOpO:l1JIaXO.ll:.lITC.lI
O'IeHb
HJIO;l,OpO)l,Ha.a rJIHHHC'l'a.a
MeHee
'IepHLIX
3e~H'.1J:b OHn
XJIOIIKOByJO HO'IBy,
«JIRon
6yHry»
-
HyIO rpylIlly
-
(rOHllapHoe
HOBLle
B
c.rry'Iae
HeCKOJIbKO MeRLlllłX,
KJJa.JJ.3aKaH'IIlBaeT
Tel\lHble
JIeCHble.
Oc06eHRO
lc JInon
KOTOpblX TY3el\r~I.I
npaKTIl'leCKOrO
arpapHott,
RyJIbTypHoro
Kyono»)
ABR
3eMJlll
n KaMeHHbH~
plI).( rpyrrrr
rrO'lBbI.
;Xo-
BblIlleyno-
MeCTHoii
CHCTe:IlI;I
BlI.JJ.a II COBpeMeHHoro
COrrpIJROCHOBeHn.ll.
A 11 fJpeii
::lTHOrpaqlH'łeCKaSl
TaK-
TlIlKeJlYJO
xopOIllan
pa3JIII'IaIOT
llcno.rrł:30BaJUI.ll
Tpa).(llunOHHoro
c.Jy'łae
rYH,ZJ:a»). OT,ZJ:eJIb-
.IJ;lłCKyCCll.llHa TeMy, RaKyIO pOJIb llrpaIOT
Ił rrpaKTHKII
B KpaKOBe,
-
K.rraCCR(pIlUJIpy.ll Ha OCHOBe OI\paCKJI
3HaHJIH
B
TaK Ha3LIBae~IYIO
łIJJLI, IIplUleH.lIeMble
IlOKIIHyTblX ,n:BOpOB("JIIIOII
~I.lIHYTble KaTeropnII
Ha (pOHe clITya~lIn
aHbIBaHr»,
AeJIO), «.J1IlOIl aopa'"
C'l'aHOBHT 3eMJJlI IleC'lUHble
KRT:3»)
II HeMHoro
«<JJIIOII JIJOaJIH MaKBap").
"JIlIOH
«JIROn nyH,n:o»
HaXO).(llTC.lIHa TeppIITOpJIH
«JlIIOII
(<<JJlIOn JIIOa.JI.lI MapaT3Hr»)
pa3JIn'IaIO'l'
iKe B rrpOMLIIIIJleHHOCTll
l\laAY.
nO'IBa
nJIO,ZJ:opO,ZJ:Ha.ll
KpaCHa.ll rJIllHa
BaJI.U2YPC1'iU
KOMHCCHR n. A. Y.
1. arrpeJJR 19ÓO. rOAa
.\
�708
jog
AHa.1II3
B.IllHHIIH
Te)JIlepwryphl
HyTaH
BeTpOB,
rpynna
¢aKTopUB
CTpO[]Te,l1CTBO.
IT BeTpbI
qeRIIe
l\.1JDIaTa
eCTeCTBeHH1IX
crerreRn
qeeTBa
nonpona.
lIaBeCOB, HpbIIUe[i
SaBIlCInIOCTll
B ropax,
HU3liaa
Te)IlTepaTYpa
HaKlOH
X pa1feHUe
CTeH OT B.larII
.II 6e.TerrlIIO eTeR.
.
paHHero
nepl102l,a
06paB 3Ha-
oea.J.KOB II liU-
IIPIIRpK}J:aer
ncrrO,lh30BaJIO
Ha
B Te-
lipblIU JIB.lrreTCa
t!JYHI'lI[lP,ti liO.1Il'IeCrIlU anlOcrlJe.pHl,Ix
CTpO[]Te.lbCTBO
Me'pe
r;J:e CO,lHlIe
TO:ICTLIX CTeH II r.1aBlibnI
)laTepua~la.
OT
BhJIllenW)IH-
B.IIUIeT B r.laBHoir
CTpoeHIIrr.
B.IUHeT Ha yrroTpeó.leHlIe
30)1 ;J:epeBU, liaK CTpoeBoro
qfne:lbHot1
B ('eóe
OCaJliOB II CO,lRlIa.
::lTO )IUiIiHO lIa6.1I0;l:UT1 oc06eHHO
B.IllHIOT Ha cllTyauIIIo
3lnIbI
3aK,HO'IaeT
anlOcąJepH11X
K rrOCTpottKe
B r.rraBłlort
Mepe
r.ra.'I'epua.1f, MeCTHoro rrpOHCXOiłi2l,eHIJH,IWTOPb]li UaXO,iUI.JICaBe3.i\e B 60J.lblllUM
RO.IIFleCTBe. 9TlUI
eRIU!
H
CTelI
.J.epeBHHHhIX
IWJIII'IeCTBeHHoe
Óe3.JIeCH1IX 611.1a
c
MaTepIIlUIO)[
HBJIJI.'IOCb,n:epeBO. PU3R1Ie
yT1aSyIOT lIa
IiaIWBO 61>I.10 Ra'IeCTBeHHoe
COCTOHHlle JIeCOB B pa3H11X
I1CrrO.:l130BaHa
rJIHHa
3e)IJIe,I[,e.l1'IeCRIIM XapaIi'I'epO~I
paI':tonax.
B
11 OT'IaCTI1 RaMeHI,.
cTpaHbI
rJIaBHbIM 06pa30M Co.1JO:\Ia; B paHOHax
80)! rOHT II .rrpaHRa.
PaHIIee
TO,
MeTO,I[,1IC1'pOOIW,'!lllIax
Cor.TacHo
MaTepHaJIOM ,n:,lfl Kp1IIII HBI1.JIam,
60raTI>IX JIeCa~H! rJIaBHbJM
CTpOIITe.::JhCTBO11 rrOCeJIeHlIe,
CBJl3aHHOe l{pemw
C YCJIO-
BIIHMII OTHOCHTe.JI1HOH cpe;'1;bI, rrpOII3Be.JI0 rrOC'I'erreHHO ¢OpMbI
unOHH1Ie,
Horo.
Tpa2l,ll-
3a!l.a'IaM,
II
Rpb'l'ypH1IX
6e3
rrp06
npncrrOC06J1eHIlH
COCTaB.1JIe'l' 0lIacnOCT1
llCqe3HOBelIHH
ce,'!1C[wJ'i cpe,n:1I II 9CTeTI1QeCKHXlIeHHOC'l'ert lIetf3ama.
repap8
'J 0,111W
KyJJhTypHbIMII
KacaeTCH
B611T1Ie I(pyrOM
:raraIOT,
'ITO
HA
nOJIbCKOf1
(R
06HIlMaH
TeppIlTOpnIT
B1lJ.e:rnTb
:!
paT
K O
cOBoKynHocT1
CHatra.1a
ero
e
Ho npnQI1ROn
1I0)la UT.UI'Iae'!'ca
Hero
Hfllia-RBallpaTa
B
llp06.1JeMa
OCHOBJIbIe TIlII1I:
3e)I.IHHKll
MeiK.J:Y HłDIII HaXO.'lllTCH TlilI npm[eiIiyrO'IH1Irt,
Tun
B1Itf[JC.IIlTb
Ha
II CTpOeHIIJI Ha3C~IHLle.
npOTlIil:lennlI
3e)J.1HHKU ~IaJlO pa3Ho06pa3HbItt.
rOIHl30HTU:IbHO
Rpyl'.l1IelDlhI,
MOiTiHO
R KOTOpOllIy MOil:lHOIIpIJ-
'łUCo1flT1 ;l:o~ra KOHCTpyKUIIII Ha3e)JTloI':1, HO yr.ly6:IeHH1Ie.
Hhle nOlIB.lHIOTCH B IIo.lbIUe
Jlep[]o;J:a.
f10.1hCRon
B
Bcero
BbIIIIeYRa3aH1I0IlCTOpll'reeKOro
xapaliT8pe
mlbI
BII.J:OB ~1Oil:llIO
OB8.1bITbJe II ITaKOHelI
;.
q)Opm,I
tjeCKHrt :lIa'I'e-
IlCCJle;J:OBaHlHI noceJ[-
BRllMaHL.e na
Tlln
Ha3eM-
npHl\IO}TOJI1HIlKa,
HeIWTOplIe
Ho,
Ha3eMHhle
06Iu.e
rOBolul,
CTpOHTeJlbCTBa
HaBeCOB. CYllleCTBOBaHue
KOHCTP}:KlIIlIO
4>0P1\I1I. Ha'II1Han
':IaCTO HCR]HIBJleHH11e,
BHyTpeHHero
Tpy2l,Ha, oc06eHHO
C noc.leJ;-
npHMu}TO.JIh-
CTpoeHHH llMeIOl' -
TaK, lJ.'I'O ,Zl,el1cTBllTe,11RO'
CTpoeHlUf
9TH OllHaIi(}
rpopMoli.
!J;OIlC'l'Opll'IeCRflX l(01\IOB
nOC.JIe,I[,HHxaBTopbl
06yC.TO-
8.111Ba10T onpOMeTąl1BO npIlcycTBIIeM
!J;BOHH1IX pH!J;OB CTOJI60B B .110601\1
c:rYQae.
,n:OMa 0'!',llIQa.JIllC1 llBOitHbIMII HYT-
Ho
)lOi1,eT 6bIT1 HeRoTopbIe
PU)II1, rll;e MłUIM1Iił HaBec
r,n:e
HylRHlI
6W1 11360tt
.1laJI1He.HlIHIe
2.
II
3.
H..
m ceHhIO.
Ha3eMHO~I
He3aBIlCI1)1O. OT
Hcc.JIe2l,OuaHI1H, MOi!(HO CKa3aT1
HaXO.'lJIJIllCb B pa3HbIX
npOMelRyTlmX
e.1y'ITO
Bpe-
HyrpaMIl.
60JIbTIIoli pa3Ho06pa3HOCTI>IO
O'!'.lll·laIOTca
KOHC'I'pyRllIIH
CTeHbI.
B .n:OlICTOpnYeCROMCTp0I1'1'e.1h-
Han6o.we
JIerKOO
(HeTPY.J.Holi}
C1'O.1ÓOBO-n.lIeTeHROBaH, C MJIa,I[,Illetf Ka:llCHHOil
,n:o paHHeIlC'l"opnQeCKOro
60,TI>IIIfl Bcero
K KOHUy .J:OUCTOpnQeCROli 9rroxu.
06paIIIaH
O'!',TIIQaIOTCHB rrpI16:lHi1(eHIIU BbIJlIeyn01\IHHY'I'oli
8IIOXll
CTpOU'J'e.1bC'J'Ba i[{[I:IIIIILHoro Ha
HeO,llITa
creH1I
HBJI.lIIOTCHHepery.JIHpHbIMII.
JIB,lmraCI>
II e)
apxeoJlorn
113'aCHHT He UARy 11p06JJe)Iy.
C'J'poeHIlH
]] TparrelIIl.łJ.
caMOM ,J:e,'le
no-
Ha 1\0TO])1,le
60J.lhIUIlM 1)a3HOOÓpa3I1eM BUllOB, 'Iel\I 3el\I.JIHHKlI.
HyTpa H, HaROHeu, oómen
11111pa3JlIIyaeM
Ha meCThI,
c.ly'IaHX
9TIlX llpe}J:I1o.1oiKeHI1:itHBJJHI01CH cRopee
8TH B.II2l,hIMOlRHOpaCCMa'1'pIlnaTh,
CTeH, pa3MellleHIIe
tITO Ha;J: Kpyr.1LDm
B 2l,pyrnx
pIIaJI. Ol(HaRO l\lOlRHO~1;OIIYCKa'I'b'l'l'0 lI.a.iI1IIct\illl1e
IWB, nOKa Pille Bce He)fHOrlle,
9'1'0
HeII3BeCTHa
3e)I.1HHKU Haxu,I[,Il:rnC1 6peBHa,
aHa.1JOrlIl1, qe)T KOHKpeTR1lfi
Horo
llona
onnpaIOIUlleCiT
aTRorpaq.HI'IeCRIIe
CTBe
CTIJOIITEJIbCTBO
eH
6epera?tI
B 1I;0l1CTOpIItJeCROM IIepIIOl(e
TEPPI1TOPIIII
li 3.l[ O jj{
3e~I.1HRKa?tIli. MOil:lHO no.laraT1,
OTmpaJlaCh RplIWa.
CaMoli
:HUI.:IIImHOE
Bpe)TeHI1 H.IU TeppUTOpI.la~m.
II COe,I[,nHeHH11e Ha nepxywlie.
no
MeHlI ,n:OMa C
JI:OIICTOPI11fECIWE
rrpO)Ieil{YTRa~m
qJOP)lbI BH'JTpeHHOCTI1 1I0)felueHHH.
3e)!.UIHKU)IrI HUXO,1;HJHlCh
KpbIlUIl BI1,1;:1ma.mIIIa,
'raeB,
1I,uOJIofJn
Taliil:le
np06.JIell1a RlJhIill HU
npIlpo;~-
8TllX 'l'pa1l,1I11110RHbIXqJOpM IlO,n: B.'H1HHIIeM COBpe-
'I'eH;J:eHUuI':1 lIIIB1UU3alIllOHH1IX
HOBT,IM Hy;.fu:aM
npmleT
.J.aiIie rrOCJIe ~'CTynKll B.IIlHRIlH q)aRTOpa
IIrRopllpOBaHue
MeHHbIX
1\
OCTaBlllrreca
06pa-
HeperY.1apH1I8.
H3 ny6.UIROBaHHoro
;1:0 CIIX nop ~IaTepna,la
B1ITeliae'I',
'ITO OT,J.e.iI1H1Ie Bfl;Ibl 3e)),jJHHOK He ,I[,a;ryTca CBH3an
c HeKOTopbDIIl
npIIMeHHJIaCb
l1epIloJ.a.
B C,'lytrae
B 91'0 BpeMH BCTpe'Ia.1llC1
B
ITOC.'IP,iJ:Hlll\1o.n:HaKO OHa
X03fiitcTBeHH1IX
cTpoeRllfi.
TaKlKe ROHCTpyRUIIH «CyMI1KOBO-JIOHTKO-
Bble", cylueC'l'ByIOlIIlIe
Heocrroplnro
B BncRyIIIIHe
(700-400;J:0
X p. P.).
~Oił{HO no.JIaraT1,
QTO OHa IIpmlemT.;rac1
}il\e B 3IIoxe 6p03HI>I. llpoO,leMa TeXHllKII Cpy60B0t1,
paHHenCTOpn'IeCKOrO
..1aCh B il:le,le3Hoti
CTBe.
HYlRIIO
HeJICna, nO;I'I'BeplK.J.eHa TOJJI>1(OB C,Tytla!:' JO:\roB.
nepllO,iJ:a.
:moxe
OlHaJW
(BrrCKY"ITH) n
)111 3Uae1lJ, 'ITO OHll' IIplJ:llellHB oóopoHocrroc06HOllI
CTpOIITe:rh-
CKa3aTI>, '-ITO HUXOJ),a C:IeJOB TIOc.le;J:He:it TeXIlI1KIJ O'J('Hh
Tpy.n:Ha, no IIOBO;J:y .1erROeTTI paCIIa,ila
3eMHoro (;[Joc06a CTpoeHmr.
OpraHIIQeCRoti
cy6cTaHullU
U Ha-
�710
711
ReKO'fOpoit )lO;J,n¢IłKallllert
Hl:l.ll'.lUCb Jlo:ua, B C.ly'lae KOTOpbIX
{lTU.16bI 6bUlI YK.la;J.bIBaHbI rop1l30HTa.lbHO O.J:HlI Ha 2J,pyrlłx. 9Ty TexHUKy rrO;J,TBepiIw:aIOT CJIe,1bI Ha onpe;J;e.leHHbIX lI1eCTaX CTO.160B. lIpo6.JIe~la RORCTpyKUIIIł 60JLIIIlIX CTpoeHlIii, B c;lyqae CTeR BII,n:a TparreUlIII
(OTKpbITLIX B BpeCTe HyHBCKO)I K. BiIW:iKeBCKUM)Ti:lKiKeHonCHa. TpyLlHO
1l02J,TBep,n:UTLBe.'lllqllHy paCCTonHllH Me,R;\y CTo.16ar.Bl. OYll.J:eCTBOBaHIIlI
He6u.lbIUfIX paccrOlIHlIrt I'ailieTCa ,n:OKi:l3yeTnplIcyTcTBlle i1iiKeHHOn r.1UHbI,
upn nOMOlUl:I KO'l'OpOi13aJIerrJIlIJUl m:eJIIl B CreHax.
Ha6.1IOlI,elIIlH RacaIOmlłeCH Bll21a CTpOIITt:'.'lLHOl'O,n:epeBa, B03MOiKHh1
'fOJJbIW B Tex cJIyqaflx, rAe OCTaJIf!CL pa3Yll1eeTcH OClaTKlI. B BllCRyrrurre HaIł60.'lee 'łaCTO rrpIIMeHneMblM MaTepl1aJlOM HBJlHeTCH COCHa. ReKOTopble qaCTIl ,n:eJIa.:rIlCb C rroMolULro npH6aBOK ,il,y6a. n onI CTpOII.'lllCb
rrplI rrOilIOlUll ,n:epeB TaRBx, KaK COCHa, Jly6, HceHb, OJILXa, 6epe3a.
B paHHeHCTOpnqeCIWM rrOCeJIRe B rHe3He rrplI~leHHJIaCb 60JIee Bcero
COCHa. )I;epeBo rrpellMVmeCTBeHHO He 6bVlO 06pa6aTbIBaHO. lIp06JIeMy KpIJ:IIIen peUUlTb nORa HeB03MOlTtHO.91'0 KacaerCH TaKiIW OROHHIJX OTBepcTuti.
1I0JIbI B 60.'lbIIIlIHCTBe c.'ly<meB 6bIJlll 1',l11HHHLIe. )I;epeBHHHbIe
rrO.JIbIB BlIcKyrruHe 06yCJIOBJlHBaJIllCL 60JIOTllCTOll nopo,n:oii 'l'eppllTOpl1ll.
TonKu pa3Mell.l,aJIlICb Hepe1'yJIHpHO, no cepe,n:llHe lIJIII HO)!; cTeHoti:.
RaRlle nOCTaHOBKIl HaXOll,łlJIII.Cb BHyTplI 3Toro r.!bI COBceM
He 3HaeM, II306peTeRHe 6y.n;e'f AeJlOM CJIy'łaH. To.JIbRO B rrOCeJlRe OrrOJlbCKO)[ 6bIJIO ROHcTaTupoBano
rrpllcyTcTBHe cRa~feii, Ta6ypeToB II ,n:epeBHRRblX RpoBa'reii C Horar.U1 yKpameHIll,IMII. MOTIlBaMll reuMeTplIqeCKflMII.
{I,Ba,n:paTaMll pa3pe3aHHblMlI .n:HarOHaJIbHo) II n.'le.TeHRaMłl.
IDOpMbI rrOCeJIKOB1I0IlCTOpIl.qeCK~JX1I0<lTll HeH3BeCTHLle MbI MOiKeM
rro1'a.::ra1'& 'ł.'fO rrOCeJIKII B ;::moxe HeOJIIlTa II. 1I03,n:nee O'f.JIII.qaJIII.Cbneonpe.n:e.JIeHHott <pop~roti:. TO.JIbRO B BYKe B03.JIe Bep[lIHa ceML )l,OMOB6LIJIll
1I0CTpoeHLI BpH,n:, B ,n:pyrnx MeCTaX 6e3 n.'lana. B rrOCeJIRe paHnellcToplł'leCROllI B :!IllceBe BOH6lKeIKCKoro ye3,n:a II B )I;06POM HOBorap.u:CRoro
ye3,n:a 3a~[eTHbI C.leLJ,bTpOJla y.lH UbI. B Oe.ll:JIeMII.He HpOUlIHcRoro 1'ea,n:a
n lIapcoR1J:Ke
ll~eUH1ICKOrO ye3,'];a 6LlJIH KOHcTaTHpoBaHbT c.'le,n:bI
,OKO.lbHIIUbI.
Cmenau
IIłiORorPAiJ?HlI
(npOAOJIIKeBHe
rrOJIbCKHX
B
HOCJ'Ii.
9THOrPA«I>IPIECRAH:
MarepJIaJIOB
37.
lIpII60p
R
(I\paTKoe
38.
JIKOHOrpa4mQeCKllX,
BbIIIycKe
II~'ÓJIHI'OBaBRbIX
I
.1
<JIIOA')
II3JIOilieHlIe)
Tepe6.1\'Hlle .'IbHa. rpaBIopa Ha .n:epeBe, 1863. (CTp. 291).
Crmp. rpaBIOpa Ha )leJ,lI, 1779. (CTp. 292).
"
J,
;I:JllI JIOBJIlI KpOTOB II lKepĄII CO CTaHO'IKaMB. l'paBropa
1779. (CTp. 293).
Ha Me.n:n,
CeB n 60poHoBaHIle. rpaBIOpa HU ,n:epeBe, 1571. (CTp. 294).
:MIImlI nOilillparoT aIIIICKOlla raTroHa.
rpaBIOpa
Ha .rr,epeBe, 1554.
(CTp. 295).
O1'opalKlIBaHlle 1'paHIIu. rpaBIOpa Ha ,il,epeBe, 1630. (OTp. 296).
lIe..10BeqeCKIIe iKep'rBbI. PllCyHOK rrepOM Ha HamIe, 1838. (OTp. 297).
OO.1TLIClIti C1'A' MHHHaTIOpa, 1451. (CTp. 29~).
06pyq II RO.IOJI,a. 1VInHHaTIOpa, 1353. (C'rp. 299).
JlI06llCTOK. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1571. (UTp. 300).
CllJIRlI Ha ,n:epeBe A.TlI .'IOBell[ CBnpl'lCTeJIeti II. 2I.p03.n:OB.J1HTo1'paqHul,
1839. (CTp. 301).
JlI01IlI C .n:O.'lI'llMII ymar.lH. rpaBlOpa Ha )!;epeBe, 1554. (Grp. 302).
1I0XOPOHbl Qt:'3 1'p060B. rpaBIopa Ha AepeBe, 1693. (CTp. 303).
Man;I:pa1'opa - caMeu. rpaBIOpa Ha lI,epeBe, 1556. (CTp. 304).
MaH,n:pa1'opa - caMKa. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1556. (CTp. 305).
JleB II CJIOH. rpaBIOpa Ha ,1~epeBe, 157f>. (CTp. 306).
Bofi .leonapJla c .n:paKoHoM. rpaBropa Ha JlepeBe, 1557. (CTp. 307).
O.lHąpOI'. rpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1730. (CTp. 308).
RaBec. I'paBropa Ha ,lJ:epCBe, 1574. (CTp. 309).
30.'lOTaH 6a6a. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1578. (OTp. 310).
RpoBonycKaHlIe.
rpaBIOpa Ha ,lI,epeBe, 1556. (Orp. 311).
Bo.'l'łlIe 3a60pbI. rpaBIOpa Ha Me,n:H, 1770. (CTp. 312).
IIUCbMO H3 He6ec. (CTp. 313).
l\IblllIII nOiKlIparo'l' 1I0UeJIlI. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1564. (CTp. 314).
nO..1'l'YH. rpamopa,
1792. rCTp. 315).
1I0.'lbIHL KycTapHIIKoBaH. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1575. (CTp. 316).
CnpeHa. rpaBIOpa Ha )!;epeBe, 1575. (CTp. 317).
PycaJIKa. PueyHoK, 1570. (eTp. 318).
Ra3Haqe.ti. PIICyHOK, 1612. (CTp. 319).
Ball,n:eJIOT C K03JlHHOti lKepTBon. fpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1742. (CTp. 320).
)J)umti (caTblp). rpaBIOpa na .n,epeBe, 1515. (CTp. 321).
Bapna Ha Bllc.JIe. rpaBIopa Ha Me,ll;lf, 1884. (CTp. 322).
BYKcnpoBRa .rrO.n:Kll.rpaBIopa Ha Me2l.1I, 1598. (CTp. 323).
:Mopc[we 'ly,ll;O. rpaBIOpa Ha )I,epeBe, 1534. (CTp. 324).
JI3YMpy;r:. rpaBIOpa Ha .n,epeBe, 1534. (C'fp. 325).
Cen AJIH JlOB.'Ill RypOlTaTOK. rpaBIOpa Ha Me,n:lJ, 1778.· (CTp. 326).
Be.rreHlle rrO.'lOTHa. rpaBIOpa Ha Me,[II, 1684. (CTp. 327).
AM6ap. PllCyHOK rrepOl\1 Ha rmMHe, 1838. (OTp. 328).
O)Iep<1 - qepTOBCImn TaHeu. fpaBIOpa Ha )lepeBe, 1876. (CTp. 329).
lI'le.1LI. rpaBIOpa Ha .u:epeBe, 1578. (Crp. 330).
XaTbr B 16. B. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1567. (C1p. 331).
C lleTylllRoM. rpaBIOBa Ha ,n:epeBe, 1864. (CTp. 332).
�712
Bot!: Ra3aRa C TITrpo)l. fpamopa
Ha J,epeBe, IS37. (CTp. 333).
TBaploBcJ\llit
B PIIMe. JIIl'rorp aqlllli , 1865. (C'rp. ;)34).
}IeAIIblrt p,. Ky.TbT YiKet. fpamopa
Ha ;J:epeBE'.(CTp. 33D).
CeHOIWC. rpanropa
Ha .-repene, 1571. (CTp. 336).
l\I0..1o'l'b6a. rpaBlopa
Ha ;J:epeBe, 1693, (CTp. 337).
Bopb6a rrelyxoB .• 'IllTOrpa¢IH!,
1836. (CTp. 3B8).
06pll,iI,HbJe RpecTIiJ\II. <1>oTorpaą:mll, 1936. (C'I'p. 339).
Yam B 3aKo.1,l(OBaHH0ll1I(pyre. rpaBIopa
Ha 1I:epeBe, 1568. (CTp. 340).
OxoTa Ha C..10Ha. rpaBIopa
Ha ,'I,epeBe, 1;)64. (CTp. 341).
¥II\. rpaBIopa
Ha ;J:epeBe, 1693. (CTp. 342).
i:lBe3.DbI. fpamopa
Ha )lepene, 1693. (CTp. 343).
Be;r,a IT HYiKJJ:a. rpaBIOpa Ha llepeBe, 1633. (CTp. 344).
IIacTp.
rpaBKlpa Ha ,il,epeBe, 1576. (CTp. 345).
RpecTbliIIcKali o.n;eiK,!l,aB 16. B81W. fpaBIopa Ha JJ:epeBe, 1521. (eTp. 346).
Bo;r,aHoe 'Iy)lOBlUllJ'. rpaBIOpa Ha )lepeBe. (CTp. 347).
BopyTa B C'l'apoll BE'pb6e. JIIiTorpa¢IIl1,
1864. (CTp. 348).
XOpOBO;'l,. rpamopa
Ha AepeBl', 1tl65. (CTp. 349).
P0ll10p.e. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1084. (CTp. 3;>0).
ra;'l,aHIle Ha OeHOBE' CHa. JIllTorpaciJlHI. (CTp. 3ól).
Co.10ll1aInib!e y"1F!. fpamopa
Ha ;r,epeBe, 1578. (CTp. 3;)2).
l\'IOpCBoll 3alIU. fpaBIOpa Ha ;'I,epeBe, 1556. (CTp. 353).
naXOTa. rpaBIopa
Ha ,n:epeBe, 157f). (CTp. 354).
Ta'iJeyul
IIPOMhIIIIJIEHHOCTb
li
OBPABOTRA
(8THorpaqm'leC!mR
(R p a
'1' R
aCKH3
oe
B:HTAPH
II Ca)I6IIII, HB.lanCb <paBTOpO)I, C6.UIJliUIOIIl,IJ)1HUpO;J:bI HaJ,6u.1TullC£\Ue
II cpelI;1I3eMHmropclwe.
TOprOB.llI ero J13BeCTHa C jI.'Ia;J:llIeti 3ITOXI! I\il)IeHHOn; BO Bpe)IH HepOHa aHTap.b nprrBo,m.lll B PInI II:'! Ha;J:óa.1TliiiCRnx 06.1acTet1 11 panORa 9.1Ra; MOHeThI plD!CIWe II rpe'le\;I\lle,
I\OTOpue 3J:ecb HaXO;I,lIT CBll;J:eTe.lbcTByIOT B TO:1oI,'no ToprOBbIe CHomeRUH
C 3TH)1I! CTpaHamI xuporno pa3BllBa.ll!eb.
,II;opora IIHTapa Be.1a 'Iepe3
IIO.1bIIIY li BeHrpuIO,
ITpII'Ie1I HHTapb JJ:oeTIIra.::r 3HU'łlITe.lbHo11 ueHbI.
B ITOJI.bllIe CTaHfm 06pa60TIOl HHTapD: Sa'l'pyJ,HIJ.'Il:l AO CTa II HeCIW.lbI\a
;J:eeJJTKOB pa60'lIIx.
C 14. BeKa caMble ÓO.1LIIIlle 3aH01!;bl o6pa6oTIW
UHTapa 6bIJIII B r,lJ,aHb<.me, a rrOJIbC£\ui:t KOpO.1b CurII3MYHlI; III. oc06eHHO
llHTepeCOBaJIClI D:HTUpeM,pa:~llaBall .fIHTapHble nO;I.apKll .n.pyrmI ~IOHapXajI.
C363'[Jbt'H
HA,LL HAPBEM
C HJIJIIOCTpaUIiJIMH)
J13.1
o II\ e H li ej
Tpyl( CBOt, RaCaIOILJ;nJica 06paÓOTIOl aHTaplI Ha)l HapBett (rrpeai;r,e
Bcero Ha Ryprrax) mICaJI aBTOp BO Bpe)la II. lI111pOB0I1BoiiHbl, Ha rrpllHy.n.l1Te.'lbHOllICKIITa.lb'JeCTBe, AaJIeKO OT CBoero Hay'IHo-IICCJIe;l,OBaTeJl.bCIwro MeCTa pa60Tbl. lJ:aCTI!'lHO II36aB.JleHHblii Hay'lHblii !\IaTepnUJ! e:1oIY
yAa.::rOCb rrpO'I'aruIITb I!3 pafiOHa HalI; HapBefi 11:0Ba prnaB.bl FKe B 1939,
OC'I'a'I'ORil\e B 1943 ro,1J,Y. Bo Bpe:1oUIBaprnaBcRoro
BOCCTaHlIa (1944)
Opl1rllHu.'IbHaH pyROITIICb rrporra.tra' n OCTa..1IIC.bTO.1bI\0 ABa 3R3e:1oIII..1flpa
MarnIIHomIcett
(YI\pbITbJe B il\eCTHHKe nOlI; 3e~l.1ell B Te'IeliUe OllHoro
rO,lJ,a B epelI;He!II), ROTopble .n;0il\;J:a.1UCb rre'laTIl B il\ypHa.le
«.IIOA».
B JIo~la\8, 6e.locToUKOfi 06.1acTII, Terrep 3aRUH'IOBaIOT crrl'UIIa.'lbHbJtt
:1olY3efiHHTUpHbJll 8Turo palloRa.
HlI'rapb, Ha3bIBae~lbItt TOlI\e «30.l0TOM ceBepa", rrpellue Ha\O;J:I1.1ca
B 60.1bIlIml KO.1U'IeCTBe HM Ba.1TullcRO:'l1 )Iope~l, ocvóelIHO B IOuaHlI;UIl
:1
Rpmle aH'rapa HaA6a.1'IIIiteKoro Hall6o:ree 3T01'0 ueHHoro )ll1Hepa.1a
HaXO,lIIJIOCb B OKo.lIIuax HM HapBeit, r;r,e )leCTHbIe IICRycCl'BeHHhIe HapO,'J;HbIe I!31!;e.'Illll lIHTapHble I13BeC'I'HbI 6bVlII COTHIIJIeT II r1l:e H8RoTopble
HO,J.06HLJe I:I3)le.iHla (oC06eHrro 6YChI) HaXO,J,IJ:IHCbB 1!;peBHllX paCKonRax
113 HeOJII!Ta, B 1II11,l1ROBblX
MOrIIJIaX Ii CTapbIX XpI:lCTIIaHCIUlXluu;I.6IIIUax
(Ha Rypunax
il\eHllrUlIJ,I 'raCTO npIIRa3bIBaJlll
XOpOHUTb ce611 B HHTapHbIX 6ycax).
Ha Ryprruax llHTapb THIXO;r,U':UI
B B1111:epa3Ho06pa3HbIX R())IRUB RaJ,
6eperar.m
p.I'K u rrOTOKOB,Ha ueCKe, rreC'IaHblX XO.iIMaXII Óo.lbUIe Bcero
BblRarrLJBa.lH Ha B.'laiI\HbIX .1}TaX, nacT6nruax B cyxne :reTa - B HIlil\HHX
CJlOllX, OTJIH'IaIOIUJIXCll KaRII~1Il Hu6y,'l..b oel'a'l KaMI! I!JIOB HaS.bIBae:iIlbIX
«ce;J.oth uml «CJIHelt" 3elVIJleli, UT 0,5 il,0 2 M. no;r, ee ypoBHelVI.
MeCTHbIe HHTaplllHKII (Tell{ Ha3bWU.HI Tex, R01'opble BbIKanblBa.'JI!
II 06pa6aTblBa"111 HH'l'apb Ha RypITHax) cyMe.Ill Bcer.n.a rr03HaBaTb lVIeCTa
C «HHTapuoti" 3emlen;
I:l xo.n.e IIOHCIWB orIll npI!Mem!JIl1 npUMrITI!BHble
rrpIl60pbI, rrpIll£e)1 CTaplUero, upnylJPHHOI'O llUTaplUIlKa HU3blBa.::rn :II a CT e p OM, a MeCTa npI!ro.n.Hble H u 'l' a p H bI M II II O li C a jl II, I' H e 3 A a M II
H.lII KOl' e.l R a M II C }lłl'l'apeM. Ero BTl.'lhI TIMeIOT 3l(eeb pa3HbIe MeCTlIbI8 Ha3BaHl1fl. rrpn'leM I'JIaBHbIlI1 06paamI
ORlI ;r,e:rHTCfI Ha: aHTap.b
II O 'ł B e H li hI 11, B O}( H H O fi, 6 0.1 () T li hI li I! X o JI!II o B O n. HaA HapBeii
c ee rrpUTOKar.lIl U:lBe(;THbI MeCTHOL;Tll(CTO C JII!llIHeM), r;J.e KOr,'Ia TO
HaXO,'l;fI.1IlC.b«KOITIl» .lIH'l'apa (OT l1y.TrycKa ;IO .:IOMlI\bI II BllC.1bI). BbII\anblBaHIle I! 06pa60TKa HHTapll HU Ryprruax
OT.'lII'IaIOTCH xapaRTepmI
l\leeTHolt npOMblllI.leuHocTIl. Ca:llbIC' CTapblP 6~'Cb! B BII;r,e crr:norueHHoro
mapa
BbIKanbIBUR)TCll Ha 1!;permn' B.'!il;l6nmax B03JIe KOCTe..10B (uanp.
HOBropOJ:-KOCTe.1 na 16. B.); B OCTpo.13IIKe e nOHIra 18 B. II3BeCTHbI
CTamUJ o6pu60l'KII aHTupH, a B J.ep~)Bl!HX .-rIOlU c JJ:aBHa 06pa6an,ma.1I!
aHTarb ;'I,.1HTOpl'ORlI!. Elue 10 1. :lIllpOBOn BOnRb! Ha.,! HapBen B )!HO:rox c.1y'laHx lIHTapb HB m.1ClI RypC111'yI011en Ba.'lIOTOi"l. B rrOC.1e;r:Hee
Bpem! ero rrpoJJ:ilBa.1Il .J: Ul Il3le.mit
B r.'IblHe.
Hal BU.'lTI1l1cKOJIMopC')] HHTUpb 6bl:I :lIOHorro.'l.1113UpOBaHC 14. BeKa
(c Bpe'leun
TeBToHcRoro Op;leHa ,'1;0 rroa,-rlIetillIero
rrpyccRoro npaBlI-
�Te.lbCTBa);
HaJ HapBetI
crreUIIa.IbHbltI
HHTapHble
B
B
Ilo.l0URa,
HOBI'opo:r,a,
'flipI'OB lefl
IlepBofl
apeHJy
~h[POBOfl
panoHa
HapmI,
IWIlIIJIbRax);
.rrecax
•
BOflHbl
HeMILbl
BO BpeMH B'IOpOti
HHTapH
«.il.peJIb",
np.
B
B TORapHOM craHRe
.1JOBllHe
19.
,n;peBHlIe craHKIl,
lUllKII o6pa6aTblBa.lll
Bo.lbllIe
JUUCRIle
Cblpbe
Bcero
110 60IlaM.
Y
{l p03en\aMII.
CTeKJIa,
KypuIIeB
II3
IlpII
06paTKe
HOlKII, HaIlIIJEHllRII,
6blJI
apXaIlqeCKllIl:
llHcTpyMeH'l'
TO.'lbKO BO BTOpOIl: rro-
TOKapHble
CTapble
II np.
CTaHKll C BpaliIaTe.'1b-
HHTapIUllKU,
Iwr,n;a CrOpOJIII
«l'iIO,n;a» HHTapH KOHqIIJIaCb; HOBbIe HH'rappyqHOfl
«l'iIaHe.lII»,
OHII
Bpe~IH
n RpOMe Toro
CIIeUIlaJJbHblfl
,n;bl1lIJ10MII ap.
Bblpa6aTbIBaJIII
MeJlKIIe
IlOTOM
Bo
6blJIII CJIe,n;yIOliIIIe:
ncaO.1Jb30BaH
llCnOJIb30BaTb
aOC,le BueH,
ÓbJ.II!
Ha HHTapb
II JII06llTeJbCKIIe.
KpeMHH,
CBepJIa
BbJMepJIll
r.
ROJIlI'IeCTBO ero (,n;aJKeB ROCTeJIhHblX
Ha;.r;cpe.il.HetI HapBefl
C BepeBKotI,
BeRa HaqaUI
II AeByIlIeK;
Ha.'lOJKIIJIII ceKBeCTp
KpylKRO;II, IIJIIl
Hbll'ilII I{pymKal'iLll. Kor,n;a
ERpeJL
OHII oT611pa.rrII Bce Cblpłe
KyCKll
RaqeCTBe
C BpaliIareJlbHblM
OCTpO.'1::JHRll I! np.).
CTeneHll
cTpaHcTByIOliIIIe
llcao.'lb30Ba.rrllCb
1826
HHTapH.
RaJK;J.OI'O ru.:r,a
HHTape~1 IIJIaTIITb IlITparpbl
mrrapH
ce30HHble,
Kpaa\II
ro,n;a B .rreCOBO;J,CTBeMaJoro
B 60JbllIołł
peRBII3IIpYH .'ll060e
CTaHKII 06pa60TKII
,n;o.'lOTa II
1811
C
TypOC.rrII, IlmaCHblllIa,
OBJla.n;e.lll
6VCbl y ilWHIllIIH, npIlRa3bIBaH
nocToHHHble,
B c.lyqae
rocyiI,apCTBeHHblX
(apOTOl:W,lbl
HHTapH
Ka.:TIlHIIHrpa;J.e .10
BblHO.THH.'I 9R3eKyrwII
patIoHbI
C;J:aBaHbl
B
BO.lbHaH ToproK1H.
lIa:Ia,{
pa6oTOII
IIJIlI C rrOMOIIIbIOnpmIRIl.
OHI! HHTapHble
KpyrJIble
6yCbl ,n;JIHiheHIlI,IIH
II 60JIb1lIUe,
lI,e,la.'111 TOJKe 6yCbl
BCer,il,a nOqTII
pe3aHHble,
rpaHeHHble,
Kał1i!IaH ffieHIUIIHa !IOJImHa ÓbJ.la HOCIITb Ha
IDee JJ;O Tpex HI!TOK MeJIRflX II 60JIbIDIIX 6yCOB qaCTO C yKparneHIIeM
B po.:r,e .IIlC!'KOB, KpeCTIIIWB, cep,II,eu. lIIe,II,a.lbOHOB C pacnHTIIeM XpUCTa
II npO'IIIe.
3anOHRll
'lallIU
KpOMe
6yCOB ;J,eJIa.'1II nyroBllUbl,
;J,JIlI IlIJIlIn,
II np.
B
Tpy6RII
yKpameHllH
RypII'l'eJIfHb1e.
Ta6aKepRII,
HapO!IHOfl Me,n;IIUIIHe HlI'rapb
'IeCTBe JIeKapC'fBa
npII
3a60.'leBaHlllIX
r.rra3,
IICrrOJIb30BaH
rrpIl
rOJOBHblX
.il.JIH 'IaCOB,
UblrapHHII,bJ,
6bW
B l\a-
60.JIlIX; HH-
TapHble mapIIRII ll;eTII HOCll.l11 Ha llIee «rrpOTll B ROHByJIbCllII». AO nepBoIt
łI1lIpOBOIl: BOflHbl 60JIbUIIIe HHrapHble
mllpaH.ZI,OJ1I!,BeJIIl'lIIHbl OK. 1. M.
HaXO;J,II.l11Cb B MaJIol\l
l\IecTHoe
IlJIoURe.
HaCt',leHIIe
Ha3bIBaeT
HH'l'apb
«CMO.'lOIl: nOTorra
CBeTa»:
Haxo,n;Ka lIHTapH C'IIlTaeTCH Cą11CTIleM.HHTapb ,n;aIOTTaKJKe ,n;JIH(!HlJ\maMoB.
B
C
MeCTHblX HapoARblX
HHTapeM
MI.l
rreCHlJX Hame.l
BCTpe'IaeM
H
TaRa;e
'IaCTO
lJHTapr,
B
rrO'IeCTHOe ~[eCTO.
Rameti
.'IIITepaType,
B nO::J3IIII II B noc.l0BIluax.
CTapblX
HHTaplllIIKOB
3blBaIOT O lIHTape.
nUlII.11I HHTapb
IbleIOTCH
Terrepb
«IlOKufiHIlKII»
ilia:I",
-
HO ceMIIll
IlX l\[Horo
rOBopHT '{aCTO B Kpae
paCCKa-
KypnIIeB-
BbIKarrbIBaTb».
MHorIIe
IIJI.1IOCTpaJLUII, RacaIOlIlIIeClI
MeRTOB HaCTOHIILeit TeMb!.
Aoa.lt
OT;J,e.TbHbIX rppaI'XeHln1-lUH
ENGLISH SUMMARIES
SOVIET
ETHNOGRAPHY
Ethnography,
according to Soviet scholars, is a historical science
:and has as its object the study of cultures of the peoples of the world in
their historical development. The subject matter of ethnography is the
problem of the origins, cultural and historical relations of the people and
the reconstruction of the history of their migrations and mode of settlement.
Thus, in line with the above definition ethnographic studies should
include:
I. Material
production, tools and implements and other means
of work, description of labour, the process of work, the organisation of
work, production and also the products of material production.
2. Social relations.
3. Language and ideology, i. e. beliefs, religion, art and so on.
4. Folklore, which forms a special part of ethnography.
Soviet ethnography gained a true scientific foundation and became
a truly humane science owing to the science of Marxism and Leninism
and to Marxist-Leninist
methodology, which have clearly defined its
aims and task, In contrast to what has just been said, bourgeois ethnography is, according to the Soviet ethnographers, a predominantly empirical science and has become wholly subordinated to class interests and
is made to serve reactionary objectives.
Soviet ethnographers take full cognizance of the teachings of Lenin
and Stalin of the method of historical approach to ethnographic materials,
a right attack of the complex phenomena, seeing the connection between
n'ery aspect and the whole, and distinguishing fundamentals form secondary
questions.
Soviet ethnography collaborates with the state in the task of merging
the nations of the Soviet Republics in Socialist culture. Soviet ethnographers study individual nations, in order to help in changing
their
respective cultures, to develop latent progressive elements in them, and
to overcome those surviving traits which hamper the progressive development of the nation on its way to Communism. The Soviet ethnogra-
�phers regard folklore as one of the means of ideological penetration over
the masses. New Soviet folklore is an expression of new life and new social
system, and is a t the time same a reflection of an un precedented developmen t
of national culture. The Soviet folklore is permeated by the pathos entailed
in the building of the Socialist Sta te, and is characterised by a high ideological and artistic level. Its task for the future is to perform an important
role in the further development
of national production
of the peoples
of the Soviet Union, and in the work of communist education of a new
Soviet man.
Soviet ethnographers have evolved their own school in world ethnography. They h~ve created new research methods and a new ideological
approach to folk cultures. The Soviet school of ethnography, in line with
the Marxist-Leninist
methodology,
studies the phenomena
of culture
in their movement, as constantly developing and changing processes.
Its further methodological
principle consists in differentiating
definite
economic and cultural spheres, determined by the differences in natural
resources and productive forces of a given area. These, in turn, impose
their own distinct character onto cultural forms of the people inhabiting
the said areas. On the other hand, it firmly rejects the concept, of «cultureareas') as independent self-contained entities not connected with the culture
of individual peoples.
The Soviet School applies in ethnography
the basic principle of
the Marxist-Leninist theory which proclaims that «Marxism is not a dogma,
but a guide for action').
The Soviet School carefully watches the results obtained by world
ethnography and stresses the necessity for collaboration between all eminent
ethnographers
of truly democratic
countries. As the science progresses
several new problems concerning the history of culture crop up which
can only be properly solved by a co-ordinated
and planned
effort of
a number of scientific centres exchanging their respective results and
materials. Only a properly co-ordinated collaboration of the world science
will make possible the completion of that great task and the production
of the fullest scientific results in the field of the science of man.
Eugenillsz Frankowski
LENIN
AND THE
PROBLEMS
OF ETHNOGRAPHY
In this article the eminent Soviet ethographer, S. P. Tolstov, whose
valuable and admirable work on the old Chorezmie is well known, discusses Lenin's role and influence upon the development of Soviet ethno-
graphy. Numerous quotations from the works of Lenin
reader to the views of the great Russian thinker.
introduce
the
Opposing the opinions of certain historians of Tzarist Russia, Lenin
provided the corrective to the mistaken views on the origin of the capitalist
system directly from the clan system. Lenin's argument and the proofs
adduced by him can be effectively used in contesting the positivist and
evolutionary approach still prevailing among certain Anglo-Saxon ethnologists. Of no less importance are Lenin's teachings concerning the necessity of historical approach.
Adopting it as their methodological
basis,
the Soviet ethnographers were able to avoid many mistakes of the bourgeois ethologists who regarded such concept of clan and sib and moiety
as abstract notions devoid of historical foundations.
Then the author expounds Lenin's views on culture. Lenin divided
the culture of every nation into an official, ruling class culture and a true
national culture. A true national culture of the Russian people can justifiably be proud of such names as Tchernyshevsky and Plekhanov. In every
national culture - Lenin declared - one should distinguish democratic
elements from those featu~es which testify to its recessive and backward character. Every problem should be approached in a party line and scrutinised
in the light of the fact whether it can become a contribution to the establishment of a socialist culture. The writer stresses the importance
of
Lenin's classification of primitive society into primitive horde and primitive Communism.
The correctness of that division, made by Lenin
at a time when social anthropology
was still in its infancy, shows that
he had a good understanding
of man and his development as well as an
extensive knowledge of the literature on that subject.
Lenin's pronouncements
on religion and its evolution, implying
the rejection of all idealist concepts, gives the Soviet ethnographer proper
guidance in their attempts at discovering the origin and development
of religion. This is the more important since Soviet ethnography has still
gaps in that important line of study.
The most important legacy of Lenin, however, - a legacy which
made a deep imprint upon Soviet ethnography - is the necessity for
combining theory with practice in scientific research. Soviet ethnography - says Tolstov - will only achieve real progress when it answe~'s
the problems set by the practice of the Socialist development of theIr
country. «The theory'), says Stalin, «becomes sterile if i t does not serve
the revolutionary
practice, while the practice is blind, if not directed
by a theory').
~. M.
�THE
PROBLEM
OF ETHNOGENY
IN ETHNO GRAPHY
The study the ethnogeny (called here ethnogenesis) of different
peoples is a singularly difficult subject. The solution of the problem of
ethnogeny without the inclusion of manifold sources and without consideration of all aspecs of its evolution is imposible. Unfortunately,
this is not
done in the majority of cases and the problem of the origin of a given nation
is solved most frequently on the basis of prehistoric, anthropological, and
linguistic material. The result is a one sided solution of the problem.
The criteria which we employ in solving the problems of ethnogeny
are not always of equal value. Of the smallest value are written sources,
though the widest use is made of them. The historians maintain that the
best answer to the question of the origin of a certain nation is to find in
an old written document a note about its name or the original place of
habitation. Yet even the complete identity of names, ancient and modern,
and a total certainty of geographical location which happens very
seldom - contributes very little to the problem of ethnogeny, conceived
in the way in which we understand it. It is not much more helpful in the problem of fixing the relation between the names of this and the other modern
nation (or a group of nations), or, for that matter, of an ancient nation.
(Slavs - Veneds - Neurs - Chouvashes - Bulgars - Jakuts - Kurikans). Such listings may be correct, but they point only to a historical
survey of the factors making for a given nation, and can little contribute
to the solution of the problems of ethnogenesis. Anthropological material
can be much mgre helpful in this respect; the racial analysis fixes, as it
were, the physical composition of a given nation and the elements which
have formed its population.
This analysis covers real historical bonds,
uniting the nations, their mixing migrations', and blood relations. But
not even a detailed analysis and the certanty of the results obtained can
provide the explanation of the problems of ethnogeny. Historical sources
give an idea about the permeation of cultures on a given territory, about
the relations existing between the cultures of neighbouring and even more
distant territories. Since, however, the prehistoric material concerns only
a culture, and not a nation, it is clear that it can help but little in the study
of ethnogeny. Prehistory, however, will not given an answer to the question
whether prehistoric relics, changing one after the other on the given area,
belonged to one or many peoples, or over an area where we find the monuments of a uniform culture, lived a people who were quite strange or who
were related to each other. It is linguistics that can bring us nearest to the
solution of the problem of ethnogeny, for language is one of the most
important ethnic traits. Yet one source unsupported by others, is hardly
sufficient and therefore is of little avail. The fact that a language comes
from the same stock does not mean that the nation comes from the same
ethnic group. Linguistic boundaries often do not coincide with nationality
boundaries. Moreover, the language does not include all the characteristic
features of a nation. A nation is characterised by a number of characteristics,
and present a complex of historically determined traits and material
features as well as of its spiritual culture. The understand the origin of
a given nation, is to explain all its characteristics well as to fix their origin
and development.
For that reason ethnography, and ethnography alone as a science
investigating the ethnical characteristics of individual peoples, can give
the fullest answer and solve the problem of the ethnogeny of each nation.
Only ethnography can give such a solution, in close unity and collaboration
with the disciplines discussed above, separation from them leading to the
fundamental errors committed by the Graebnerian school - the separation of a culture from the people who belong to it.
S. V. Tokarw
THE
L
CLASH
I
OF CULTURES
Preliminary
remarks
The development of a culture occurs by a) a spontaneous independent process of evolution resulting from the forces within a given culture,
b) by the borrowing of foreign traits and values resulting from the clash
of different cultural systems. The' investigations into the mechanism of
culture contact possess considerable practical and theoretical importance.
To the theory of culture they contribute by helping us to establish general
and characteristic features of the respective cultures in their particular
phases of development. They reveal the circumstances under which these
conformities and differences took shape. They enable us to grasp the factors
determining, equally, the conflicts and cooperation which may be entailed
in the relationship between two ethnic groupings which are the makers
or carriers of two differenct se[s of value. These investigations allow us
to understand, in turn, the mechanism of diffusion of individual cultural
products or their complexes, the factors hampering or, alternatively, paving
the way to the migration of traits, the factors starting and governing the
process of selection of products, as well as the problem of the sequence of
borrowing and transformation of these products. Through such an analysis
the picture of the mechanism and the rhythm and tempo of cultural borrowings can be obtained as well as of the factors determining the speed
or the slow movement, the intensity and width of the area over which
cultural values may be carried. In these investigations appear also, in
�7'21
7'20
a particularly pronounced manner, the essential functions of individual
products or their complexes as well as the social functions of the borrowing
of a given product (such as e. g. of a new tool, the taking over of which
results in changes in the economic system, in social organisation, the system
of moral, religious, artistic values, and so on).
These studies, apart from their theoretical interest, have at the
same time a considerable practical importance, especially for the planned
socialist economy. For the knowledge of concrete spontaneous processes
occuring in the situation of the clash of two different systems of value
(e. g. when the urban and country civilisation meet) may provide a scientific
basis upon which cultural planning could rest or certain cultural processes
could be slowed up or quickened, thus paving the way to the shaping of
new social realities.
2.
Modern
Culture
Contact
Studies.
Basic
starting
The two cases
studied
by the writer
points.
The writer gives an account of the literature on the subject of the past
few decades. It includes works dealing mainly with European culture
contact situations, but also extends over those situations where Western
civilisation clashes with the cultures of simpler peoples. Then in a methodological argument the writer analyses essential starting situations which
embrace equally the cultures represented by different ethnic groups such
as the different systems of cultural values connected with the class structure,
contained in a single national culture (the city civilisation and the traditional culture of the countryside). Then the writer proceeds to analyse
the basic types of contact situation between these cultures or the said
complexes of cultural values. The author's own contribution to the problem
consists of two papers, the first of which was devoted to the study of the
clash of an agricultural
civilisation with pastoralist civilisation on the
ethnographically
Polish territory of the Carpathian
mountains;
and in
the second he discussed the problems of the levelling down of the traditional
folk-culture in its various contacts with the urban civilisation. The latter
work, based on extensive field studies conducted over a period of over
thirty years, mainly in the area of Southern Poland (Małopolska), tries
to establish in the first place typical evolutionary stages of the recession
of traditional country culture, being a product ofthe conditions created by
serfdom. It attempts, in turn, to discover the mechanism of selection and
of change of the values assimilated as well to show the social functions of
the processes investigated.
The present paper deals with the first theme only, which discusses
the clash of agricultural civilisation (originated from the crossing of two
agricultural
waves, the northern and the southern) with the pastoral
civilisation, on the said territory, represented
at least since the XV-tlI
century by the nomadic waves chiefly ofBalkan-Roumanian
origin. However
the above case is of somewhat lesser theoretical interest, since the spontaneity
of cultural development in the Carpathians
was hampered by the fact
of the inclusion of the peasant population
into the framework
of the
manorial system. The above limiting condition had to some extent been
compensated by the fact that a number of processes, resulting from the
culture contact in the Carpathians,
remained outside the jurisdiction of
the manor and could be watched over a period of several centuries, equaliy
in the feudal and manorial period as in the capitalist era, as well as in
our time - that is th~ period of the establishment of the Socialist system.
This fact makes possible much fuller description of the mechanism of the
processes under investigation than a mere study of contemporary developments would. The chronological depth included in the paper is also - to
the writer's knowledge - the greatest of all hitherto described cases of
culture contact.
The study, as far as its sources are concerned, in addition to the
historical, linguistic and other comparative
data (mainly from the territory of the Balkans, Transylvania, and the Eastern Carpathians) is based
on extensive field studies, carried out systematically and repeatedly and
continued also after the second world war.
3. The agricultural
phase. The first
and
the
contacts.
pastoral
culture
The antagonistic
in its earlier
processes
The writer tries to reconstruct the basic traits of the respective
cultures, stressing in particular the differences in the systems of production,
the means of livelihood, utilisation of animals and other types of power
developed by the two cultures, as well as the lespective systems of social
organisaton and ideology built upon them. The two communities
which
are the carriers of the respective cultures were found to be in a similar
social situation, founding their systems of the transmission of culture solely
upon the oral tradition and being related in their generallevel of technological development. On the other hand, what divided them was a different
system of procuring food, different connection with the habitat (in the
case of the pastoralists distant migrations in winter from the mountains
to the forested lowlands, both northward
and southward),
a different
system of social organisation (in the case of the agriculturalis then an individual family, and a territorially organised local community, in the case
of the pastoralists a patriarchal clan system), different language, different
type of housing, different dress and a different mode of conduct.
Both cultures occupy the two originally
different geographical
regions (the agriculturalist
the bottoms of the valleys and gentle slopes
Lud,
T. XXXIX
�722
covered with fields, the pastoral culture deeply cut valleys and high mountain areas) which are differently transformed by the work of man and
represent two different types of man-made landscape. For a certain period
of time the two cultures led a parallEl existence. On certain territories the
pastoralists' culture maintained its original character as late as the XVII-th
century. The pressure of the agricultural population due to large natural
increase which forced them onto higher mountains and their efforts towards
the occupation of new cultivated areas, at the expense of forest on the one
hand, ilnd the expansion of the pastoralists towards low lying territories
for the sake of extending their pasturing territores, connected with robbery raids, provided the background for the first contacts and at the same
time towards the first clashes between the two communities. A mutually
antagonistic attitude came into existence which, apart from the conflicts
of interests, had its roots in the differences in the relative systems of value-,
causing mutually negative evaluations and hostile reaction such as cand~mnation, humiliation, and ridicule. On the basis of these conflicts traditional memories of struggles and hostile attitudes arise, as well as traditional stereorypes of the enemy and myths glorifying one's own values
and depreciating
those of the adversary. An age old di2lectical process
of the struggle between conflicting elements comes into being, leading
in the course of time towards the formation of a new cultural
reality.
4, The
processes
of in teraction.
The
origin
of a new
culture
As a parallel development to the process of struggle a new tendency
towards co-operation begins to take shape, which consists of an integrative
process, resulting in a slow merging of the two communities, the agricultural and the pastoralist, into one cultural whole. A starting point of these
processes is mutual exchange of goods, based on the differences in the
"espective systems of procUl'ing food. Among the factors of intergration,
the passing of the nomads to the sedentary mode of living and the merging
of the mixed agricultural farming with pastoral economy seem to be the
most important.
This change took place under the influence of a) the
increase of population and the shortage of new pasture grounds, b) under
the pressure of manorial authority, and found its expression in five types
of settlement.
Apart from a) purely pastoral settlements (as, e. g. in
Ochotnica), certain grouping of the pastoral population
in agricultural
villages came into being, b) by the extension of a compact agricultural
area of former agricultural
villages and the clearance of new fields or,
c) by the establishment of one house pastoral settlements on the territories of the so-called forest enclosures within agricultural villages, d) by the
pastoralists' occupation of the agricultural
holdings by marriage or on
account of their having been abandoned
by their former owners, and
finally, e) owing to the foundation of new villages with mixed agricultural
and pastoral population.
In this way new forms of settlers' symbiosis came into being, on the
basis of which new and longlasting processes of biological and cultural
intercrossing took place.
The cultural synthesis which came into being as a result of the impact
of the pastoral population
upon the community of peasant proprietors
and which could be clearly seen towards the end of the serfdom period and
immediately after its abolition as well as in the beginning of the capitalist
era, included both purely agricultural
and purely pastoral products as
well as mixed products, which originated from the combination
of the
agricultural elements with the pastoral. It is highly significant that in both
cultures we can see the elements which are dominat displaying a tendency
to maintain themselves and even to pass on to another culture, as well a~
the elements which are recessive and which show a tendency towards
gradual disappearance. The writer tries to determine these three categories
of products, laying particular emphasis on the achievements of pastoral
culture in the economic and technological field (housing, household' implements, pastoralists' equipment, clothes), in the social field (law, social
organisation, ideology, patterns of conduct), in the artistic field (decorative art, literature, music), as well as in magical, hedonistic and linguistic
spheres. As a typical example, illustrating
the role of mixed products,_
the writer discusses in some detail the institution of <,agricultural shelten>,
that is the arrangement
whereby herdsmen with their sheep lead a periodical, transhumant
existence on the peripherical
arable lands in the
villages which were originally basically agricultural,
practicing the three
field system.
,). The
mechanism
and values.
The
of mutual
borrowing
of cultural
traitsproblem
of sequence
of borrowed
elements
and
their
selection
In this chapter the writer attempts to isolate from a concrete historical
process those elements which shaped the cultural osmosis, and in this
way to obtain data which might shed light upon the general theory of the
interpenetration
of traits and values in the culture contact process. Having
described the role of the manorial coercion in shaping the mode of joint
living of the agricultural
and pastoral population,
the writer proceeds
to discuss two basic types of cultural situations: a) between two contrasting
local settlements, representing two pure types, the agricultural and pastoral
settlement, b) contacts of local settlements with mixed population. The
study of the m~chanism of mutual borrowing of traits and values shows
differences in each case. In the first case, the process of borrowing takes
4'* -
�place slowly and extends, especially in its initial stages, over the elements
which are of secondary importance; in the second a mixed culture comes
quickly into being. The geographical
factors which favour or hamper
the introduction of the agricultural of pastoral system of husbandry play
a considerable role in the adoption of traits and values by the respective
sides. They also affect their social and cultural implications. As far as the
motives of borrowing are concerned the ~,vriter points, among others, to
a) the utilitarian motive, connected with the satisfaction of basic human
needs (food, shelter, security), b) the motives resulting from hedonistic
and artistic needs (filling in the gaps by the borrowing offoreign elements),
c) motives resulting from the appreciation
of characterological
values of
the population, representing foreign culture (energy, vitality, leadership),
d) imitatory behaviour as an outcome of the desire, for satisfaction of
needs connected with prestige (e. g. the recent adoption of the Podhale
highlanders'
dress by the people inhabiting
the northern slopes of the
Gorce mountains, this being connected with higher prestige values attached
to that dress).
Moreover, this part of the work contains a discussion of the problem
of sequence of selection of borrowings.
6. Cultural
dualism
Despite ancient diffusionary intercrossing of the said cultures and
the resulting therefrom levelling down processes, the original differences
between the agricultural and pastoral population have not become completely obliterated. They are manifested, above all, in the form of stronger
complexes of contrasting traits in both cultures on those territories, which
were originally settled only by the agricultural population or by the pastoral
people, and have, throughout
their historical development preserved in
a fairly pure state one type ofsettlement. The writer points out the existence
of interesting attitudes of mutual antagonism between these agriculturalists
and pastoralists who often come from the same village, though awaredn ess
of different origin has been already lost. The origin of these attitud es
should partly be attributed to the working of historical factors, such as e. g.
the traditional
sterotyped concepts (the derogatory designation of vlah
(Valachus and Lach), and partly to the contemporary
conditions of life.
7. Recent
developments
and
tendencies
The pictUl'e presented above is subject to a process of a constant
new change, which is closely connected with the disintegration of traditional culture.
Its scope and intensity
is steadily increasing.
This
process of disintegra tion is a highly complex process influenced by many
1
l
factors, among which the principal before the second world war was the
industrialisation
of the towns, opportunities for migrations and remigration to the industrial centres, the introduction
of new and improved
technological equipment both in agriculture and in animal farming, was
well as the systematic transfer of the ancient traditional style of technical
education to modern schooling based on modern scientific educational
theory and practice.
Improved tools, knowledge, and better organisation
of work equally in the field of agriculture as in that of animal breeding
replaces old and traditional work teams in the countryside organised on
a craft basis, destroys the archaic and ossified forms of magical and mystical
thinking as well as the obtaining and traditionally
operative patterns
in the field of technology and social order based thereon. A rational mode
of thought and action, founded on experience and empiry pushed its way
into all domains of the village community. The culture of the villages.
acquires more and more the character of the culture in urban centres.
Regional differences tend to disappear. In these circumstances the specific
features of traditional agricultural and pastoral culture tend to dissipate,
ancient rites and ceremonies. as well as magical beliefs and practices connected with the grazing of sheep disappear, while the agricultural and pastoral folklore loses its importance. The cultural dualism, mentioned above
loses its previous sharpness. The levelling down of cultural differences
spreads increasingly over all the regions of the country and all the classes of society. With progressing socialism which was introduced after the
second world war the process of the spread of culture and its socialisation
as well as of the abolition of cultural distance between social classes has
gained momentum.
It should however, be observed that the process of
cultu~al levelling within a national community should not be regarded as
something peculiar to and characteristic
for Poland. It takes place, with
greater or lesser intensity, in all the countries of the world which develop
under the influence of European civilisation. I t is further enhanced by a new
process - that of the levelling of divergences in several cultural fields
between individual actions. This integrative
process, the largest in the
history of the world, proceeds and gains impetus before our eyes. Its width
and depth, as well as its large scale consequences cannot as yet be forseen.
Kazimier;:, Dobrowolski
NOTES
ON THE
HISTORY
OF THE
CART
AND HAR:-JESS·
The oldest type of cart was undoubtedly
a two-wheeled vehicle,
drawn by a pair of oxen, with the aid of a shaft fixed to the yoke. Originally two poles, constituting a basis for the carrying platform, resting on
an axle, joined in the front, passing into a shaft. Carts with such a trian-
�726
gular slnpe were found in vanous parts of South- \-\'estern Eurasia, from
Portugal to I ndochir:a.
The m~rging of two such two-wheeled vehicles into one four-wheeled
<art took place as early 2S the brom:e epoch. This new cart was more comfortable, though less economical, since it had greater internal friction
and perhaps for that reason did not spread far outside the territory of the
.La usitz culture ,) (kultura łużycka).
The development of the age-old West European means of overland
transport undoubtedly took place under the impulse coming from Asia.
As early as at the time of the Roman Empire the population of Europe
got to know the pack saddle which, most probably, came by caravan
route to Turkestan,
the meeting point between Asia and Europe.
On the other hand, horse traction, adapted to a cart equipped with
double
shafts and collar, was probably
adopted from' the Huns,
so that the horse collar undoubtedly reached the Germans by the medium
of the Slavs. The latter, however, perhaps took it over from the Goths.
It is possible that
double shafts came
together
with the collar
reaching
most probably
the Longobards
in Northern !taly. They
I.mdoubtedly borrowed them form the Avars, who, according to Nestor,
used both oxen and horses (Mon. Pol. Hist. Vol. I, pp. 557-558).
The spread of the four-wheeled cart in a north-easterly direction,
outside the area of cattle traction, was, perhaps, a consequence of Slavonic expansion in the period preceding the adaptation of the four-wheeled
western cart to horse traction and was the result of an independent solution
of that problem in the area of horse traction in the North-West. This
is further confirmed by a totally different construction of the four-wheeled
cart so that the western influence would only be expressed in the. fourwheel principle.
The adaptation of a four-wheeled cart with cattle traction to horse
traction took place in all probability in the High-Germanic
area, as can
be seenfrom the terminology of the Polish cart. This happened as a result
of the contact of the Moravian area with the Franconian
Monarchy,
for a number of linguistic loanwords suggest the participation of Moravia
and the exclusion of Bohemia proper. It is possible that this improvement
of the cart was accompanied by an improvement in the plough, viz. the
addition of the landside to the ancient Slavonic hoe (radło).
The substitution
of cattie traction by horse traction progressed
at first very slowly, and only as late as in the last century reached the
Balkan peninsula. With us the liquidation of cattle traction was concluded
as late as the Second World War, though since the introduction
of an
iron plough quick horse traction became much cheaper.
The four-wheeled cart, adapted to horse traction, we acquired
probably together with the traces, which were probably the outcome
of the simplified classical two-horse harness. !t is, however, impossible
to say that this western loan survived unchanged in the Ukraine. The
addition to the cart of a basket container made of osier is undoubtedly
the reflection of a much older influence of Scythian culture .. To that group
belongs also the conicallambskin
cap which, together with the cart basket,
penetrated deeply into the Polish area.
The above summary of general conclusions could be closed with
a statement that the results of the investigations concerning the cart and
harness shed much new light on the history of the early Slavonic peoples,
and stress the important role which, in the second half of the past millenium was played by the Moravian area, constituting a sphere in which
the Byzantine and the Franconian influences intercrossed, playing the
Slavs against the Avars after the disappearance from the historical area
of the Germans and the Huns.
Jan C<.ekanowski
FOLKLORE
jURIDIQUE
This term is used in scientific publications equally by Czech, French,
and Italien scholars. The Germans have coined an equivalent, (,rechtliche
Volkskunde». Undoubtedly
the future joint efforts of the ethnographers
and the students of jurisprudence will further develop this branch of study.
What is needed at the present state of our knowledge is a detailed and
systematic study of popular legal beliefs, opinions and customs. Up to
now the ethnographers
have studied law on a much too modest scale.
Tracing its history, the writer points out that already in the so-called
Holy Office there were certain analogies to lay courts. Legal ethnography,
however, begins to develop much later, in fact in the last two decades.
Analogously to religions ethnology also legal ethology will develop and
become a separate branch of ethnology. Until the XIX-th century any
rusticity was branded as vulgar, carmim vulgare, barbarieum; today our
attitude
towards the countryside and its folklore has undergone fundamental change. This, however, does not mean the masses, at least as far
as law was concerned, had much influence upon the development of law.
They were not given any share in the creation of law, despite the fact
tha t people had their legal views and legal practices, as we know from
ethnography, and despite the fact that in actual life lawlessness was more
frequently encountered than justice. In the planning of future ethnology
the field of legal views and practices must be duly considered. In this
the original popular views on law, original legal customs, now often forgotten, will have to be considered. Such studies have been, as a matter of
fact, already started by a Swiss scholar, Hans Fehr, and the German scholars.
�At the Hague Congress of Comparative
Law in 1937 Claudius Schwerin
made the first distinct step towards the planning oflegal ethnology. Although
Schwerin distinctly separated it from legal antiquity and legal archeology,
a Czech scholar, Horna, considered that in that field constant «merging'>
of subject takes place. He invented the slogan «through the people and
its literature and art towards the learning of progress in law,), a reflection
of which we find equally in the games of children as in the old and significant customs of the people.
The
~xamples.
above
statements
are
illustrated
by the
writer
1. The
simplifica tion of the social phenomena
by the legal and
dogmatic SCl1001 and the criticism of this attitude expressed by E. Ehrlich,
G. Schmoller, G. J ellinek, and others.
2. The contrasting
of legal customs and the customary law of the
masses, called by Ehrlich the living
law, with the statutory law of the
dogma tic character.
3· A custom as an expression of legal opinions and lawgiving
of the community.
by several
4· Legal customs in' frequent opposition in the past to the state
law being the product of the ruling classes.
5· The statement of their nature and importance
by the history
and the ethnology of law.
Richard Homa
THE
IMPORTANCE
OF LEGAL
CUSTOMS
6. A somewhat negative attitude
manifested
until recently by
academic scholarship towards the problems of the customary law (except
to the commerciallegal
customs), among other things due to fundamental
inconsistencies with the lawgiver.
AND THEIR
INVESTIGATION
There is an old dispute between law which is enforced by the State
and which is class conditioned, and legal customs or the customary law.
The strengthening
of this dispute can be observed, for example, in the
late Middle Ages and also in recent times as a development corresponding
to the consolidation
of the modern State. The problem was stated as
early as 1843 by the German scholar G. Beseler in a work <<Yolksrecht
und J uristenrecht,), though the author did not understand all the deeper
implications of this problem.
Legal historians have often stressed the original importance
of
customary law and they often pointed to its sharp. contrast with the statutory law, though, again, without drawing - at least not until the and
of the XIX-th
Centuryand
often even later - the right conclusions.
Especially characteristic was the avoidance of the subject by those scholars
who dealt with modern times and with those countries which had a strong
State structure, though even they were sometimes made the subject matter
of scientific study (e. g. by L. Petrażycki).
It was not within the scope of the work to give a full historical
account of all the aspects of the problem. We were merely concerned
with the stressing of its non-abating topical interest and factual importance,
especially in view of its very strong criticism expressed by E. Ehrlich
concerning its dogmatic character,
identifying
the statutory law with
law in general and the legal sense of the masses. Furthermore,
the question
was raised how we should conduct research,
both from the historical
point of view and in its modern aspects.
In line with the objectives stated above, the following questions
were raised in the work:
forces
7· The practical value of the study of legal customs; their results
being an auxiliary means for a modern lawgiver and the legal, administrative, and judicial practice.
8. The sources of the knowledge of legal customs and the methods
of their investigations.
I
.ł
9· The necessity for such investigationsfrom
the epistemological
point of view for: a) a better understanding
and exposition not only of
the history of the Polish law, but also of class antagonisms and of culture;
b) a more precise description within the field of legal history of the connection between Polish customs, views, and legal ideals, and those of
other peoples, especially of the Slavonic group but also others; c) the
fixing of the scope and the importance of the maintenance - up to now
often against the wish of the lawgiver - of the legal customs and views,
and in consequence;
d) making possible a more precise than hitherto
study of our social reality, both in the past and in the present.
Leon Halban
AGRICULTURAL
KNOWLEDGE
OF
THE
LUO
OF
KENYA
In this paper the writer analyses the role of primitive knowledge
or science as a system underlying any practical activity and often difficult
to separate from it. It has, therefore, become an accepted practice to define
it psychologically in terms of situation as a scientific attitute, governed
by experience and sober judgement,
in contrast to magical or religious
situation, where emotional fears or uncertainties
force man to resort to
means of can troI other than reason and experience. These points are amply
�731
73°
illustrated with ethnographical material collected among the Luo (Nilotic
Kavirondo) of Kenya, among whom the writer spent nearly two years
1946-1948.
In particular, he is interested in the native methods of s~il
identification and selection, which provide a good example for the Il·
lustration of the thesis of rational choices and sober observation of nature
and its processes, made by these natives.
Yet it seems to the writer that the role of primitive science does not
end here, and he study of the lineage system in its numerous repercussio~s
upon farming organisation and practices must be also included under this
heading. For in such general structural categories, the Luo's attitude
towards the land is formulated, his mode of its occupation, movement
in space, the principles ofthe establishment and abando~ment ~fin~ividual
homesteads and so on - in theory at !east, for in practice he IS gUided by
numerous other and equally if not more important factors. Lineage among
the Luo is already considerably divorced from the reality of actual life,
and it appears to the fieldworker not so much as an all pervading social
force regulating the existing mode of social grouping, but primar~ly, as an
abstract somewhat detached, axiomatic system of thought. This system
furnishes the native with a general outlook upon life and helps him to understand and interpret the society of which he is a member. Thus, the lineage
system becomes for the native a means of reckoning tim: and space, of
defining man's relation towards his fellowclansmen a~d tnbe.smen as well
as, spacially, towards, the clan and tribal lands, but It certal~ly does ~ot
function nowadays (and the writer seriously doubts whether It over did)
as a regulator of human activities and relationships in a real struggle for
existence.
Not only do his field notes abound with exceptions, observed by the
anthropologist, from the rules outwardly stated by th~ native infor~ants,
but the objections are of a much more profound theoretical nature. Without
undue speculation it can be said that man was in particular need of such
a mental tool in all those circumstances where nature and topography
provided him with few natural marks for small group~ of nomads which
would otherwise have been lost and consequently penshed over the vast
spaces over which they moved. But such a study of hi~self, and the ~roj.ec.
tion of human relations over nature and the resultmg conceptuahsatlOn
of society in time and space could hardly have been sufficient for th~ ~urvival of the race, if not supplemented by a constant and everyday emplncal
observation and study of nature and certain processes of life made by the
native himself which after all, warranted the propagation both of his race
and of his animals or the crops upon which his very existence was dependent.
Yet he was then as he is now, in need ofa theory, however imperfect, which
would link his scattered experiences into a system ofconcerted thought and
action. which would link the present with the past, and which, in terms
understandable
for him, would give him the concept of his society as
a uniform organised body - a concept he found helpful, if not indispensable
for the perpetuation of the group.
Andr;e}
THE IKFLUENCE
OF GEOGRAPHY
SETTLEMENT
Waligórski
VPON THE TYPE OF RURAL
AND HOUSING
IN POLAND
Rural settlement and housing in Poland display many different
characteristics which substantially agree with certain culture areas. These
characteristic features are manifested in different regional types which have
been for some time a subject matter for study by ethnographers. This in
Poland, as in other European countries, lays the foundation for the development of regional movements aiming at the study and preservation of the
peculiarities of folk culture, vanishing rapidly under the impact of indu~trial civilization and modern cosmopolitan tendencies.
The influence of geographical environment is a well-acknowledged
factor making for regional peculiarities, and also finding its expression in
the type of rural settlement and housing. As principal elements of the geographical setting may be mentioned topography, geology and soils, water
supply, climate, and the availability of natural building material. The
ancient mode ofsettlement and habitation point clearly to such dependence
upon these geographical factors and also reveal certain regularities which
can be discovered here. It is significant that the influence of natural factors
is usually manifested in certain complexes, where certain interrelations
exist side by side, though the intensity of working of particular factors
may be different.
The influence of topography can be best seen rn the mountain areas
where, for example, the movements of population and its settlement proceeded along the valleys or gentle slopes, though not exceeding a certain
altitude. The choice ofa place ofliving is also connected with the prevailing
climatic conditions. A flat country does not seem to influence directly the
shape of the villages or settlements. Higher country and the mountain
regions show a tendency towards individual shaping of the settlement
areas and the position of particular buildings.
I t has been found that fertile soils favour the development of compact settlements, whereas poor soils tend to have a scattering effect upon
the units of human settlement. Early waves of settlers usually chose light
soils the working of which did not require much effort. The quality of the
soil is also manifested in the size of homesteads as well as in the way they
have been built.
�733
732
Old villages often appear to have been founded in the VICll1lty of
running water, though usually above the flood line. The modern technique of boring wells made, to a large extent, settlement independent of the
level of subterranean
water. The connection with surface waters is largely
dependent upon the accessibility of the river banks.
The study of climatic conditions leads to such problems as the influence of the sun, temperature,
winds and rainfall upon the mode of
human settlement. This can best be seen in the mountains where the question of the action of the sun and exposure to the winds are decisive factor
influencing the position of the houses. Low temperatures in winter forces
the inhabitants to build walls of considerable thickness, while the adoption of wood as building materialover
other materials constitues a further
safeguard. The slope of the roof is also to a large extent the result of the
amount of rai n- and sfIow-fall, and so is the kind of material used for roofing. The protection
of the walls against damp necessitates the making
of eaves, arcades, galleries and so on, as well as the whitewashing ofplastered
walls.
Older buildings relied mainlyon
material which could be obtained
on the spot. In this respect timber predominated in Poland. The various
types of the construction of the wooden walls are a refletion of the qualitative and quantitative
state of forests in a given region. In regions which
were less wooded clay was used as building metarial, and to a lesser extent
stone. Straw was the chief material for covering the roofs, which agreed
with the predominantly
agricultural
character
of the country, while
shingle and lath were used in the forested areas and the mountain districts.
Older houses and settlements, in the building of which the environmental facto.rs were fully taken into account, have, in the course of time
evolved certain traditional
norms and standards which were maintained
even after the original influence of the environmental factors was no more
operative. The break from these traditions under the present-day civilizatory influence, without an attempt at adjustment
to new needs and
new tasks, may result in the disappearance
of those cultural traits of the
countryside and the esthetic values of the landscape.
Gerard Ciolek
THE
DEVELOPMENT
OF HUMAN
SHELTER
O~
POLISH
TERRITOTIES
In discussing the development
of human shelter on Polish territories since the beginning of the neolithic period till the end of the prehistoric era we can distinguish two basic types: dug-outs and surface
buildings. There are also intermediate
types of shelter, to which we must
include those houses which have, essentially, a surface structure but are
partly dug in the ground. These two types exist side by side on the Polish
territories, both spacially and in time, that is to say, they can be found
throughout the entire prehistoric era over the Polish lands.
There is little variety as far as the dug-out type is concerned. Its
principal types were the pits, which were horizontally
projected, and
were round, oval, or else of irregular shape. Yet the material published
hitherto does not provide a sufficient basis for connecting certain types
of dug-outs with definite cultural periods or areas only. The same applies
to the arrangement
of the interior. Also up to now the position of the
roofs over dug-outs has not been adequately explained. It is commonly
assumed that over circular underground houses there were roofs of a windbreak type which were supported by poles dug into the earth round the
hut and joined a t the top. It is also accepted that poles were placed on
the edges of the dug-out on which the roof was placed. These are, however,
assumptions
based on the ethnographic
analogies rather than on the
available archeological
material.
It should, therefore, be hoped that
further studies of the early settlements, of which there are still too few,
will allow us to explain many more details.
As far as the second type is concerned, that is the surface building,
it displays much greater variety of form than the dug-out. In discussing
its types we can take as the basis the construction of the walls, the lay-out
of the interior, and the general shape of the building. Starting with the
last type, we distinguish the buildings of rectangular, square, and trapezoid
shape, though some structures have such curved walls that they can hardly
be described as regular. Notwithstandig
the shape of the line of the wall,
the whole building, generally speaking, corresponds to the above geometrical
figures.
The solution of the problem of the interior of prehistoric houses
presents us also with many difficulties. What in particular needs explanation
is the question of eaves, which many students, perhaps somewhat too
rashly, find in every structure of a house with two rows of poles. In fact
the problem is not so simple, and we should not rule out the possibility
that some houses with such a construction were two- or even three-roomed
constructions.
The greatest variety, however, in the prehistoric surface building
is shown in the construction
of the walls. The simplest construction is
one combining poles with basketwork, requiring relatively the least amount
of labour. This construction was in general use beginning from the later
neolithic period until the early historical time. In the latter period, however,
this technique was seldom applied in the construction of houses for human
habitation,
being reserved only for the construction
of farm buildings.
�735
734
Observations concerning the actual building material are, obviously,
possible only in those cases where some surviving specimens of timber·
could be found. Thus in Biskupin pinewood was the most frequently used
building material. Pinewood was almost exclusively used as the material
for the corner mortice poles, whereas the middle mortices were, in addition
to pinewood, sometimes also made of oak. For tenons pinewood was also
used, though occasionally oak and ash. The floor in the Biskupin houses'
were made of pinewood, oak, ash, alder, and birch.
Also in the early historical settlement at Gniezno pinewood was
most frequently used, less often oak, and only in exceptional cases ash
or birch. The timber used for building was in most cases round, not worked
and only in exceptional cases square-hewn.
The problem of roofing, both in thedug-outs
and in the surface
buildings must for the time being remain unsolved, for the archeological
data do not provide sufficient clues in this respect. All that can be made
at this juncture are guesses which are more less justifiable. The same
refers to the windows, where they existed.
Floors in most prehistoric houses consisted of beaten clay. The'
fact that the wooden floor existed in Biskupin was due to specific local
conditions, that is the swampy ground. The floor appears as late as in
the early historical age, even then not in all houses. No regularities could
be discovered in the position of the fireplace in the neolithic surface houses.
The fireplace was placed in the middle of the room or near the wall. Since
we are not always able to state with accuracy where was the entrance
to the house, it is difficult to say in what relation to the entrance was the
firesplace in those houses where it was situated near the wall.
Apart from the pole-basketwork structure we find quite often walls
joined by the mortice tenon technique. \'\lith our present state of knowledge it is difficult to decide when this technique came into use. We have
confirmed it in Biskupin, that is in the beginnil1!Ś of the Iron Age (700400 B. C.). It should, however, be assumed that it was known earlier,.
at least as early as the Bronze Age.
Likewise somewhat obscure is the question of the beginnings of
the dovetail technique in construction.
Habitable dwellings built with.
the use of the dovetail technique
have been found from the early
historical period, though it is known that this system of building
was
known in the early Iron Age. It appears, for instance, in the settlement
of Biskupin, though it was applied only in the constructions for defense.
It has never been confirmed that this technique was ever used in the
building of human habitations.
It should, however, be borne in mind
that the discovery of traces of dovetail building, apart from exceptional
cases where conditions exist for the preservation of organic material, is
exceedingly difficult, in any case much more difficult than the actual
tracing of the pole structure. For in the latter case we have the marks
left by the poles dug in the ground, whereas the traces, if any, of a dovetail
construction house which was placed on the ground with beams often
resting on big stones, can be discovered only by exceptional luck.
A certain variation of the houses of the pole and dovetail beam
construction were houses the walls of which were built of logs placed
horizontally one upon the other, similarly as in the dovetail structure,
and supported by smaller poles which were driven on both sides into
the ground. That walls of such construction existed can be seen from
the marks of the poles as well as from the dark lines which are the result
of rotten logs placed horizontally.
Also not fully clarified is the question of the construction of the
walls of large trapezoidal
houses of the ribbon pottery (Bandkerarnik)
civilisation (the Danube Civilisation),
discovered by K. jażdżewski in
Brześć Kujawski. According to the observations made by him the walls
were built of beams placed in a ditch which delimitated the outlines of
the edifice. It is, however, difficult to state with certainty whether the
poles were placed close to each other or a t some distance. Had there been
some space between then this must have been not very large, or, alternatively, had these been larger, the ditch would not have been necessary,
as each.pole could have been dug in separately, as was the case with plaited
and lath and plaster walls. That there was not a very great distance between
the poles can additionally be inferred from the fact that a large quantity
of burnt clay was found in the huts or in their vicinity which was apparently
used for filling in the holes and chinks in the construction.
The fireplaces which were found in the interior of the Biskupin
houses consisted of not very large stones made up with elay, and they
were often made of clay only. They were roundish in shape and placed
about the middle of the hut, somewhat to the right from the entrance.
I n the early Polish houses from the early historical period fireplaces were
at first situated in the middle of the house, then were shifted towards the
wall, and subsequently placed in the corner on the right or left from the
entrance. In the XII-th century the ovens appear built of stone and clay.
However, the moving of the fireplace first towards the wall and then to
the corner of the interior is not the rule, though such a development was
observed in Gniezno. In other settlements we-find, besides the fireplaces
in the corners, also a fireplace in the middle. For example, in the excavations of Opole, and in Santok they are always in the middle part of the
interior near the wall.
Quite obscure is the whole problem of furnishing the interiors of
dwellings. What furniture was used, when it appeared, these are the unsolved problems which must wait for new lucky archeological excavations.
l
�i37
Only in the Opole settlement benches along the walls were discovered,
as well as stools and wooden beds supported by legs with plaited and
'geometrical ornamental
motifs - the latter in the form of square fields,
filled wi th four triangles meeting a t their points.
Similarly we still know very little about the shape of the prehistoric settlements. For this more investigations
of the settlements are
necessary, as up to now mainly the old cemeteries were studied; besides
this, even fewer settlements were excavated in their entirely. On the basis
of the material which has so far become known, the settlements, both
neolithic and from later periods, do not have defined shapes. The houses
are scattered at random within settlements. Only in Buch near Berlin
even houses were found placed in a row and turned with their top walls
towards the road. In the early historical settlement at Lisewo in the
district of Wąbrzewo as well as in Dobre in the district of Nowogard were
traces found of a settlement built in the shape of a street, and in the settlements from the same period in Siedlemin in the district of Jarocin and in
Parsąck, in the district of Szczecin of a settlement with its houses built
in a circular patto·n.
Stefan
ETHNOGRAPHIC
Nosek
ICO:,\OGRAPHY
This is the continuation
of Polish iconographic material, published
by the author in (,Lud,), vol. 37 and 38. P. 29 I, The beating of flax, woodcut,
1693. P. 292, Decoy for catching birds, woodcut, 1779. P. 293, An instrument for killing moles and a trap for birds, woodcut, 1779. P. 294, Sowing
and harrowing,
woodcut, 1571. P. 295, Mice devouring Bishop Hatton,
woodcLlt, 1554. P. 296, Defining boundaries
by fences, woodcut, 1630.
P.297, Human sacrifice, lithograph,
1838, P.298. Village tribunal, miniature, 145 I. P. 299, Stocks and chains, miniature, 1353. P. 300, Aphrodisiac, woodcut, 1571. P. 301, Birdtrapping
in a tree, lithograph,
1839.
P. 302, People with deformed ears, woodcut, 1554. P. 303, Burial without
coffin, woodcut, 1693. P. 304, Male mandrakc, woodcut, 1556. P. 305.
Female mandrake, woodcut, 1556. P. 306, Lion and Elephant, woodcut,
1575. P. 307, Leopard fighting a dragon, woodcut, 1557. P. 308, Unicorn,
woodcut,
1730. P. 309, A kind of grain stack, woodcut, 1574. P.3IO,
A status of a woman with a child supposed to perform wonders, woodcut,
1578. P. 31 I, Blood-letting, woodcut, 1556. P. 3 I 2, A wolftrap, etching, 1779.
P. 313, A letter from heaven, undated. P. 3 I 4, :Mice devouring Popiel,
woodcut, 1564. P. 315, A plica, etching, 1792. P. 316, (,God's Tree'), a shrub
of the thistle family (Artemisia
Abrvtanum)
with healing qualities attributed
to it, wood-cngra\'ing.
15i5. P. 31i, .\Icrmaid, woodcut, 15i5. P·3I8,
Undine,
pencil drawing, XX-th century.
P. 319, Earth spInt inhabiting the mines, called (,Treasurer», a crayon drawing, XX-th century.
P. 320, A bard with sacrificial goat, woodcut,
1563. P. 321, A mediaeval ('wild man», known also as satyr, woodcut, 1515. P.322, A barge
on the Vistula, lithograph,
1884, P. 323, The towing of a barge, etching,
1684, P. 324, Tinus or the sea-dog, woodcut, 1534. P. 325, Emerald,
woodcut, 1534. P. 326, A bell-shaped net for trapping partridges, etching,
1778. P. 32i, The bleaching of linen, ctching, 1684' P. 328, A granary,
lithograph,
1838. P. 329, A whirlwind, or devil's dance, woodcut, 1876.
P. 330. Bees, woodcut, 1578. P. 331, Peasant cottages in XVI-th century,
woodcut, 1567. P. 332, Visiting with the wooden cockerel, woodcut, 1864.
P. 333, Cossacks fight with a tiger, woodcut, 1837. P. 334, Twardowski
in an inn called (,Rome'), lithograph, 1865. P. 335, Snake worship, woodcut, XVI-th century. P. 336, Haymaking, woodcut, 157 I. P. 337, Threshing
with a flail woodcut, 1693. P. 338, Cock fight, lithograph,
1836. P. 339,
Magic crosses, photograph,
1936. P. 340, Snakes in a magic circle, woodcut,
1564. P. 341, Elephant hunting, woodcut 1564. P. 342, A serpent, woodcut,
1693. P. 343, Stars, woodcut, 1693. P. 344, Poverty and misery, woodcut,
XVII-th century, 1633. P. 345, Shepherd, woodcut, 1575· P. 346, Peasant
costume from XVIth century, 1521. P. 347, Sea monster, woodcut undated.
P. 348, Nobleman's
devil Boruta in an old willow, lithograph,
1864.
P. 349, Girls dancing round a bonfire, called sobótka, woodcut, 1865,
P.350,
Devils' oak at Ramowe, woodcut, 1584. P. 351, Fortune telling
from dreams, lithograph, undated. P. 352, Straw bee-skeps, woodcut, 1578,
~. 353, Sea-hare, woodcut, 1556. P. 354, Ploughing, woodcut, 1575·
Tadeusz
AMBER
ART
AND CRAFT
ON THE
RIVER
Seweryn
NAREW
This paper, dealing with the extraction and working of amber in
the river Narew area (that is mainly in the ethnographic region ofKurpie),
was written during the Second World War. The writer, then an enforced
exile, was separated from the field of his investigatons. A part of his material was saved in 1939 and was brought secretly from the Narew district
to \Varsaw. During the Warsaw rising (1944), original manuscript was lost,
and only two typescripts, which were buried in a tin for a year, were saved.
Some of that material was printed in the post-war issues of (,Lud,). It may
also be mentioned that a special regional museum dealing with amber
will be soon opened in Łomża in the province of Bialystok.
Lud, T. XXXIX.
47
�739
Amber, known also as (,Gold of the North» was found formerly In
large quantities on the shores of the Baltic, especially in Jutland and In
Sambia.
Trade in amber, known already since the neolithic period, became
an important factor of co-operation between the Baltic and Mediterranean
peoples as can be testified by Roman and Greek coins found in these northern territories. There is evidence that in the times of Nero amber was
brought to Rome from certain Baltic regions. The amber trade route to
Rome led through the Polish and Hungarian lands, and amber reached
then a very high price. In Poland the largest amber workshops, employing
up to 150 workers were known to have existed since the XIV century In
Gdańsk--and the Polish King, Sigismond III was specially interested In
amber, of which he made presents to the European monarchs.
Apart from the Pomeranian amber fields on the Baltic, much of
that precious fossil resin was extracted in the disticts on the river Narew
Here the working of ambe~ has been for many centuries an accepted lin~
of folk art and craft, and certain amber products (mainly beads) were
found among neolithic antiquities,
both in ancient pagan tombs and in
older Christian cemeteries. It was, for instance, a frequent practice of the
Kurpie women to be buried decorated with amber beads.
Amber pieces of different sizes were found in the Kurpie region in
the banks of rivers and streams, in sand and in the sand dunes, but they
were mostly dug out from swampy meadows and pastUloe land during dry
years, especially in the deeper layers - t02 metres below the surface, often
in miocene loams.
The local amber workers (bursztyniarze),
that is those who
extracted and worked the amber usually knew where to look for it. They
also had simple tools which helped them to find and extract amber. There
are several local names for amber and its varieties, but generally speaking
it is classified into land water, swamp, and sand dune amber. Over 100 such
«amber fields» are known in the Narew district.
°
The extraction and working of amber in the Kurpie district can be
best described as a local industry. But amber is also an important i tern of
trade. The oldest specimens, in the form of flattened balls, were found
in older cemeteries near churches (e. g. in Nowogród, where there is
a XV-th century church). In Ostrołęka old amber workshops were known
to have existed from the end of the XVIII-th century, and in the country
districts the population worked and traded with finished amber products.
In the Narew district, up to the 1914-1918 war, amber pieces were often
used as local currency. In recent times amber was sold to Gdynia where
it was polished.
Whereas in the Baltic region the trade in amber was a monopoly
since the XIV-th century, at first of the Teutonic Knights and later of
Prussian princes, it was quite free on the Narew. There was up to 1826
a special hangman
in Królewiec (Kaliningrad)
who executed ambelo
thieves, but on the Narew anybody could dig for amber.
The amber
yielding areas which formed a part of the Crown Forests could be rented
by yearly auction. (We have records of these auctions for the XIX-th
century, since 1811, in local Forestry Departments).
During the \Norld
War (1914-1918)
the Germans got hold of all amber on the Narew,
confiscating all the amber they could find and even robbing the Church
boxes. During the Second World War they went even further, taking not
only crude amber but also the amber beads and ornaments from the Kurpie
women, ordering that all fines imposed by them should be paid in amber.
The workshops on the middle Narew, where amber was polished,
were permanent, seasonal, or migratory, as well as amateur. Raw amber
was worked with flint splinters, glass, and also knives, chisels, files, pumice
stone, and grindstone, while chalk and various types of paper were used
for polishing. Holes and cavities were made with special old-fashioned
drills (called (,drel») which were set in motion by means of a wheel or of
a special instrument set on a lathe, while lathes were hand driven with
a string, strap, or a shaft (Fig. 4). In the second half of the XIX-th century
lathes were introduced with a rolling wheel which were hand or foot
driven (Fig. 5). Later, when the older amber workers and their workshops were destroyed some used to work amber by hand, using for that
purpose and ordinary spinning wheel (Fig. 7).
Amber beads, worn by girls an women and known here as ('corals»,
were mainly manufactured
on the spot. These were either quite small
round beads or larger pieces flattened ~t the sides. Also cut ('corals» were
known which were carved in squares or rose'ttes (Fig. 9). Every selfrespecting Kurpie woman had formerly up to three strings of beads, larger
and smaller, often with a few additional ornamentations
such as leaves,
hearts, crosses, medallions with the crucifixion scene, and so on. In addition
to beads buttons were manufactured
as well as other small decorations
for men, such as for pocket watches and talismans, studs for old men's
hats, pipes, snuff boxes, cups, tumblers, cigarette holders, inkstands, and
other objects suitable for small presents. In folk medicine amber was used
for healing the eyes, as a cure against headaches, and amber balls were
hung round children's necks as a protection against epilepsy. Until the
1914-1918
war there were huge amber candlesticks in the church at
Mały Płock of about 1 metre in diameter.
The local population
treats amber with respect, calling it «resin
from the Great Flood of the World». Thc finding of amber has always
�74°
been
regarded
incense,
from
this.
songs,
diggers»
surviving
as great
the
Amber
and
poetry
dig
and
also
proverbs.
and
local
remain,
families.
luck.
village
amber
in the
provides
literary
much
It is often
can
said
place
a theme
production.
was
district
has its important
It
but
Much
incense
given
in local
which
Kowadays
be
heard
of the
can
only
about
dead
to churches
of Ostrołęka
their
Kurpie
got
folklore,
in legends,
often
be
a few
old
exploits
that
as an
its name
they
found
in
«amber
from
the
went
(,to
amben>.
Adam Chętnik
I.'\JDEKS RZECZOWY «LUD», TOM XXXIX'
Ważniejsze
(gw.) -
skróty w XXXIX
gwarowe,
il. -
A
Abderydzi 2g5
Aborygeni 73
Ach (j. annam.) jarzemko
121
. chates p. Agat 325
Administracja
Brytyjska 13g, Igo
Adwent, zakaz wywożenia nawozu 294
Agat 325
Ak (j. kanton.) jarzemko
121
Ak (j. starochi11ski) jarzemko 121
Akcja badania
budownictwa
ludowego
w Szwajc. 505
Akta prywatno-prawne
174
- skarbowo-kościelne
170
- wizytacji biskupiej 170
Akumulacje dóbr 192
Akumulacje zasobów kapitałów 184
Ala (j. serb.) smok mieszkający w chmurach 347
Alrauna, Alruna 305
Ametyst 325
Amulet 3g1
Analiza elementów kulturowych 34
- etnograficzno lingwistyczna
79
- historyczna 53
- inwentarza
kulturowego 94
- kultur 87
- kultury ludów wsch. slowiańskich 98
- kultury materialnej
93
- prasowa 100
Animizm 60
AnkielY prawnicze
17'. 172, 524
l\ntagonizm
dróg kultur 108
Antropogeneza
425
Antropologia 6, 30, 45, 62. 75, 467, 4GB
- Polski ·n3, 440
- Radziecka 79, 424
- Słowiańszczyzny
433, +41
Antypryner
(gw.)
najstnrsz\'
bursztyniarz 40j
tomie (,Ludw>:
ilustracja,
p. -
patrz
Anyż, aphrod. 300
Aphrodisiacum
300
.'\rcheolog 35
Archeologia 4, 17, 22, 30
...- burżuazyjna
4
:\rcheologia p. archeologia 71
.\rchiwum
folklorystyczne
10
'.... homograficzne
10
..- pieśni ludo,\<. 503
Astrologowie 343
Atlas Etnograf. Polski 131
Atropa Belladonna 305
...- Mandragora
L. p. dziwoskręt 305
Atrybut Św. Justyny p. Jednorożec
308:
:\uł kołchozowy 423
Autochtonizm
68
Awunkulat 55
Azyl klasztorny 144
.... kościelny 144
_. przewoźniczy
144
Ażducha
(j. baszk.) smok wodny 341
B
Baby-znachorki,
czarownice 433
Badacze radzieccy 83, 86
Badania antropologiczne
79, 83
emogenctyczne
67, 83
etnograficzne
I, 423 431" 467
etnologiczne 436
folklorystyczno 12
historyczne 84
- językoznawcze
83
lingwistyczne 80
nad przemysłem ludowym 61 I
prehistoryczne
83
reliktów kultury ludu prac. 628
terenowe 16
terenowe M. M. E. Łódź 449,
w zakresie ceramiki 549
zjawisk ekonomicznych
436
455
�742
Bajki II, 134, 141
Balsamowanie
303
Bałwany pogańskie 310
Banany 204
Baran, ofiara zastępcza 297
Baranek z gliny 42Z
Barbarzyństwo
.B6
Barcie 352
Barta, bartka do dziania barci 333
Bannictwa
170
Bartnicy 37z
Baśni ludowe II, 134, 141
Bawełna 191, 204
Baza 36-39
Bazar sztuki ludowej 514
Beczka czarownic
179
- z klepek 455
Behawioryzm
z6
Belki 261, 269, z84, z86, ::l09
Berło sądownicze
145
Beryl 325
Bezprawie, pojęcie abstrakcyjne
I::l7
Bezpłodność
4z, 82
Białko zwierzęce 195
Biblia Leopolity 347
Bicie próby, szukanie
burszt. 361, 414
Bicz w zwyczajach
wesełnych 428
Bieda, Biedusia 344- w przysłowiu 344
- z nędzą 344Bielice (gleba) Z36
Bierwiona ciosane z66, 281
Bijak u cepów 337
Biologizm z6
Bibliografia
etnograficzna
1::l5
Black·bolshevism
25
Blankier, gatunek bursztynu
371
Bluszcz 439
Bloto bursztynowe
360, 363
Blotnik p. Boruta 348
Boa constrictor
335
Bogini urodzaju
198
Boginki 318
Bogowic 61
Bohvnie (gw.) zamawiaczki
4::l2
Boisko 337
Bor krzemienny
do obróbki
bursztynu
379, 384
Borowiec, Borowy p. Boruta diabeł 348
Boruta diabeł 348
Boże drzewko
(Artemisia
Abrotanum)
316
Boże :\arodzenie
43 I
Bożik domowy-dziad
430
743
Bożeńka (Bozia) 48
Bóstwa gockie 350
Bracia z jednej matki IB6
Brama z pali 201
- wysoka 435
Brandtsztych,
małe kawałki
burszt. 415
Bransolety 370
Brona z gałęzi 204, z94
Broń 145
Brożyny, słupy u brogu 309
Bróg budynek
309
- sterta siana 309
- w przysłowiu
309
\V herbie
309
Brylantowanie
bursztynu
378
B{zoza jako budulec z87
Buda na galarach
320
Budka ptasznicza
293
Budowle kwadratowe
z85
- naziemne
264, 284, 287
palowe 282, 283
- plecionkowo-słupowe
277
- prostokątne
285
- słupowe 286
- trapezowate
285, 286
- zrębowe 286
Budownictwo
106, 466
- kultury czasz lejowatych
259
- mieszkalne
259, 260, 28.l
- na Orawie 433
- neolityczne
266
- przedhistoryczne
266
- w epoce brązu 262
- wiejskie 228-230
- przyslupowo-węgłowe
453
- socjalistyczne,
związek
z pracami
etnograf. 628
Budy psie drążone
w pniu drzewnym
452
Budulec 287
Budynki gospodarcze
236, 273
:.- mieszkalne
237, 279
Bulwowate
204
Burśtyn
(gw.) bursztyn
374, 398, 401,
403, 406, 408, 413
Burśtyniarz
(gw.) bursztyniarz
402, 404,
405, 412
Bursztyn og. 355,-389,-414
bałtycki 370
biały 364, 408
błotny 364
chudy 364
cielisty 364
- czerwony 364, 408
Bursztyn cacko 364
- górkow,' 364
- gruntowy
364
- gruz 364
- jako ofiara na tacę 395, 396
- jako pieniądz 395-397
- jako posag 397, 401
- kopanie 382, 402, 404-408,
410. 414
toczenie 40z, 40:~
- kapuśniak 364
- kościany 364
- kruczy 364
- krwisty 364
- kurpiowski
370, 373
- miodowy 36+
- mleczny 364
- ognik 364
- rzeczny 364
- śniady 364
- szklisty 364
- twardy 364
\V lecznictwie
380, 395, 400, 401
- w poezji i pieśni 411, 412
- w przyslowiu 401
w wierzeniach
395
- wodny 364
.wydmowy 364
- zloty 364
- żółtawo-biały
364.
_. żyłkowany
408
Bursztyniarnia
373
Bursztyniarstwo
355
Bursztyniarz
amator 378
.Bursztyniarz
mąjster 359, 361, 364, 366,
368, 359, 361, 364, 366, 369, 373,
377, 382, 383, 407, 368, 408, 410
.Bursztynowa
okolica 4IO
Bursztyny korale 385, 402, 408
Buty bez podkówek
do grobu 30:~
- z cholewami
296
Bydlo rogate 184, 191, 193
Bylica 339
c
Cacko p. bursztyn
przeźrocz.
364, 384
Cakanka
(j. czes.) ciupaga 333
Cal, tylna część drygawki
322
Całopalenie
350
Carmen
barbaricum,
pieśń lud. 13.'i
- "ulgare,
pieśń lud. 135
Car"czka
(j. rus.) pokrzyk 305
Cassa"a - roślina 195, 20+
Cataslra
(j. lac.) dyb,' 299
Cebula 195
Cebrolka,
naczynie z klepek 327
Cebry 450
Cechy-organizacje
137
Cechy garncarz,'
422, 525
Cegła 206, 246, 248, 322
Cel i zakres etnografii 628
Cembrowina
studni drążona w pniu 452
Centra handlowe
189
Cepkalka
(gw.) czepek 413
Cepy dwukapicowe
337
Ceramika
18, 21, 77,439,458,
493, 501
- rzeszowska 444
- sznurowa
260
- wstęgowa 264
Cesarstwo rzymskie 130
Chala
(j.
bułg.) . smok,
mieszkający
w chmurach
347 .Chamat
(j. tatarski) chomąto
120
Chamy (j. ukr.) - uprząż 120
Chasterek
(gw.) - kuperek ptasi 292
Chata 287, 331
- czworoboczna
258
- górska 455
- jednoizbowa
280, 452
- kurna 47, 208, 331
- orawska 433
- pięcioboczna
274
- przysłupowo-zrębowa
454
- słupowa 259, 260, 262, 264, 273, 274
- słupowa dwuwnętrzna
270
- wąskofrontowa
273
zabytkowa
50 l
- z Gądkowic
269
- z okresu żelaza 266
-- z wyżką ił. 434
Chłop 137
- afrykański
156, 190, 192, 193
- chiński 199
- europejski
199
- Luo 196
- sieje z płachty 294
Chłosta 145
Chodzenie
z bocianem
332
- z kobyłką 431
- z kozą 431
- z niedźwiedziem
43 l
Chomąt - chomąto I IO, 1'7-127,
294
376 iJ.
Chomut
(j. ros.) - chomąto
120
Choroby kołtunowe
3' 5
- staroperuwiańskic
486
Chronologizacja
metali I U
Chrust w bud. 255, 267
�74.5
744
Chryzolit
325
Chrześcijaństwo
139
Chrzciny,
zwycz. 428
Chustka na głowę 454
Ciekięć (gw.) miejsce bursz!.
D
362,
405,
415
Ciężarki tkackic 277
Cis 439
Ciupaga 333
Ciżmy 346
CK WKP(b)
23, 33
Cmentarzyska
słowiańskie
77
- dżambułskie
420
Cołoni valachalos 430
Comaco (dial. wen.) - chomąto
120
Comat (j. rom.) - chomąto
121
Cuda 61
Cybuch do chaszyszu 204
Cybuszki z bursztynu
391
Cygan - zabawa dziecięca 143
Cygarniczki
z bursztynu
391
Cykl płodozmianowy
202
- rolniczy afrykański
193
Cyrce 305
Cyrk do walk kogucich 338
Cywilizacja
16
- babilońska
19
- chi'1ska 19
- cgipska 19
- indyjska 19
- starożyt. Chorezmu
78, 96
Czapka barankowa
131, 298, 345
Czekan 333
Czarna magia 225
Czarnoziem
kujawski 236
Czarownica
433
Czary i gusła 179
Czepiec 447, 458
- ze słomy 431
Czerpak do wody z tykwy 209
-- drewniany
421
Człowiek pierwotny
181, IB8
- Z morza 462
Czółno 458
Czubatka,
ul z nakrywką
352
Czynniki
klimatyczne,
a budo\\-nictwo
242
Czynność rolnicza i gospodarcza
13r, 186
Czynsz 192
Czystość przedmałżcńska
22;>
- rasowa 67
Czyściczka, czyścik, rośl. Impartiens,
~oli
me langel''' 336
Czyszczenie
burszlynu
404, 407
Dach 234, 278, 284, 287
- czterospadowy
309, 452, 4,">3
- dwuspadowy
331, 452, +53
- gontowy 433, 454
- krokwiowy 452, 453
na sochę i ślemię 266
naczółkowy
452
okapowy 455
przyczółkowy
453
- słomiany 452
- szałasowy 284
- wystający 267
Dachówka
246, 322
Dary weselne 428
Dąb jako budulec 237
- w Romowe 350
Defraudacja
bursztynu
371
Demokracja
137
- ludowa 135
- wojenna 21
Derecho consuetudinario
166
Deszcz 216-220
brak 2 J 6, 218-220
- łagodny 220
- sprowadzić
224
Dewizka bursztynowa
384, 385
Dębina 322
Diabeł 61, 336, 340
Diabli taniec 329
Dialekt 39
Dialektyka
marksistowska
35
Dichsala
Ci, st. wys, niem.), dyszel 126
Diritto popularc (j. w!os.) prawo lud. 167
Dłubanki,
czapki rogate 447
Dłutko do obróbki
bursztynu
378 rys.
379
Dobrohoczy-Boruta
348
Doliny nadrzeczne
239
Doły z wodą 201
łowiectwie
341
Domy biskupińskie
268, 269, 290
-- dwu\'mętrzne
264
- jednownętrzne
264
książęce 280
micszkałne
254, 255, 328
murowane
249
na trem pIach 453
naziemnc
285
- podział wnętrza 26c!
przedhislOrYCZne 284
solt\-sa 434
trapezowale
257
- ;v
."
,I
!,
,
.,.
Domy trójwnętrzne
285
Twórczości
Ludowei I a
- ustawienie
241
- wąsko/rontowe
267
zadrużne 434
zagłębione
w ziemię 284
z gliny 331
zrębowe 281, 283
żon 191
Dostęp do w'ody 213
Drabiny u wozu 124
Dranice 250
Drągi w budown.
261, 274, 284, 286
Drel, dryl do wiercenia otworów w bursztynic 379, 383
Droga 189, 233
kołowa 112
- miedziana
435
- rzymska 116
Drozd 301
Druciarze
trenczyńscy
435
Drużba 431
Drygawka,
drąg na galarze 322
Dryopithecus
- małpa nadrzewna
20
Drzewo budulcowe
242
- brzozowe 281
- dębowe 281
- graniczne
145
- sądowe 144
- sosnowe 281
Drzeworyt
291, 320, 336, 340, 341,
343-350
Drzcwostan
230
Dualizm kulturowy
108, 109
Duch przodka 2 10
Dudilim (hebr.) - mandragora
305
Duga 119
Duha 118-120
Duszka, duchenka,
zakon. ub. glowy 412
Dyba - słup 299
Dyfuzja 94
Dyle 309
Dym z bursztynu
w Iccznictwie 399
- z włosów w lecznictwie 399
Dynamika
przeobrażeń
kult. mas pracujących 625
Dyszcl [II, 114, 115. 123, 127, 129
_.- w tokarce bursztynowej
381
Dziad 431
Dzicdzinicc
236
Dzi~je Sło\\-iańszczyzny
4+2, 443
Dzi~ń wałki kogutów
i obioru
króla
żaków 338
Dzi~rża\w
bUJ'szt\'llU :J7I, 373
Dziewczyna
niczamężna
222, 391
\V obrzGdzic
zaklinania
deszczu
Dziewosłąb
179, 428
Dziewucha
401
Dzika Baba 321
Dziki Mąż 321
Dzikość 436
Dziw Morski 324
Dzwonek pasterski 345
Dzwon na kuropatwy
326
-
222
E
E (j. pekiński) - jarzemko
121
Egzckucja
145
Ek (j. sjamski) - jarzemko
121
Ek (j. schan.) - jarzemko
121
Ekonomia
polinczyjska
436
Ekonomika
burżuazyjna
435
- carskiej Rosji 52
- pierwotna
15
Ekspansja
indo-irańska
I II
-- kultury łużyckiej 439
- słowiańska
III
- szczepu 21.5
- wenecka 439
Ekspedycja
etnograficzna
7
naukowa
3, 33
- naukowa Amuro-Sachali6ska,
ewenkotunguzka,
kazachstańska
421
Ekspozycja chałupy 241
Elefant 341
Ełementy
kulturowe
119
- laponoidalne,
nordyczne
442
- obrzędowe
428
Eleusine - roślina '95, 204
Ellei - podanie jakuckie 86
Epoka brązu 21, 123, 130, 264, 286
- kamienna
młodsza 253
- żelaza 2 l, 123, 264, 285
Epos heroiczny 47
Ergologia
110
Etnikony 88, 90, 98
Etnogeneza
7, 15, 36, 37, 65, 67, 69,
71-75, li-84, 92, 93, 95, 100
101,419
Etnogeneza
grup polskich 608
- jakutów
i8, 95
Etnogonia
p. Etnogcneza
Etnografia
227, 1-3, 26, 30, 32, 35, 38,
40, 43, 57, 62, 65, 83, 416, 467
amen'kańska
27, 417
burżuaz\jna
1-5.
62. 6:{, 41i, 41H
europe-jska 417, 488
�747
Etnografia
historyczna
14
- prawna
135, 138, 143
- radziecka
1-8,
14-17,
20-23,
28,
31, 35, 43, 47, 53, 60. 63· 64, 71,
418
- rosyjska 2, 418
słowacka 434
- syber>jska 33
- szwąjcarska
488
Etnografowie
86, 93, 133, 138, 143, 145,
162
- burżuazyjni
.93
- marksistowscy
54
- radzieccy 5, 3, 13
Etnogeografia
2, 4, 8, 14, 15
Etnolog 158, 162, 217
Etnologia
2, 167, 177, 179, 184. 467,
- prawna
165
- w uniwers. szwąjc. 484
Etnos 72
Etnosocjologia
437
Eugenika 424, 425
Ewolucja trak<:ji I 12
F
Facjatka 427
Fajeczka i fajka z bursztynu
361, 384,
391, 392
Fartuch
lubei. 455
Feudalizm
7'1
Feudałowie
429
Fermy europejskie
183, 190
Figurka z drzewa p. Dziad 430
Figury kulturowe
452
Flisacy, flisowie 318, 322, 413
Flisz karpacki
(łupek piaskowcowy)
249
Folclore giuridico
133
Folkloristica
giuridica
133
Folklore giuridico
167
- juridique
133, 166
Folkloristika
giuridica
167
Folklor 6, 8, 10-12,
23, 25, 28, 29
- muzyczny szwajcarski 499
- pasterski 109
- polski 609
- prawny 165, 166
- radziecki 8
- rolny 109
-- rosyjski 9
- szwajcarski 485, 499, 503
- Wielko Wojny Ojczyzn.
12
Folklorystyka
radziecka
10, 12, 28
Folkloryści radzieccy
1[, 13, 22, 28, 48
forma malżeństwa
I
- władania
ziemią 52
Formy gospodarcze
436
- organizacji
rybolóstwa
437
- do wyrobu cegieł 493
- do wyrobu masla 500
- równoległe
93
- spania 493
- spoleczne 52
- zbieżne 93
Formacje
przedkapitalistyczne
5
Formalizm
2, 22, 23
Formuła
magiczna
222, 223
Fujarka 318
Fundament
domu 249
Funkcje społeczne wytworu
102
Funkcjonalista
25
Funkcjonalizm
110
Futra sobolowe jako ofiara 310
G
Gad domowy p. bożik 430
Galanteria
bursztynowa
384, 403
Galar, galarek 322
Galgenmanchen
p. mandragora
305
Galązka wygięta w ptasznictwie
301
Gałęzie brzozowe jako podłoga
278
Gałka bursztynowa
dla dzieci 400
Ganek 244
Garbarz
346
Garncarstwo
422, 450
Garncarz
435
Garnek gliniany 209
Gatunki gleb 202
Gduła, aphrod. 300
Geneonimika
80, 90, 98
Genetycy amer. i angieJs. 425
Geneza języka 81
- jęz. europejskich
74
- zjawisk 53
Geografia językowa
175
Geologia 229
Gęsi 8, 365
Gęśliczki, narzędzie
kary 145
Gielota 434
Givoytes, święty wąż 342
Gleba 196, 199,201,204,2°5,2[2,216,
229, 232
- ilasta 236
- jej gatunki 210, 214
- żyzna 235, 236
Gleboznawstwo
afrykańskie
181, 203, 214
Glina ciężka czerwona
203
,t
.,l
Glina ubita 281
- \\' budownictwie
242, 248
- z Uf\'ną i nawozem w budownictwie
208
Glinki 405
Glottogeneza
31
Głazy eratyczne
113
Głowa, przednia
część dryga\vki 322
- rodziny poligamicznej
193
Głód 210
Gmina 142
- pierwotna
52
Gniazdo bursztynowe
362
Gnojówki,
deski u wozu do gnoju 124
Goldene
Froh p. Zi Złota Baba 310
Gonty 250, 454
-Gorset 297, 447, 4:)1
-Gospodarka
koczowniczo-pastewna
97
- kopieniaczy-pasterzy
2[
- myśliwsko-rybacka
21
- myśliwska 20, 21
- osiadła rolnicza 97
- planowa socjalistyczna
103
- półosiadła
97
- rolnicza 22
Gospodarstwo
chłopskie wsch. afryk. i91,
192
- folwarczne
236
- kobiece 209
- okopowe 193
- żony 192
'Goździec, gościec p. kołtun 3 I 5
Grab 439
Grabcie, grabki do bursztynu
363
Granice antropogeograficzne
229
.- etniczne 423
- etnograficzne
229, 439
- językowe 80
- narodowościowe
80
Granit 2Il, 249
Grebnerczycy
92
Groby szkieletowe
262
- sk'rzynkowe 359
-Grochowina
202
Grodzenie
granic 296
Groty z bursztynu
317, 360
Grób przodka 207
'Gród w Biskupinie 265
Grubość ściany 242
Gruntv lessowe 262
- bu~sztynowe
398
Grupa Etniczna
14, 15, 7 I, 72, 228
- genealogiczna
188
- klan 3
Grupa kulturowa
73
- rodowo-plemienna
188
- rolnicza
183
- wioskowa 189
Gruszka do ust, narzędzie
kary 14~
Gruz. (gw.) bursztyn kruchy 364 .
Gry l zabawy dziecięce 142, 143
Grzędziel
127
.
Grzywny 293
Gutskij Zbornik 37
Guziki z bursztynu
393
Gwara t75
Gwiazdy latające 343
Gwoździki
kramne, aphrod,
300
H
Haft ludowy 47, 447, 450, 451, 501
Hak (gw.) socha 446
Haam (j. holend.) uprząż 120
Ham (j. chorw.) szle 120
Ham (j. rumuń.)
uprząż 120
Ham (j. węgier.) uprząż 3, 120
Harne (j. angie!.) zakończenie
kleszczv
chomąta
120
.
Harne (j. nadreń.)
chomąto
120
Hamut (j. fiński) chomąto
120
Handel 45, 189
Handlarze
bursztynu
362
Hany p. anyż 33
Harpule,
drągi do wstrzymywania
gaJaru
322
Harpulnik
322
Haszysz 209
Historia 2, 4, 34
- etnografii
7
- języka 37
- kultury materialnej
31
- narodów
ZSSR 30
- organizacji
rodowej 3 [
- pierwotna
59
- pierwotnego
gospodarstwa
31
- pierwotnego
społeczeństwa
30, 31
- porównawczo-prawna
165, 180
- religii 61, 177
- Słowian zachodnich
i południowych
30
- średniowieczna
30
-- starożytna
30
- Wschodu
30
Historyk 30, 74
- prawa 143, 147, 151, 159, 162, 165,
167, 169
�749
Hodowla bydla u chlopów Luo 18g
- renów 93, 419
Holizm 25
Holowanie łodzi 323
Holoble 100, 114-119,
127, 130
Homo Sapiens 19, 425
Horn (j. tybetański) jarzemko
120
Homut ij. serbski) chomąto 121
Huty miedzi kolo Mogily pod Krakowcm 435
Idealizm 41H
Ideologia I
Igo (j. ros.) jarzmo 123
Ijes (j. fiń.) jarzmo narożnc 121
Ike (j. est.) jarzmo narożne 121
Ikes (j. fiń.) jarzmo narożne 121
Ikonografia etnograficzna
2~)I
Ił 205
- trz~ciorzędowy
bursztynodajny
361
Impcnallzm
53, 54, 4.16, 425
Incantacione,
znaki magiczne 339
Indeks LUDU 60g
Industrializacja
miast 108
Inkluz 305
Inteligencja afrykańska 198
Instruktaż gospodarczy
169, 294
Instytucje etnograficzne
625
Interesy klasowe I
Internacjonalizm
proletariacki
47, 49
Inwentaryzacja
sprz.;tu rybackiego 418,
436
Inwen tarze wiejskie 169
Izba dymna 434
- główna 266, 278
J
Jabłka miłości, poma amoris p. mandragora 305
Jagnięta,
ofiara 310
Jaja Igl
.Jajca p. jaja 332
Jakutyzacja
Tunguzów .p I
.Jalówka 208
.Jamy elipsowate 284
- koliste 284
- mieszkalne 2;j8, 260. 27B
- odpadkowc 258, 27+
.Jarzemko 121, 122
Jarz.;bina
301
Jarzmo
II I-I 13
jarzmo narożne 121, 123
jarzyca,
żyto jare 294
jasiek p. Boruta diabeł 348
Jednoróg, Jednorożec
307, 308
Jednostka
prod ukC)jna 191
Jedność teorii i praktyki 43
jednożeństwo
16
Jemiołuchy
301
.Jesion, aphrod. 300
- angielski 80
- jako budulec 287
J.;zyk arabski 80
awarski 33
azerbejdżański
33
bałtycki 438
czeski 32
erziański 80
- estoński 32
- kaukazki 33
- klasowy 40
ludów 40
- MaO/'i 33
- mokrzański 80
- narodów 40
- plemienia 40
- polski 32
- prawa jego rozwoju 37, 41
- rodowy 40
- serbski 32
- st. wys. niemiecki 128
-- Suah~li 33
- szwedzki 32
- wioski 32
J.;zykoznawcy
radzieccy 34
Językoznawstwo
40, 41, 74
Juczenie 120
Judicia, przepowiednie
z gwiazd
j uridice folklor 133
- folklore 166
Juridiska folklora 133, 166
Kaliny owoce 301
Kalamarz z burszlynu 393
Kamantai
(j. litewski. chomąto 1211
Kamień w budownictwie
249
Kamienie azyłne 14:)
- graniczne
145
- sądowe 144
- IITóżebne 433
Kamizelka 447
Kapelusz 31 I, 361
Kapitalizm
25, 62, Ig6
Kapota męska 450
Kapliczka
114, 145
Kapusta 206
Kapuściak,
kapuśniak
p. bursztyn 364,'
369, 400, 4'4
Kara śmierci za posiadanie bursztynu 37 I
- ziemska 135
Karawany
arabskie 183
Karczma 333
Karczowanie
łanów J06, 201, 233
Kartoflaki (gw.) korale bursztynowe duże
385
343
K
Kabala kartowa 351
Kablączki skroniowe 77
Kaczuszka z glin\', zabawka 422
Kadry marksistowskie 3
Kadzidlo z bursztynu 374, 383, 389, 398,
403, 404, 406, 408
Kalie 501
Kalafiory 195
Kalendarz Ludow\' 332
Kalenica 234, 331; 452, 454
Kaleta 2g6, 2g8, 346. 36,
Kas (gw.) choroba oczu 400
Kasza 20g
Kat 371
Katedra etnografii 3, ;,. 30, 33
Kathomo-ród
199, 206
Kiczki p. poszycie dachu 309
Kiedajse lata (gw.) dawniejsze lata 398
Kiełbasa 332
Kierownik - część wozu 128
Kierunek materiain.
historycz. w etnografii polskiej 628
- wschodni 185
Kijanka 2gl, 327
Kilof 319
Kiwior (gw.) przykrywka
slomiana na
ulu 352
Klan 3, 207
Klasa robotnicza 49
Klasycyzm antyczny 178
Klasyfikacja wozu 10
Klasztor 44- tyniecki 170
Klaty czyli koziolki 293
Klepisko 337
Kleszcze chomąta '20
Klimat atlantycki 229
- kontynentalny
229
- wph'w na osadnict\\·o 239, 240
Kladzenie bursztynów do grobu 387
Kłoda drewniana p. dyby 299
Kmiecie H
Kmin. aphrnd. 30n
Knoch, bursztyn ja,nożólt\- 414, 415
Knop (gw.) tkacz 327
Knowie (gw.) 452
Kobieta młoda. sIara 194, 385, 391, 400
Kobold 305
.
Kobylica 291
Kociołek burszt. 362
Kodeks ucztowania
17:ł
Kogutek ł.;czycki 332
Kogut czerwon)', -ofiara 310
Kokornak, aphrod. 300
Kolekcja fotogr. i klisz Szwajc. Tow. Lud.
5°5
- obraz. wot. 506
- form cukiernicz. 507
Kolęda jako danina kościelna 180
Kolędnicy 43 I
Kolonie sznurowe 233
Koloniści holenderscy 236
- niemiecc)' 123, 236
- wołoscy 430
Kolonizacja Sybiru 68
Kolynda - kolęda 431
Kołacze weselne 430
Kołchozy 421
Kolo u wozu 113, 117
- drewniane 434
- garncarskie 493
Kolodziej 434
Kolowrót p. ryczan 128
Kolowrotek
\\1 obróbce
bursztynu
376,
381, 382
Kołtun 315
Kołyski 500
Kometa 343
Komin 288, 33'
Komisja folklorystyczna
9, 10
Komitet kustoszów 469
Komora 278, 285
- morze n ia głodem 144
- stojąca oddzielnie 452
Komo (j. mandżurski) - siodlo juczne
120
Komuna pierwotna 57
Komunikacja
232
Komunizm 8, 43, 54, 64
Koncepcja rośnięcia i ruchu r86
Konferencja archeologiczna
4
- etnograficzna
3, 4· 629
Konserwacja
gleby '95. 196
Konstrukcja
dachu 278, 282
- domów plecionkowa 208
- ryglowa 247
�75°
Konstrukcja
slupowa 258, 26+, 270
- słupowo-plecionkowa
272, 278, 279, 285
- sumikowo-łątkowa
247, 266, 268, 927,
285
- zrębowa 281
Kontakt
kultur 224
Konwulsje u dzieci 400
Koń Ill,
114, 115,118-120,126,130
- jezdny 112
- juczny 112
- w holowaniu
323
- w zwycz. weselnych 430
- z gliny, zabawka 422
Kopacze bursztynu
410
Kopaczki kamienne 466
Kopalnie
bursztynu
362,
265,
369
371-373
Kopanie bursztynu
405
Kopanica
(gw.) sadyba
w górach
polożona 433
Kopce graniczne
296
Kora brzozowa, zawijanie zwlok 303
- dębowa, olszowa jako barwik 326
Korale bursztynowe
360, 367, 382-385
400, 405
Korale ze szkła 398
Korale (gw.) p. korale
Korona slomiana 431
Korowód sobótkowy 349
Koryto do pojenia krów 450
- drążone w pniu 452
- kamienne 452
Korzeń lisiego jaja, aphrod. 300
- mandragory
305
- pokrzykowy
304
Korzenie
sosnowe w budownictwie
309
Kosa 336
Kosiula (gw.) koszula 406
Kosmopolityzm
burżuazyjny
46, 47, 49,
50, 417
- w etnografii 416
Kosolka (gw.) ul slomiany 352
Kostium fiński i ruski 50
Koszarowanie
owiec 107
Koszary dla trzody 345
Kosze do płukania
bursztynu
363, iI.
Koszki (gw.) kopki 335
Koszula haft. kieI. 450
- przepojona
tłuszczem 345
- śmiertelna
303
Koszyk pleciony 434
Koza 193, 208
Kozik 346
Kozioł ofiarny 310, 320
751
Kozuby do zboża 450, 451, 455
Kółko p. kołowrotek
381
Krajobraz
kulturowy
229
- stepowy '38
- zdegenerowany
229, 230
Kreda do szlifowania
bursz t. 383
- święcona 340
Kret, serce w magii 293
Kręl\'i kulturowe
'4
Kriwe 350
Krokiew 266
Kronika
171
Krosna tkackie 451
Krosty 400
Krowa '93
Krój ludowy '34
Król Salomon 346
Krukiewka
u kosy 336
Krwawa zemsta 180, 422
Krypa 322
Krytyka partyjna
28
Kryzys etniczny 72, 73
Krzemienie
jako krzesiwo 432
- w ziemi uprawnej
212
Krzyże cyrylometodeuszowe
145
- kamienne
144
- pokoju 145
Krzyżowanie
się kultur 416
Krzyżowe ziele 339
Krzyżyk bursztynowy
384, 389
- magiczny 339
- z leszczyny 339
- z tarniny 339
Księgi ławnicze
169
- przyjęć do prawa miejskiego
169
- rachunków
miejskich 169
- radzieckie
169
- sądowe wiejskie 169
- wójtowskie
169
Księgozbiór
Szwaje. Tow. Lud. 505
Księżyc na nowiu 306
Kształt osiedla 289
Kubek bursztynowy
391
Kukla kobieca 431
Kukurydza
191, 193, 195, 202, 20·h 206,
2°9-212
Kule z bursztynu
p. gaiki z burszt. 385,
391, 392
Kult niedźwiedzia
42 l
- przodków 422
- węża 422
Kultura
37, 92, 101
aszelska 20
burżuazvjna
46, 47
Kułtura
ceramiki malowanej
258
- - sznurowej 261-263
- -- wstęgowej 255, 284, 286
- Czechy-Wysocko
273
- duchowa
134, 432, 462
- europejska
109, 189
- grobów skrzynkowych
439
- grzebykowa
440
- hodowlana
254
- lipicka 288
- ludowa 228
- łużycka
116, 253, 264, 266, 279
- madeleńska
20
- materialna
84, 92-94,
229, 254, 433,
45°
miast 103, 108
- międzynarodowa
47
- morska 463, 466
- narodu polskiego 8
- narodowa
418
- narodów
europejskich
75, 76
- neolityczna
19
- nomadyczna
185
- paleolityczna
19
- pasterska
103-106,
lOg
- pierwotna
1 I, 58
- pomorska
270
- prawna
168
- preszelska 20
. - robotników
12
- rolna 103-105,
109, 254
- rosyjska 418
- scytyjska 131
- slowiańska 426
- socjalistyczna
3, 46
tajgowo-przemyslowa
98
- tradycyjna
108
- trzciniecka
263
- wsi 108
-- wybrzeża 462
- zachodu 23
Kukiełki 445
Kummet
(j. niem.) chomąto
'23
Kuna, kara 299, ił.
Kuras, kurek 332
Kurcarze-dyngusiarze
332
Kurika baba, zwycz. B. Nar. 432
Kuropatwy
326
Kurza noga, aphrod. 300
Kwestionariusz
AtI. Lud. Szwaje.
504
J(wiaty z piór 451
Kwietna Niedziela +31, 432
Kwiatki (gw.) wycinanki 451
Kyseleva żena p. 1\1arzana 432
L
Lado, Lado przyśpiew 349
Lampart
w wierzeniach
307
Laska sołtysia 298 il
Lasy szpilkowe 247
Latopis Nestora 297
Lauda gwarków olkuskich lio
Lebiodka,
aphrod. 300
Leczenie bursztynem
401
Lekarstwo do sprowadzania
deszczu 225
Leibzik (gw.) lejbik 393
Len 291
Leninizm
53, 63
Lep na ptaki 293
Lessy 236
Leszczyna,
roślina czarodz. 300
Leszij 48, 329
Leuca (j. moldaw.)
luśnia 124
Leuchse
(d. baw. i szwab.)
luśnia 124
Lew 306
Lewca (j. chorw.) luśnia 124
Lewirat
187
Lewpart 307
Levka (j. bulg.) luśnia 124
Lgota-ulga
143
Lhota-ulga
143
Lice domu 240. Ligawka 345
Liess (d. heski) luśnia 124
Lijewea (j. serbski) luśnia 12+
Lineage structure
(j. ang.)
ustrój lineażowy 184
Lineaż 193
Lingwista 83
Lingwistyka
101, 438
Linia Tornquista
229
Lisne (j. moraw.) luśnia 124
Liśnia (j. g. łuż.) luśnia 124
Lisnie (j. czeski) luśnia 124
List z nieba 313
Listy pasterskie
'70
Literatura
archeologiczna
37
etnograficzna
37
- ludowa 10, 29
- marksistowsko-leninowska
38
- radziecka
37, 38
- straganowa
51
- teologiczna
In
Litkup li9
Lokacja-jedn.
administrac.
tery t. l8B
Lonek, część wozu 12S
Lonka p. Lonek
Lubczyk, lubystek 300
Lud jako pojęcie 135
�753
752
Lud \\'arSI\\'a społeczna 137, 139
Ludność armeno-lapoidalna
440, H'
- ceramiki malowanej 440
- miejska 136
nord vczna 440
- pasterska 106
rolnicza 1°5. 106
- śródziemnomorska
44()
- \\'iejska I36
Ludoznawst\\'o
139, 144
prawne 2, 133, 140-'47
- religijne 14'
- szwajcarskie 434
Ludy jako jednostka etniczna 72. 73
- kolonialne 54-56,
418
- pierwotne 2, t8
- radzieckie 65
Lun, luna (j. wys. niem.) lonek 125
Lunisa (j. st. saski) 125
Lusnia 124
Luśnia 123. 125
L'uśn'a (j. ukrain.) 124
Lwica 307
L
Łańcuchówka
233
Łańcusek (gw.) lańcuszek 385, 393
Łapki na myszy 446
Łaszt, miara sypna 322
Łaty 309
Ławnicy 142, 298
Ławy 451
- gliniane 262, 280, 288
Łąki 23
- zabagnione
J03
Łopata do bicia próby 363 il.
Łopatka w spionku (gw.) do kop. bursztynu 384
Łoś z gliny, zabawka 422
ŁO\\'iectwo 466
Łozina 131 Łoziński p. Boru ta
Łódź pokryta skórą 42 I
Łóżko 288, 45 I
Łpy (gw.) odłamki lodyg lnu 291
Łuk 18-21,
93
Łupek piaskowcowI' w budol,·n. 211, 249
Łyżka próbna do burszr. 363
Łyżniki 451, SOI
M
Magia 222. 422
MagicznI' krąg 340
Magierka 298
Mahdyści 56
Maik, zwycz. dor. 332
Majątek kolekt. 428
l\1ajster bursztyn. 362
l\1alarstwo ludowe pod hal. 550
Malowanie ciała 198
- przez patrony 451
l\Iałpa nadrzewna
20, 307
Małżeństwo grupowe 16
patrilokalne
184
- poligamiczne
18+
- za\vieranie 15'2
Mamom' 318
Mandraka (j. ang.) smok ludzki, mandragora 305
Manele, paciorki burszt. 385, 387
Mapa terenów bursztyn. 365
- Atl. Ludozn. Szwajc. 504
Marchołt 346
Marksista I I, 15
Marksizm I, 3, 13, 25, 28, 34, 35, 36, 39,
53, 60, 62
Marksizm-leninizm
I, 13
Marmowiena
p. Marzana 432
Mars, planeta 343
Maruna, aphrod. 300
Marzana, topienie 43 I
Maselniczka 434
Maski kultowe 466
Masło 332
Materializm
dialektyczny
35, 425. 628
Materializm
ekonomiczny 52
Materiał antropologiczny
95, JOO
archeologiczny
110
budowlany 246
etnograficzny
2, 83, 84. I'
ikonograficzny 574
- językowy 83, 95
Matka Ziemia 198
Matki Bożej wioski, Asplenium ruta muraria, roślina odurzająca
338
Matriarchat
16
Matryguna
(j. rus.) pokrzyk mandragora 305
Mąka z korzeni cassa\'a 195
Meble kaszubskie 458
l\1ech w budownictwie
242, 281
Medalion złoty 389
Medyanna
(j. łac.) żyła 311
l\lemoriał
opracow.
przez konferencję
etnografów 626
Mental (gw.: medal 389
Merkury, planeta 343
!'v[etalc 2 I, 22
°
Metalurgia 499
Metoda badania porówn.-histor.
40
marksistowska 53
- materialistyczna
226, 227, 625
- typologiczna 22
Metodologia historyczna 165
- marksistowsko-leninowska
1-4·
43·
215
Mezolit 21
Mężczyźni nieżonaci 185
Miara i waga 144
Miecz katowski '45
Mieczyk, Gladiolus, aphrod. 300
Miejsce bursztynowe 36 I
- gdzie stoi bydlo 203
- stracenia 144
Mierzwa, sloma przemłócona
337
Międlenie lnu 291
Mięso, podział między czlonków rodu
197
Mięta, aphrod. 300
Migracje
68-71,
100, 105, 108, 183
Mikolajek, roślina aphrod. 300
Miotły na krzyż ustawione 339
Miód IV lecznictwie 330
Misjonarze 197
Mit a deszczu 223, 224
Mit I I, 86, 105
Mleko owcze 330
Młockowie, młockarze 337
Moce zle 225
Mogilnik kclnkolski 420
Monarchia frankońska 128
Moneta żelazna jako krzesiwo 432
Monoceros, jednorożec 308
Monografia
etnograficzna
107
Monopol produkcji 190
- na bursztyn 370, 371
Morowa zaraza 297
Morze
jako
środowisko
geograficzne
461
Mos prothenicum
(j. lac.) kontrukcja
n'glowa 247
MOlOwidla 29 I, ił.
Motyka 21, 193, 194, 210, 363
l\[oty\\- geometr. plecionkowy 289, 2g0
l\Iór p. morowa zaraza
l\lucet, odzież 2g8
Murłat 454
Muz\-ka 341
Myślenie formalistyczne 29
- " materialist\-czn~
l l
- prdogiczn~ 23
l\l\'SZ\' \\- podaniu 295, 3 q
Lud, T. XXXIX.
N
Nacja 73
Nacjonalizm
burżuazl-jny 47, 417
::\aczynia gliniane 198. 205
obrzędowe do sprowadzania
deszczu
225
rytualne 42 I
Nadbudowa
36-39
Najazdy azjatyckie 122
Nakazy egzogamiczne 42 I
::\apisy domowe 145
na kościołach 145
- na mostach 145
- na nagrobkach
'45
- na stragarzu 454
Narodnik 4, 51, 53
Narodowedenie
(j. ros.) ludoznawstwo
2
Narodowość jako pojęcie 78
Narody 72, 73
Narody słowiańskie 40
- Związku Radzieckiego
54
Naród jako kategoria histor. 73
- jako pojęcie 45, 92, 4 17
- naukowe ujęcie przez Stalina 14, 4 I 7
- rosyjski 72
~arty 21, 93
Narzecze bajuwarskie 124
Narzędzia
184
- do obróbki lnu 458
- drewniane 8, 20
- kamienne 18, 20
pracy 21
produkcji 102, 108
rolnicze 193, 236
rybackie 466
- stolarskie 493
Nasi,żrał, Ophioglos. vulgar., aphrod. 300
Na szczycie szubienicznym.
Tpnm.143
Nauka burżuazyjna
3
empiryczna
I
historyczna
I
humanistvczna
38
Lenina 52
marksistowsko-leninowska
34, 63
o nadbudowie
i bazie 37
- o narodzie i kulturze 37, 44
- o rodzie IS
- przyrodnicza
34
radziecka
16. 33. H·
7 L 72, 74
- społeczna 56, 148
- Stalina o naroclzie 7 I
::\awoclnicnie 196. 22g, 2:>7
:'iall'ożenie 193. 207, 218
�754
755
Na zadusznym Tpnm. 143
Nazwa ludu 75
- miejscowości 143
- pól, łąk i lasów 143
Nazwiska chłopów 298
Neandertalczycy
20, 59, 425
Neoanthropus,
człowiek współczesny 20
Neolit 258, 284
Nędza, istota płci żeńskiej 244
Niedziela przewodnia 249
Niedźwiedź w ornamentyce 421
Niemoc św. Walentego 325
Nieurodzaj 215, 216
Niewolnictwo 20, 137
Nić jedwabna, górowa 385
- szara 301
Nimycia '(j. rus.) mandragora
305
Niwelacja kultury 109
Nosidła nieckowate i drążkowe 454
Noszeńie bursztynu wpływa na zdrowie
4o~
Nowa nauka o języku 34, 35
Nowe państwo w Egipcie 19
Nowiny leśne 206
Nów w zwycz. rolniczych 294
Nóż do czyszczenia bursztynu. 379, il.
- do ścinania kukurydzy 193
- kordelas 346
o
Obartel '123, 128
Obcinanie uszu 143
- włosów p. młodej 428'
Oberteil p. Obartel 128
Obiektywizm burżuazyjny
1[
Obliczanie czasu 219
Oblicze kulturowe narodu 83
Obmywanie krwią jelenia ust bóst\va 3 I
Obora 453
- piętrowa 236
Obornik 208
Obraz bursztynem wykładany 415
- na szkle 50 I
Obrączka żelazna na piaście koła p. ryfa
refa, rafa 129
obróbka bursztynu 356, 378, 382, 383
- surowców 466
Obrządek magiczny 222
Obrzęd sprowadzenia dl'sZCZU 225
Obrzęd weselny 93
Obrzędowość 109
Obrzyki 434
Obuszek, broń 133
°
Obuwie skórzane 345
Obyczaje ludowe 138
Ocena dorobku
etnografii
polskiej do
roku 1939, 624-629
Ochrona kultury ludowej 510
Ociepka, słoma związana powrósll'm 337
Oczy chore, lecz. burszt. 401
Odkładnica
130
Odłamki szkła do obróbki bursze 380
Oddział etnograficzny
Uniw. Lenina 3
Oddział etnograficzny
Wszo Zw. Tow.
Geogr, 6
Odpadki kuchenne 208
Odzież 422, 466
- rytualna szamana 422
Odżegnywanie
kołtuna 315
Ofiary z Judzi 297
Ogacenie domu 267
Ogień święcony 339
Ognik, bursztyn święcony 364
Ognisko 208,258,262,270,278,230,281
Ogrody 214, 22[
- braci [86
Ogrodzenie 249
Ogrzewanie wnętrza 242
Ojczyzna azjatycka 18
-. wyspiarska i 8
Oje p. dyszel 127
Okadzanie bursztyn. 399
Okap 243, 244, 328, 453, 454
Okna 287
Okolnica 289
Okrąglaki 281
Okres długich deszczów 2 [9
- krótkich deszczów 2 19
- etniczny 59
- halsztacki 270
- kultury łużyckiej 426
- początkowy
etnografii
etnologii
polski 626
- l, II, III, IV, V-etnogr. i etnol.
polsko 626-628
- starosłowiański 426
- wenedzki 426
Olejarnia 446
Olej karze turczańscy 435
Oisza jako budulec 287
Olszaniec, aphrod. 300
Omogoj p. podanie jakuckie 86
Onyks 325
Opady atmosferyczne ich wpływ na wysokość dacbu 209, 210, 215, 244
Opisy kultury lud, do końca XVIII w'571
Opłotki 296
j
.,
'I,
"1
Opowieści ludowe 141
Orczyk 110, [23, [27
Ordynacje i ustawy wiejskie 169
Ordynacja żupna 170
Orejenos (j. łac.) długouchy 302
Organizacja krajoznawcza 9
- pracy I
- produkcyjna
184
- rodowa 192
- rybaków malajskich 437
- pierwotna 15, 55
- społeczna 103, 105
- społecz. Luo 184, 185
- terytorialna
184
Orion 321
Orka wołami 354, il.
Ornamentyka
haftu i aplik 421
Ornamenty
z drzewa i kości 421
Orszak weselny 428
Orzech włoski, barwik 326
Osadnictwo 228
- górskie 234, 238
-- na równinach 232
- samorodne 239
- sezonowe pasterskie 234
Osady holenderskie 251
- palowe 260, 264, 283
- pasterskie 106
- prapolskie 279
Osiedla a wody plynące 238
- neolityczne 290
- prehistoryczne
253, 262, 283
- skupione 235
- wiejskie 229
Osmana, spółka kopaczy bursztynu
362, 403, 405, 408
Ostatni wtorek 332
Ostromlecz 200
Ostrzenie kosy 336
Oś przednia 117, 125
- tylna 116
Oścień rybacki 293
Otawa, łąka skoszona 226
Otręby 208
Otwory drzwiowe 241
- dymnikowe 241
- okienne 282
Owalnica pomorska i wielkopolska
Owce 107, 109, 193, 208
Owczarnia 328
Owies 430
Owoce cytrusowe 195
- mangowe [95
Ozimina 294
p
3lio
238
Paciorki bursztyn. 359, 367, 374, 377,
385, 4[2, 4[3
Pająki ze słomy 45[
Pale rozwidlone 283
Palenie chwastów 202
Palenie kamienne 266, 288, 289
- zwykłe 259, 262, 273, 278, 281, 282
Paleoantropologia
420
Paleoanthropus
20
Paleolit dolny 20
- górny 19, 20
Państwo moskiewskie 44
- Wielkomorawskie
124
Pańszczyzna 143
Parasija (gw.) parafia 402
Partia Lenina-Stalina
43, 53
Pas bursztynu, żyła bursztynu 362, 4 [4
Pas nazadni 126
Pasieczka 292
Pasik p. pas. bursztyn. 405, .P4
Pasterstwo 21, 108, 186
Pasterze 21, 104.-106, 108, 345
Pastwisko 193, 199-201,
211, 212, 2[5
-- gromadzkie 345
Pasyjka z bursztynu 389
Pataty Ig5, 204, 205, 210
Patriarchat
16
Patriotyzm radziecki 48
Pawęż (gw.), drąg przyciskający
siano
na wozie 336
Pawężniki, powrozy 226
Październik, czas ptasznictwa 301
Paździerze 291
Pehnicy flisacy 435
Periodyzacja 55
historii języka 40
- Morgana 17-20,
22, 58
- prehistoryczna
59
Perkunas,
Perkuno,
bóstwo lite\\'. 350Perspektywa historyczna lio
Petrus Waser p. Piotrowina 323
Pędzle z trawy leśnej 450
Pęta dla konia 446
- karne 145
Pętle u jarzma 113
Piaskowiec 21 I
Piątek dzień feralny 336
Picie piwa obrzędowe 197, Ig8, 2[6, 223,
225
Piec 434
- chlebowy 454
- dymny 331
+
�757
Piec garncarski 206, 422
- siedziba Biedy 344
- z gliny i kamieni 281, 288
Pieniądze rzymskie 359
Pień rozwidlony 113
Pierwsza wojna światowa 374, 375
- żona 187
Pies (gw.) kotwica 322
Pies w zaprzęgu 93
Pieśni góralskie 429
- jarmarcznc
14
ludowe I I, 141
- narodów ZSRR I a
- orawskic 429
- weselne 430, 43 I
Pietrawina p. Piotrowina 323
Pietruszka, aphrod 300
Piętno wypalanie piętna 145
Pilnik do obróbki bursztynu 377
Pilka nożna 198
Piolun, aphrod. 300
Piotrowina
wir wodny (gw.) flis. 323
Pióro (gw.) skrzydło międlicy 291
Pirkkunos p. Perkunas 350
Pisanki 446, SOI
Pithecanthropus
20, 59, 425
Piwnica 249, 452
Piwo 195, 197
Placki pszenne, żytnie 320
Plan sześcioletni PTL 6 I 2-624
Plastcr z Bożego Drzewka 3 I 6
Plecionka 208
Plecionkarstwo 450
Plemię 72, 73, 187, 188
Plemiona ilyryjskie 15
murzyńskie 190
- scytyjskie 15
- tajgowo-przemysłowe
98
- trackie 15
Plewienie 2 lO
Plewy 208
Plica polonica p. kołtun 3 15
Płachta konopna cia zawijania zwłok 303
Płaskorzeźby chińskie 112, 1I8, 125
Płatwie 453
Płodozmian
193, 195, 207, 218
Płomyk, gatunek bursztynu 414
Płot pleciony z chrustu
73, 82, 296
312. il.
płócien nicy orawscy 435
Płótnianki 45 I
.Płótno 303, 323. 435
Pług 92,127,130,
131, 193, 194,304,454
Płyta azjatycka 229
Pnie drążone do zboża 455
Pobiałka 444
Pochodzenie języka lO I
Pochodzenie
narodu p. etnogeneza
65,
84, 92
Pochówek bez trumien 303
Pochwiściel, clemon atmosfer. 329
Pocolos p. Potollos
Podania etnogenetyczne
84--88
- jakuckie 86
Podcienie 243, 244, 264, 268, 270, 273,
277, 285
Podglebie 201
Podłoga drewniana
274, 278, 281, 287
- z gliny 281
Podród 187-189
Podyma 114-116
Poglądy kulturalne
139
- obyczajowe 139
- prawne luciu 133, 135
- religijne 134, 139
- socjologiczne 139
Pogłębiacz do kopania bursztynu 363 il.
Pogrzeb, znacz. socjal. 428
Pogwizd dem. atm. 329
Pojęcie grzechu 134
- narodowości 79
Pokrewieństwo 188
Pokrzyk p. mandragora
304, 305
Pola orne 230, 235
Polepa z gliny palonej 255, 287
Polerowanie bursztynu 379
Polska Ludowa 628
Poławianie bursztynu 37 I
Połos wąż-smok 342
Położenie chłopa w Rzplitej
Krakowskiej 579
Południe I I 7
Pomoc wzajemna 422
Pomór bydła 2 I
Poniedziałek dzień feralny 336
Pończochy 346
Popiół do bielenia płótna 327
- w uprawie roli 208
- z buczyny 327
Poploty, gałęzic wplecione w płot 296
Populacja 15
Pora deszczów 220, 22 I
Poród stosowanie dymu z bursztynu 399
Porzu~anie zagród ; I 6, 2 I 7
Postać bernardyna,
cielęcia, kaczora,
kozła, wołu p. Boruta 348
Poszedł burśtvn kopać (gw.) zmarł 401
Powllos p. P;colos, bóstwo 350
°
Potraw, siano wrzcśniowe 336
Potrimpus, bóst\m 350
Powroźnictwo 450
Półfeudalizm 435
Półkoszki plecione 131
Półki 451
Półkulek 454
Pólsocha 33 I
Półtorak (wóz o szerokiej kolei) 129
Półwozie 323
Prace nad PAE 523
odwadniające
205
- Stalina 34, 35, 37, 41, 42
- terenowe 30
Prajęzyk 40
Praktyka rewolucyjna 64
Praktyki magiczne 432
- narodzinowe 428
- rolnicze 185, 214, 215, 217, 226
Pranaród 69
Praojczyzna 67-69,
82
- Słowian 438, 439
Prawnik 133, 138, 140
- socjolog 167
Pravni lidoveda 133, 138
- etnografie 133
- naroclopis 133, 138
Prawo angielskie 168
- bartne 170
- bizantyjskie 160
- głosowania tajnego 137
- górnicze 170
- handlowe 169
- helleńskie 160
- jego rozwój hist. 150, 151
karne 179
ludowe germańskie 56
- na Pomorzu 464
magdeburskie 296, 298
majątkowe 134
małżeńskie 179
municypalne
160
polskie 179
prywatne 134
publiczne 134
rozwoju społeczeństwa 2
rzymskie 168
sp~cjalne 170
starogreckie 160
ustaw·owe 167, 177
wiejskie 179
w·ojskowe 171
zwyczajowe 136, 139, 152, 154, 160,
163, 167, 168, 176-180
Prawo żywe 164, 165
Prawoznawstwo
148
- ludowe 136
Prehistoria 2, 75, 289
Prehistoryk 74, 77, 83
Prereligia 23
Pręcie 296
Pręgierz 144, 146
- w Poznaniu 299
Proces glottogenezy 37
- integracyjny
lO5, lO9
- społeczno-historyczny
l4
Prochy przodków 186, 209 2lO
Produkcja mechaniczna
190- 192
- rolna 192
Produkty rolnicze 190
Proletaria t 54
Proso 212
Proszek z bursztynu w lecz. 400
Próba (gw.) p. bicie próby 504
Próchnica 207, 208
Przebieranie się za kura 332, babę 432
Przednówek 216, 221
Przedsionek 261
Przegląd rozwoju prac etnograficznych
584-602
Przekroczenie bramy w zwycz. weselnych
431
PrzemysI chalupniczy
burszt. 375, 377
Przemysł rybacki 436
Przepowiednie
deszczu 220
Przemieszczenie geograficzne 70
Przesądy 176- 178
Przewrót Październikowy
47, 422
Przędziona, przędza, bielenie 327
Przęślica 500
Przodek 192, 207, 223
- totemiczny 86
- wozu 115
Przyciesie 283
Przy łap y 24.3
Przyrządy do tortur 145
Przysiółki 239
Przysłowia 134, 141, 172
- o bursztynie 401
Przysporzenie pożytku z bydła 339
Przytulia, aphrod. 300
Pscące (gw.) błyszczące 385
Pstrucha kurpiowska 455
Psychologia 61
- indywiduum
26
- wspólnoty rodowej 26
Pszenica 294, 326
Ptaszki drewniane 451
�759
Ptaszny język, aphrod. 3°0
Ptaśnik 2g2
Pułap 453, 454
Pułsetek (gw.) 50 łokci, miara płótna 327
Pumeks 378
Puscanie próby (gw.) 405
Puszczanie krwi 3 I I
Putnia 434
Pyton. kość w magii dcszczowej 225. 335
Q
Q (j. kozacki) siodło juczne 120
Qamyt (j. kirg.) chomąto 120
Qom (I. ałtaj. i mong.) siodło juczne
i chomąto 120
Qomyt (j. tatar) 120
R
Rada głów rodu 188
Radlenie 2g4
Radło II 3, II 8, 130. 454
Rafka, rafa 124, I2g
Rasa jako pojęcie 78
- niższa 425
- żółta 426
Rasiści 50, 78
Rasizm 26, 36. 50, 424. 425
Rasy łudzkie kopalne 79
Raszpla pilnik do czyszcz. bursz t. 379 il.
Rataj 114
Razasek (j. czeski) wir powietrzny 32g
Rechtsanschaungen
166
Rechtsbriiuche ;-66
Rechtliche Volkskunde 166
Reedycja dzieł Kolberga 607
Refa p. rafa żelazna obrączka na piaście I2g
Regale bartnicze 170
Region budowlany 247
etnograficzny 23 I, 445
kurpiowski 231
kultury rolnej 103
łańcucki 445
osaąniczy 23 I
przeworski i rzeszowski 445
Regionalizm n8, 22g
Religia animistyczna 16
pierwotna 60
pochodzenie 16. 60, 6 I. 177
politeistyczna 16
w życiu ludu 134
Renifery 42 I
Republiki Związkowe 5
Rewolucja proletariacka 53. 54
Rezerwaty 183
Rędziny, gleba lekka 2g4
Robotnicy 46, 50, 53. 156
Rody I8g, go, gI, I8g
- p. osobny spis nazw rod.
Rody patrylinearne
184
Rodzina-ród
186, 187, 193
- monogamiczna
16
- poligamiczna 184, 187. 191.2°7.225
Rogatywka 348
Rogale, do suszenia siana 336
Rokicki p. Boruta 348
Rokita p. Boruta 248
Rilla muzeów etnograficznych 624
Rolnictwo 52. 108, I8g, IgO, 284
- Luo 218
- tropikalne 193, 202
Rolnik 105, 108
- tubvlec afrvk. 181
Ropa {v budo~nictwie
243
Rosiad p. Rozjazd 326
Rośliny strączkowe 195
uprawne 194
- uważane
za wskaźnik urodzajności
gleby 213
Rośnięcie od strony głowy 185, 186
Rozbijacz żelazny do kopania bursztynu
363 il.
Rozeta na stragarzu 454. Rozjazd 326
Rozkład domu 453
Rozwój techniczny i kulturowy 102, 104
Ród 15, 16, Ig, 53
- macierzysty 20
- patriarchainy
52
Róg, instrument muz. 345
Róg jednorożca 308
Rów w budownictwie 255, 286
Różaniec bursz t. 385, 3g1
Rubież-Rąbież, wycinanie drzew na granicy 2g6
Ruchy rewolucyjne 54, I6g
Rudawiec (gleba) 2 I I
Rungschammel, Rungschemmel (śr. wys.
niem) - rvczan 128
Rury kanaliz;c. drążone w drzewie 452
Rusałki 318
Rusztowanie egzekucyjne 144
Rybactwo 450
Rybacy kaszubscy 462
- malajscy 436, 437
Ryby (użytkowanie) 19, 195
- o kociej głowie 324
j
\
Ryczan p. Obartel 123. 128, 129
Rydel 194
- do kop. bursztynu 361. 363
Ryfa p. Rafa I2g
Ryfka 123
Rygocie (gw.) miejsca na łąkach gdzie
występuje woda 408
Rylec drewno 434
Ryza (gw.) droga. podróż flis. 322
Ryż 191, 206
Rzazacz form, drzeworytnik 353
Rządy kolonialne 4 I 7
Rzeka jako granica 237
- jako szlak komunikac. 237
Rzerzucha, aphrod. 300
Rzeźba kamienna 134
- peruwiańska 486, 487
Rzędówka bagienna 236
Rżysko 202
s
Sadzawka 238
Sadzawka
(gw.) snopki ułożone do
. młocki 337
Safian p. Boruta 348
Salva guardia priyozni (azyl przewoźny)
144
Samokrytyka 27, 28
Sanie 113
Sardiusz, kamień 325
Sasak, wóz a wąskiej kolei I2g
Satyr p. Dziki Mąż 32 I
Sąd Boży 135
- ławniczy 142
- sołtysi 298
- świecki 135
ScadTY (gw.) okrzeski krzemienne 384
School of Economics 436
Sekcja antropologiczna
6
- etnograficzna 6
- folklorystyczna 9. 10. 12
Semi-nomadyzm
I go
Sennik 351
Ser 332
Serce z bursztynu 389
Serdecznik, aphrod 300
Serxa, wisiorki burszt. 360
Sezam, roś!. strączkowa 195. 202
Siano 113
Sianokosy 335
Sibiele, dem. kobo 318
Sidła nadrzewne 301 il.
Sieci farbowane 326
Siekiera 333
Siele (j. st. niem.) szle 11'5
Sień 266, 268, 285
Siermięga 345, 346
Siew żyta 2g4 il.
Siodło do juczenia I I g. 120
Sile (st. sław.) szle 125
Sila (st. wys. niem) szle 125
Siła robocza 184, I8g
- wytwórcza 15
Sinanthropus
Ig, 20
Skarbnik, dem. opieko 3 I 9
Sklep bursztyniarski 403
Skład etniczny świata 7
- rodowo-plemienny
narodu 84
Składanie ofiar przodkom 20g
Skotak (gw.) pastuch gromadzki 345
Skóra barania w obr. burszt. 379
- jako odzież 183, 191
Skrzynia (gw.) cembrowina szybu bur·
sztynowego 362
Skrzynia 446, 500, 501
Skrzyżowanie etniczne 73
Słoma jako pokrycie dachu 250
- żytnia 337
Słomianki do zboża 455
Słoń rozumie mowę ludzką 34 I, il. 300.
341
Słońce, jego znaczenie w budown. 240
Słupy graniczne 145
- jurysdykcyjne 145
- kamienne 452
- w budownictwie 278, 281, 2g6
Smok chmurnik p. Ala, Chala 347
Smyczek, smyk do obr. burszt. 378, 380
Sobótka 349
Socha I 18, 354, 434, 446
- w budownictwie 266
- w magii 340
Social anthropology 2
Socjalizm 53, 54
Socjologia 2, 34, 45. 62, 181
- prawa 150
Sorgo, rośl. uprawno 191, 193, Ig5, 202206, 20g, 210, 225
Sory p. pokrycie dachu 452
Sosna jako budulec 287
Sowizdrzał 346
Sól :;22, 327, 370, 396
Sórz (gw.) miejsce bursztynodajne
36 I
Spar, spark, szpar na ptaszki 2g2, 2g3
Speculum Saxonum 2g6
Spichrz Ig7, 216, 328
- niedźwiedzi 42 I
�Spichrz zaklinacza deszczu 225
Spiłor do ohr. bursztynu 379
Spinki bursz l. 370, 385
Spodnica 347, 451
Społeczeństwo 38-4°,
135
- afryk. chłopskie 192
- klasowc 54
- picrwotne
IS,
18, +1, 57, 59, 61
- przedklasowe
73
Spółka bursztyniarzy
p. osmana 375
Sprawozdanie
z działalności Zakl. Etnografii U. Ł. 544, 549
Sprawozdanie
z eksped. pomorzoznawczej .)40, 54+
Sprawozdanie
z działalności PTL 520-
529
Sprawozdanie
M:uz. Etnogr.
w Łodzi
448-455
Sprowadzanie
burzy i deszczu 336
Sprzęt pasterski 106
Srala (gw.) wir powietrzny 329
Stacje misyjne 189
'
Stado pierwotne 20, 57, 59
Stajnia 328
Stan mieszczański,
pański, prałacki, rycerski i wiejski 136-137
Stanga, holoble 115
Stanik adamaszk. 446
Stara wierzba, siedziba Boruty 348
Starki do ław. ptaków 293, il.
Starszeństwo
184
Stary Testament 333
Statut Wiślicki 29'3
Stawy 238
Stępa nożna 434, 354, 458
Stodoła 295, 328, 337
- piętrowa 236
Stogi na pomostach 239
Stokłosa 291
Stolnica do tłuczenia lnu 291
Stołki 298
Stopień barbarzyństwa
18, 19, 21
- dzikości 19-21,
55 58, 59
Storczyk biały, aphrod. 300
- błękitny, barwik 326
Stosunek do ziemi szczepu Luo 196, 199
Stosunki genealogiczne
189
- geograficzne t89
- osadnicze 231
Stosz\'szek, aphrod. 300
Stowarzyszenia
tajne 335
Stół sądO\\'y 14-1Stragarz 452
Strączkowe 204, 206, 2 I o
Strona poludnio\\'a w budown. 2,fO, 255
Strój lesiacki 447
ludowy 346, 446, 450, 501
Luo 183
ozdobny 198
płócienny 451
podhalański
107
rawski 450
- sieradzki 455
- skierniewicki 455
- wieluński 455
Struktura
osadnicza 230
- przestrzenno-terytorialna
188, 189
- społeczna 186
- terytorialno-lokalna
188
Strzała 18, '9, 21, 93
Strzałki jadem posmarowane
341
Strzecha z trawy 108
- ze słomy 244, 331, 337
Strzegarze
p. belki położone na murłacie 454
Strzygoń 340
Studnia 454
- wiercona 239
Styczność kultur 104, 105
Suchedniowe dni 294
Suchy ogień, niecony przez tarcie 432
Sukmana
l, 297,
346, 447, 451, 454
Sukno 127
Sumiki 287, 296
Susza 195, 197, 216
Surowiec bursztynowy 392
Sworzeń 114-1,6
Syłwetki z kory brzozowej 422
Syrena 3 I 7
System ekonomiczny
1°3
irygacyjny 209
ludowo-demokratyczny
136
pokrewieństwa
184, 188
produkcji 104
rodowo-patrialchalny
1aS
wartości artystycznych moralnych, religijnych 1°3
....Sytuacja magiczna 227
Szafka 451
Szafran, aphrod. 300
Sza laśnict wo rolne 1°7
Szałasy mieszkalne 421, 433
Szaman 47, 60
Szarańcza 216
Szarlej, duch ziemll\', skarbnik 3'~)
Szata roślinna 229
Szczepy "·sch. afrykańskie 18<)
Szczep połudn .-ruski I 19
.l.
";
Szczotka do czesania lnu 293
- do łowienia kretów 293
Szczyt domu 24 I
Szeregi rozwojowe 22
Szkielet węża 335
Szklarze liptowscy 435
Szkło w obróbce bursztynu 346
Szkoła d yfuzjonistów 92'
etnograficzna
radziecka 15-17,
22
ewolucyjna 22, 417
funkcjonalna
25, 26, 62, 42~
Grabnera
91, 101
kulturowo-histor.
417
psychologiczna
26, 27
Schmidta 62
socjologiczna 22
Szla, postronki pociągowe 126
Szlachta drobna 137
Szlak migracji 68
Szle, szleja 118, 123, 125, 126, 131
Szlifowanie bursztynu 381
Szmaragd 325
Szopa 268
Szopka 43 I, 446
- krakowska 589
Szparag, aphrod. 300
Szparnik, żywy ptak, wabik 292
Sztuka Ewenków, Goldów 422
- ludowa 12, 13
- Niwehów, Oroczów, Ulczów 422
Sztych (gw.) kop. burszt. 414
SzuRa do kartofli i do zboża 450
- do szukania bursztynu 363
Szum (gw.) bursztyn w małych
kawałkach 364
Szurgot (gw.) łachman 344
Szyba szlifierska 378
Szycie bez węzłów 303
Szyszki, ciastka weselne 446
Ściany łątkowe 287
- szczytowe 255, 264, 290
- wieńcowe 243
- z chrustu gliną oblepione 572
Śćklo (gw.) szkło 383, 409
Ślaga (gw.) młot drewniany 322
Śluby nocne 430
Śmierć 34-1-ił.
Śmiertelnica,
koszula śmiertelna 303
Śnica 113
~piewy przy piciu pi "'a 198
Srodki produkcji 184
Środowisko g~ograficZlle 228, 229
m\'śliwski~ 422
robotnicze 12
Środowisko rvbolówcze .+22
Ś"'iat antycz~y III
Świątki 466
.
Świece 299 il.
Święto kołchozne 42 I
- niedźwiedzia 42 I
Święty Bartłomiej, patron hartny 415
- Filip i Jakub w hodowli pszcz)1 330
~więta .Jadwiga 299 il.
Swięty Jan Kapistran
313
Święta Justyna 308
Święty Micha! w zwycz. rolno 294
~widerek do obróbki bursztynu 383, 384
Swistun, wir powietrzny 329
T
Tabakierki
bursztynowe 391
Tabliczka
zawieszana na skazańcu
145
Talizmany
z bursztynu 360, 395
Targowiska 45
Tatarka
(gryka), aphr. 300
Tatarskie ziele, aphr. 300
Tatuaż IQ8
Teatr ma~rionetek 332
Technika ceramiczna 499
- ciesielska 247
- pracy 108
- słupowa 261
- spiralna 493
- zrębowa 286
Teksty szamańskie 61
Tematy wędrowne 51
Teoria celto-słowiańska
78
- jedinogo potok a 47
marksistowsko-leninowska
15, 29, 34
35, 37
migracyjna 70
monoteistyczna
16
- narodników
52
rozwoju społeczeństwa marks.-lcnin.2
południowego
pochodzenia
Jakutów
70
prajęzyka 36, 41
rasistowska 27
Marra 36-38
stadialności 36
Stalina o pochodzeniu
Tdora 60
- \\'~trząsów 36
- i praktyka 63
Tereny bagnisle 239
- kolonialne '96
narodó'"
36
�Terrakoty rzymskie 493
Teryaka czyli dryakiew z węża 342
Terytoria antropologiczne
Słowiańszczyzny 439, 440
Tinus, dziw morski 324
Tkactwo 450
Tkaniny
w Muzeum
Etnograficznym
w Genewie 499
Tłukarnia do lnu 291
Tok gliniany 2S7
Tokarka do obróbki bursztynu 376, 37S,
379, 3St
Topaz 325
Topielica 3IS
Topienie dziewczyny 222
Topirec (j. huc.) 333
Toponomastyka
S2
Toponimika S2
Topór katowski 145
Torba 346
Tortury 145, 371
Tradycja ustna 227
Trakcja 110, 112, lIS, 1I9, 123, 127, I2S,
130, 131
Transport
112, 130, 190
Trawy wskazujące urodz. gleby 213
Trąby drewniane 320
- z kory 345
Trocki (gw.) dziewczęta
do tłuczenia
291
Trójkąt w ornament. 2S9
Trójpolówka
107
Trybane ludzie holujący galary 323
Tryca
(gw.) szpula w tokarce
379,
3SI
Tryfus (gw.) naczynie drewniane do bielenia przędzy 327
Trzech Króli 43 I
Trzylistnik, aphr. 300
Tuman, wir powietrzny 329
Trzcina cukrowa IS4, 205, 206
- na pokrycie dachu 250
Twórczość ludowa I I, 13, 23, 136
- zbiorowa 29
Tykwa 209
Typ antropologiczny
4tq
_.- europoidalny 420
dolichocefaliczny 42{J
- gleby 203, 204
- mongoloidalny 420
- obejścia 452
- paleoazjatycki 440
- śródziemnomorski
42 l
Tytoń 209, 224
u
Ucinanie glowy trupowi 297
Uczeni radzieccy 74, 94
Uczta wspólna 173
Ugor 202, 204, 207
U grupowanie etniczne 102
Układ domu w stosunku do drogi 453
- wsi 452
Ukształtowanie
terenu 232
Ul słomiany p. kosołka 330; 352
Ulicówka 233, 239, 2S9
Unicornus (j. łac.) jednorożec 30S
Uprawa roli a budownictwo
246
- kopieniacza 2 I
- odłogowa 190, 200, 217
ogrodowa 194
- ruchoma IS6
- stała 217
- ziemi 21, 93, 112, lSI
Uprząż 110, 118, 120-123
Urbaże, inwentarze 430
Uryna 208
Urodzaj dobry, zły 210
Urodziny, znaczenie socjalne 428
Usi giuridico populari 167
Ustalenie wytycznych dla etnografii polskiej 624
Ustawa 164
Ustawodawstwo
156
Ustawianie domów 240, 241
Ustrój chłopski 190, 436
- feudalny 72
- kapitalistyczny 47, 72, 73. 155
- klasowy 15. 20
- lineażowy IS7, ISS
- niewolniczo-klasowy
72
- państwowy 44
pańszczyźniany
103, 236
- pasterski 436
- patrialchalno-rodowy
55, 436
patrimoniczny
104
- pierwotnie gromadzki 18
- rodowy 16, 40, 44
Uszczelnianie ścian 240
Uszy wydłużone 302
Utrata praw do ziemi 190
Uwolnienie od kary śmierci przez mało
żeństwo 142
v
Volkslied I3B
Volkskunst 138
Volbrechtkunde
Volkstracht
138
133, 138
w
Wabienie ptaków 293
Wabik 292
\Yaga p. włók 113
- samołówka 292
Waggon wóz czterokołowy 127
Wajdelota 320, 350
\'V'alka klasowa 22
- kogutów 338
\Valuta bursztynowa 397, 398
Wałach 108 .
\'\'ałaszka, broń 333
Wapień w budownictwie
249
.Wapno niegaszone 322
- wiedeńskie w obróbce bursztynu 37S
Warkocz ze słomy 243
Warownia 209
Warstwa rolnicza 135
- robotnicza
135
Warstwice 234
Warsztat
amatorski bursz\yn. 376-:17S
- sezonowy bursz t. 377
- tkacki pionowy 274, 276, 277
Warunki geograficzne ISS
- gospodarcze 190
\,\'arzenie (gw.) polewanie przędzy gorącym ługiem 327
Warzywa 195
\Vatra, rozpalanie 432
Wądoł do sąru (gw.) p. kopanie bursztynu 40S
Wąż czarny, zakaz zabijania 335
- jadowity, krew jego 340
miedziany 335
wcielenie duszy 335
w lecznictwie 342
w wierzeniach 342
w zaczarowanym
kręgu 340
- z gliny w obrzędzie inicjacji 335
\Y chrzodku (gw.) w środku 395, 399
Weichselzopf (j. niem) kołtun 3I.~
Wejście do domu 26S, 269, 282
\Verdeki, deski do przykrywania soli 322
Wesele 42S
Wędrówki narodów 87
\Yęgiel kamienny 322
Węgły 2SI
- na obłap, na rybi ogon 452. 453
- skrzynkowe 453
Wianie zboża 337
Wiano 142
Wiatr póL-zach. a ustawianie domów 241
\Viatrówka na dachu 452
Wici z łoziny 309
Wiecha kamienna i metalowa 144
Wiedza rolnicza afrykańska 214, 215. 227
- - człowieka pierwotnego
lSI
- pierwotna 227
Wielbłąd dwugarbny
120
Wielkapoc, zwycz. 294, 339
Wielka Rewolucja Październikowa 2, 3, 5,
9, 16
- wojna 216
Wielodrążnica
238
Wienerkalk (j. niem.) p. wapno wiedeńskie 00 00
Wieńcówka 247
Wierzbicki p. Boruta 348
Wierzeje 339
Wierzenia 6 I, 109, 176, 177
Wieś folwarczna 236
- roln.-hodowlana
107
Wieszczki, zamawiaczki 432
Wietrznica, wir powietrzny 329
Więzienie 144
Wigilia św. Jana, p. Sobótka 339, 349
Wilcza jagoda, Atropa Belladonna 305
Wilcze płotki w łowiectwie 3 I 2
Wilczyca 307
Wildes Fraulein, Dzika Baba 32 I
Wile, demony szkodliwe 428
Wilk p. dyby 299
Wilkierze cechowe i miejskie 169
Wilkołak 307
Wiły demony szkodliwe 313
Winogradzki p. Boruta 348
\Vioska rybacka 222
- rzędówka 33 I
Wiosna 311
Wióry w budownictwie 243
Wiórzysko
(gw.) wiórki w bursztynie
362, 415
\Visiorki z bursztynu 3S4, 389
Własność kobiety 194
- mężczyzny 194
- jako pojęcie 155
Właściciel użytkownik 202
Włóczenie roli 294
Włók 113, 117
\Vnętrze domu 28S
Wniebowzięcie 294, 3 I I
Woda 232, 239
gruntowa 230
- płynąca a osiedla 238
�Woda powierzchniowa
238
- i uprawa ziemi 201
Wodnice 318
Wojna ojczyźniana
g, 30, 48
- ś"'iatowa
5, 144
Wondół (gw.) dół z bursztynem
415
Wosk ziemny 244
Wójt 2g8
\\'ół I 12, 114, I 15. 129, 204
Wóz 110-114
bosy 129
bydlęcy 114
chłopski 127
czterokolowy
110,114-117,123,129,
131
dwukołowy
I I I-I
16, 129
dyszlowy 110, 113, 115, 123, 128
koński 114
kultowy 117
kuty 129
północno-lombardzki
115
w litry .336
wschodn i I 18
zachodni
115-117
z półkulami 454
Wózek dyngusowy
332
Wpływy atmosferyczne
na budownictwo
244
czeskie 124
dolno-niemieckie
126,129
europejskie
182
frankońskie
124
gleby 235
rosyjskie I 19
węgierskie
124
- wysoko-niem.
123
Wróż dobry 217, 225
Wróżbitka
433
\-\'różenie ze snów 35 I
Wrzeciona
381
\\'schód 22, 67, 178
- radziecki 52
- starożytny
20
\\'skaźniki
urodzaj. gleby 212, 218
\\'spólnota
pierwotna
16, 20, 54, 59
- rodowo-plemienna
20, 46, 53
- ziemska 52
\ \'stęgi ze słomy i bibułki 45 [
\\'strząs 37, 28
\ \\'bór gleby 226, 227
\ \'ycinanka
ludm"a 45 I. 550, 55 I
Wydłużenie
małżowiny
usznej 302
\\'ydzierżawianie
ziemi 192
\ \'ykładacze
snów 351
\\,ykrzvżowani"
kulturowe
108
W)'kup składam· przez młodego 428, 430
\\'ylot w dachu 331
\\'ymiana
Ig2
\ \'ynalazki
94
\Vypalanie
cegieł na słońcu 206
- piętna 145
\ Vyposaźenie techniczne
lodzi 437
Wypraszanie
od kary śmierci I 79
Wyroby bursztynowe
356-359,
368, 334
391, 404
- drutowe 598
- z drzewa 450
Wyrwidąh
32 I
\Vysokość opadów atmosferycznych
244\Vystawa etnograficzna
492, 493
muzealnictwa
szwajcarskiego
495
połskiej sztuki ludowej 446
rozwoju łóżka 493
- stołu 493
tkactwa 493
Wystawy
i Konkursy
Sztuki
Ludow.
Min. Kult. i Szt. 551-562-568
\Vytwory budowlane
134
- rzemieślnicze
134
- społeczne
150
\Yytwórczość
192
WYżka (gw.) ganeczek 433
\ \'zory kultur 27
\Vzrost ludności 190
Wzryw (j. ros.) wstrząs 37, 38
z
Zabawki dziecięce 422
Zabawy
134
Zabiegi magiezne
109
Zabijanie
starców 297
Zabobony
134, 178, 179
Zabytki prehistoryczne
77, lal
Zadruga
428
Zagadnienia
budowlane
231
etnogenetyczne
8, 69, 83, 84, 93, 100
mleka we Francji 605
studium
historii kultury
materialnej
624
wina i winorośli we Francji 605
Zagroda
184, 199, 201, 207, 234-236
naczelnika
gwengu 222-225
na palach 258
okrągła 200
opuszczona
207
Zając morski 353
Zakaz tańca 143
Zakaz "'yczepu wina 143
Zaklinacz
deszczu 221-224,
226
Zaklinanie
deszczu 222
- \\'ężów 340
Zakon Krzyżacki
370
Zakopywanie
resztek wieczerzy 320
Zakres pracy etnogr. 628
.
Zakrzosy (nacięcia na drzewach I 296
Zakuwanie
w dyby 299
.
Zamki drewniane
446
Zapałenie
oczu 400
Zapaski kieleckie 450
Zapewnienie
potomstwa
428
Zapiski w urbarzach
453
Zapisy ludowe o czynnościach
prawnych
143
Zapożyczenia
wartości kulturowych
94.
102. 107
- staro-wysoka-niemieckie
126
Zaprószenie
oka 400
Zaprzęg
110
- parokonny
112, 131
Zaręczyny
171, 172
Zaścianek
239
Zatyczka
osi p. lonek 125
Zatyczki uszne 302
Zatykanie
krzyżyków nad drzwiami
339
- - w polu 339
.Zawicie głowy 451
Zbieranie
bursztynu
371
Zbiory egzotyczne
w Muzeum
Morskim
465
Muzeum w Jarosławiu
447, 448
ortyli 169
- polskie w Szwajcarii
502
Zderzenie
kultur 102-104
Zdobywanie
żywności 104
Zdobnictwo
106
Zemsta krwawa 139
Zespół budowlany
131
- plemienny
176
- pasterski 167
- rolny 167
Zielone Święta, zwyczaje 4:)2
Ziemienka
195. 254, 255, 258, 259,
162-264,
274. 278, 284. 285, 287
Ziemia czarna bawełniana
'205
biała piaszczysta
2 Ia
burszt\'nowa
'p. Prusy \\·sch. 412
kamie~ista
2 II
.
lekka 210
na terenach opuszczonych
zagród 207
polska 293
Ziemia pszenna 236
- rudawcowa
2[2
rzeczna 206
szara 2 l a
trypołitańska
do obróbki burszt. 378
urodzajna
207-209
z białymi kamieniami
2 I2
- szarymi kamieniami
212
Ziemi kupno lub sprzedaż
192
- uprawa
186, 190
Zięba 293
Ziola ścięte kosą 336
- świętojallskie
399
- w obrzędzie pogrzebowym
303
Zizica (gw.) żywica 395
.
Zjazd pisarzy chłopskich
I I
- geografów 6, 7
Zjawiska kulturowe
2. 22
Złe moce 220
Złota Baba, bó~two 3 10 ił.
Złotnik, roślina aphr. 300
Znajomość
gleb 226
Znak placu 144
- domowy
145
- pokoju 144
Znaleziska egipskie i sumeryjskie
117
Zrękowiny
428
Zumbera,
rzeźba 144
Związek teorii z praktyką
53
- trój rodowy (gens triplex) 55
Zwierzęta
domowe 193, 200
- jako sila pociągowa
II,
116,
118, 193
Zwierząt oswajanie
I I, 2 I
Zwiesinosek,
roślina aphr. 300
Zwycięstwo Wielkiego Października
54
Zwyczaje
109
doroczne
180, 466
gospodarcze
180
hodowlane
42 I
łudowe 134, 139
myśliwskie 421
prawne 133. '39,' 142, 154, 158, 164,
165, 168, 139, 172, 180
rodzienne
I80
towarzyskie
180
zawodowe
180
- związane
z życiem publicznym
134
"3.
Ź
Źródła etnogenetyczne
92
etnograficzne
83. 96
- hislol'\czne
H. 75. 183
�Źródla prawne 143
- prehistoryczne 76, 101
ż
Zagle 323
Zargon 39
Zarna 434, 500
Ządło węża 342
Zebrak 347, 348
Zelazo 18, 19, 135
Zerdz;e 255
Zmijowiec, roślina aphr.
Zniwa 197, 225
300
Zolnierskie listy ochronne I 13
Zołówka (gw.) szmata do bielenia przędzy 00
Zona młodsza 197
Zudry 427
Zupan granatowy 451
Zycie plemienia 186
Zygawica, woda zaskórna 405
Zyla, podcinanie w łowiectwie 3.F
-- główna p. Cephalia 3 I I
Zyrandol z bursztynu 384
Zyto ozime 294
Zywoplot 207
Zyzność gleby 217, 218
INDEKS
OSOBOWY,
A
Abraham Władysław 151, 179
Adalberg Saumel 173
Adamska K. p. Zawistowicz-Adamska
Afanasjew 28
Agasiz 424
Albertus Magnus 407
Aleksander Wielki I 12
Almgren 42
Ameisenowa Z. 576
Amira V. 174
Ammon 424
Anczyc Władysław 584
Antoniewicz Włodzimierz 262, 356, 652
Anuczin 63
f
Arcichowski A. 30, 62, 77
Aristow 89
Arnsberg Godfryd de 295
Artamanow P. M. 81
Arystoteles 308
Attyla 69, 87
Auicenna p. Avicenna 353
August III 315, 397, 414
Aureliusz Cezar 358
Aurelly K. 589
Avicenna 353
B
Bagiński M. 367
Baliński 368
Balowa 303
Baraniecki, bursztyniarz 367
Baranowski 525, 625
Barnkiewicz 580
Bardawelidze etno gruz. 96
Barowa L 603
Bartocha Rostislav 427
Barwiński Bohdan I 79
Bastian Adolf 23
Bateson H. 45
«LUD», T. XXXIX
Batowski Henryk 442, 443, 604
Baumann E. 506
Bayger J. Al. 251
Bazylik Cyprian, drukarz 3 I 8
Bednarik Rudolf 427--429,
430-435
Behem Baltazar 346
Belicer W. N. 98
Bellet D. 149
Berdies 424
Berg G. 132
Berwiński Ryszard 626
Biegeleisen Henryk 385
Biegeleisen L. 596
Bieliński 418
Bielińskij 28
Bielski Marcin 295, 302, 340, 341
Bilbo 425
Binkiewicz E. R. 422
Birket-Smith 92, 93
Blajda Cz. 600
Blinow A. J. 56
Błażowski Marcin 329
Boas 426
Boer-Sauer Dorota 508
Boege W. 269, 270
Bogajeskij B. 70
Bogatyrew P. 27, 28
Bogdanow 3, 63
Bogisic Baltazar 136
Bogomiłow B. 13
Bogoraz W. 2, 3, 49, 60, 94
Bogusławski W. 573, 603
Bohomolec Jakub 304
Bojko Jakub 303
Bolesław Krzywousty 350
Borenstein, bursztyniarz 403
Bohm Jaroslaw 427
Bracia Joannes et Glaus Bagni 350
Brachovogel A. L. 310
Brackman 232, 273
Brailoil C. 499
Bremeński Adam 350
�769
Breughel Piotr 32 I
Brie L. ,-o 15-1
Broca 63
Brodziński Kazimierz
303. 428 .. ~i3, .'j8I
Brugger 486
Buck H. P. 8i
Buczek K. 603
Buhler A 485, 48i, 508
Bujak ffranciszek 595, 596
Bułhakow 50
Bunak i5
Burghaltcr
SOi
Busłajew 23
Butinow N. A. +5
Buttler W. 258
Buhler A. SOi
Bystroń J. St. 1i3, I i9· 599· 603· 604
c
Canzius 3500
Capot-Rey
R. 132
Carleton Allen Kemp '54
Carusi Evaristo I6i
Cehak Helena 258
Cercha Stanisław 58i, 588
Cętnikowa
St. 36i
Chajewski W. p. Chleboradzki
Antoni 4'3
Chejli lord 4t i
Chalasiński J. 59i
Chalubiński
Tvtus 3 [')
Chamberlain
424
Chapple E. D. 45, 50, 62
Charuzin
89
Cherbulier
A. E. 499
Cherbury
Herbert
I i6
Chętnik Adam 353
Chleboraclzki Antoni p. Chajewski W. 4'3
Chmielewski
K. 35i, 359
Chmielowski
Piotr 300, 306, 325, 34',
352, 353
Chodakowski
ZOl'ian Dol,ga 593
Chodzidlo
Teofil 48G
Chodźko Leonard 580'-582
Chociszewski
5i6
Chostek p. Popiel 295
Chrzanowska
Paulina +-1-1
Ciołek Gf'rard 36, 228, 530
Ciszewski Stanisła'v
589, 62i
Ciuk Fr. .J. 42i
Coon C. S. 45, 50, 62, 425
Coppers 62
Corso Rafał 161
Costa Joaquim
,60, 162, '72
Coxe \\'iJliam 5i2
Cen' inka L L. 427
Cranzius 350
Crescent\"n Piotr 29-1, 2(,6. 300, 33G
Cruet J: '49
Cukermann
34
Cycero [50
Cygański Mateusz 301
Czaja Stanisław 589
Czeboksarow
M. :\". 3 I, 56. 63, iO, i9·
420, 424
Czebulski Wojciech 340
Czekano\\'ski.Jan
110, 1i5, 426, 438-44U,
520, 610, 61'
Czernecow
W. :\". ii, 94
Czernyszewskij
28, 39, 4G
Cziczerow VV. 22, 32, 603
Czitaj 96
Czamo\\' Iwan 180
Czuryło 459
Czyje\\'ski W. 368
Czykobawa
A. prof. 36
D
Dadloff vl/. i4
Darwin K. 424
Davy G. I i4, 179
Dawidenkuw
S. N. Go
Dąbkowski
Przemysław
1'79
Dąbrow<ki M. inL 367
Debec F. P.
79, 419. 420
Deffontaines
P. 132
Delachau~
48G
Delaveaux
L. 333
Delckta J, 280, 283
Delimat Tadeusz 46i, 55-1
Deotyma 41 I
Dicker .T ózef Ii 9
Diether I ~2
Dietl J óz;'f 3 I 5
Dietschy 486
Dlugosz Jan 331, 349, 350
Dobrolubow
~8, 418
Dobrowolska
,\g. 603
DubrowoIski
K. 80, 102, 599, 62}
Dobrowolska
D. 600
Dolgich B. O. 32, 90, 9-1, -122
Domicjan
Cesarz 35i
Drake Jan 5 i9
Duhiel 4, Goo
Dunikowski
Juliusz
z Cl'5ka 427,
Durkheim
20
Dm'al Jobbe E. 159, 166
is,
Dvornik F. 132
Dzierżek 358
Dżawa Chiszwili
Dżyngishan
91
70
E
Edlibach,
kronikarz
298
Ehrlich Eigen 148, 151, [53, 154-157,
162, 165, 261
Einstein Go
Ejderman
49
Elian, ElIian, Aeliano 306, 308
Endzelin
81
Engels Fryd.
13-20.
44, 46, 47, 54,
56, 58, 416, 627
Esperson 41i.
Estreicher
Z. 500
Estreicher
Stanislaw
1i9
F
Falimirz Stefan 330, 324, 32'5
Farquhartson
Al. 186 228 251
Federo~\'ski Michał 586
'
Fehr łfans 140, li4
Feist S. 125, 127, 132
Feldman
W. 594
Filip .J. 426
Filin 34
Finkel L. 603
Firth Raymond
435-437
.Fischer Adam 526-600
.Fitzke .J. 263, 266
.Flavigny Robert G. II I, 118, 132
Foerster F. W. 155
Foltin Franciszek
druk. 351
Frank Ludwik 427
Frank .Józef, lekarz 315
Frankowska
Maria 60S, 625
Frankowski
Eugeniusz
l, 37.
13o,
599, 6oi, 610. 625
.Frazer G. James 60, 179, 335
Fredro .J. M. li2
Frei K. 494
Frendsdorf
I i4
.Frobenius 92
Frolich Karl 140, 146, 175
Fryderyk Wielki 3i I
Fuchs 148
Fustel de Coulanges
176
530
G
GO{
Gabus Jean 484, 498, +99
Gacki .Józef l 70
Gajek Józef
175, 531, 608,
Lud, T. XXXIX
611,
625
Gajekowa
Olga 532, 6~5
Galasiewicz J. K. 587
Galton Francis 424, 425
Gaszyński Kont. 581
Gawarccki
H. 363, 367, 372
Gawełek
Fr. 162, 577, 589, 590, 603
Gawlik dr I i3
Geiger Paul 485, 503
Geigy R. 486
Gelliusz 306
Gennep M. A. 498
Gent Janus 424
Gerson
vVojciecb mal. str. lud.
590,
591
Gessler E. A. +94
Gierke O. 149, 154
Gierymski
Ant. maI. typ. lud. 592
Gigon A. 486
Ginzburg
W. W. 79, 420
Gippius E. ~S
Glapa Adam 524, 608
Glidon 424
Gloger Zygmunt
593, 589, 603
Gobineau
425
Gołębiowski
Łukasz 329, 331, 340, 348,
574, 5i8, 581, 593
Gonet Szymon 539
Gorkij Maksim
10 I I 25, 46, 48, 57
Gorodcow
10
'
,
Gorzuchowski
Stanisław 251
Gostomski A. 354
Goszczyński
Stefan 324, 345, 346, 583,
626
Gottfried
Kazimierz
448
Gotkiewicz
Marian 427, 435
Goyski M. 583
Górnicki Łukasz 304
Grabowski Ambroży 575, 577, 583, 590,
604
Grabowski
Bronislaw
161
. Grabda
Eugeniusz 461
Grabski Wł. 596, 59i
Graebner
F. 24, 72, 92
Grant 424
Grekow 10
Grierson
132
Grimmowie
82, 177
Grinkowa
N. P. 34, 99
Griesebach
H. 251
Groicki Bartłomiej
296. 298
Grossi Carmello
167
Grunan
357
Gruningen
B. v. 492
Grzegorzewska
S. 594
49
�77°
Guagnin,
Cwzgnin
Al. 294, 308--310
314, 320, 33!, 342, 349, 354
Guczkow 46
Gustawicz
Bronislaw 589
Glimher
174
Gysin F. 494
H
Haberlandt
75, 611
Hadaczek
K. 298
Haeckel 424
Hall 425
Halban Leon 529, 530
Hammurabi
46, 56
Handschin
H. 500
Hartknoch
Kristof. 320, 323, 327
Halt 92
Halton Bp. 295
Haudricourt
Andl(~ G. 110, 113, 115-~ 125, 127, 131, 132
Haul' J. K. 29[, 294, 303, 307, 308, 337,
341, 342, 354·
Hejnosz .wojciech 179
HcIvetius 153
Henaff Le A. 155
Henneherger
Kasper 350
Henniger J. 4S5
Henryk Brodaty 298
Hensel \I/itold 281, 625
Herodot 66, 306, 357
Herbord,
kronikarz 310
Helwing 297
Hickel 583
Himner N. 258
Hirszberg A. 595
H.)aton 425
Hobbes 176
Hoffmann-Krayer
347, 488, 503, 505,
583
Holbach
176
Holtz Rudolf 487
Homant
B. 69
Horna Ryszard
133
Horwath
B. 150
H61tkcr 486
Hradecka
SI. 589
Hrdlicka 426
Huber Eu. 163
Hufnage! F. 277
Hunfalvy P. 87
Huntigton
425
Hupka Stanislaw 251, 596
Husarski W. 599
Hutchinson
R. W. 288
HU\-erIin P. [79
Ibn Rusty 112
Inglot SI. 595
Iselin 488
Iwanek Jan 333
Iwanow S. \1/. 421,422
J
Jaberg K. 115, 132
Jahn M. 272
Jakimowicz
Roman 264, 280
Jakowlew
87
Jamka Rudolf 270
Janicek 428, 431
Janota
F. 339
Jarcho A. J. 79
Jarecki W. 589
J askłowski W. 586
jaworczak
Aleks. 549
Jażdżewski
K. 254-256,
269, 260,
JelIinek Jerzy [45
Jerzy z Kladorut
427
Joanna
D'Arc 304
józef Żydowin 304
Jud J. 115, 132
Jurowsky
Ant. 427
2%
K
K. J. 333
Kabat WI. 448
Kacelson 34
Kaczmarczyk
K. 589
Kademus
Aloisia 341
KadIubek
Wine. 295, 307, 314, 317
Kaindl R. F. 166
Kalinka Joachim
429
Kalwa Piotr 180
Kanitz
112
Kapuściński
M. 589
Karlowicz Jan 179, 360, 593, 627
Karpiński
A. 278, 280
Kausch józef 572
Kavuljak
Andrej 429, 430
Kazimierz
Jagiellończyk
170, 371
Kazimierz
\Vielki 170
Kiekebusch
.-\. 264
Kielisinski W. K. maI. typ. lud. 576, 604
Kidd Benjamin 424
i
i
J
Kippling R. 424
Kiselew S. W. 77
Kislakow ':\. A. 96
Kitowicz J~drzej 315, 332, 573
Klein F. R. 149
Klimaszewska
Jadw. 154, 599, 600, 625
Klinger Witold 610
Klonowicz
Sebastian
312, 323, 354
Kluczewski J. 323
Kluk Krzysztof 292, 293, 312, 326
Kmita B. 172
Knapiusz
359
Kocho\\'ski Wespazjan
435
Kolberg
Oskar
179, 293, 300, 308,
317-319,
324, 343, 348, 349, 354,
369, 413, 583, 585, 586, 587, 591,
593, 607
Kolbuszewski
prof. 443
KoJemann Julius 487
Kołlątaj Hugo 586, 626
Kołodziejszyk
Edmund
162
Komoniecki
A. 297, 303, 343
Komowska
N. 28
Konopka
T. maI. typ. lud. 579, 592
Kopf W. 596
Koppers Wilh. p. Coppers 485, 486
Koranyi Karol 179, 529
Korbe A. A. 423
Kosiński WI. 589
Kossak Juliusz 323
Kostren 70
Kostrzewski
józef 254, 260, 261, 264,
267, 270, 272, 27Q-2S3
Koswen M. O. 3°-32,
5::>
Koszysko Mieczysław
295
Kotula FI. 447, 524, 60S
Kowalska A. 530
Kowalewsky
Max 159
Kozlow F. 34, 35
Kozlowski Leon 258, 273
Kozlowski F. 412
Krajewska
Janina 449, 532, 605, 625
Krasicki Ignacy 351, 412
Kraszeninnikow
67
Kraszewski J. I. 393
Krcek Fr. 588, 589
Kromer Marcin 53, 315, 329, 331, 3.')S,
359
Królikiewicz
5S0
Krupnow
7.1
Krupski Jan 5S9, 590
Kruzenstern
76
Krucker H. 496
Kryczewski
E. L 68
Krzeczkowski
Konst. 596
Krzywicki
L. 215, 597, 627
Krzyżanowski
Jul. 609
K'er Józef 427
Kucharska
I. 449
Kuftin B. A. 3, 75, 99
Kunow 4
Kusznl"r P. J. 21, 423, 603
KUlrzeba SI. 594
Kutrzebianka
A. 251, 532, 602
Kuźmicz BoI. 529, 53Q-540,
625
Kuźniecow
N. 12
Klinsberg
E. 140, 158, 159, 161,
li3, 175, 177
166,
L
La Baume \V. 2io
Labuda Gerard
115, 132
Lacdrach
Wilh. 5t2
Lafiteau 66
Lafontaine
315
Laufer 421
Laur E. 519
Lebediewa
N. j. 99
Lefebre des Noeltes 118, 126
Lehr-Splawiński
Tadeusz SI, 438-440
Lelewel Joachim
521, 626
Lencewicz St. 251
Lenin' WI. iI. 40, 43-5S,
61-64,
425
Lenoire R. 174
Lenormande
351
Leszczycki SI. 25[, 596
Leszek Krakowski
170
Leusinger
E. 493
Lewi A. 161, 162
Levy-Bruhl
23, 24, 3i, 60
Lewicki Jan 57S
Lewin M. G. 26, 30, 79, 419, 420, 424
Libman 39
LielIienthal
M. 295
Limanowski
BoI. 594
Linde Bog. 299
Lipiński H. 592
Lipska H. 603
LisikiewiC7 .J. 251
Liske K. 299
Lobsiger-Dellenhach
M. 499
Locke 176
Ludkiewicz
Z. 25'
L
Ladyżenskij
3
Lawro\\' +21
Lepkowski .Józef 584
�773
Ł\ga WI. 283
Łopaciński Hier.
I.opa tin 41 2
Łukasiewicz 582
1
79, 589
M
Machay Ferdynand 423
Maciszewski 593
Mackiewiezówna
J. 25 [
Magiera J. 588
Mahomet 308
Majranowski K. 577, 604
Majewski K. 258
Makowiecka H. 459
Malewski Bron. 569
Malewska Z. 64, 101, 418, 424, 526
Malinowski 223
Malinowski, in!'. 393
Malinowski Bronisław 22, 25
Maltć Brun. 580
Manugiewicz-Żołna
530
Mańkowski 592
Marcin z Urzędowa 300, 304, 349
Marks Karol 15, 16, 43, 44, 46, 52, 54,
56, 416, 627
Marks-Engels-Lenin
29
Maroi F. 161, 162
Marl' M. J. 14,34-37 ..40, 42,64,65,81
Marschall A. 155
Martin 351
Martin 494
Martonne A. 604
Massaryk T. G. 427
Masłowa G. S. 422
Matejko Jan 591
Matlakowski Wladyslaw 251
Matusiak Szymon 357, 593
Matyas K. 589
Maurer G. L. 159, 160
Mauss J. 579
Mayer John 503
Mączyński J. 575, 583, 584
Melicher Th. 154
Melichercik Andrej 427
Menger Ant. 149, 163
Merk W. 175
Merwart 3
Meuli K. 485
Meyer Herbert 140, 179
Meyer Elard Hugo 166
Michalski 441
Michał z Królina 313
Michajłowski 44, 50, 62
Miechow ita 329
Mieszczaninow
34
Miklosich F. R. 180
Milewski A. 578
Milewski TacL 524
Miller 25, 75
Miklucho-Maklaj
M. 6, 7, 27
Mleczko Teof. 589
Mlynek Ludwik 588, 589
Mochnacki Maurvcy 521
Mole M. 530
Montelius Oskar 19
Monteskiusz 176
Moret A. 174, [79
Moreau 351
Morgan Levis H. 15-19,21,24,422,627
Morgenthaler
O. 509
Marazowa A. S. 422
Morton 424
MoszvńskiKazimierz
111-113, 118, 12[,
123, 126, 127, 132,439,454,599,606
610, 611, 625
Mulkowski 582
Musianowicz K. 280
Miiller-Bergstrćim
178
Munster Seb. 314
Mydlarski Jan 442
N
Kanke Cz. 603
Nasz Adolf 28g
Negelein 178
Nestor 130
Niederle Lubor 53, 63
Niemcewicz J. U. 317, 357
I\'iezbrzycki 251
Nitsch Kazimierz 128, 129, 132, 175
Nominchanow
G. D. 90
Norblin J. P. 574, 604
Nosek Stefan 253, 266, 530, 625
Nott 424
o
Ociepka Teofil maI. ludowy, górnik
319
Oczapowski Jan 315
Ok!adnikow A. P. 77, 95, 420
Olderogge D. A. 26, 45, 55
Opeć Baltazar 413
Optulowicz J. 526
OrbeIli J. 34
Ormicki W. 246, 251
318,
Ossowski F. :251
Oszanin L. W. 63
Otruba Józef 427
Otton z Bambergu 310
p
Palkówna L. 526
Paprocki Bartosz 306, 316, 317, 330, 352,
354, 345, 427
Pappenheim
174
Paravicini E. 488, 49 [
Passart 582
Pasternak J. 288
Paweł Diakon 347
Pawlik Stefan 596
Pawlowski Stanislaw 186, 223, 228, 251
Pawlowicz Błażej 587
Pearson 425
Persowski F. R. 251
Perszyc A. J. 56
Peschel Oskar 293, 357, 611
Pessler \\!. 175
Peszczerewa E. 1\1. 422
Petersen E. 271, 272
Piaścik F. R. 251
Piekarska J. 459
Pietkiewicz Kaz. 550, 562, 568
Petrowa 34
Pfirnlin A. 155
Pilnacek 426
Piotr Wielki 7
Piszczkowski M. 603
Pittard Eug. 484, 486, 499, 500
Plechanaw G. 2, 28, 39
Pliniusz 308, 324, 353, 357
Podczaszyński 580
Pogonowski J. 147, 426, 427, 443
Pol \Vincenty 368, 584
Polaczek Stanislaw 586, .'189
Polujański Al. 362, 365, 366, 372, 378,
385
Poniatowski Stanislaw 180, 526, 600
Popiel Leon 454
Popiel J. 594
Papaw A. J. 65
Post A. 159
Potapow L. P. 90
Potechin J. 8, 13,23,26,416,417,
.P5,
603
Potkański Karol 170, 595
Potocki Wacław 339
Prek Ksawery 576, 604
Preobra:lcnskij 3
Preston J. P. 288
Pritchard-Evans
E. E. 184
Prokofiew G. ~. 70, 71, 86, 87, 94,
Propp W. 28
Priifferowa-Znamierowska
M. 464, 531,
625
Przy borowski Józef 413
Puryszkiewicz 46
Q
Quatrcfages
78
R
Radimsky Jerzy 427
Radiszczew 49
Radulesco Andrzej 159
Radwański F. 580
Radzikowski Wal. El. 590, 591
Radziwiłł Karol 317
Rafacz Józef 170, 596
Ramke FI'. 485
Raschke G. 282
Ratzel Fr. 2, 335
Rawdonikas "V. J. 32, 42, 51, 56, 59, 60
Rayski K. 589
Reinfuss Roman 259, 524, 570, 600, 608,
625
Rey Mikolaj 309, 331
Richards A . .J. 212
Riquet Michel 155
Riviere G. H. 483
Robakidze 96
Roginskij J. 424
Rohrer E. 496
Romankówna
M. 412, 590
Romanówna
E. 544
Rosenvinger Kolderup 172
Rousseau J. J. 153, 176
Raździeński "Valenty 3 [9
Rubi Christ. 5[2, 5[3, 529
Rudenko S. J. 3, 97
Rusiajkina S. P. 422
Rutkowski Leon 594
Rutkowski J. 252
Riitimcyer 488, 491
Rybakaw 77
Rydf'i Lucjan 592
Rysiński S. 172
Rzączyński 359
Rzeczniowski 368
�774
Sadowski 533
Sarasin Paul i Fritz 437. 433, 491
Sauter R. 499
Sam'e L. F. 172
Savigny 154
Sazonowa M. \r. 422
Sagajłówna M. 590
Schmidt \Vilhelm 24, 51, G2. 435, 436,
505
Schrenk 421
Schmoller Gustaw 143
Schrader 32
Schiinemann
H. i K. 69
Schwartz H. 494
Schwerin Klaudiusz 140
Scialoja Andrzej 160
Scialoja Wiktor 161
Seger H. 258, 259
Seligman 179
Semkowicz \r. 430, 502, 589, 603
Sergi 420
Setkowicz A. 592
Seweryn Tadeusz 291, 332, 5°2, 524. 531,
598, 599, 608, 625
Siarkowski W. 336, 587--589
Serdiuczenko 34
Sicher 426
Skutil 426
Skwirutówna 588
Słomka Jan 322, 597
Smirnow A. P. 56, 97
Smirnow S. R. 46
Smith 212
Smith Pearcy 69
Smolka St. 596
Smuts S. 25
Sobolewski 81, 82
Sochaniewiczówna
252
Sokołowicz 433
Sosnowski O. 252
Sowiński M. 596
Speiser Felix 485-488,
491
Spencer H. 23
Spiczyński Hieronim 3°4. 305, 311
Stachowicz Michał 574
Staff Leopold 306
Stalin J. \r. 5, II, 14, 15, 18,20.26,23.
29-31,
33-39,
40-45,
49-53.
54.
57, 59, 63, 64, G7, 73. ,p6-418
Stammler R. 155
Staml"r W. 174
775
Staniewicz \ritold 596
Stattlerówna
588
Steinmann A. 493
Steller 67
Stelmachowska
B. 339, 540. 625
Sternberg 421
Sternborn 458
Stoll O. 494
Stopa Roman 530
Stocklin A. 499. 503
Stratanowicz
G. G. 423
Stronczyński K. 299
Struve P. 3, 46, 50, 5 I, 55. 62
Stryjeńska Zofia 600
Suboczowa Maria 532
Sulimirski T. 261. 273. 283
Surowiecki 357
Surzycki Stefan 596
Swierdłowski 26
Sylwan 368
Syreniusz Szymon 300, 304. 338
Szachmatow 81
Szafarzyk 66
Szarffenberger,
drukarz 346
Szarewskaja B. 3 I, 32
Szczepański J. 603. 604
Szczepanowski Stanisław 594
Szczygielski T. 266
Szilling E. 31. 32
Szlachtowski Jan 173
Szternberg L. J. 3, 60
Szujski Józef 593
Szulc Dominik 357
Szydłowski Tad. 434
Szvmański T. 252
SZ}'mon z Łowicza 343
ś
Śmiszko M. 273. 288
Śniadecki Jędrzej 3 l 5
Śreniowski Sto 594
Świątek Jan 587
Świątkowska-Chdmińska
Jad,,'.
Ś wi,tochowski Aleksander 594
T
Tabeński Sto 251
Tan p. Bogoraz 2. 63
Tawmir 593
Tetmajer W. 5R8. 591,
455· 54+
Tobler A. 488
Tokarew S. A. 31, 32, 65, 74, 89. 95, 603,
610
Tołstow S. P. 6, 8, IS, 17,20,25,29-32
36,37, 41, 43, 62, 65. 71, 75. 603.
610
Tamerle Zofia 550
Tomkiewicz 393
Topinard 78
Trembecki Sto 573
Tretter Miecz. 434
Tretiakow P. N. 98. 99
Trofimowa P. A. 2. 63. 79
Truman 416, 417
Trzciński, bursztyniarz
384
Ts'in, dynastia I I I
Tschudi F. 486
Tschumi D. 496
Tuwanówna Janina 605
Twardowski, mistrz 334
Tylor Edward B. 49, 61 I
u
Udalcow A. D. 72, 82-84
Udziela Seweryn 316, 587, 588, 539. 591,
597, 600
Ujejski Kornel 292. 355
Ulanowska Stefania 586, 539
Ulpian 150
Ungler F., drukarz 324
v
Vache de Lapouge 424
Van Kuijk 166
Vasic Alojzy 427
Vergnet Ruiz .Jean 483
Vespucjusz 340
Vietor H. 346
Virchow Rudolf 48
Vischer Lukas 437
Voltaire 176
Vornander
87
w
.592.59+
Wackernagel H. G. 485
\",:aga A. 358, 359. 367. 369
\ralewska
Maria 525
\Valigórski Andrzej 181, 439, 625
\Yasilewicz G. M. 90, 421
Wasilewski Zygmunt 587
Wasylewski Edmund 573
Wawrzyniec ki Marian 587-589,
591
Waber Johan 496
Wegeli R. 496
\",'ehrli H. J. 494
Weiss Rich. 485, 503
Werdum Ludwik 572
\Yerdum M. 299
\Vesołowskij S. B. 22, 28, 65
\Y,grzynowicz
Leopold 600
Wiederolf, bp strasburski 295
\rilczopolscy-Nieczuje
427
\Yindakiewiczowa
Helena 589
\Vinogradow \Y. 36
.
Wielogłowski Walery 584, 585
Wierusz-Kowalski
Al. 592
Wieser F. R. 155
\Vinricus v. Kniprode 350
Wirtz P. 488. 491
Wiś lirki J. 583
Wisłocki 61 I
\Yitanowski 5%
Witek J. 589
\'\!itkiewicz Kaz. 599
Witzig E. 519
Władyczanka
Maria 600
\rodzinowski
592
Wohlhaupter
E. 154, 160
Wojciechowski Z. 594
Worobiew E. J. 96, 97
Wójcicki K. Wł. 173, 329, 344,383, 385,
575, 583
Wujek .Jakub 305
\'\!iirzbach Konst. 173
Wybranowski A. 594
\\'yspiański Stanisław 592, 604
z
Zabclin 9
Zaborski B. 189. 237, 23 l
Zafirow Ch. T. 42
Zakrzewska Mir. 525
Zakrzewski Stanisłml' 596
Zalewski 582
Zawadzki Teod. 330
Zawiliński Roman 588
Zawistowirz-Adamska
K.
625
600.
610,
�Zbinden
Hans 502
Zbvlitowski
Andrzfj 309
Zelenin D. 3, 7, 42, 60
Zieliński L. 583
Ziemkowicz
5il2
Znamierowska-Priifferowa
~.
Zolorarew A. Y[' 3, 71, 94
Zollner 572
Z"gmunl
III 358
ż
46
l,
5l9
Żdanko T .. -\. 70
Żdanow 410
Żebrowski,
bursztvniarz
Żegota Pauli 582'
Żukowski J. 252
Żurowski J. 2")9
7.yrmunskij
W. M. 4:l
373
I~DEKS
!\AZ\YISK
Andrujczyk
408
Balczak 430
Barciak 430
Barnaś 430
Barudziak
430
Barwnikówna
Elżbieta 415
Bednarczyk
409
Bialy 430
Brandysiak
430
Bulczak 430
Bursztyniarczyk
414
Chlebek 430
Chmiel Jan, bursztyniarz
4°2,
Chorążyna
399, 402
Chowaniec
430
Ćwik 430
Danielczyk
430
Filański 430
Gadowski Paweł 408, 409
Jaworscy 402
Jórczak 405
Kaczyński 410
Kielbąk 409
Kiernecek
396
Kiernozek
Stanisław 408, 4[0
Kierzkow:,ki 396
Kierznm.\'ski 407
Kobus 405
Kocuba 430
Kolędziak
430
Kolodziej 430
Kopeć· 409
Kopytko 400, 407
Kozan 396, 409
Kulas Józef 408
Kusy, przezwisko 614
Lachowicz 430
Łakomy 430
Lukaszyk 430
Malarczyk
Jan [LJ·
Malinowski F. 403
Mauker bursz t. 358
•
LUDOWYCH,
404
«LUD»,
TO~r XXXIX
Mazur 40 [, 444
Mazurek 405
Medyk 409
MOlliak 434
Moskal 430
Mozdżeń 430
Mroszczak
430
Nicewicz Józef 383, 384, 402, 405
Od olga 430
Orbik F. 402
Orzeł 333
Oskwarek 430
Pakos 430
Pastorczyk
406
Perzow 396
Perzon M. 410
Petrulewicz
4°2
Pijanowska
Teofilowa 402
Podbielski W. 409
Poreda, Poredzina
400
Pupkuwa 356
Ruszczyk .Jan 408
Rydel J. 384, 393, 404
Sarlowski 409
Samsel K. 404
Serafin Ł. 41 [
Siok 4°[, 404
Sobiech Mateusz 403, 404
Sobiech Maria 399, 4[0
S lachelt'k 395, 400, 4°7, 403
Stąpor 430
Stopka .130
Świder R. 395, 406
Tvc 409
\Vicher 430
\Vyrębek J. 410
Żądlik 430
Baja go
Chonkiral
Czagataj
:\'azwy
rodów
(Kungral)
90, 9l
7[
�Czoros 8g
Dżalair go, gl
Dul, Dul go
Irgi t, Irkit 88
Jamul' 213
Kangły go
Karluk go
K~rgesz 8g
Kile go
Kimo go
Kruk QI
Ktaj g'o
Kungrat p. Chonkirat
Kypczak 8g, go
Kypczak Majman 8g
Kyrgyz 8g, go
Madżar go
go, gl
Majman 8g
Mangy( go
Merkit 8g
Ming go
Mogoł 8g, go
Mongoł go
Mundus 88
Najman go
Ojrot 8g
Tatar go
Teles 8g
Terbet 70
Tiurk go
Vjgur go
Wąż gl
Wilk gr
INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY,
A
Abisyńczycy 335
Achajowic 73
Adamczychy
pow.
Przasnysz,
grunta
323 Tpnm.
Acta 21
Afryka 32, IB2, 196,219-221,3°8,34.1,
417, 465, 488, 489
Afrykańczycy
IgI, Ig6, 198, 203
Ainowic 41 g, 420, 42 I
Aki-kuyu, szczep afro 335
Albania 431
Alnabowie 66, g6
Albigowa p. Lańcur 450
Alego 211, 224
Algonkinowie 2 I
Allanowie 66
Alzatczycy 80
Altajczycy 79, 8g
Ameryka 21, 26, 32, 49, 68, 6g, gl, 94,
400,417,424,
426, 465, 487
Anaulowie pL jukagirskic 73
Amgunia, rzeka 4\9
Amur 419
Anau (Azja) 420
Andamańczycy
21
Angara 68
Anglia 26, 146, 121, 1,'i4. 167
Anglicy 2, 1'58
Anglosasi 74
Antowie gg
Apulia 115
Arabia 69, 167
- pin. 56
Arabowie płn. afryk. 7 l
Aralskie Morze 78
Aryjczycy 85
Asembo, lokacja afro 210
Assyryjczycy 72
Aszchabad 30
Atlantowie 66
«LGD», TOM XXXIX
Atlantyk 239
Austria 112, 156, 157
Australia 21, 31, 86, gl, 489
Austalijczy<'y 21, 71, 85.
Austro-Węgry
73
Awarowie 115, lig, 122, 130, 131
Azja 6, 21, 31, 32, 68, 79, 85, 88,
130, 359
- mniejsza 441
- północna 6g, 419
- pln.-wsch. 420
- płdn. 78
- przednia 489
- środkc.wa 96, 420
Azerbejdżanie
66, 76
123,
B
Balemba, szczep aft'. 200
Babia Góra 427
Bagienice p. Przasnysz 3g6 Tpnm.
Baja, grupa tiurkska go
Bajkal 68, 70
Baktria 112
Bali, wyspy 338
Baliki p. Kolno 399, 41 1
Balto-Słowianie
123
Bałkany 15, 104
Baltowic 438, 439
Bahyk 15, 2g3, 356, 357, 439, 463
Bandysie p. Ostrołęka 408
Bantu 21g, 223
Useri, klan 224
- plemiona 183, 200, 215, 224
Baranów (Kurpie) 388
Bartoszyce (Mazury), ośrodek lniarski 327
Baskowie I 13
Basuto, Afr. 335
Baszkiria 97
Baszkirzy 77
Bawarowie 303
Bazylea 4115. 486
�Bączki p. Kolno 372
Beczuanie 335
Bemba, szczep afro 212
Bern 496
B(s~rmianie 98
Beskid Środkowy 237, 270
- Zachodni 337
Bialaczów p. Opoczno 449
Bialoruś 348
Białorusini 84
Białuszny Lasek p. Ostrołęka 404
Bialy Gront p. O'trołęka
40j.
Tpnm.
Biamijczycy 66
Bieliny p. Kielce 453
Bieśnik p. Jasło 339
Biskupin p. Żnin 2fi4--266,
285, 289,
290, 311
Bobrowa (Orawa) 435
Bobry (Orawa) 435
Bodzentyn p. Kielce 450, 453
Bołesławie p. Dąbrowa 303
Borneo 489
Bośnia j Hercogowina 112, 119
Brama Morawska 442
Brandenburgia
264
Braniewo 462
Bratysława 427
Brazylia wsch. 302
Brezewica (Orawa) 431
Brodowe Łąki p. Przasnysz 36fi. Tpnm.
Bródno Stare p. \Varszawa 280
Bruksella 129
Bryzgowia (Szwajcaria) 503
Brześć Kujawski p. vVloclawek 254, 257,
286, 290
Brzeziny p. Kielce 453
Brzozowe p. Ostrołęka 368
Brzozowy Kąt p. Ostrołęka 404
Brzozówka p. Ostrołęka 366
Rrzustów p. Opoczno 439
Bukowiec p. Opoczno 452
Buk pod Berlinem 264, 289, 290
Bukowina p. :\owy Targ 430
Bułgaria I 19, 12,1:
Bułgarzy 98-100,
440
- nadwołż. 81
Bunyore, pl. Bantu 224
Burgundczycy 73
Buriaci 74, 78, 87, 95
Burtasi 66
Busko p. Kielce 450
Buszmeni 21, 85
Bytom 319
Bytyńskie Jezioro 266
c
Carolath p. Siedlisko 272
Cejlon 489
Celtowie 82
Chakasi 74. 76, 78, 90
ChaIdowie 96
Chantowie 51, 75, 78
Chazarowie 442
Che!chy-Sałki p. Maków 365
Chelchy-Sebory p. Maków 365
Chełmińska Ziemia 336
Chełmskie 129, 343
Chettowie 96
Chęciny p. Kielce 450
Chiny 48, 68, 112, 489
Chińczycy 70, 85, 167, 420, 426
Ch iwa 422
Chłopia Łąka p. Przasnysz 366. Tpnm.
Chmielnik p. Kielce 540
Chodyńcy pl. jukagirskie 76
Chojniki p. Pułtusk 366
Chojnówki p. Pułtusk 365
Chorezm 78, 96
Chorwaci 80
Chudek p. Ostrołęka, grunta 366. Tpnm.
Chur (Szwajcaria) 501
Chyżne (Orawa) 434
Cieciory p. Kolno 366
Cieloszka p. Kołno 366
Cieśnina Berynga 69
Cieszyn 246
Ciężkowice 344
Como, jezioro 115
Cyganie 66, 69, 88
Cymbry 37
C. S. R. 133
Czadeckie (Orawa) 430, 431
Czantoria p. Łomża 406, 407
Czarnia p. Ostrołęka 368, 402, 404
Czarnogóra 163
Czarnohora 233
Czarny Dunajec p. Nowy Targ 430
Czechoslowacja 426
Czechy 124, 138, 130
Czerkiesi 56, 66, 87
Czerwone p. Kolno 385, 400, 407
Czerwonak p. Maków 366
Czesi 333, 441
Częstochowa 3 I 5
Czimhora (Orawa) 431
Czukcze 76, 77, 94, 419
Czuwańcy 76
Czuwasze 66, 67, 77,81,
100
D
Daleki 'Vschód 419
Dania 172
Dąbrówka p. Ostrołęka 366, 396, 406, 409
Dąbrowy p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Dąbrowa p. Opoczno 449
Desna, dopł. Dźwiny 99
Dęby p. Kolno 366
Dinka, szczep afr. 335
Dłutówka p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm
Dniepr 441
Dniestr 440
Dobczyn p. Śrem 271
Dobre p. Nieszawa 255
- p. Nowogard 283, 289, 290, 3 I I
Dobrylas p. Kolno 366
Dolina Czujska (Azja) 420
- Noteci i Prypeci 237
Dolna Ziemia Niz. Węgierska 4~n
Dolny Kubin (Orawa) 429
Dolny Śląsk 234
Dolganie, Dołhanie 80, 95
Domaszowice p. Kielce 450
Don 15, III
Doryjczycy 73
Dubowe 244
Dudy Puszczańskie p. Kolno 402
Dunganie 95, 428
Duńczycy 80
Dylewo p. Ostrołęka 36 I, 366, 368, 396
401, 410
Dylewo p. Pułtusk 366
Dżungaria 6g
E
Egipcjanie 66, 72
Egipt starożytny i wspólcz. 19,68,73,439
Ełam 70
'
Ełk 358
Encowie 90
Eolowie 73
Erdutka (Orawa) 433
Ergitska gmina 88
Eskimosi 76, 419
Estowie 76
Etruskowie 68
Europa 21.31.66,67,73-75,78,81,88,
111,114,119,130,435.441,489
Europejczycy 183, 190, 195
Eurazja 21, 112. 119, 129, 239
Ewenkowie 78, 87, 95, 42 I
Ewrazja p. Eurazja 94
F
Fidżi, wyspy 335
Filipiny, 340, 426
FilipopoI 119
Filistynowie 295
Finowie 79, 82. 121, 123, 126
Flandria 127, 303
Francja 2, 32, 46, 115. 467, 468
Francuzi 74, 80, 133, 158
Fryburk 485 503,
G
Galla, pl. afro 335
Galicja 593
- hiszpańska 80
Gambia, Afr. wsch. 341
Gawrychy p. Ostrołęka 405. 406
Gądkowice p. Milicz 268, 269
Gąski p. Ostrołęka 366, 406
Gdańsk 323, 356, 358, 367, 369
Gdów 294
Gdynia 366, 369
Gem, łokacja afr. 224
Genewa 484
Germanie 76, 115, 118, 123. I'll
Giewont 429
Gilacy 421
Gniezno 281, 287, 288, 290
Goci 37, 122, 130
Golanka, gleba p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Gontarze p. Kolno 366
Gorce 107
Górno p. Kielce 450, 453
Góry Świętokrzyskie 442
Grabówko p. Maków 366
Grecja 48, 159
Grecy 66, 357
Gręboszów 303
Grodzisko Wielkie p. Łańcut 450, 4.53
Grójeckie I 13-1 15, 129
Gruszowiec p. Limanowa 291
Gruzini 70, 74
Gurośl p. Kolno 366
Gutowo p. Maków 366
H
Hamrv (Orawa) 435
Hana . (Morawy) [43
Hawai 426
Hellenowie 72, 73
Hesja [24
�Hiszpan~a +8, 113, 160, 166
Hiszpame
H
Holandia
121
Holendrzy
158
Holihrady
p. Zalcszczyki 288
Hottentoei
56
Hrubieszów
235
Huangho,
rzeka 429
Huculszczyzna
333 .
Hugrykowie,
l.'growIe 310
Hunnawie
66, 87, "5,
"9,
131
122, '30,
Kirgizja plcln. 8
Kirgizi 76, 88, 89, 423
Kisum, miasto - Afryka 182. 205
Kitajcy p. Chińczycy
70, 79, 420
Klin Zakamienny
(Orawa)
433
Kobylany
p. Kielce 450
Kolbuszowa
445
Kolenowie
96
Kołbacz, ziemie pyrzycka 3 la
Komi-permiacy
66, 80
Komi-zvrianie
66, 80, 98
Komorowo
p. Szamotuły
266
Kongo 19, 2'
Kopaczyska
p. Przasnvsz,
grunta
366.
Tpnm.
Koreańczycy
420
Koriacy 76, 77, 94
Kościeliska p. Olesko 275-277
Kozak 333
Kozłowa 244
Kożangródek
p. Pińsk 243
Kraczkowa
p. Rzeszów 4;)0
Kraj Biełozerski 82
- Luo 211,219,223,224
- Nadbajkaiski
68
- Niemiecki
144
- Słowiański
'44
- Wiatsko-Wetłużski
99
.- Zabajkalski
69
Krajów p. Opoczno 449
Krakowskie
348
Krakowiacy
593
Kraków
128, 246, 593
Krasnopółka
p. Dęblin 334
Krobia p. Ostrołęka
405
Królewiec
360, 371
Kruszetnica
(Orawa)
431
Krysiaki p. Ostrołęka
366, 384
Krzemionki
pod Krakowem
334, 432
Krzeszowice
pod Krakowem
299
Krzywiczanie
72
Książnice Wielkie p. Pinczów 259
Kuba, wyspa 338
Kubańcy
87
Kuczyńskie
p. Ostrołęka
409
Kujawy 234, 248, 343, 441
Kurpianki
367,383-385,402-404,415
Kurpie, gr. etniczna 359-362,
396, 401
japończycy
422
jaworniki
339
Jcdlnia
p. Radom
'70
jednaczewo
p. Łomża 366
Jeglijowiec
p. Ostrołęka
404
Jenisej 68
Jończycy
73
jugosławia
441
jukagirzy
75, 94
jura Krakowsko-Wicluńska
234
jutlandia
293
K
I
Igel p. Trewirem
114, I 15
Illiryjczycy
65
Iłża p. Kielce 430
Imeretvńczycy
74
Imperi~m
Brytyjskie 426
Indianie
ameryk. 66, 86, 419
- kaliforn. 76
- płn. zach. 2 I
Indie 48, 68, 85, I 13
Przednie 465, 489
- Zagangesowe
465
Indochiny
68, "I,
112, 122,
Indonezja
48, 417, 488, 489
Indoeuropejczycy
68, 81, 82
Inkowie 302
Inowódz.
p. Opoczno 449
Inowrocław
264
Iran III
Irańczycy
82, 438, 439, 441
Irlandczycy
80
Irokezi 21
Istebna 244
Istro-Rumuni
80
I telmeni 21, 94
Izrael 88
129, 489
J
Jablonka
(Orawa)
430, 433, 435
- p. N. Targ 430
Jachowa
Wola p. Kielce 453
Jakucja 88
jakuci
66, 68, 70, 71, 77, 78, 80, 100
.J ana, rzeka 88
jankowo-Młodzianowo
p. Łomża 363
janowo
p. Maków 366
japonia
489
Kaczyńcy
95
Kadzidlo p. Ostrolęka 389, 396,399-402,
406
Kafrowie 56, 335
Kalwaria
Zebrzydowska
3I5
Kalmucy
.56, 69, 75
Kamczadale
67, 70
Kamczatka
8, 67, 419
Kano, dolina 205
Karaimi
88
Karachuonvo,
lokacja afr. 205
Karakałpacy
88, 90
Karaska p. Ostrolęka, bagno 404. Tpnm.
Karelowie
76
Karpaty
8, 103, 104, 239, 428, 441, 442
Kartalińczycy
74
Karyntia
297
Kastylia
160
Kaszgaria
70
Kaszów p. Kraków 596
Kaszubia
331
Kaszubi 463
Kaszuby 248
Kavirondo,
Afryka płd. 182, 210, 223
- Centralne
182, 191, 203, 210
Kaukaz 31, 79, 87, 96, 111,441
Kazachowie
56, 76, 77, 88, 89
Kazacv 120
Kcvni~ p. Szubin 280
Ke~ya. Kenia (Afryka) 182, 183, 191,226
Ketowie 75, 76
Kęty 297
Kielce 344
Kieleckie 45 I, 453, 454
Kijów Morawski
142
Kikuvu, szczep afro 195, 302
Kile: grupa tiurkska 90
Kilimandżaro
302
Kipsigis, szczep nilo-chamicki
183
404
- kr~ 3643, 66,372, 375-377,
Kurpiowszczyzna
37 I
Kumykowie
56
Kurykanie
66, 100
Kusice, Czechy 428
.J
382, 398
Kuzic p. Ostrol,ka
K"alo\'any
(Orawa)
402
435
L
Lamuci 9.5, 419
Langan,
skała w Szwecji 114. Tpnm.
Lapończycy
441
Laski p. Ostrołęka
393, 404
Laskowiec p. Łomża 366
Lasowiacy,
LasOlVicy 445
Leman p. Kolno 366
Lcna, rzeka 68, 70, 78, 86
Leningrad
3, 6, g, 10, 28
Lesiacy p. LasO\l'iacy 445
Leśniacy p. Lasowiacy 445
Levy
Hradec,
grodzisko
441. Tpnm.
Lezgini 56
Lipnica p. Bochnia 303
Lipnica (Orawa)
432
Lipnica Wielka 435
Lipniki
p. Ostrol,ka
364-366,
396,
407-409
Lipniki p. Kolno 366, 374
Liesek (Orawa)
4·31. Lisewo p. 'Vąbrzeźno 283, 28g, 290
Litwa 309, 349
Litwini 74
Ljesk (Czechoslow.)
433
Lombardczycy
73
Londvn
132
Long~bardowie
115
Lozanna 500
Lu belskie 249
Lublin 101, 162
Lubamia
p. Rybnik 280
Lubania
p. Leszno 297
Lud arabski 167
- azjatycki 32
- ałt~ski 95
bałtycki I I l, I 15, 126
- chiński 167
Ludy egzotyczne
167
--- fińskie I I I
- francuskie
16'3
- słowiańskie 41
- syberyjskie
153
- srodkowo-azjatyckic
95
- tureckie i mongolskie
I 18
Ludzimierz
429
Luo, szczep nilocki 181-183,
203, 210,
213, 215, 220, 225, 226
Luo, kraj 184, 186, 188, 189-192,
195,
Ig8
�Ł
Łaba 13
Łagów p. Kielce
Łazany koło Wieliczki 334
Łączki p. Ostrołęka 393. 400, 408
Łączki p. Kolno 366
Ląki Górne p. Dębica 444
Łęczyca 348
Łoziska p. Ostrołęka 366
Łojowice p. Sandomierz 263
Łomża, 632, 376, 391
Łotysze 74, 76
Łódź 246
Łukowa p. Kielce 450
Łużyce Górne 124
Łyna, rzeka na 11azurach 327
Łyse p. Ostrołęka 366, 384, 38'3, 4°2,
405, 409
Łysogóry 453
M
Macedonia 440
Macedończycy 441
Madagaskar 55
Madziarowie 76, 122
Majdan Mokwiński p. Kostopol 261
Majki p. Pułtusk 365
Makonde, szczep afryk. 302
Małe l.ipniki p. Maków 365
Małopolska 103, 128, 231, 442
Małypłock p. Łomża 366, 372, 384, 393
Mamino-Średniaki
p. Maków 365.
- Wyżki 365
Mandżuria 68
Mandżurowie 69, 120, 420
Man-Chmerowie
420
Mansi 41, 78
Markowa pow'. Przeworsk 430
Maryjczykowie 77
Massageei 76
Massajowie 302
Maszkienice p. Brzesko 595
Maurytania
307
Mazowsze 124, 170, 241, 295, 329, 368.
441
Mazurki 388
Mazury 297, 309
Mazurzy 399
Mątwica p. Łomża 366
MechEn p. Śrem 328
Mekka 308
J\lekong. rzeka I I I
Melanezja 68, 91, 333, 488, 489
Melanezyjczycy 21, 76, 83
Meszczera ruska 99
Mezopotamia
68, 70
Michałówka pod Dęblinem 334
Mieszkańcy Ziemi Ognistej 2 I
Międzyrzecze p. Rybnik 280
Mikronezja 68, 489
Missa, nazwa wieży 295
Missisipi stan 423
Mława 246
Mniszków p. Opoczno 449
Modlnica Wielka 299
Modrzewie p. Kielce 450
Monarchia Frankońska 130
Mongolia 67, 70
Mongołowie, 56, 69, 75, 120
Morawica p. Kielce 450
Morawy 124, 126, 130, 128, 145
Mordwini 50, 51, 66, 77, 80
Morze kaspijskic I I I
- Sarmackie 338
- Śródziemne 293, 305
Mos, jezioro w Szwecji 342
Moskwa 3, 6, g, 28
Mosty p. Kielce 430
Mrowin p. Poznań 264
Muczkowie g6
Murzyni 21, 42b-426
Musgu, szczep afryk. 302
Myszyniec p. Ostrołęka 366, 368, 369,
376, 382, 4°1, 4°6, 4°'/, 409
N
Nadrenia 12 I
«Na grzędziel> p. Ostrołęka 401. Tpnm.
Namiestów (Orawa) 435
Nanajcy p. Goldowie 76, 419
Nandi, szczep nilo-chamicki 183
«Na Przystępie» p. Ostrołęka, m. bursztynowe 408 Tpnm.
Narew pr. dpI. Wisły 292, 356, 359,
366-369,
406
Narocz jezioro 333
Narody europejskie 75
indoeuropejskie 8 I
mongolskie 32
tunguzo-mandżurskie
91
tiurkskie 32
tiurksko-mongolskie
8g
l\ aród białoruski 75
francuski 73
- ruski 75
l\aród ugro-fiński 91
- ukrański 75
- włoski 73
Nasiadki p. Ostrołęka 398, 402
«:'{a Szwedzie" kop. bursztynu, p. Ostrołęka 410. Tpnm.
(':'\a Zabagniwl p. Ostrołęka 408. Tpnm.
:'\egidalcy 419
Xegrile 21
Negrzy zach. Afryki 340
Neńcy p. Samojedzi 71, 86
Neuchatel 484, 493
Neurowie 100
Ng'iya,
miejcowość,
Afryka 199, 203,
218. 221
Niemcy naród 2, 123, 140, 146, 154, 158
Kiemcy,
kraj 46, 74, 115, 130, 303
Niemcy okupanci 369, 389, 373
l\iesłuchów p. Kamionka Strumi!owa 288
Niesułów p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm.
Kieźwiska p. Horodenka 258, 273, 283,
29°
Niwehowie 76, 94, 421
Nomadzi 91
Komowie egipscy 73
Normanowie 73
l\orwegia 32
Norwegowie 80
Nosocice p. Głogów 258, 259
Noteć 235, 237
Nowa Brytania 483
Gwinea 76, 488
Huta p. Kielce 450
Irlandia 488
Kaledonia 487, 489
Słupia p. Kielce 453
- Wieś p. Maków 366
Nowe Miasto p. Opoczno 449
Nowogrodzie p. Łomża 406
Nowogród p. Ostrołęka 292, 359, 366,
367, 372, 376, 379, 380,338,4°2,4°6
Xowosiółka
Kostiukowa
p. Zaleszczyki
273
Nowy Daromin p. Opatów 262
="Jowy Korczyn w. Kieleckie 318
Nyaima, Afryka 223, 22+
Nyana, Afryka 224
Nyanza~ p. \lictoria
o
Ob'- rzeka 77
Obda p. Ob' 310
Obdorczykowie
'310
Lud, T. XXXIX.
Oborczyska p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Obwierwa p. O.>trołęka 323
Obszar duński 115
górno-niemiecki
130
- heski 124
- słowiański 116
Ocean Indyjski I I I, 182
Oceania 7, 31, 32, 465, 488,
Odra 462
- dorzecze 438, 439
Odrzywół p. Opoczno f49
Oka, dpI. Wołgi 99
Okręg Kargopolski, ZSRR 422
Olkuskie 348
Olszewka p. Ostrołęka 366
Opoczyńskie 449-453
Opole 282, 289-291
Orawa 428-431,
433, 434
Orawiacy 435
Orawka p. N. Targ 430
Orków p. ł"ask 264
Orle, góra p. Morski 264. Tpnm.
Ormianie 69, 74, 157
Oroczowie 420, 42 I
Orokowie sachalińscy 419
Osetyni 66
Ostiacy 75
Ostrołęckie Łęgi p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Ostrołęka 359, 366-368,
376-380,387,
392, 393, 403, 407
p
Pacyfik 419
Pałcoazjaci p. Czukcze, Helnleni, Jukagirzy, Koriacy, Niwehowie 94
Palestyna 69
Pamir 8
Pannonia I 15
Państwo Radzieckie 33
- \'Vielkomorawskie 128
Papuasi 45, 76
Parafia Kije p. Pinczów 303
Parsęck p. Szczecinek 283, 289, 290
Pedżykistan 422
Pelty p. Ostrołęka 395, 405, 406
PerICliacy 5 I, 303
Persepolis :)08
Persowie 72
Peru 302. 500
Perzanki p. Przasn\"Sz 356. Tpnn!.
Perzanów p. Maków 366
Pianki p. Kolno 366
Piasccznia p. Ostrołęka :)23, 410
5°
�Piasecznica dpi :\"an,-i 4°1, 406
Piekary pod Krakowem 270
Piekielnik p. :\". Targ. 428, 430-432,
434
Piekło p. Kolno 372
Pikardyjczycy
73
Pilica 442
Pilsko (Czechy) 427
Pilzno (Czechy) 144
Pinczów 303, 430
Pireneje I 15
Pisa pr. dpI. ~arwi 406, 407, 41 I
Piśna, rzeka na Kurpiach
372
Plemiona fil\skie i7
- greckie 84
- murzyńskie 19
- słowiańskie ii
- wsch. słowiańskie i7
Plewki p. Ostrołęka 396, 409, 410
Płock 246
Płowdiwa p. Filipopol 119
Podhale 230, 233, 240, 241, 273, 432
Podkarpacie
128
Pod Ladą p. Ostrołęka 408 Tpnm.
Podlasie 348
Podole 248, 251
Pod szkle (Podschłe) p. N. Targ. 43°,432
Podwlik (Orawa) 432, 435
Pogórza nie 309
Pojezierze Mazurskie 237
Pokucie 442
Polacy 113, 157
Polesie 235, 439
- briańskie 99
- sarneńskie 118
Polinezja 69, 489
Polinezyjczycy 55, 68, 85-88
Polska 2, 110, 124-128,
227, 234, 236
239, 246, 252, 2i7, 284, 293, 331,
345, 357, 360 441
Połąga 356, 359, 360
Pomorze 264, 339, 367, 412, 464
Ponarwie 360, 365
Popiołki p. Kolno 363
Popudnia na Ukrainie 258
Portorico 338
Portugalia
129 .
Portugalczycy
302
Potasie, Potaż p. Kolno 372
Powiat Lesko 442
- Lubliniec 274
- Lubusza 279, 280, 301
- Łomża 368
- Łowicz 455
-
!\'laków 365
Opoczno 332, 450
Ostrołęka 368, 370, 372
Pinczów 344
Przasnysz 347, 368
Pszczyna 274
Pułtusk 365
- Ropczyce 251
- Sandomierz
364
- Rybnik 274
- Tarnowskie Góry 274
- Wągrowiec 334
- Poznań 274, 283
- Luboń 273
- Sołacz 278, 279
Poznańskie 441
Północ 32, 79
Półwysep Bałkański 99, 124, 13 I, 442
- Pirenejski I 12
Praga (czeska) 144
Prusacy 309, 368
Prusinowice p. Kielce 450
Prusy Wschodnie
357, 358, 360, 37',
388, 397, 399, 4 12
Prymusowa 'Wola p. Opoczno 449
Prypeć 237
Przasnysz 373, 3ii
Przyłaje p. Przasnysz 366. Tpnm.
Przystań p. Maków 41 I
- p. Pułtusk 366
Przystęp p. Ostrołęka, wygon 408. Tpnm.
Przy tuły p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm.
Ptaki p. Kolno 366
Pueblo 21
Pupkowizna p. Kolno 366
Puszcza Kurpiowska
251
Ostrołęcka 368
- Sandomierska
118
Puszczak (Kurp) 397
Pyrzec, gród 310
R
Raba, dpI. Wisły 428
Raba Wyżnia p. N. Targ 429, 430
Radkowice p. Kielce 453
Radzice Duże p. Opoczno 452
Rajgród p. Łomza 273
Raki p. Przasnysz, grunta
366. Tpnm.
Rakszawa p. Łańcut 450, 453
Rawy Kurzątki p. Pułtusk 365
- Stasie p. Pułtusk 365
Ren I IS, 295
Repecko p. Tarnowskie
Góry 266, 268
Republika
Uzbecka 420
Reus, jezioro (Szwajcaria)
347
Rikkojot-Romowe
350 Tpnm.
Rodezja Płn. 2 I 2
Romanie 122
Romowe 350 Tpnm
Rosja 22, 54, 73, 74, 99, 1'3, 126, 245
Rosjanie 2, 50, 75, 76, 157
Roszków p. Kokian
270
Rozdziele p. Bochnia 600
Rozoga p. Szkwa pr. dpI. Narwi 405,406
Rudawa dpI. Wisły 323
Rumuni
'57
Rusini 84, 113, 157
Ruś starożytna 44, 117, 349, 452
Ruszczuk, Bułgaria 119
Ruziek p. Maków 366. Tpnm.
Rybna p. Brzeg 596
- kolonia p. Tam. Góry 264, 270, 272,
273
Rycerka p. Żywiec 333
Rzeczyca p. Rawa 332
Rzeszów 445
Rzeszowiacy 445
Rzeszowskie 45', 453-455
Rzym 154
Rzymianie 66, 72, 84, 356, 359
Rżaniec p. Maków 366
s
Sachalin 8, 419
Sagajowie 90
Sahara 340
SI. Gallen 496
Sajańsko-Ałtajskie
Góry 70, 78
Sala IS
Sambia 293, 357, 360
Samojedzi p. Neńcy 70
Samodijska Grupa 94
San 1,8, ,28
Sande, klan 224
Sandomierskie
234, 334
San Domingo 338
Santok 278, 282, 288, 290, 31 I
Sakwa, lokacja afryk. 2 I I
Sardynia I 13
Sarmacja 294
Sarmaci 37, 65, 76, 96
Sarnia JAka p. Ostrołęka
366
Sartołowie 86
Sądeczyzna 235
Scvtowie 37, 76
Seklerzy 66, 8j
"
Tpnm.
Selkupowie 75, 76
Seminomadzi
9
Serafin p. Kolno 366
Serbowie 80
- łużyccy 80
Serwatki p. Łomża 41 I
Siedleckie 348
Siedlcnin p. Jarocin 283, 289, 290
Siedlisko p. Głogów 272
Siedmiogród
104
Sibil' p. Sybir ii
Sidzina (Czechosłow.) 433
Sion (Szwajcaria)
500
Sirtia, lud wymarły 86
Siwiki p. Kolno 366
Skandynywia
I I I, I 15, 246
Skania 115
Skarżysko p. Kielce 450
Skawa dpI. Wisły 428
Skępe p. Lipno 461
Sławki p. Ostrołęka 366
Sławkawo p. Maków 366
Słowacja 428, 430, 435
Słowacy 157, 441
Słowaczyzna
Morawska 246
Słowianie 15,65,
79, 84, 99, 100, 112,
115,118,122,123,125,
'30, 13', 133,
141, 146, 147, 426, 438, 439
Slowianie pierwotni 441
- południowi 442
- ruscy 442
Słowiańszczyzna
14, 15, 41, 75, I I I,
116, 121, 122, 124, 126,44°
Słowiańszczyzna
wschodnia 441
Słoweńcy 44 I
Słowińcy 462
Sokołów woj. rzeszowskie 446
Soła dpI. Wisły 428
Sondrio, praw., włoska I 15, Iii
Sonina p. Łańcut 450
Spytkowice 429
Stambuł 367
Stanica (Orawa) 435
Stany Zjednoczone 425, 435
Stara Łomża p. Łomża 366, 368
Stare Hrozenkowo
(Orawa) 432
Stepy Czarnomorskie
441
Studzionki p. N. Targ 430
Suahe1i, szczep afryk. 302
Suchacz p. Elbląg 260
Sudan 56, 183, 335
Sudety 239
Sumerowie 72
Surowce p. Ostrołęka 402, 404
*
50
�Suzdal, Rosja 297
Syberia p. Sybir 32, 68, 71, 77, 79· 94,
333
Syberia Północna 42 I
Syginowie 66
Sypniewo p. Maków 366
Ęyryń p. Rybnik 278
Sląsk 248, 258, 259
Ślązacy 309
Świerdłowsk 30
Świętokrzyskie 455
Szablak p. Łomża 356
Szafarczyska p. Kolno 366
Szafarka p. Ostrołęka 366
Szczepy afrykańskie 193
- mongolskie 122
- tunguzkie 122
- tureckie 122
Szkwa p. Rozoga pr. dpI. J\;arwi 406, 409
Szlapoken, Prusy wsch. 358
Szorcowie 76
Szorombojcowie 76
Szwaby 359
Szwajcaria 163, 484, 489, 494
Szwccja 32, 114, 342
Tunguzi 68, go
Turcy ałtajscy 120
Turkiestan
130
Turkmeni 74, 88-90
Turyngia 439
Tuwińcy 95
Twardoszyn (Orawa) 433
Tybetańczycy
120
Tybeto-Bu~~ańczycy
420
Tybr 347
Tymoszcwicze na '\'olyniu
Tynicc 598
Tyrol 297
244
u
Ude,
pl. azjat. 420
Ujście (Orawa) 43')
Ulczowic, Olczowie 419, 421
v
Victoria, jezioro 182, 183, 203, 205, 21 I,
220, 302, 335
T
w
Tadżykowie, górale
doliniacy 77, 422
Tagusowie 86
Tahiti 496
Tangania 335
Tarnowa p. Słupca 264, 291
Tarnów 444
Tasmańczycy 426
Taszkient 6
Tatary p. Ostrołęka 406, 410
Tatarzy Kazańscy 96, 97
- Kadwołżańscy 71
Tatarzy 76
Tatowie, muzułmanie
izraelici 80
Tatry 233
Teleuci 95
Teszik Tan, mIeJsc. 420
Tiurkowie 79, 97
Tadzia p. Ostrołęka 406
Topolice p. Opoczno 449
Trakowie 65, 438, 440
Trewir 114
Troglodyci 341
Trzciana
(Orawa) 433
Tschad, jezioro 302
TubalO\\"ie 76, 96
Tuczno p. ~logilno 260, 291
Wach p. Ostrołęka 366, 404, 409. Tpnm.
\Vagogo, szczep afro 302, 384
Wakamba, szczep afr~
302
''\Tamwera, szczep afryk. 302
\Vandalowie 65
Wandorobbo,
szczep afro 302
\Vapare, szczep. afr. 335
\Varszawa 323, 367, 403
Warta 235
Wąglany p. Opoczno 449
Wedda 21
\Venecjanie 73, 122
\Venedowie 66, 100
\Vesole (Orawa) 431
Węgrów Podlaski 550
\Vęgry 115, 121, 124,357,435
''\Tęgrzy 67, 122, 157
'Viatyczanie 72
\Viclbark 401
Wielka Brytania 251
Wielkie Antylle 33S
Wielkopolska 234
Wielkorosja 49
Wielkoruś 123
'Viclki )iowgorod 12G
Wieluń 246, 348
Wierzbnik-Zbijów
p. Kielce 450
Wierzcholas p. Ostrołęka 366
Wiślica 334
Wisła I IS, 236, 318, 322
- dorzecze 433, 439
Wisłoka 128
'Vizna p. ł~omża 366, 372
Włochy 32, I IS, 167
Włodzimierz p. Opoczno 449
Włosi 74, 158
\Vogulowie 310
Wojciechów p. \Vągrowiec 259, 2')1
'Vojewództwo Pomorskie 459
Rzeszowskie 453
- \Varszawskie 246
\'\Tola Jasieniecka 296
'Vola Żarczycka, woj. rzeszow. 446
Wolkowe p. Ostrolęka
366, 369, ~86
403, 408
Wołyń 113, 352, 442
Wschód Daleki p. Daleki Wschód
Wydmusy p. Ostrolęka 366, 405
Wykrot p. Ostrołęka 366, 405
Wysokie p. Łańcut 450
Wyspy Moluckie 302
- Salomona 302, 488
Wyszel p. Pułtusk 366
Wyżega p. Ostrołęka 405
Zakrze p. Łomża 406. Tpnm.
Zalas p. Ostrołęka 366, 405
Zalesie p. Ostrołęka 403
Zalcśca p. Bóbrka 288, 290, 3 I I
Zalew Szczeciński 466
Zamek Orawski 42'), 430
Zamojszczyzna 235
Za Mostkiem p. Ostrołęka 409. Tpnm.
Zaręby Kościelne p. Ostrołęka 369
- - p. Przasznysz 378
Zatoka Gdańska I I I, I IS
- Tonkińska I I I, I IS
Zawada p. Przasnysz 366
Zawoja p. Cieszyn 240, 251
Zbójna p. Ostrołęka 366, 400, 409
Zgniłki p. Wyrzysk 280, 291
Zichowic 66, 96
Złota Góra p. Łomża 402
Zubrzyca (Orawa) 434
Zulusi 335
Zurych 485, 493
Zuzanny p. Bialystok 242
Związek Radziecki 4, 5, 8, 12, 13, 16
23, 31, 33, 74, 79, 84, 99, 607
Zyrianie 113
Z. S. R. R. p. Związek Radziecki
z
Żabino p. Ostrołęka 366
Żarnów p. Opoczno 449
Żebra p. Ostrołęka 366
Żmudź 33 I, 354
Żydzi 69, 80, 84, 157, 303, 416
Żytocha, kopalnia bursz t. p. Ostrołęka
410 Tpnm.
Zabiele-Piliki
p. Pułtusk 366
Zabiele 'Vielkie p. Pułtusk 366
Zaborów p. Brzesko 593
Zachód 115, II7, II9
Zajączków p. Kielce 450
Ż
�INDEKS
TOWARZYSTW
«LUD»,
I INSTYTUCJI
TOM XXXIX
Akademia r\auk ZSRR 419, 424
- w Zagrzebiu 160
- Umiejętności w Krakowie p. P. A. U.
102, 416, 519
- Vied. a Umeni 427
Anthropos Institut 485
Bund fur Schwyzer Dut~ch 5[9
Centralny
Instytut
Kultury
460, 461
Ciba Aktien Gesellschaft Sag
Commission Internationale
des Arts et
Traditions Populaires 165
Das
Verein
Deutsch-Schweizerisches
Bienenfreude 509
Dział Etnograficzny Muzeum Morskiego
461-467
'
Genossenschaft
Schweizer Heimatwerke
513, 514
Geographisch-Commerzielle
Gesellschaft
Sag
Geographisch-Ethnographische
Gesellschaft in Basel 508
Gesellschaft f lir Schweizerische Theaterkultur 518
Heimatschutz
Trachtenvereinigung
514
Instytut Baltycki 460
Instytut
Geograf.
w
Leningradzie
i Moskwie 3
Instytut Etnograficzny im. Miklucho-Maklaja 419, 607, 625, 628
Instytut Oddzialu Nauk Spolecznych g
Institut d'etudes missionaires 486
InSlytut Bad. Sztuki Lud. 460
Instytut Pólnocy 4
Landliche Kultupflege SIO
Ognisko Kultury Plastycznej 466
Państw. Kom. Plano\\·. Gospod. G[ [
P. A. U. 611
I.\'DEKS
NAUKOvVYCH,
Pol. Tow. Ludoznawcze
460, 464, 60g
610, 625
- jego zadania 606-5 [ I
- organiz. badań terenowych 607
- osiągnięcia naukowe 606
- planowanie sześcioletnie 607
- plan wydawniczy 610
- sprawy metodologiczne
606
- współpraca z PKPG 611
- Zagadn. badań folkloryst. 60g
Tow. Antropolog.
Londyn 424
Tow. Etnograf. Franc. 604, 605
- Krajoznawcze
460
- Miłosn. His!. i Zabytków Krakowa
5go
- Przyjaciół Nauk w Warszawie 626
- Region Ziemi Rzeszów 445
- Socjolog. Londyn 424
- Ludoznawcze
Szwajcarskie 502
Szwajcarski Związek Chłopski 514
Schweizer.
Gesellch.
f. Anthropologie
Ethnolog. u. Urgeschichte
Sag
- - f. Volkskunde 502
- Trachtenverein
517
- Tropenistitut
486
- Vereinigung
f. Heimatschutz
Societe Neu-Chateloise de Geographie 509
- Geographique
Sag
Szwajc. Tow. Ludozn. 508
Volkskundliches Institut 487
\Vszechzwiązkowe
Tow. Geograf. 6,
Zrzeszenie Muzeów Narod. wc Francji
468
Związek Muzeów w Polsce 460
- Opieki nad najbiedniejszymi gminami
Szwajc. 514
- Teatrów i Chórów Ludowych 466
CZASOPISM
I WYDAWNICTW,
«LUD», TOM XXXIX
Acta Tropica 486
Annales UMCS 608
Annuaires des Musees 470, 453
Anthropos 486
- Bibliothek 486
Archives Suisses d'Anthropol.
Generale
509
Archiv f. Histor Kunstdenkmiiler
495
Atlas Ludoznaw. Szwaje. 503, 504
- Polsko Stroj. Lud.
523, 606 608,
611
- Wyobrażeń Pamiątek Ludozn. Prawnego 147
Bericht i.iber das Basler Museum f. Volkerkunde 4g1
Berner Heimatbuch, 512
- Zeitschrift f. Geschichte
U.
Heimatkunde 512
Biblioteka Warszawska 367
Biblioteczka ('Orbis,> 598
Biesiada Literacka 371
Bulletin de la Soeieie Neu-Chateloise
de
Geographie Sag
Bulletin del' Schweizer. Gesellsch. f. Anthropol, Ethnol. U. Urgesch. Sag
Centralny
Katalog Zabytków Etnograf.
w Muzeach 609
Casopis Vlasteneckeho SpoI ku Musejniho
w Olomouci 426
Ciba-Rundschau
509
- Zeitschrift 509
Czas 578
Czytelnia Niedzielna 584
Dziennik \\!arszawski 578
Encyklopedia rolnicza 369
Ethnolog. Anthrop. Bibliothek 486
Gazeta Korespondenta
358
Gazeta Świąteczna 588
Geographica
Heh'etica 509
Gość Puszczański 374
Gryf 526
Heimatlcben
451, Sill
Heimatschutz
5[5, 516
Heimatwerk
')14
Del' Hoch\\ a:hter 5 I o, 51 I
Jahrbuch des Bernischen HislOr. l\fuseums
in Bern 497
Kalendarzyk
Krakowski 577
Kalendarz Warszawski 348
- \Vildta 585
Kratkije Soobszczenia 4I9, 422
Le Globe 509
Lud 162, 526, 610
Lud Słowiański [62
M. A. A. E. 162, 526
Man 417
Mitteilungen der Ethnograph. Sammlung
d. Univers. Basel 487
Mitteilungen del' Geograph. Ethnograph.
Gesellschaft 508
Orli Lot 2gl, 526, 600
Pamiętniki Tow. Tatrzańskiego
428
Pamiętnik Warszawski
Pielgrzym Polski 579
Pol. Atlas. Etnograf. 606, 608, 611,
Prace Etnolog. 610
Prace i Materiały
Etnograf.
526, 606
610
Prace i Materialy PAU 526
Przegląd Archeologiczny 358
- Rybacki 461
Przewodniki
Muz. Etnogr.
w Bazylei
492
- po \Vystawych Muzealnych 496
Przyjaciel Ludu 297, 322, 328, 338, 576,
578, 582
Pszczólka 577, 578, 5go
Schriften der Schweiz. Gesellsch. f. Volkskunde 507
Slovenska Vlastiveda 427
Sowieckaja Etnografia 416, 424
Suplementa 487
Teatr Ludowy 526
Tygodnik Powszechny 377
Volkstum der Schweiz 507
\Vanda 604
\\!arszaw. Tyg. Ilustrowany 584
Wisla 162. 526, 588.
\\'ydawnictwa
Tow. Ludozn. Szwajc. 507
- Muz. Etnograf. w Bazylei 4g1
Zaranie Śląskie 526
Zbiór Wiadomości
do Anlt'opol. Kraj.
[62, 526, 590
Ziemia 526
�INDEKS
MUZEOW,
Muzea etnograf.
we Francji 467, 483,
487
w Bazylei 487, 491
w Łomży 352
w Xeuchatel 498
w vVarszawie 348
w Zurichu 493~494
kontrolowane
469
krajowe 464
humanistyczne
467, 46
narodowe 468
prowincjonalne
470
przyrodnicze 474
Skansenowskie 50 I
szwajcarskie 490
zaszeregowane
468, 469
2VIuzeum Akad. Nauk.
Z. S. R. R. 3,
4, 33
Alpejskie 497
Antropologii i Entrografii lm. Piotra
Wielko 7
Baskijskie 472
Etnograficzne 487, 492
Historii religii 3, 33
Historyczne
i Etnograf.
Kormandii
472
Kurpiowskie w Xowogrodzie
292,375
376
Literackie 9
Lotaryńskie 472
~1orskie w Szczecinie 494
«LUD»,
TOM
SPIS RYCI:\",
XXXIX
Narodów Z. S. R. R. 33
Pocztowe w Bernie 497
Polskie w Rapperswilu
501
PrzemysIowe w Bazylei 492, 493
PrzemysIu artyst. w Zurichu 495
Retyckie 501
w Jaroslawiu
447
w Łodzi 448
W Rzeszowie 445~44 7
w Tarnowie 444
w Toruniu 455~461
Musee des Arts et Traditions populaires
467
Ethnographique
de la ville de Geneve
499
de I'Homme 468
de Valere 500
du Vieux Lozanne 500
~ Historique de NeucUl.tel 468
Museum fiir Volkerkunde und Sehweizesrisches Museum fi.ir Volkskunde
482
Basler Gewerbe Museum 492
Bernisehes Historisehes Museum 496, 507
Kunstgnverbe-museum
Zurich 495
Landesmuseum
Zurich 494, 495
Schweizerisches Alpin Museum 497
~ Postmuzeum 497
Raetisch Museum 501
«LUD»,
Bieda z nędzą, drzeworyt na karcie tytulowej anonimowej broszury (,Nędza
z biedą z Polski idą(l, wydanej przed
r. 1633, 344
Bielenie płótna
miedzioryt,
Hartknoeh
Chri~t.-Alt
und
Neues
Preussen,
Franckfurt
1684 (383), 327
Bor (świderek) krzemienny do borowania
dziurek w paciorkach,
379
Boruta w starej wierzbie, litografia, Kalendarz Warszawski pop. nauk. ilustr.
z r. 1864 (79), 348
Boże drzewko,
drzeworyt
B. Paprocki
Koło rycerskie, Kraków 1575 cap. 28
316
.
Bróg, drzeworyt,
M. Rey-Zwierzyniec,
1574 list. 55, 309
Bursztyn używany do leczenia oczu 380
Chata kaszubska 247
- kurpiowska 247
Chaty kultury łużyckiej z Biskupina 265
w w. XVI, drzeworyt
Mikołaj Rey
Zwyerciadło,
Kraków 1567, list. 54
331
Deformacje
wsi łańcuchówki
w okręgu
przemysłowym
231
Dłutko do czyszczenia
bursztynu
379
<,Dry!» drewniany do wiercenia otworów
w bursztynie :i79
Dziki mąż, drzeworyt,
CalIimachi
P.,
Geminianensis historia de rege Vladislao seu clade Varnensi 1515, 321
Dziw morski, drzeworyt, Falimirz, O ziołach i moczy gich, Kraków, druk.
F. Unglera
1534, cap. 99, list. 40
324
Dzwon
na
kuropatwy,
miedzioryt,
K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich
1778, t. II (352), 3~6
Fajeczka garnuszkowa
392
Fajka bursztynO\\"a 392
Fragment
osady ku"tury lużyckiej 267
o
••
TO~f
XXXIX
Galar na Wiśle, miedzioryt,
Przyjaciel
Ludu, Leszno 1844 t. II (353), 322
(,Grabciu> żelazne do szukania bursztynu
363
.
Granica zasięgu świerka, linii Tornquista
i rubież antropogeograficzna
230
Grodzenie granic, drzeworyt, Crescentyn,
O pomnożeniu
i rozkrzewieniu ...
296
Guzik bursztynowy 392
Gwiazdy, drzeworyt, J. K. Haur, Skład
albo skarbiec ... , Kraków 1693, (96
343
Holowanie łodzi, miedzioryt, Hartknoch
Christ.-Alt
und neues
Preussen,
Franckfurt
1864 (410), 323
Jednoróg, drzeworyt, J. K. Haur, Oeeonomiki ziemiańskiey generalney 1730
(147), 308
•
Kolonie sznurowe w okolicach Łowicza
232
Kołtun,
sztych,
Lafontaine,
Chirurgimedizinische
Abhandlungen
Polenbctreffend 1792 3 I 5
Korale bursztynowe
390
Korowód sobótkowy, drzeworyt, O. Kolberg, Sandomierskie,
\,\'arszawa 1865
(123), 349
Kosz do płukania błota bursztynowego
363
Krzyżyki magiczne, fot. A. VVójcik, wieś
Bieśnik pow. Jasło 1936, 339
Kuna i kloda, miniatura Xr 32, Legenda
o św. Jadwidze,
Kodeks ostro\\"ski
1353, 299
Kurp bursztyniarz
361
Kurpik młody bursztyniarz
382
Lew i słoń, drzeworyt.
Bart. Paprocki,
Koło rycerskie, 1575, cap. 88, 306
List z nieba, egz. w bibliotece l'vIuzeum
Etnograf.
w Krakowie
Xr I 223,
313
�794
Lubczyk, drzeworyt,
Crescentyn,
O poOsadnictwo
na glebach żyznych i lichych
mnożeniu
i rozkrzewieniu ... Craco235
viae 1571 (250), 300
Orka, drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło rvLudzie
z długimi
uszyma,
drzeworyt
cer~kie, Kraków
1575, cap. 95, 354
M. Bielski, Kronika świata,
Kraków
Owalmce
239
1554 (310), 302
Paciorki z bursztynu
387
Łopata
do pogłębiania
otworów
przy
Pasterz,
drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło
(,biciu próby,) 363
rycerskie,
Kraków
1575, cap, 85,
Łowy n~ słonie, drzeworyt,
M. Bielski,
345
Kromka ... , Kraków
1564, list. 542
Pilnik do czyszczenia
bursztynu
379
341
Plan budynków z okresu późnolateńskiego
Łyżka ('próbna') do szukania
bursztynu
271
363
Plan chałupy podlaskiej 242
Mapa rozmieszczenia
pokrycia
dachów
Plan chaty kultury lużyckiej 268
w Polsce 249
Plan chaty kultury pomorskiej
270
Mapa rozmieszczenia
typów konstrukcji
Plan chaty z okresu wędrówek ludów 275,
drewnianych
ścian 248
276
Mapa terenów bursztynodajnych
365
Plan chaty z okresu wpływów rzymskich
Mapa zalesień w Polsce 245
272
Mandragora
samiec, drzeworyt
H. Spi.
Plan osady z okresu wędrówek ludów 277
czyński,
O ziołach,
Kraków
1556,
Plan osady w Lisewie w pow. wąbrzeskim
cap. 140, list. 55, 304
283
Mandragora
samica, drzeworyt,
H. SpiPochówek
bez
trumien,
drzeworyt
czyński,
O ziołach
Kraków
1556,
J. K. Haur, Skład albo Skarbiec :.,
cap. 140, list. 55, '305
1693. S. S. B. Słownik
obrzędowy
Medaliony z Chrystusem wykonane z burWilno 1871 (152), 303
sztynu 386, 387
Podcienie
i okapy jako ochrona
przed
!Vfiędlenie lnu, drzeworyt,
J. K. Haur,
deszczem i wiatrem 244
Skład albo skarbiec .. " Kraków
1693
Poglębiacz
żelazny do bicia próby 363
(82), 291
'
Potwór wodny, drzeworyt,
Biblia LeoMłocka,
drzeworyt,
J. K. Haur, Skład
polity 347
albo skarbiec ... , Kraków
1693 (20),
Pszczoły, drzeworyt, B. Paprocki, Gniazdo
337
cnoty, Kraków
1578, 330
Motyczka
lekka do szukania
bursztynu
Próba
rekonstrukcji
osady neolit.
257
363
Próbny kij do wyciągania
próbek podMotyka oskardowa
do twardego gruntu
glebia 363
363
Puszczanie krwi, drzeworyt,
H. SpiczyńMyszy jedzą Popiela, drzeworyt,
Alexanski, O ziołach, Cracoviae
1556, list.
der Guagnin,
Sarmatiae
Europeae
190,31 I
descriptio
Cracoviae,
1578, fol. 13,
Ramowe,
drzeworyt,
K. Henneberger,
314
Kurze u. wahrhafftige
Beschreibung
Myszy pożerają
biskupa Hattona,
drzedes Landes
Preussen
woryt, M. Bielski, Kronika
świata,
1584, 7 350
1554 list. 284, 295
Rozbijacz
żelazny używany
przy kopaKad!'zewne sidła na jemiołuchy
i drozdy,
niach próbnych
363
1ttografia,
Przyjaciel
Ludu,
Leszno
Rozmieszczenie
budynków
drewno i g'li1839, t. II, (372), 301
nobitnych
na wsi 246
Kaszyjnik bursztynowy
394
Rozmieszczenie
wysokości opadów atmoKaże do czyszczenia
bursztynu
379
sferycznych 240
Odłamki
szkła używane
przy obróbce
Rydel do kopania bursztynu
363
bursztynu
380
Rzeki i strumienie
nadają kierunek paOfiary z ludzi, rysunek piórem na kasmom osiedli 238
mieniu, Przyjaciel Ludu, Leszno 1838,
Rzuty
poziome
domów
trapezo\\'at\"Ch
t. II, (264), 297
neolit. kultury ceramiki wstęgowej 25(;
795
Rzut poziomy domu słupowego wczesnohistorycznego
279
Sąd soltysi, miniatura
Nr 26, Legenda
a św. Jadwidze
1451, 298
Sianokosy, drzeworyt,
Crescentyn,
O pomnożeniu
i rozkrzewieniu
... Kraków
1571, (485), 336
Siew i bronowanie,
drzeworyt,
Crescentyn, O pomnożeniu
i rozkrzewieniu ...
Kraków
1571 (107), 294
Skarbnik,
rysunek Teofila Ociepki, Własność
Muzeum
Etnograficznego
w Krakowie
319
Spar, miedzioryt,
Krzysztof Kluk, Wilno
1779, (343), 292
Spichlerz,
rysunek piórem na kamieniu,
Przyjaciel
Ludu,
Leszno 1838, t. I
(106) 328
Strój chłopski z XVI w., drzeworyt,
ry·
cina z kartki
tytułowej
z druk.
H. Vietora z r. 1521, 346
Syrena,
drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło
rycerskie,
Kraków
1575, cap. 38,
317
Szczotka na krety i starki z koziołkami,
miedzioryt,
K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich ... Warszawa
1779, t. I
(358), 293
.
Szmaragd, drzeworyt, Falimirz St., O ziołach i moczy gich, Cracoviae
1534,
cap. 38 cim. 4398, 325
Szufla drewniana
do rozrzucania
ziemi
burszt. 363
Szufla durszlakowa do szukania bursztynu
363
Świderki stalowe do borowania
dziurek
w paciorkach
379
Tokarka
drążkowa
do szlifowania
bursztynu 380
Tokarka
pedałowa
nożna
do obróbki
bursztynu
379
Tokarka
smyczkowa
ręczna do obróbki
bur>ztynu 379
Tokarka sznurowa ręczna do szlifowania
bursztynu
380
Tokarka
wiatraczkowa
do szlifowania
bursztynu
380
Tokarka
z pionowym
dyszlem 381
Topielica,
rysunek Teofila Ocicpki, górnika. \Vłamość Muzeum Etnograficznego w Krakowie
318
Twardowski
w
Rzymie.
.Iitografia.
J. Unger,
Kalendarz
\\'al'sza\\'ski,
por, nauk. ilustr. na rok 1865, \Varszawa 80, 334
Układ osiedli w krajobrazie
wyżynnym
233
Ule słomiane, drzeworyt,
P. P2procki,
Gniazdo
cnoty, Kraków
1578, cap.
83, 3:;2
"Vajdelota z kozłem ofiarnym, drzeworyt,
Preussische
Dcnkwurdigkeiten.
Fort,
setzung der Acrorum Borrussicorum,
Królewiec
1742 (701), 320
"Valka
kogutów,
litografia,
Przyjaciel
Ludu,
Leszno
1836, t. II (308),
338
Walka Kozaka
z tygrysem,
drzeworyt,
J. K. Wiadomości
a Syberii i podróże
w niej odbyte
w lat. 1831~1834,
Warszawa
1837 (138), 333
\"'alka lamparta
ze smokiem, drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło rycerskie
1557,
cap. 87, 307
Wąż, drzeworyt, J. K. Haur, Skład albo
skarbiec ... , Kraków
1693 (327), 342
Wąż miedziany.
Kult wężów, drzeworyt,
St. Testament,
Ks. Liczby 33,1
Wbudowanie
domu
we wnękę skalną
w Prądniku
Cieszkowskim
235
\\'ęże w zaczarowanym
kręgu, drzeworyt,
M. Bielski, Kronika,
Kraków
1564,
list. 450, 340
Wilcze płotki, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych
i dzikich historii naturalnej
początki,
\"'arszawa
1779,
t. I, 402, fig. 5 312
"Vir powietrzny,
diabli taniec, drzeworyt,
K. Wójcicki-Klechdy,
Warszawa
1876
329
Wisiorlci z bursztynu
388
"Vróżenie ze snów, litograficzne rysunki.
Sennik czvli wykład snów, \Vadowice,
nakl. T. R. F~lkina 351
Zając morski, drzeworyt,
H. Spiczyński,
O ziolach,
Cracoviae
1556 (163),
353
Zabudowania
chronią podwórze zagrody
od wiatrów zachodnich
241
Zagroda jednobudynkowa
236
Zagrody
na glebach
urodzajnych
236
Zależność
nachylenia
dachów od wysokości opadó\\' atmosfer. 243
Zależność \\'vslmięcia okapów dachowych
od opadi'",' atmosfer. 2H
Zar~'s chaty neol;t., 259
�•
•
Zarys chaty słupo\\'ej kultury czasz kjowatych 260
Zarys chaty z późnego okresu wpływów
rzymskich 274
Zwartość
i rozproszenie
osiedli w zależności od form terenowych w górach
234
Ziemianka
kultury trzcinieckiej
263
Z kogutkiem
drzeworyt,
Kalendarz
ludowy obrazkowy
Lewentala,
\Varszawa 1864 maj 332
Złota
baba,
drzeworyt,
Alex.
Guagnin,
Sarmatiae
Europeae
descriptio
Cracoyiae
1578, tłum.
1786 (494),
310
Zrąb chaty z Opola 281
SŁOW:\'IK
WYRAZÓW
LUO,
Alryango - imię żeń. 223
Aguch koth - naczynie obrzędowe
225
Agwata - łyżka 209
Ajuoga - wróż 217, 225
Akryo - gatunek fasoli 209
Bata - roślina narkotyczna
224
Bel - sorgo 195
Beto - karczować
20 l
Bhang Swah., Luo: abiri -- haszysz (Cannabis sativa),
cybuch do haszyszu ze
skorupy tykwy 20g
Both - ziemia przygotowana
do uprawy,
lecz jeszcze nie obsiana 201, 202
Budho - tykwa 209
Buegwe - trawa, Loudetia kagerensis 2 [4
Bugo - wyrwa 201
Chien wstecz 185
Chi/oko - gatunek
fasoli 210
Choka - wielki głód 216
Chok ng' ielo - kość pytona 225
Chwer -- brak pokarmu
216
Chwiri - okres deszczowy 219
Dala - zagroda
184, 186, 192, Ig8,
208-21
I, 216,
Dech mondo - spichrz
wuon
dala 216
Dero - spichrz 19z
Dongo - róść 185
Dual chata
wuon dala, a zarazem
pomieszczenie
dla owiec i kóz Z I 6
Duto - wszyscy Il3S
Gunda - zagroda
opuszczona
186, 187,
207
G:.ven.~' - jednostka
terytorialna
225
Hi.ęa, plur. higini - rok kalendarzowy,
okres uprawy 2 I 9
Hoho - wyżłobienia erozyjne w glebie ZOl
Hwari - woda ściekająca
po deszczu,
wyżłobienia
nią spowodowane
201
Iwangre - imię męsko 221
]adl/ong' gweng' - najstarszy
człowiek
w danej jednostce
terytor. Z2S
]akoth - zaklinacz
deszczu 22l. Z22. 22,';
«LUD»,
TO:\'f XXXIX
]embe - Swah., Lno: kwer - motyka 193
]i - ludzie 185
]ochristo - chrześcijanie
224
}odongo - starszyzna
197, 198
}odong' - młodzież nie dochowująca
czystości przed małż. 225
.lo pilry - poganie, wieśniacy zzs
Ka polo mil ni - jak są blyskawice
na
zachodniej
stronie nieba 221
Ka - jak 18S
Ka dok - jak poszla 185
Kal - e1eUline, roś!. jadalna
195
Kea - dost. przybyli,
metaf. głód 216
Kech kaya - odczuwali
głód 216
Kite - kamień 2 I I
Ko - naczynie do młcka z09
Kodh ą;iki - deszcz z błyskawicami
Z20
Kod!>.mamo.\ - łagodny deszcz 220
Kodh ng'idho - drobny deszczyk, mżawka
220
Koth nitie chifgni .- deszcz wkrótce spadnie 2Z l
Kod!>.pe - deszcz z gradem 2Z0
Kodh .yamo - deszcz ulewny z burzą Z20
Kul - miejsce gdzie stoi bydło 208
Kunde - rodzaj fasoli 210
KI/onde pur - miejsce
na uprawę
ZOl
Kwer - motyka 193
Ligala - nowa zagroda 207
Lop arrywang' - ziemia
czarna
bawełniana 205, Z 12
Lop aora - ziemia rzeczna 206
Lo/) bar -- płaskowyż ZOl
Lop bungu - nowiny lc,ne 206, 207
Lap kite - ziemia kamienista
2I I
Lop kąyo ziemia
lekka piaszczysta
210
Lo/) kuyo marabuor - ziemia szara piaszcz.
210
LOj'
kuyo maratallg' - ziemia
ciemna
piaszcz. 210-212
Lop ge - ruda,\'iec
błotny 2 l I, 212
�Lap ,~ot -
ziemia na terenach
górzystych
212
Lap gu - rudawiec
211
Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach
opuszczon. 207, 209
Lop Illala - glina ciężka czen"ona
203,
204, 211
Lop odowa - ziemia rudawc'owa
2 [2
Lop ombo - ziemia z białymi
kamieniami 2[2
Lop pundo - ziemia czarna 205, 26
lvladho kon,~'o - picie piwa 197
Madongo - duży, dorosly [85
Mbora - ugor 202
Mikaye
pierwsza,
naj starsza
żona,
forma zwracenia
się do kobiet 2[3
Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195
MlIruka - nacZf'lnik 188, 189
JI{'galo -- osoba 185
Nindo - spać [85
Nyaka - ku 185
Nyana imię żeń. 223
},(yaniek mon - roś\. Cyanthula
poIycephala 213
Nyim orzeszki ziemne
również
sezam 195
.Nyime - naprzód
185
Ochok - roślina
wskaz.
urodzajność
gleby, Solanum campylacanthum
213
Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213
Odila - wielki głód 216
Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [
Okwada - ptak przepow.
deszczu
221
Ok fryal - nie wolno I El5
Okang' - ziemia dzika, dziewicza
201
Olenge trawa 20[
Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz.
gleby, Ximenia Americana
213
0100 Filip - nazwisko 216
alusia - roślina
wskaz.
urodzajność
gleby, Vernonia
amygdalina
213
ambo krzemień 212
Ombugu - roślina wskaz. małą urodz.
gleby, Digitaria Scalarum
214
Onge - niema 185
Onyieko - roślina wskaz.
malą urodz.
gleby, Bidens pilosa 213
Opon - okres krótkich
deszczów
219
Orango p. rango - skierowana
185
aro - okres suszy 2 [9
Osadhe - roślina
wskaz.
urodz. gleby,
Vernonia
Holstii 2[3
Osangla - roślina
wskaz. malą urodz.
gleby, Rhus sp. 213
Osiep - przyjaciel
192
Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum
213
Otagalo - roślina
wskaz. urodz. gleby,
.Acanthus sp. 213
Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca
213
Pala - nóż do kukurydzy
[93
Pap - równina
201
Piny - kraj, okolica 225
Poko - czerpak do wody 209
Pugo - czerpak do wody 209
Puodho - ziemia uprawna,
pole, ogród
201, 202
Rabuon - pata ty 195
Rangach - brama z pałi 201
Rango - patrzeć, skierować
Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx
213
Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95
Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych
[85,
225
Singori - pole po strączkowych
202
Sino - kawałek nieuprawionej
ziemi 202
Siwandha
miejsce
w obrębie
dala,
gdzie pije się piwo 197
Somo - czytać, josomo - ten co umie
czytać, chrześcijanin
225
To - lecz 185
Thim - pustkowie
200, 20[
Tiang' - rżysko 202
Tiang bel rżysko po sorgo 202
Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202
Wih7ho - warstwa urodzajna
201
IFich - głowa, wiya - moja glowa [83
185
wschodni
185
Wuok chieng' -- kierunek
zagrody
184
WIIOII dala - kierownik
[91, 208, 216, 217
Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185
Talh - lekarstwo,
substancja
magiczna
221
Tor, sing. yo -
ścieżki
polne,
185,
200
SPIS RZECZY
I. Rozprawy
~ugeniusz
Frankowski,
Etnografia
radziecka
S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k'
I.
. ... ' . . . . .
S A T k
. .
a tua ne zagadmema
etnografii
. .'. o arew, Zagadmeme
etnogenezy
w etno rafii
KazImierz
Dobrowolski,
Zderzenie
kultur (t
g.
.)....
Jan Czekanowski
Z d . '.
,
s reszczeme
,
zleJow wozu I zaprzęgu
R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique
L eon Hałban
Z·
.
,naczellIe
zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I
b d
'
Andrze' "V r '. k' G
I IC I a allIe
",
a 'gOJs I,
Icboznawstwo
pierwotne
G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k
. . .
. . . .
downictwa
w' , k'
[Sp a geograficznego
na formy osadnictwa
ib
leJs lego w olsce
uStefan Nosek Przedhisto
b d
.".............
Tadeusz Sew~rvn
Ikonor~czfine
u OWfillICtwOmieszkalne
na ziemiach polskich
,'\dam
' ' ,
gla a etnogra
czna . . . . . . . . .
Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska
nad Narwią
..
H. Recenzje
Str.
43
65
102
110
133
148
181
228
253
291
355
i sprawozdania
Potiechin,
('Zadaczi
bor'b
k
r.
Et
fi
Y s 'osmopo Itlzmom
w etnografii»
Sowietskaja
nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa
(Z o a
l
a ewska) . . . . . . . .
.
Instytut,Etnografii
im. Miklucho-Maklaja.
Aka'de'mia 'N~uk
·s·
kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I'
k' ).
. (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C'
a ews a
.....
Et '
~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij
rasizm» Sowietskaja
M~~~:kaj'
~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia
].
Z
J.
C
R R' K' .
Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>;
Praha
1946' S~o~
. eenos pr te starozltnostJ,
s. 96 (Jerzy Pogonowski)
asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9'
Oddii
uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O
gonowski).
. . . . . .
.
.• .
.
. str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz
(,Górna O
·····h··············
R
d F'
M
rawa w pracac
slowacklego
etnografa'>
aymon
Irt,
ala)' Fishermen,
Their Peasant
Economy
London
1946,
Kegan P.aul, str. 12-353
(Andrzej Waligórski)
,
]. Czekanowski,
Polska SI
",
.
Biblioteka
\Vied
P oWlanszczyzn~,
perspektywy
antropologiczne,
(Jan Mydlarski/Y
.0. ~ls~e, t. III, \\arszawa
1948. S. Aret. str. 389
H. Batowski
Zwięzl
d ' . -' ·S· '.'
.
, .
.' Y zarys
zleJow
lowlańszczvzny
Kraków
1948 Spóld
P
racy
[
Uzyto\'n'k'
C"
,z.
.
' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd
. ,
1 nazw
geog fi
h
.,
"
,WI
Z
ImIOn
ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski)
V. i.
h
435
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae491c6041b61f6766b4b6db5ce6a675.pdf
81ee323fcd754b586b1c0007f1d5130a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:106
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:91
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1954 t.41 cz.1
Description
An account of the resource
LUD 1954 t.41 s.1287-1480
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
1286
"Ze studiów nad tekami KoLberga".
"WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów".
"Romantyczna
i pozywistyc.zna
postawa
spoŁeczeństwa
rl
ludowej".
t
kulturaLnych
l
"Z
historii
"Prace
wych,
terrninów:
lub
wykazujqce
rozprawy
na
na wsi
tle
Ludowość,
będące
prac
O.
Ludoznawstwo,
wynikiem
Kolberga
wobec
etnografia,
współczesnych
zjawisko
ew ol
foLkLor".
badań
u
cj i
kultury
tereno-
BPYEJIEBCKH
stosunków
Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny.
stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami
biograficznymi
powinna wejść do 42 tomu "Ludu".
Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę
Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych,
związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był
Oskar Kolberg. Obok projektowanego
tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze przygotowuje
obecnie do druku korespondencję
O. Kolberga
w ramach
"Prac i Materiałów
Etnograficznych";
Towarzystwo
posiada
w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską
Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu.
Poznań. dnia 15 września 1953 r.
Za Komitet
sekretarz generalny
_ A. Nasz
TAJlEYlli
polskiej".
COBETCKAH 3THOrPA¢MH
M llPOEnEMA 3THOrEHE3A
B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO
(KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e).
I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO
6.'leM
óa3Y
H'CC.'lep;OBaHHR
COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH
pWlecKOM
xapaKTepe
M. B.
CTaTbR
J1
CTa.'lHHa
CMellIaHHOM
prezes
J. Gajek
CTaTblH
9Ta COBepllIJ1.'la
BHCTHKe,
HO TaK:>Ke
rrpe:>Kp;e
pop;CTBeHHbIM
.'leHHH
J1 B
Bcero
HaY'IHOrO
HCC.'lep;OBaHJ1H
Cpep;J1
MHOrOqHC.'leHHbIX
f
.' )
CBOM 9TarrbI:
H.
Mappa.
p;OK.'lap;OB
C.
A.
pop;a
HapO,LIHbIM,
9TOM
oOpalIJ;aeT
B pap;pyrJ1M
orrpep;e-
HB.'lHeTCR
9TMM
Ha
06LIJ;J1M
rrp06.'leMoM.
ce6H
H.
J1 H.
J1CC.'le-
HeOÓXOp;J1MOCTJ1
BHJ1MaHJ1e
Qe6oKcapOBa
J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM
M. B.
CTa.'lJ1Ha
'ITO
K H3bIKaM
OT R3bIKOB
JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT
no
B p;a.'lbHeMllIJ1X
9THoreHe3a,
TOKapeBa
MeTop;a
B Tpy p;e
MappH3Ma
HeOÓXOp;J1MOCTb
J1HTepecylOLIJ;HXCH
H3bIKOBep;eHJ1Y!
OT R3bIKOB
MeHJ1 K H3bIKaM
aBTopbl
B
KpH-
COKpyllIalOLIJ;aR
J1 B pa60Tax
MeTop;a
rrp06.'leM
9THOrpa¢J1'IeCKOrO
HaXOp;HlIJ;J1eCH
MapKCJ13Ma
M.
-
HayKax.
ITpoHB.'leHJ1eM
y'IeHbIX
J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT
C'IeT
rrpo06 HCTO-
B "ITpaBp;e"
O R3blKe
J1CTOpH'IeCKHX
Tpyp;ax.
COBeTCKHX
TeMy
r.
3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3.
C'be3p;
reHe3a.
HayKy
p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT
p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX
Ha
1950
B
.'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X
COOTBeTCTBeHHOfO
B y'IaCTKe
HOBylO
CTa.'lHHa
Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr-
KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH
60Tax
M. B.
npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB.
rry6.'lJ1KOBaHHaR
TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3.
Redakcyjny:
9THoreHeTWleCKHX
y'IeHHe
pa3BJ1TMe
rr.'leMeHJ1,
Hapop;HbIX
9THO-
rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa
J1MeeT
OT R3bIKOB
K H3bIKaM
C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M:
"H3bIK
II.'le-
Ha:O;J1J1,
B03HH-
�1286
"Ze studiów nad tekami Kolberga".
O. Kolberga na następne pokolenie
"Wpływ
"Romantyc.zna
i pozywistyczna
postawa
etnografów".
społeczeństwa
wobec
kultury
ludowej".
I
\
I
iI
:
i
l
j
!
"
"Z historii terminów:
ludowość,
"Prace
będące
wych,
lub
rozprawy
wykazujące
kulturalnych
na tle prac
na wsi
ludoznawstwo,
wynikiem
O. Kolberga
etnografia,
współczesnych
zjawisko
folklor".
badań
tereno-
e w o l u c j i stosunków
13PYEJIEBCKH
Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący
ani pełny,
stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami
biograficznymi
powinna wejść do 42 tomu "Ludu".
Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę
lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych,
związanych z centralną postacią etnografii polskiej (1814-1890)
ubiegłego wieku, jaką był
Oskar Kolberg. Obok projektowanego
tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
przygotowuje
obecnie do druku korespondencję
O. Kolberga
w ramach
"Prac i Materiałów
Etnograficznych";
Towarzystwo
posiada
w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską
Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu,
Poznań, dni·a 15 września 1953 r,
Za Komitet
sekretarz generalny
• A. Nasz
T A.UEYlli
polskiej".
COBETCKAH 3THOrPA¢MH
M ITPOBnEMA 3THOrEHE3A
B OCBEIllEHMJ.1 TPY,l(A M. B. CTAnJ.1HA ITO H3bIKOBE,l(EHMłO
(KpaTKoe
ITpMHI.J;J1nJ'IlVlbHylO
6JleM
xapaKTepe
M. B.
CTaTbR
TMqeCKM
prezes
J. Gajek
I1CCJ'Ie)l;OB3HMR 3THoreHeTMqeCKMX
COCT3BJIReT )l;JIR 3THOrpa¢MJ1
pJ1'ieCKOM
Redakcyjny:
633Y
113J10>KeHl1e).
CTaTbIR
J1
CTaJIMHa
oI.J;eHY1BaeT T. Ha3.
BJ1CTMKe, HO TaK2Ke
HOBylO
CTaJIMHa
1'950
B
HayKy
r.
npe2K)l;e
pO)J;cTBeHHbIM
O R3bIKe
JleHMR
B
MCTOpJ1'IeCKMX
HayKax.
COOTBeTCTBeHHoro
B yqaCTKe
COBeTCKJ1X
MHOrO'U:lCJIeHHbIX
up;eoJIOrUQeCKJ1M
•
I
reHe3a.
CqeT
pe¢epaT
B
A.
06palI.J;aeT
TOKapeBa
MeTop;a
pop;a
HapOp;HbIM,
nOM
)l;pyrMM
anpe)l;e-
U
MCCJIe-
He06xo)l;J1MOCTU
RBJIReTCR
MHTepecylOlI.J;uxCR
C.
no
B pa-
B )J;aJlbHeMrnMX
3THoreHe3a,
3TJ1M
Ha
rrp06JIeMOM.
ce6R
H.
H.
06lI.J;UM
BHJ1MaHJ1e
'Ie60KcapOBa
UCCJIe)J;OBaHJ1R rrpOBJIeM
M. B.
R3bII<OBe)l;eHUJ1
OT R3bIKOB
MeHU K R3bIKaM
aBTopbI
MeTO)l;a
)l;OKJIa)l;oB
HaXO)l;RlI.J;J1eCR B Tpy)l;e
MapKCU3Ma
Mappa.
COKpyrnalOlI.J;aR
Heo6xo)l;MMOCTb
IIpoRBJIeHJ1eM
yqeHbIX
3THorpaqmQeCKOrO
CBOM 3TanbI:
•
Tpy)l;ax.
Cpe)l;M
'reMy
HayqHOrO
MCCJIep;OBaHMR np06JIeM
C'be3)l;
Ha
H.
MappM3Ma
JIJ1HrBJ1CTJ1qeCKMX M B pa60Tax
)l;MCU;J1nJIJ1HaM YKa3bIBaeT
)l;OBaHJ1RX M HayqHbIX
M.
-
KpM-
BeJIMKOe )l;eJIO He TOJIbKO B COBeTCKOM JIJ1Hr-
M
Bcero
HapO)l;OB.
B "ITpaB)J;e"
KpJ1TMKa J1CJIe)l;ylOlI.J;aR 3a HeM JIJ1KBJ1)l;aU;MRT. Ha3.
60Tax
06 MCTO-
npoJ1CX02K)l;eHJ1J1
ny6JIMKOBaHHaR
3TaCOBeprnJ1JIa
M. B.
yqeHMe
CMernaHHOM
npo-
CTaJlJ1Ha
'ITO
K R3bIKaM
OT R3bIKOB
3THO-
rrOp;TBep2KeHUR
pa3BUTJ1e
nJleMeHJ1,
HapO)l;HbIX
R3bIKa
UMeeT
OT R3bIKOB
K R3bIKaM
p;OKJIa)l;a J13'bHCHRlOT CJle.1lylOlI.J;UM 06pa30M:
"H3bIK
Ha-
rrJIe-
Hau;uu,
B03HU-
�1289
1288
KaeT
pa3BMBaeTCR
M
BMTMeM
O,D;HOBpeMeHHO C B03HMKKHOBeHJ1eM
06~eCTBa.
3TanbI
cy~eCTBYIO~Me
M.MeIOT COOTBeTCTBI1J1 B pa3BJ1TMM
pO,D;hI, HaI..\J1M.). Pa3BYfTl1e
CKI1X
rpynn
KaK
BJIap:eJIb'łeCKMM
Ka)Kp:aJl
-rypbI
M epeop:aJI'bHbIM
Hapop:OB
B
p:OJI)KHbI
x03J1iicTBeHHo-KY
Toro
Topble
BbI,n;eJIJlIOTCJI
cy~ecTBYIOT
,n;aHHoi1: TeppHTopHH
Typax
Hapop:OB,
HoweHMIO
tlecKHX
K
HRTJ1IO KyJIb'l'ypHbIX
'IecKoii
MeTO)),
I1MeeT
CBBOIO cne-
I1CCJIeI\OBaHMJI
3THorpaepHJI
RBJIJlłOTCR
C03,n;aHHblX
pa3JIM'łaeT
TpOnH'łecKyIO
H )),p.
TeppHTopHH,
KOJIYf'IeCTBy
Cxo,n;CTBa
B
HCTOpH-
npOTYfBOOOJIOJKHbI
6YPJKya3Hoi1:
01'-
J1CTOpHKOno-
3THorpaepJ1-
J1CCJIe,n;OBaHJ1MB 3THorpaepHM.
Ha TeMy
06pa30M
rrpOJ1CXO)Kp:eHMR
XPOHJ1KH, cpeP:HeBeKOBaJl
3THOreHeTYf'łCKJ1e
CJIep:yeT
B MHepax
OT,n;eJIbHblX
p:aHHble
TO)Ke
06paTHTb
J1 HapOP:HbIX
Hapop:OB.
xyp:O)KeCTBeHHaR
3aMbICJIbI.
,n;OJI)KeH
apxeOJIOrYfqecKYfe
Ky.TIbTypbI.
cop:ep)Ka~YfeCJI
CpeP:HeBeKO-
JIYfTepaTypa
3THOreHeTJ1Ka
rrpep:a-
,!\OJI)KHa
co.n;ep6blTb
Tl.I..\aTeJIbHO MCCJIe.n;OBaHa.
WCCJIe,n;OBaHHJI 3THoreHe3a
npJ1
Hapo,n;OB.
ero
113JlO>KeHl1e).
I
apxaT".
.,
ycrrewHo
KOTOpaJl
pa3BHBaTbCJI
3aHJ1MaeTCfł
TOJIhKO
H3)"IeHJ1eM
no
pa60TaM
B
f
).:
HacTORl.I..\eii
M.
O. K
rJIaBe
'ITO
pblX
cy~ecTBoBaHHJI
KOTopble
nepe:mJ1BaIOT
CTpOR
TaK
3Tan
Ha
6bl
npo'ł.
MHoro
cpe,u.Yf HeKOTO-
C'łJ1TaTb
HanpaBJIeHJ1J1M
nanaM
6yp)Kya3Hoii
CTpOJl.
cpe)),J1 caMbIX
np06eJIOB
MaTepJ1HCKHe
BbIBO,n;bl
"HJ13WHe"
TeopHłO
rJIy60Ko
OCHOBaHYfJ1 3TJ1X
6bl
HeHC-
,u.OKa3a-
rro,u.pbIBaeT
HeBCe06~J1M
MaTpJ1apXaJlbHOrO
M.
HMeeT
cqHTaeMOro
nOJlY'łHJlJ1Cb
Ha3blBaeMble
nOJIO)Ke-
MaTpHapxaTa
CTpOJl
6bIJlO
a6co.TIIOTHO
HeKOTopbIM
'ITO
BCTpe'laIOTCJI
CTaporo
,I\a)Ke
no
OCHOBHoe
Hapo,n;oB
CTpoeM.
J1 B 3TOM CJIy'łae
npe,u.rrOJlaralOT,
xaTa
CTpOR
"MaTpH-
He.n;ocTaToK
MaTpJ1apXaTa,
B03MO)KHO
po,u.oBoro
TJ1H, o,u.HaKo
C1'OpOH.
MaTpHapXaJIbHOrO
Bce06l.I..\HoCTJ1
B ,u.OKa3aTeJIbCTBaX
J13JIo:me-
Tpy,u.a
np06JleMbI
rrp06JIeMaTJ1KH
cOBpeMeHHblx
.n;peBHJ1M 06l.I..\eCTBeHHblM
epOpMbI
YfHTepnpeTMpyeT
06cy)K,u.eHHIO
nepBo6blTHbIX
a6COJIIOTHOii
TeM,
paccMaTpHBalO-
III
OTHOCHTeJIbHO
meritum
Yf rro,u.Jle)Ka~J1X
TeJlbCTB
aBTop
OCB e H a
H nO,u.'łepKHBaeT,
HblX
B e H a,
CHCTeMaTH"'łeCKOe
1948).
fJlaBa
HJ1e
oc
a TaK)KO
(MocKBa-JIeHHHrpa,!\
\
•
O. K
M.
MaTpYfapXaTa,
II
H
3HI.J;J1KJIOrre,u.J1"'łeCKH-HcTopHorpaepJ1qeCKOrO
paCbI
PeJIHKTbl
KyJlbTypHbIX
pa3BH06paTHble
HayKH.
OT'łeTJlHBO
MaTpHapHapo,u.OB
MaTepJ1Ka.
CJIe,I\yeT
MoryT
co,n;eMCTBJ1J1 3THorpaepm.1,
KyJIbTypbI
HHe
KyJIbno
pe3YJIb1'aTOM
'ITO
KO-
OT'-leT
l.I..\YfX np06JIeMy
06I.I..\J1X
M pa3JIH'łHbIX
Ilop:qepKHyTb,
rrpJ1HI..\MnHJlJIbHO
apxeoJIorHeii
co,u.ep)KM.T
Ky JIb-
MCTOpYfKO-CpaBHMTeJIbHblM
06JIacTRx
op:HaKO
CpaBHJ.l:TeJIbHbIM
BHJ1MaHJ1e Ha p:aHHble
}KaT
n o s
3JI.eMeHTOB.
Hapop:aM,
3THOrpaepM'łeCKHX
J1 Bblp:eJIeHHble
Bble
t h
KOHKpeTHoMy
B TaKHX
KpyroB,
(KpaTI~oe
TPY)lOB.
(pO)),OBOM, pa6o-
WKOJIOM.
y'łHTbrBaTb
HHJIX
e
apKTYfqecKyIO,
KyJIbTypHbIX
'reppHTOpYfH
paCCMa-
fJIaBa
COBeTCKaa
30HbI:
JKYfBY~HX
TEOPMH MATPMAPXATA
B OCBEIII,EHMM COBETCKMX HAyqHbIX
Ha-
3THJ1'łe-
3TanOB,
MCTOpYfKO-KyJIbTypHble
rrpOI..\eCCOB. CJIep:yeT
Ky JIbTypHbIe
KaK
6JIaro,n;apR
cocep:HYfM
nOHI1MaeMbIX
epopMaI..\YfJ1,
nOJIb30BaTbCfl
JIbTypHble
KpOMe
TaK
3THorpaepl1'łeCKl1e
OI.J;eHKe KyJIbTyp
J13bIKa
CTpOM).
nOHYfMaeMaR
Ky JIbTYPY.
pa3BYlTJ111
(pO,D;bI, nJIeMeHa,
MCTOpM'łeCKHX
nOCJIe,D;OBaTeJIbHbIe
rpynna,
I..\MepM'łecKyIO
MeTop:OM.
Yf nepeMeHbI.
npOYfCXO,D;JlT B paMax
TpJ1BaeMbIX
B
06~eCTBa:
KY JIb 'łMIJ;Kl1 E)KJ1
pa3-
YI
no.n;'łepKHYTb,
C orOBopKoii
H 60Jlee
'ITO
TeOpHJI
HJIH
MeHee
BbI,u.aIOl.I..\erOCJI
B CneI..\HepJ1'łeCKJ1X KOHKpeTHbIX
coxpaHReT
MaTpJ1apXaTa,
OTHOCJ1TeJlbHO 6e3yCJIOBHo:i1
BCe :me
H H,u.eOJIOrJ1'łeCKOe
CTpOJlX
CBOe rJIy60Koe,
3Ha'łeHHe.
nOCTaBJleHHaJl
Bce06l.I..\HoCTJ1 3Toro
3Ha'leHHR
nepB06bITHoi1:
)KeH~J1HbI
06~J1HbI
TeOpeTJ1qecKH-no3HaBaTe.TIbHOe
-
�1290
BbIBO,[lbI
rrOJly'-IeHHble
JIHTepaTypHbIX
H HCTopHorpacPH'-IeCKHX
MaTepHaJIOB
H
rrpHHy:tK,[IalOT
nepe,LIOBbIX
B BH,[Ie
Ha CHOBaHvU1 MaTpv1apXaJIbHbIX
3THorpacPH'-IeCKHX
Hac
COrJIaCHTbCfl
rrepB06bITHbIX
rrpaBMJIbHOrO
ee
6JIeMbI
B
rrpe:tK,LIe
Bcero
o606r.u;alOr.u;eM
nO,LI'-IepKHyTb,
3Ha'-IeHMe
J1
pa3,L10 60JIbIIIe
rrOHH:lKeHMfI,
rrpHcyr.u;eMy
-,
MbI
He:tKeJlM
B n03,L1HeMIIIMe
06pa'30M
CyTb
Hy:tK,LIaeMCfl
O,LIHaKO
BrrOJIHe
yfl'CHfleM
3Tanax
TaKMM
pa3BMTMfl,
meritum
OCHOBbI
cOBoKyrrHocTM
60pb6bI
.,MCKOHHoro
3TMX
rrpeMMyr.u;eCTBO
TeopMfI
CTpOM, orrMpalOr.u;MMCfl
Ha
HOCTM rrpOM3BO,LICTBeHHbIX
v'IerMpOBaHHbIM
rrp06JIeMa:
My:tK'-IHHbI
-
CBfl3aH
C ee
,,'-ITO
3'1'0 MCTO-
po,n;CTBeHHbIX
BrrOJIHe
-
3'1'0
M B TO:tKe BpeMfl
B KJIaCCOBOM
o6r.u;ecTBeHHo-3KOHOMM'-IeCKHl1
"MCKOHHOM"
MH,LIMBM,LIyaJIbHOM co6CTBeH-
Cpe,LICTB, KOTopafI,
HeKOTopbIX
COBMeCTHO C npMBHJI06r.u;eCTBeHHbIX
MeHH.
IIpM3HalOT
\
'l
l
I
•
l
COBeTcKaH 3THorpacPHR: 2. CTp. 12. 1953.
BO BpeMJI
IIJIaTOHa
ee
rpyrrrr,
rraTpMapXaJIbHOrO
BeJIMKOM 3pbI
M ApMCTOTeJIfI
Bce
peaKL\MOHHbIe
6MJIJ13aL\MM
-cyr.u;eCTBylOr.u;J1X
rraTpMapxaTa"
J13'hflBJIfleT
06r.u;eCTBeHHoe
Hay'-IHbIe
TPOpeTM'-IecKylO
3Ta
Of];HOBpeMeHHO
M M,LIeOJIOrM'-IecKylO CyTb
TeOpeTM'-IeCKM
He Hay'-IHafl
Bepy
TeOpMJI
npOv'IeTapMaTa
JIeKTMQeCKOM
M
06'heKTMBHoe
TaK
3BOJIlOL\MOHHOM
06CTOflTeJIbCTBO,
rrOJIHOL\eHHylO
6bIJIa
(KocBeH),
Bepa
'-IeCKOrO
TMKe.
yCBoeHa
KaK
TaKMe
peBo.TIlOL\MOHHbIM
OHa 6a3MpY~T
MMpOB03peHMM.
CMJIy,
KOTOpylO
yCJIOBMfl
rrOJIHOrO
CMJI :tKeHr.u;MHbI cyr.u;eCTBOBaJIM y:tKe
l.IeJIOBe'-IeCTBa
B 3rroxy
OHa
Ha
rrepBo6bITHOM
MO:tKHO
C06010
ocyr.u;eCT-
yCJIOBMM '-IeJIOBe-
pa3BMTMfl
M MCrrOJIb30Ba-
6e3KJIaCCOBOM
YCJIOBJ1fl pa3BMTMfl
,LIMa-
rrO,LIHMMaeT
HeO,LIHOKpaTHO B MCTOpMM
rrepeIIIHMe
rrOJIHbIe
BpeMeHHOM
:tKeHr.u;MHbI C03,L1aeT COBpeMeHHbIM
Hay'-IHbIM
TeopMfl
,D;MaJIeK-
'-ITO :tKeHr.u;MHa rrpe,LICTaBJIfleT
06r.u;eCTBeHHylO
6bITa.
COCTaBJlfleT
yCKOJIb3HyTb
BMTb 3aBMCMMO OT 3KOHOMJ1'-IeCKM-06r.u;eCTBeHHbIX
HMfI
B CTa-
"MCKOHHoro
TeOpJ1M M n03TOMY
M CTapaeTCfl
HaBpe-
B MeTacPJ13M'-IeCKOe,
3Ta
TM'-IeCKOM, J1CTOpMKo-:mOJIlOL\MOHHOM np06JIeMa
MaTpMapXaJIbHafI
CTpOfl,
HarrpaBJIeHJ1fI,
TeOpJ1fl
My:tK'-IMHbI.
3Ta
,LIO HaIIIero
3aJ1HTepeCOBaHHbIM
OTHOIIIeHMM.
npeMMyr.u;eCTBO
CTpOH.
KJIaCCOKOro
BrrJIOTb
CJIy:tKar.u;He rOCrrO,LICTBylOr.u;MM KJIaCCaM,
0611\MHbI.
M MCnOJIb30BaHMfl
Te-
CMJI CO-
6e3KJIaCCHbIM
CTpOJ1,
COL\MaJIM3M J1 KOMMyHM3M.
~
fJIaBa IV
ABTOp
paCCMaTpMBaeT
MeHKO
B
KpoMe
B
M OM
Tpy,LIe
aBTopOM
B 3TOM
Bcero
rJIaBe
Ha6pOIIIeH
np06.neMaTMKy
reHe3Mca
OCHOBaHMM BbIBO,LIOB II.
"IIepBo6bITHoe
06r.u;ecTBo"
O'-IepK
3Tarrax
II.
(M3,L1. VI
OCHOBHbIX rrepeMeH
EcPM-
1953).
rrpOMC-
cPOpMMpOBKM '-IeJIOBe'-IeCKOrO 06r.u;eCTBa B CHO-
6 p O .n;fl :tK H M '-I e C Kor
rr p M M M T M B H O M
'-IeCKOe .0cHoBaHMe
O CO6 M
OXOTbI
Mor JIM CbIrpa Tb
:tKM3HM nepB06bITHoro
P
a T e JI b C T B a
Tpy,LIHO HaMTM '-IeTKOe
,LIJIfI pa3,L1eJIeHMfl
:tKeHr.u;MHbI He
cTBeHHoM
Ha
B cor~MaJIbHOM rrOJIO:tKeHMM :tKeHr.u;MHbI B Te'-IeHMM MCTOpJ1J1.
rrepBbIx
IIIeHMflX
rrpe:tK,LIe
ero
Toro
IIIe,LIIIIMX
3Toro
\j
L\apcTByeT
C 3rrOXM
MaTpMapxaTa,
O'-IeBM,LIHbI. TeopHfl
cyr.u;eCTBylOr.u;ee
l
B03HMKHOBeHMeM
B HeKO-
MCTOpMM.
,LIOKa3aTb
.1
C
'-IMHafI
y'-IeHMeM
IIOTeXMH
rraTpMapxaT"
rrepBo6bITHOM
0,[l06pJIeT
M3
l
+
TeopMfl
TOr,LIa
ce6e
rOBopfl:
MaTpMapxaT
"MCKOHHbIM
cTpeMMTcfI
nOJIO:tKeHMeM
CTpOfl
CHOIIIeHMM
,LIBYX TeopMM
rraTpHapxaTa"
3Ta
MJIM
M. li1.
06CTOflTeJIbCTBO
KOJIJIeKTMBHoro
06pa30M
KaK
r
rrOHBJIfIeTCfI
3aTo
3Ha'-IeHJ1e ro-
TaK
•l
rrpo-
CJIe,LIyeT
rrpOM3Bo,LICTBa,
Ha,LICTpOMKOM.
rrpOM3Bo,n;CTBeHHbIX
COOTHOIIIeHMM".I)
BpeMeHa,
C opraHM3aL\MeM
MCTOpMfl rrepB06bITHoro
O,LI06pfIeT
CTpOfIM
3TY epy.
BM,LI pO,LIOBOrO CTpOfI MMeeT
M C opraHM3aL\MOHHOM
BbIJ];eJIeHMfl
06r.u;eCTBe.
He
MbI
rrO,D;'-IepKMBaeT 3'1'0 rrpMHL\MrrMaJlbHOe
Borrpoc
KJIaCCOBhIM
rraTpHapxaTa.
B TaKOMCJIy'-Iae
,LIOJIrHX
HacTyrrMBIIIHx
HCCJIe,LIOBaHHM rrOCTaBMM
peJIfITMBHO
BpeMfI
TeCHhIM
CHOIIreHMfIMM
TOpbIX
'-IeM BO BpeMfl
06r.u;ecTBa.
nepBo6bITHoe
L\eJIafl
KOr,LIa
3TOM TeOpMJ1 B rrOHHMaHHJ1 L\eJIOCTM MCTOpMH pa3BMTMfl
OH caMbIM
pMfl
3rroxa,
pfI,LIOM C MHOrOBH,LIHOCTblO crre-
xapaKTepMCTHKe
'-ITO H
'-IeJlOBe'-IeCKOrO
B
BeJIHKafl
cyr.u;eCTBOBaJIJ1 rrpJ1HL\HrrJ1aJIbHO BO Bcero
E'CJIH B HaCTOfIr.u;MM 3Tarre
pa3BHTHfl
06r.u;eCTB cyr.u;eCTBOBaJIa
rOpa3,L10 60.TIbIIIe,
rraTpMapxaTa
fIBJIeHHM-
'-ITO B HCTOpHH
3BOJIlOL\HH
rropa60r.u;eHMfI
C B03HHKHOBeHHeM
H KOTopbIe
TeM,
:tKeHr.u;HHbI,
L\McPM'-IeCKHX cPOpM, 6bIJIO
TbICfI'-Iev'IeTMM
c
HX
apXeOJIOrH'-IeCKHX
HeorrpOBep:tKHMbIX
'-IeJIOBe'-IeCKHX
3Tarra
COL\v1aJIbHOe 3Ha'-IeHHe
,[IaHHbIX,
peJIHKTOB.
1291
Tpy,LIa
no
rroJIY.
M C a-
3KOHOMM-
BCJIe,LICTBJ1e
BbI,LIalOr.u;eMCfl pOJIM
B
06r.u;e-
'-IeJIOBe'-IeCKOrO CTa,LIa. My:tK'-IMHbI.
�129~
1293
6JIarO.zlapR
MX
qm3M'-I:eCKOM
CTBO B MCnOJIHeHMM TaKMX
He
6bIJIO TaKLKe .zlpyrMx
BaTh
cneQMaJIbHoMy
LUMHbL
HBJIeHMR
BepORTHO,
naMH
CąHTaTbCR
KaKaM
CBoeM
ąeBaR
nOJIy'łHJIa
BbI.zlalO~e~MCR
}KH3Hb
li
B 3THX
RBJIeHHR
npe.zleJIax
npou;eccax.
BHTHH,
H
y
q,H3HąeCKHX
CHJI
onpe.zleJIRJOLUHM
ąeJIOBe'łeCKOrO
,,3BepHHbIM
CO6 H
3aMeTHO
KO-
MHoro-
KOTopora
BCTpeąaeMbIM
npeHMy~ecTBo
~J1Ha
caMQOB
caMKa,
O X a T H H K O B,
He
CTpOR
rHnoTeTHąecKaR
KocBeH
ąeJIOBeKy
xapaKTepHaR
BaHHeM
HylO
JIarepR.
pOJIb
K O JI-
nOJIO}KeHMe
BonpeKH
rpynnbI
6bIBaeT
"HC-
CKopee
LKeH-
B3rJIRp;y
npeHMYlUeCTBeHHO
,C 3THM
6bITa
CTOpOH
T. 3H. BbICIllHX
Ma-
'ITO BO}K.zleM Ha:tr-
,,6bIJIa
yCJIOBHi1
aHaJIOrHąeCKHX
LKHBOTHbIX
3peHHR
pacnpOCTpaHeHHoMy
COrJIaCHTbCR
peKoHcTpyKQHR
reHe3Hca
6Y.zlTO, C TOąKH
BO}KaKOM
HeJIerKo
np06JIeMy
MHeHHeM.
ąeJIOBeąeCKHX
LKH3HH
06e3'bRH,
HaM60JIee
y
KOTOpbIX
MycTbepcKOM
.,O'łepKH
J1CTOpJ1H nepBo6bITHOH
KyJIbTypbl.
MocKBa
BbICOKO pa3BHTaR
06paTHJI
06~HHbI
H OCHO-
BHHMaHHe
Ha BaLK-
BepORTHO,
HaXO,!lHJIaCb
ąHHOM: Ha o.n;HHaKOBbIM 06lUeCTBeHHOM
ypOBHe.
'łHHalOlUHMCR
CJIOLKHbIM
lUHHa
lUy,
yLKe
pa3.n;eJIeHHe
co6HpaeT
nJIO.zlbI,
op;e}K.zlY H T. n.
.zleJIeHHe TpY.zla
MY}KąHHbl
HHeM
-
npe,llnOCbIJIKU
4eCKHe
06pa30M
K O C Be
06'be.n;MHeHue
nepBo6bITHoro
raMHbIM,
Be,n;eT K
TOpbIX
rpynnbI
YBeJIHąaJIO
BaLKHoMy
CJIyąaRX
06lUeCTBO.
CTp.526).
oólUecTBeHHoe
X03RMCTBOM
E
H
q, H M e H K O
He
-
H3
LKeH~J1HbL
COCTaBJIRIOT
o6lUecTBeHHo-
3KOHOMH'łeCKHX.
6pO.n;RLKHH-
C03.n;aBaJIO yCJIOBMM nporpecnOiTIOLKeHHR LKeHlUHHbI,
60JIee
KpyTIHble
3K30raMH'łeCKHe
3HaąeHHe.
ITpoQecc
npeo6pa30BaHHR
HJIH
rpynnoBoro
MOTHBHpOBaHHbIM
06lUeCTBeHHoMy
3Ha'łeHJ11O LKeH~HHbI,
"Ha'łaJIbHHQ
nOCeJIeHHe
nOKpOBHTeJIbCTBo.
KOTopoe
6paKa
pop;a".
cynpyroB
Eaxoq,eH
Ha
MaTpHJIHHeapHbIM
ITpHHa.n;JIeLKHOCTb LKeH~HHbI
H~·JI. 'ITO COJ03 "npaBa",
3noxy.
.n;o6bJBa-
(TaMLKe
Op.zlbI Ha He60JIbllIVle
COQHaJIbHOrO
.n;aLKe K KyJIbTy
MaTpHJIOKaJIbHOe
06pa30M
nH-
3'1'0 pa3-
OCHOBHble 3KOHOMH'łeCKHe
B03HHKIllHe
npOMJ1CKYHTeTa
6HOJIOrJ1ąeCKH
rJIaBHbIM
nOJIOLKeHHR
B
ee
245).
LKeHlUHHbI
rpynnbI
3HaąeHHR
npHrOTOBJIReT
CTp.
nOJIOLKeHHR
H OM
C Ha}KH3HH
TpY.zla . ./KeH-
cOQHaJIbHOrO
q,aKTopbI,
pa3BJ1THR
o6pa30M
B OpHHbRK-COJIIOTpei1cKylO
.zleJIeHHe nepBo6bITHOM
KOv'weKTHBbI
LKHJIH~e,
06lUeCTBO,
KOJIJleKTUBHblM
HOBoro
C MyLK-
ITapaJIJIeJIbHO
H MyLKcKoro
epOpMHpylOTCR
B03BbIllIeHHR
npHąuHY
3H.zl0raMHąeCKHe
CHBHoro
3aTO
yCTpaHBaeT
yBeJIH'łHBaeTCR
fIO.zląepKHyTbIe
ITpeLKHee
LKeHCKoro
OXOTHJ1KU 3aHUMaJOTCR
TaKHM
BTOpylO
60JIee
(ITepBo6bITHoe
nHIIJ;H, }KeHU~HHhI -
400).
H
Bce-
RBJIeHHM .
Op,!lbI,
nOCeJIeHHeM
nOHHMaHHR
B nOJIOLKeHHHLKeH-
nOCeJIeHHeM
M e H K O
CHJI
rpynnax.
naJIeOJIHTa
C ce30HHbIM
3TMX 3KOHOMH'łeCKHX
./KeHlUHHa
HMeHHO
2) M. O. KocBeH:
1953. CTp. 23.
MJIa.zlIllerO
E ep H
IT. IT.
06lUeCTBeHHbIX
'łeJIOBeąeCKHX
He.n;OCTaTOK OTąeTJIHBOrO
a x O T a, ('O'łeTaJO~aRCR
opraHH3aQHOHHble
npe.zlnOJIaraeT,
'łeJIOBe'łeCKOH
H Ha6JIIO.n;eHHR
'6v'IH3KHX
opraHH3aIJ;HM
pa3-
nepeMeHRJIOCb.
paCCMaTpHBaeT
}KHBOTHbIX
He caMeQ".2)
H
HCXO.zlR, KaK
My}K'łHHa",
.zlHKHX
'-leJIOBeąeCKOM
BbICIlleH
a T e JI e H
MaTpHapxaTa".
'leM
B lP.JIbHei111IeM
H no.zl 3a~HTOH
npHHIJ;HnHaJIbHO
nepBo6bITHOH
"CTap;e
'ITO
nepBo6bITHbIX
3aMe'łaeM
RBJIHIOTCR .n;OCTaTOąHbIM YKa-
pOJIH, KOTOpyJO CblrpaJla
RBJIRJIHCb,
CTa.zla, cpep;H
P
Boo6lUe
KOCBeHa
-
paCnOJIOLKeHHR
.n;JIR
0611IeCTBeHHble
HH.zlHBH.zlyaJIH3M",
KOTOpbIX
npe.zlnOJIaraTb,
TpHapXaJIbHOrO
KOHHoro
y
CTp.
K OCB e H
60JIee
B caMbIX
nOJIY
B03HHKaJIO
ąJIeHOB
B npe.zleJIax
}KeH~HHbl
no
caMQOB
peKoHcTpyKQHH
~HHbI,
6JIarO.zlapR
BocnHTbIBaHHIO
.zlJIR
MHpHO-HCTopHąeCKOH
6a30H
ITocToRHHaR
npeHMYlUeCTBO
3aTeJIeM
rpyn-
KOTOpOH
nOJIOLKeHHe,
3aMeTHO
6bIJIH,
He MOrJIH
'łeJIOBeąeCTBa
B
LKeH-
caMKaMH.
JI e K T H B a
rpynn
pa3BHTHR
q,aKTopOM
BbI.zleJIRJICR
CJIe.zlyeT
B
3TH
Ha,!lCTpOMKH,
6HOJIOrH'łeCKHX
'łeJIOBeKOo6pa3HbIX,
Ha,ll
06pa30M.
He 6JIarOnpHRTcTByeT
Ba}KHbIM
B3aHMOOTHOIlleHHR
ąeTKO
MaTepJ1HCTBa
3H.zlOraMWleCKVlMM
cneQHaJIbHOe
pOJIH
CKopee
H
nOJIOLKeHHR
nOTOMCTBa.
COOTHOllIeHHR
BepORTHO,
y
6bI
npeMMy~e-
q,yHKQMM.
MOrJIM 6bI CO.zleHCTBO-
npHpOCTa
3Tanax
H.zleOJIOrH'łeCKoi-i:
ąHCJIeHHOrO
KOTopble
nepBo6bITHbIMM
B nepBo6bITHbIX
}KeHLU,HHa
BepORTHO
COQHaJIbHOrO
eCTeCTBeHHoro
HenOCpe.zlCTBeHHbIM
JIH60
MMeJIH
npM'łMH,
BbI.zleJIeHHIO
npVlHMMaeMbI
caMblM
CMJIe,
LKe 3KOHOMM'łecKMX
po.n;,
B HeKO-
(ITepBo6bITHoe
K .zlpyroMy
rapaHTHpyJOT
npaBHJIbHO
MOrJIO B03HHKHYTb
3K30-
po.n;y,
eM
no.n;'łepK-
.n;a}Ke B 3H.n;O-
,
�1295
1294
raMJ1'iHoi1:
CeMbe,
raMW"leCKHX
ITo
KpyI1HbIX
MHeHHłO
BOBaHHH
TepHKe..
KpOMe
3HaqeHHe
He
rHnOTeTJ1'ieCKHX
CTapaJIHCb
3THX H ~pyrHx
HCTOJIKOBaTb
(Hanp.
OXOT-
peKoHcTpyKLJ;Hi1:
H306pa>KeHHH
BCTpeqaeMble
H306pa>KeHHi1:
cy~ecT-
naJIeOJIOrJ1'ieCKHX
nJIaCTHqeCKHe
OpJ1HbHK-COJIłOTpeMCKOM,
6bI
npaBi':lOnO~06HH
CTpOH Cpe~H
OTHOIIIeHHM,
KaK
>KeHHH >KeH~HH-rrpe~KOB
3K30-
KOJTJIeKTHBOB.
CBH~eTeJIbCTBYłOT
nepB06bITHbIX
enOXH
.:vlOrJIO TOJIbKO B yCJIOBHHX
E ep H M e H K O, B nOJIb3Y
MaTpHapXaJIbHOrO
HHKOB -
H3
HO pa3BHBaTbCH
Ha
>KeH~HH
CTapOM
Ma-
Herrocpe~CTBeHHoe
MarHqeCKOM
LJ;eJIbłO),
MaTepHaJIe,
Harrp.
BOCTO~bIX
H3~eJIHM
Koe
I
••
I
Bo
3HaqeHHe
MOrJIM 6bITb
B ~epeBe.
~OKa3bIBaIOT,
EepHMCHKO
3rrOXH
epopMaM.
crrOpa~HqeCKHe
HaXO~KH
qTO 3TOT THrr
H306pa>KeHHM
COOTHOIIIeHHe
CTpOH, KaK
MOr ~aBaTb
(ITepBo6bIT.
rrpe~CTaBJIHeT
TpJ1apxa.nbHoro
B MeHee
rrpOqHOM
CrreLJ;HepHqeCKHM CTHJIb n.JIaCTHqeCKHX
Ma~eJIeHCKOM
a6CTpaKTHbIM
BCHKOM Cv'lyqae
Bblpe3aHbl
rrapaJIJIeJIbHOe
He
CHMBOJIHqeC-
06~.,
HCqe3
527) ..
CTp.
)KeHCKHX
epHrypoK,
6eccJIe~o
.
TOTeMHCTHqeCKOrO
H Ma-
J1 CKpe~HBałO~eeCH
HB-
,1JeHHe.
. 1
TO Bce-TaKH,
MaTb
'I
il
li
HCKYCCTBa,
HHMaeTCH
rpynn
YKa3bIBaeT,
JIHIIIb
raHH3aLJ;HH y>Ke
Ha 6a3e
qeJIOBe'ICCKJ1X
-
MHpOBKH
HOBOro
KapTHRa
BbIBaeTCH
06~HH
yCJIOBHHX
JIHIIIb
C HCqe3aHHeM
qTO
3noxy.
I
PaCCMaTpHBaH
EepHMeHKO
6 bI T H bI X
B
ITo
06~HM
MeHKO e~e
rrJIaCTHqeCKOrO
>KeH~HHbI
-
BJ1HX
epop-
MaTepH.
rrpe>K~e
K
OTHoIIIeHHi1:
E ep H M e H K O
3aTYIIIe-
TOJIKyeT
TeM, qTO B HeKOTopbIX
OpHHbHKO-COJIIOTpeMCKOM
(ITepB06bIT,
MOrJIO
06~.,
CTaTb
cJIa6ee.
518).
He-
rro MHeHHIO· E ep H M e H K O, !\10-
E ep H M e H K O
paMOHax
COqeTaeT
KOCTHHbIX
31'0
HBJ1aHHe
H3~eJTHi1:. JI!306pa ..
o6pa~aeT
CTp.
QHHbI,
3THX
HapO~OB:
Hbli1:
KJIHMaT
82
B
ceMbH,
rr e p B 0-
Y III M e H O B,
yCJIOBHHX
06~yIO
6bITa
Op~bI ••."
rrpaBHJIbHOCTb,
~aeT
H
(IIepB06bIT.
Ha
~pyro:i1:
-
6bITa
547).
qTO "B
EepHYCJIO-
OXOTHHKOB...
06~.,
-
Ka>KeTCH,
B
392-3).
CTp.
acrreKT
3TOM
qTO ero
CBH3H
npoTe3HC
B pa3py-
MaJIO y6e~HTeJIeH
aBTOXTOHHOCTH
HeT
HMeHHO
H He
He,n;opa3BHTHH
CTpaHax .
COCTaBHTbCrreLJ;HepHqeCKHe
pa3BHTHe
reorpaepHqecKoe
He
CHJIa (CTp.
naTpHapxaTa
HerrpJ1HY>K,n;aIO~HM
3BepH
6pO~H>KHHqeCKOrO
O,n;HaKO, HaM
CJIe~OBaJIO 6bI
TOpM03HJ1H
c06HpaTeJIbCKOM
rrOJIO>KeHHH >KeH~HHbI
BHHMaHHe
117).
ąYMaTb,qTO
517) ..LKeHII:lHHa
CTp.
c06HpaTeJIei1:
~pyroro
cPOpM B 3THX
1.
TPY~HO
OTHOIIIeHJ1M H JIHIIIb
TpaHcrropTHaH
rrpHHLJ;HnHaJIbHOM
HTorH,
6bI
06~.,
BJIJ1HHHeM KOJIOHH3aTopOB
KOTopble
KpyIIHoro
E
a JI J1i1:LJ;e B,
(ITepBo6bIT.
aBCTpaJIJ1i1:cKoro
MaTpHapXaJIbHbIX
t
KaK
rrepB06bITHoi1:
(OqepKH,
ITO~BO~H
H a i1: 6 O JI e e
pOJIb B HX rrepB06bITHOM,
nO~qepKHBaeT
npOTHBOpeqHT
oce~-
B 60JIee
CTp.
pa3
IIIHTeJIbHbIM
MeCTHOCTJlX
rrpe>KHHX
K HHM".
X03HMCTBe.
B03HHKHOBeHHH
HCQe3-
P
E ep H M e H K O: ,,6bIJIO
My>KqHHe
OCB e H
6JIeMbI.
B CT
H Ma~eJIeHCKYłO,
rraTpHJIOKaJIbHoi1:
BpeMeHJ1 MaTpHapXaJIbHbIX
rrpe~rrOCbIJIKH_
nOCeJIeHHH
Bcero
A
e CT B
6pO~H>KHJ1qeCKOrO
r.naBHoi1:
rrapHOM
C OB P e M e H H bI X
He3HaqHTeJIbHYIO
OHa CJIy>KHT
KO-
OpHHbHK-COJIłOTpei1:cKyłO
np06JIeMy
J1 ,n;p.
BbIpa>KeHHe
H OXOTHJ1'ibeM
06~eCTBa
YKa3aTeJIeM
O6 ~
HaXO~RTCH Ha rryTH
TOr~allJ-
rrpOHBJIeHHH
cpe~H
OHH He rrepe>KHJIH
po~a.
>KeH~HHbI
e ~ ~ o B
3rrOXH
pa36HpaeT
BCTpeqaeMOM
~rpaeT
BbICKa3bIBaeTCH
OP.~bI.
H306pa>KeHHM,
B HeKOTopbIX
l
qeJIOBeqeCKHX
)KH3HH
TIpOLJ;eCCrrpe06pa>KeHHH
H3 3nOXH
MHHMbIM,
op-
MOrJIO npOH30MTH
rraMHTHHKax
MaTpHapXaJIbHbIX
3H&qeHHe
~OCTaTOK >KeHCKHX
>KeT 6bITb
BpeMeHH
Ma~eJIeHCKHe
COCTOHHHH
peaKLJ;HIO nepBo6bIHoro
HaM60JIee
H306pa>KeHHM
MO>KHO 3aMeTHTb
B
3a-
CMbICJIe CBOHMH 3K30-
x03HilcTBeHHoM
COLJ;HaJIbHOrO nOJIO>KeHHH
OXOTHHqeCKHX
rrepe~BH>KHble
3THX
CqHTaTb
M Ma~eJIeHCKYIO
.JIbIXpO~OBbIX
BceM BepOHTHOCTH,
KOHKpeTHbIX
MaTpHJIHHeapHoro
HOBeBHe )KeHCKHX
EBpa3HH
B
3TOTeqeHHeM
B epOPMHpOBKe
6bIJIO
norry JIHLJ;HOHHble HBJIeHHH,
CJIe~yeT
IIoJIo>KeHHe
OHO
nJIaCTH-
BHHMaHHe
KOJIJIE'KTHBOB.
c03HaTeJIbHyIO
COXpaHHJIHCb
>KeH~HHa-
3BOJIłOLJ;HOHHOM 3Tane
OTHOIIIeHHHMH,
H paBHOBeCHH
nepBOHa qaJIbHble
HCKyccTBa
06~eCTBeHHoe
B nOJIO>KHTeJIbHOM
nonYJIHLJ;HOHHbIMH
yCHJIeHHH
CJIe~OBaTeJIbHO,
TOpOM
no
Bcero
TeM HapO>K,n;aIO~erOCH
qTO
MaTepHHCTBa.
3K30raMHbIX,
HHX nepe~oBblx
BepOHTHee
TOJIbKO B HeKOTopOM
HHTepeCYIII~HXCH
raMHbIMH
B
>KeH~HHa,
np06JIeMaTI1KOM
B03HHKHYTb
Ha
qTO
COCTaBJIHeT O~HY H3 rJIaBHbIX
qeCKOrO
II
epaKT,
3HaqeHHH
>KeH~J1HbI
OCHOBbI, TerrJIbIM
K
rrOCeJIeHHłO.
B03MO>KHOCTH
rrpHcpe~H
HJIJ1 yMepeH-
2.
He~ocTaToK
opraHH3aLJ;HJ1
60JIbIIIOM
�1296
1297
OXOThl
H
:3RMCTBO.
yCTpoi1cTBa
3.
JIarepeM,
Pe3YJIhTaTOM
6pO,D;H:>KHl1'·me rpynnbI
Hhle
OpraHH3MbI,
B
C06HpaTeJIbHHlJ;hl
pa3BHTaR,
no
KOnJIeHHe
KaK
BaJIHCh
C.TIOR. 31'0
OXOThI,
CKOM KyJIhType
nOJIh30BaHHR
6hITHhIX
i
:i
Mory'-ll1X
'I
.'1
?
JIarepl1.
BbIClllero
oGpa30M
H
B
He
MaTpHapXaJIhHOrO
eM
CB O
)KeHl1e
n p aB
)
Hl1M, He
.n eH lU!.
MaTpl1apXaTa,
-
MO:>KHO
l1 JI b H O r O
K Y JI h T Y p.
JIl1HJo1l1BblCKa3aHHoro
nepBO-
npe,D;nOJIaraTh
HJo1ClllerO '-leM
yTBep:>K,D;aeT
C n e lJ; H ep 11K 011
nOJIHOe
3Tana
pa3Bl1THe
31'0
y)Ke
n e p e ,D;O-
nOCJIe,n;Hee
EaxoepeHoM
B 3noxy
npaBI1JIhHOCTJ1
npe,D;JIOy6e:>Kero
peJIRTJo1BHOM Bce06~HOCTI1
npl13HaHHR
B COOT-
MO:>KHO C'-Il1TaTh
p a 3 B l1 T l1 R
BH,n;hI, M. npo'-l.
O'-lepKl1,
coe,n;Jo1HRTh ero
3eMJIe,n;eJIHe
117)
CTp.
He
KyJIhTypax,
C Be-
MOrJIO
nepeJIOMHhIM
BepORTHO,
o,n;-
06pa30-
6hITh
epaKTopoM
BhJ,D;alOll.(ei1:cR pOJIJo1)KeHll.(J1HhI
B nepe,n;OBhIX
y:>Ke
-
B
'-ITO
3Tanax
OpraHJ13aIJ;110HHoi1: OXOThI.
B03RBJIe-
~noro RB-
H O r O .C T
P
3HreJIhca.
B
HbIX
npe,D;nOJIaraTb
epOPM MaTpl1JIl1HeapHOro
CTOl1MOCTJo1
MaTpl1apXaTa
nOBo,n;a
11 He06xo,D;I1MOCTh
n p 11O C T a H O B JI e H H hl X
Toro
MaTpl1apXaTa,
I
Ma,D;eJIeH-
npOTl1BOnOJIO)KHO,
C'-Il1TaTh
KocBeH,
3eMJIe,D;eJIJ1R MOrJIJo1
pa3BI1THJ1
MOThl:>KHOe
ITepeXO,D; OT MaTpl1apXaTa
YCJIOBI1R
B
B
nOKa
Kpyn-
nOCTORHHble
KaK
HO
KpynHoi1:,
nOCeJIeHl1lO
OXOTa.
113 MOThI)KHOrO
pa3Bl1Thle
KyJIhTOM.
np01130'lliJIO
Cy~ecTBo-
YCTpal1BaTb
HO BepORTHO
B pa3Bl1Tl1H
IIp113HaHJo1e <paKTa
OTpHl..\aeT
pa3BH-
rrOJIO)KeHvU1 )KeH~l1HhI.
Hapo,n;OB
n e p B O 6 hl T H hl X
HHKHOBeHl1R.
TOJI'-IYWB.
:>KeH~l1HhI.
B03HJ1KlllJ1e
Hai1:60JIee
K
lJ;eHH011 pa60'-le:i1:
COl..\HaJIbHOe nOJIO:>KeHl1e, ,n;o CJ1X nop
BhI,D;eJIeHl1R 06ll.(eCTBeHHoi1:
KyJlhTyp
HaKJIOHRlOUJ;ee
,D;eJIaeT )KeHll.(l1HY
'CO,D;ei1:cTBoBaTh
O,D;RaKO (cpaBH.
.
pa3pelllalOT
aBTopOM
CTpOR
,D;eHl1R O nporpeCCl1BHOM
3TanOB.
OXOTa
YCJIOBJ1RX MaTpl1apXaJIhHOrO
CJIe,D;yeT no
O np110CTaHOBKe
'-leM y COBpeMeHHhIX
HHX,
p a 3 B Jo1
T J111. BMeCTO
n p O R B JI e H Jo1
e M
B hl X
y
3noxe
RBJIeHl1e
cpe,n;l1
BeTCTBYlO~l1X
"
~I
j
'-leM
1136eraeMhIX
BhlcTynalO~eM
ero
n03BOJIReT
pa3Bl1Tl1e
6yp)Kya3Hhlx
MHl1MOe HBJIeHl1e
!
nOCTaBJIeHHaR
B OpHHhRKO-COJIlOTpeMCKOM
TaKl1M
BaTh
reTaTHBHhIM
pO,D;a 06~eCTBeHHble
3Ha'-leHl1H
HapO,D;OB. 31'11 06CTORTJIhCTBa
60JIhllll1HCTBO
nepB06hlTHOCThlO
Ha-
ee
rpynn,
3aHRTJo1e MY:>K'-IJ1HhI COCTaBJIReT
MHOrOJIeTHee
Op,D;bI, YCTpal1BaTh
Ta Koro
06~ecTBeHHoe
f.llaBHoe
TOJIbKO
TO)Ke
BHelllHl1X
60JIbllll1e
BhlCOKoro
cy~ecTBOBaHl1e
~l
:J
ero
3Jo1MHl1MJo1y6e:>K11~aMI1
GOJIe BhlCOKoe
Ha
yCJIOBI1R n03BOJIRlO~l1e
CO,D;eMCTBOBaTh pa3Bl1Tl1lO
CH."Ioi1: l1 yKpenslaeT
pOJIh
OTHOllleHI1R
YKa3hIBaeT
3 e M JI e ,D;e JI l1 e
'-IeJIOBe'-leCKl1X
HaKO
Opl1HhRKO-COJIlOTpeMCKI1X
06'he,D;l1HRTh
l1JIl1 nepHo,n;l1'-1eCKl1e
MOrJIl1
CKpOMHylO
O T hl )K H O e
60JIhllll1X
BHHMaHJo1e HenpOnOplJ;Jo10HaJIhHO
HeKOTophlX
no,D; BJII1RHl1eM
He6oJIhlllJo1e
CHJIhI.
CBl1,D;eTeJIhCTByeT
H yny~eHHR
nepe,D;OBhIX
HrpaeT
3KOHOMl1'-1eCKOM
'-ITO
M
Be,D;yT XO-
3KOHOMl1'-reCKI1-06~eCTBeH-
:>KeHll(l1Ha
C HX
BaJIl1 TaM eCTeCTBeHHhle
HbIe
OCHOBHble
HagcTpoMKa,
:>KeH~I1HbI
yCJIOBJo1M RBJIRlOTCR
06paII¥ieT
cpaBHeHI1H
l1X pa3Bl1Tl1R
KOTOphIX
11 TpaHCnOpTHOM
3Toro
L(eHTpbl
3THX
KOTOpbIX
Cpe,D;H ABCTpamfMlJ;eB
HpaBCTBeHHaR
B
OR
na,D;eHl1e )KeHCKOro
l
MY,
RBJIeHl1i1:,
l1MeHHO
po,n;a B Ml1pOBOM
O,D;HaKO '-IaCTh
np06JIeMy
JIeMOrO
H3'hRCHeHl1R
Bapl1aHThI
HaHl1R
epOPMhI
BMeCTO
3Toro
MaTpl1apXaJIhHOrO
B COCTaBe KOTOphIX
~l1Hhl
eCJIl1 6y,n;eM
J13pe,D;Ka
TOJIhKO
ApryMeHToM
po,n;a HBJIeHHR
KJ1e
82"
C
MO)KeT
npegcTaBJIeHhI
pO,n;OBhIM
OTlJ;OBCKl1M
no,n;Kpai1:He
Hel'
npHeM-
CTp.
140).
)KeH~Hht
06hIKHOBeHHhle
BocnOMH-
npe,D;aHHR
O cy~ecTBoBaHHH
OTpa)KeHHeM
peaJIbHhIX
06ll.(eCTBeHHO-nOJIl1TH'-IeCKl1X
'-ITO TaKoro
JIHlllh
,n;o CI1X nop
(MaTpl1apXaT,
I.(apCTBOBaHJ1H
KaK
ero
MOrJIH
nORBJIRThCR
KocBeH
RBJIeHl1R
HaXO,D;l1JIHCh l1CKJIlO'-Il1TeJIhHO
C'-IHTaTh
BhlcTynalOll.(HX
3Toro
IIp06JIe-
CTpOR.
,D;03BOJIReT npe,D;nOJIaraTh,
pHapxaTa.
o
"OCHOBHOi1: Bapl1aHT"
06ll.(eCTBa
-
'-ITO ell.(e
aMa30HOK
MO)KHO C'-IHTaTh
Beca"
MaTpl1apXaJIhHhIX
"aMa30HCTBa".
npe,D;aHJ1R rOBOpRll.(l1e
B KaKOM TO CTpaHe
"MeHhlllero
KOMIIJIeKCa
TOJIKOBaHl1e
np06JIeMhI
BKJIa,n;a
COlJ;l1aJIh-
MaClllTa6e.
T. Ha3.
epaHTaCTJ1'-1HO, HO KOHCTaTl1pyeT,
Y'-ll1ThIBaHl1eM
np0Jo130111JIOJ1CTOpl1'-1eCKOe
HeKoTopylO
'-ITO 6axoepeHCKoe
c
n a T p J1 a p X a JI h-
3KOHOMl1'-1eCKJ1X H
06ll.(eCTBa
3aTparJo1BaeT
COCTaBJIRlOll.(ylO
'-IepKl1BaeT,
KocBeHoM
rJIy6oKl1X
nepBo6hITHoro
3,n;eCh aBTOp
oGpa30BaHJ11O
npe,D;CTaBJIeH
pe3YJIhTaTe
nepeMeH
K
6hITh
6hIBalOT
CTpoeM:
XOTR
RBJIeHl1i1:,
pO,D;a OpraHl13aI.(l1H
B nepl1o,n;e
)KeH-
)KeH~
<pOpMHpOBaHJo1R naT-
06CTORTeJIhCTBO,
B MJ1epax KaK
'-ITOTaKOro
Cl1HXpOHH'-IeC-
"naTpHapXaJIhHhle"
repOJf
�1299
1298
cpa:amłOTCR
C aMa30HKaMlII.
U;lIIJ1 J1X My:LKqllIHaMJ1,
Tpa,n;lIIIJ;lIIRX, MOrJIa
Boopy:LKeHHbIX
XaJIbHbIX
OnJ1paRCb
napaJIJIebHbIX
lllJ1M
epaKTbI,
YBeJIlIIqeBałOT
KOTopble
naTpJ1apXaJIbHbIM
ABTOp
3aMeqaeT
MaTpJ1apXaTa,
BR3b
C
pa3BJ1TJ1eM
C 3Toro
nepJ1o,n;a
rJIaBHbI:i1:,
CTOpOHbI,
K
Bcex
:LKemIJ;J1He KaK
npeJ1Myr.u;eCTBa
My:LKqMHbI
BO Bcex
K
CJIe,n;yłOr.u;J1X epopMaIJ;J1RX,
-
nOqTJ1
Tpy,n;a
,n;o
:LKeHr.u;J1HbI CO-
CTpORX
J1H,n;J1BJ1,n;yaJIbHo:i1:
CeMbJ1. C
no
pa3JIJ1QHbIX
nOKyrrHo:i1:
aBTO-
OrpaHJ1QeH
6bIJI
,n;pyro:i1:
npJ1QJ1He npeJ1Myr.u;eCTBa
:LKeHr.u;J1HbI KOHKpeTJ13J1pOBaJIaCb
B
Hallle:i1:
X03H:i1:CTBO. 06r.u;eCTBeHHbI:i1:
KJIaCCOBbIX
pOJIJ1 MaTepJ1
epopMax:
pa6oQe:i1: CJ1JIe, M.
npOCTJ1TYIJ;J1J1 CaHKIJ;J10HJ1pOBaHHo:i1: BCeMJ1
B
B
06-
OTHOllleHJ1J1
npOQ.
B YCTpO:i1:-
KJIaCCOBbIMJ1
06-
C J1JI
!II
TeQeHJ1J1 IJ;eJIo:i1: BeJIJ1Ko:i1: 3 p bI
n e p B O 6 bI T H O r O
3 K O H O M !II q e C K!II
np!II
IJ;eJIo:i1:pacTHHyTOCTJ1
-
n p o J1 3 B o ,n;J1 T e JI b H bI X
3 e M e ,n;e JI J1 H,
c
!II
cneIJ;!lIep!IIQeCK!lIX,
npoepeCC!lIOHaJIbHOe
My:LKQMHOi1, B rpOMa,n;HOM
JIOCb BTopOCTeneHHoi1
C K O T O B o ,n;C T B a
O 6 n:r; e C T B e H H bI X
pa3JI!lIQ!II:i1: !II !lIH,n;!lIBJ1,n;yaJIbHbIX CJIyQaeB,
3aIJ;!lIOHHOe
J1CTop!IIQeCKOM MaClllTa6e
III
B 3Tane
M O T O P !II 3 a IJ; J1 J1
nepe-
Bceo6n:r;e:i1: M e-
n p O J1 3 B O ,n;J1 T e JI b-
C !II JI.
BnOJIHe
HOBbIe
npOIl3Bo,n;11TeJIbHble
npHHIJ;HnHaJIbHble
nepeMeHbI
11 :LKeHCKJ1X 06r.u;eCTBeHHbIX
COCTaBJIHeT
BeHHH
6a3Y
nOCJIe
npHQHHHoi1
MeTHTb
rrpORBJIeHHJ1,
9Ta
npo,n;YKIJ;HH:
r e JI b C
B cnoco6ax
06paTHJI
Tpy,n;a
-
rOBopR
no
:LKe,
-
JIerKO
3T0i1
3a-
CBR3H.
npJ1HIJ;J1na,JlbHOM
epOpMJ1pylOTCH
CHJI
CJ1JI H npo~
HCTOpllIQeCKHe
npOHBJIeHHR
OTHOllleHJ1fl
BHHMaH!lIe
Ha
3aBHCJ1MO OT
HOBbIe
OTHOllleHJ1H
Me:LK,n;y
My:LKQHHaMH
CJIe,n;ylOr.u;ylO peJIRTJ1BHOCTb
O ncpexo,n;e
OT OXOTbI
:LKeCaMaH
:LKeHr.u;HHe ee
pa6oToi1
Ta
npo,n;YKIJ;HJ1.
:LKJ1BOTHbIX: "Ta
06eCneQHBaJIa
-
MaClllTaBe
TO:LKe B ero
KaK
,n;aHHOM CJIyQae
npJ1QHHHoi1CBR311,
,n;OMalllHHX
HCTopHQeCKOM
peJIJITHBHOCTb
J1 :LKeHr.u;HHaMH B npOU;ecce
:1 H
:LKeHn:r;11HbI J1 B03F!HKHO-
BhIBO,n;HM HeKOTopble
rrp0J13Bo,n;HTeJIbHbIX
B
:LKe caMaH
ep H M e H K O, KOTopaH
naTpHapxaTa.
3anpHCOBbIBaeTCR
HMeHHO
B03HHKalOlll;J1X
E
npHQHHo:i1: na,n;eHHH 3Ha~IeHJ1H :LKeH-
60JIblllOM
,n;HaJIeKTHQecKyłO
PeJIHTJ1BHOCTb
BJI!lIHHJ1e
My:LKCKHX
Cyn:r;HOCTJ1 Ta
J1
CBH3H npOH3Bo,n;J1TeJIbHbIX
OTHollleHH:i1:,
O,n;HaKO, B
B
3HaQeHl1H
CepOpMHpOBaHHH
113Bo,n;CTBeHHbIX
OKa3bIBałOT
B OPHHbHKO-COJIlOTpe:i1:cKo:i1: 3noxe
3 H r e JI b C CQHTaer
113 B3aHMHoi1
3TO
O C B e H OM
B03paCTaHJ1R
MaTpHapxaTa
KOTOpylO
CHJI.
K
npHHHMaeMaH
ClIIJIbI
BO B3aHMOOTHOllleHHHX
npHQHHa,
rocno,n;CTBO
P;OMy, 3Ta
caMaH
K
pa3Be,n;eHHłO
KOTopaR
B ~OMe npllIQ11Ha
npe:LK,n;e
OrpaHJ1QeH11e ee
yTBep)K,'J;aJIa
roc-
nOp;C'I'BO MY:LKQ11HbI B p;OMe".4)
n:r;eCTBaMJ1.
B
H bI X
Ha
60JIblllOM
B nOJIO:LKeH!II!II :LKeHn:r;11HblHaQ!IIHaeTCH
3aKOHbI.
npe,n;eJI
B TeQeHJ1J1 3TO:i1:IJ;eJIo:i1:3pbI,
MY:LKQJ1HbI 3KCnJIOaTaIJ;J1JI
K
3pa
B03HJ1KaeT
B caMOM
X a H 113 a IJ; !II 11
r.u;HHbI,
nOJIOB
c06CTBeHHOCTJ1
,n;OMalllHee
.n:r;eCTBeHHOM MaClllTa6e
CTBe
C TeOpJ1e:i1:
paBHOnpaBJ1R
npe,n;aHJ1R COCTaBJIRłOT TO:LKe Ba:LK-
"cyBepeHHbI:i1:"
:LKeHr.u;J1HbI BO
06bIKHoBeHHO
n03,ZJ;He:i1:-
aMa30HCTBa"
BO B3aJ1MOOTHOllleHJ1RX
qaCTHo:i1:
CTaBJIHJIO 3aMKHyToe
pJ1TeT
J1CTOpllI-
06HM:LKeHJ1R :LKeHr.u;MHbI.
OnJ1pałOr.u;J1XCH Ha
3nOXJ1, -
CTeneHlII
Tpa,n;J1IJ;J1J1
npe:LKHerO
3TO
MeHa
Bce:i1: Be-
TeOpJ1J1 MaTpJ1apXaTa.
naTpJ1apXaTa
J1 06r.u;eCTBeHHoro
RaqJ1HaR
3pa
CJIe,n;yłOr.u;aR,
npH~IHHa,
"KJIaCCJ1qeCKOrO
B nOJIb3Y
BeJIJ1KaR
neTpJ1ap-
~ITO no
Kypbe3HbIMlII
po,n;a
nOHRTJ1RM.
:LKeHr.u;J1HbI,He CMOTpR Ha 3TO -
ROBaR
6yHTaM
60JIblllO:i1:
npe,n;CTaBJIRJIJ1Cb
TOJIbKO Ha nOqBe
HbI:i1: apryMeHT
B HeKOTOpOrO
nepBbIM
B
3KCn.nOaTa-
er.u;e MaTpJ1apXaJIbHbIX
npORBJIRTbCR
O,n;HaKO CJIe,n;yeT npe,n;nOJIaraTb,
pORTHOCTJ1 npe,n;aHlIIR
qeCKJ1e
:LKeHr.u;lIIH npOTlIIB
HaCBe:LKlIIX
cnopa,n;J1qeCKJ1
6yHTax,
pa60B.
PeaKIJ;lIIR
pOJIbłO.
-
o T H O III e H J1:i1:'
KJIaCCOBbIX
COTpy,n;H!lIQeCTBO
60JIblllllIHCTBe
!II MeCTHbIX
3KOHOMJ1QeCKOe, opraHlII-
CJIyQaeB,
TaKyłO
lKe
peJIHTHBHOCTb
p;aJIbHei1111ero
I~HH
pa3BJ1THH.
npOH3BOp;J1TeJIbHbIX
nporpecce
B
npOH30111JIH
nOCJlep;cTBHi1
COBpeMeHHaH
CJ1JI, 3TO
lIICTOpHQeCKOM
MexaHH3aIJ;HH
HBJIeHHe
MaClllTa6e
B HeOJI11Te C nepexop;OM
KOHCTaTJ1pyeM
B 3Tanax
J1 MOTopH3a-
rrpOH3Bop;CTBeHHoro
TaKHX
nepeMeH,
OT co6HpaTeJIhCTBa
KaKHe
H OXOTbI
:LKeHr.u;!lIHbl
OrpaH!lIQ!IIBa-
4
MapKC
K.,
IIpoHcxoLK;'leHlre
3Hre,'IbC
CeMHI1.
<P.: Co'!.
T.
XVI.
1949. CTp. 167.
q.
I. CTp. 137-138.
3Hre,'IbC
<P.:
�1301
1300
K
CKOTOBO,n;CTBy M 3eMJIep;eJIMłO.
rrpOrpeCCMBHbIM
OrrMCaHHOrO
m;MHbI,
TO
3Ha'łeHHH
"n06ep;y
6bITa
Tpyp;a.
6bIJIH
PaHbwe
B03paCTałOm;ee
B03paCTaHJ1e
LKeHm;HHbI
aHaJIOrJ1QeCKHe"
B pa3p;eJIeHHH
KOrp;a
06m;eCTBeHHoro
MaCWTa6e".
nOCJ!e,n;CTBHH
B yCJIOBHHX
nepeM€H
npHMHTHBHoro
Tpyp;a
LKeH-
,,06paTHOM
B MHpOBOM
TOLKe
pa3p;eJIeHJ1e
B
:nOT
M. npO'ł.
3Ha'łeHJ1H
npOH3BOp;CTBa
pa,n;HKaJIbHOe
LKeHm;HHbI,
,,06paTHO
06m;eCTBeHHOrO
COBpeMeHHOrO
OTKpbłJI
B TO BpeMH,
B rrp0J13BO,n;CTBe, 6bI.JI npWIMHOM
rrap;eHMH
nporpecc
aHOJIOrMH"
'łJ1ero
rrepeJIOM
3HreJIbCOM
Op;HaKO,
rro
nOJIY
OXOTHJ16bIJIO
npH-
u
'łHHOH
B03paCTałOm;ero
3Ha'łeHHH
BJ1HX COBpeMeeHHOM
'łeHHe
LKeHm;J1HbI
'łe3aHHeM
m;m;MM
nOBbIwaeTCH
BCJIep;CTBMe
CbIBaeT
COrJIaCHO
K a n M T a JI M 3 M e
M HOBbIe
OpyP;MJI YBeJIM'łJ1JIH
wMe
Macc
LKeHm;HHbI
Op;HaKO
rrMaJIbHO,
B
pa3BHTHeM
B
3TOM
KOHKpeTHoro
yLKe
B ero
npOI.J;eCce
nepBbIX
npMrop;HbI
nop
CM.IT Ha6pa-
3aKOHaM,
JIHWb
CTBeHHble
HbIM
aKI.J;MOHHbIMH npHBbI'łKaMH
3aMe'łaTeJIbHbIM
HapaBHe
MOM.
OTKa3
Wl13Ma
31'01'
<l>H3M'łeCKH
06CJIyLKMBaHHłO
r JIy60KOM
3Tl1X
H epaKTl1'łeCKl1e
npaBa.
Onl1pałOI.I.J;l1eCH Ha
TeJIbHbIX
nepBble
Cl1JIax,
paBHonpaBl1e
nOJIHorO
l1
3Tanbl
B
npOH3BO,ll;-
npop;YKI.J;110HHbIX
060l1X
OTHOnOJIOB.
K 6I1o.TIOrl1'łeCKl1M
np0I13Bo,n;CTBe,
nO,Jly'łałOT
cTpaHax
Op;I1HaKOBble
COI.J;l1aJIl13Ma, rp;e
MOTOpl130BaHHbIX
3pbI
CTpOR
np0l13BOp;I1TevTIb-
B 06m;eCTBeHHOM
BCJIe)J;CTBl1e 'łero
peaJIl13l1pyKiTcH
COBpeMeHHoro
np0l13BOP;I1KOJIJIeKTl1BI13-
3MaHI.J;l1naI.J;l1H LKeHI.I.J;I1HbI )\OCTl1rJIY1
CBoero
COI.J;l1aJIbHorO 3Ha'łeHY1R.
co-
npH
MOIllJ1HCKJ1
napaJIJIeJIbHO
CH]!.
cJIa6-
npMHI.J;H-
Cop;eMCTBOBaJIH
Te'łeHMH,
npHocTaHoBJ!eH
H CTpeMJIeHJ1RMH
6bIJI
(KpaTlwe
E,n;I1HCTBeHHb1M Y1caMblM
o
HeBpax
3BaHl1H
ero
KJIaCCOBOro
paBHonpaBMR
peaKI.J;J1J1, KJ;YI.I.J;eMHe
TOJIbKO
no
:)Toro
l1 VI
H3JIO)KeHllE').
BaLKHbIM
I1CTO'lHl1KOM
B. ,n;o H. 3. HB.JlHeTCR
Hapop;a
LKl1TeJIbCTBa,
AX.
l1 HeKOTopbIX
l' e
,n;aHHbIX,
HaWY1X CBe,D;eHl1ii
p o )\ OT.
KpOMe
Ha-
OTHOCHI.I.J;I1XCRK MecTy
Bce oCTa.JlbHOe CBO,D;I1TCRy I'epo,n;OTa
K TpeM
Te3J1-
caM:
cpe,n;11 HeBpoB
npe06JIa,D;aKlT
CKl1epcKHe
06bl'łal1,
po,n;a pe06I.I.J;eCTBa.
LKeHI.I.J;HHbI epaWH3-
'xapaKTepHoii
B V
HEBP
KOTOpbJe
6ypLKya3HR.
BCRKoro
1'EPO,Il,OTOBbIX
MaWJ1H
C ,n;aJIbHeMIIH1M
HOBbIM KJIaCC -
npORBJIeHMeM
KA3J1MELK
o
H 1'eXHH'łeCKHX
pa3BJ1BaJIaCb
JIH6epaJIbHble
BHeC CHa'łaJIa
RBJIReTCH
'łaCTbłO
:lKeHI.I.J;Y1HbI y'łaCTByłOT
epopMaJIbHble
,
nOCJIe,n;C1'BI1R 3KO-
Cl1J! BBeJIl1
COOTBe1'cTByłOI.I.J;l1e HOBbIM
C MYLK'łI1HaMI1,
J1 MOTopH30BaH-
epa3ax.
K
LKeHI.I.J;MHbI
RBJIReTCR OTKa3
H OKOH'łaTeJIbHbIe
nepeMeHbI
MeLK,n;y Hl1Ml1, OrpaHl1'łl1BaeTCR
3KCrrJIOaTaI.J;HłO LKeH-
npOM3BOp;HTeJIbHbIX
npOI.J;eCC rrepMaHeHTHo
peBOJIłOI.J;J10HHble
rrp0l13BOp;HT~.TIbHbIX
HeOTbeMJIeMOM
Tpyp;a
npe,n;eJIaM.
Ma,
epopMaU
HBJIReTCR 06m;eI.I.J;CTBeHHoe B3al1MOOTHOWeHJ1e
Pa3p;JIeHl1e
I
31'01'
Hel136eLKHble
nporpecca
OTHOWeHI1H
Cl1JIaM:
WeHl1M
COBpeMeHHble
KaK
HOMl1'łeCKOrO
I1M
K-'IaCCOBbIX
l1,n;eOJIOrHH epeo,n;aJII13Ma.
TOJIbKO
B03HI1KWJ1e
p;pyrHx
HOBble
3KCnJIOaTaTOpaM
ap;MMHHCTpaTf1BHbIX
pa3BMTMR
yCHJIRH CBOe rocnop;CTBO
CMX
CJIyLKaT
Kanf11'aJIM3Ma
COBpeMeHHbIX
npOM3Bop;CTBa.
06pa30BaHHH
MexaHH3MpOBaHHble
3MaHCMnaI.J;MR
npep;e.rrax
,n;o
KanHTaJIJ1CTH'łecKyłO
TOLKe 6bIJIM
J1C-
BblcTyrrałO-
B ,n;aHHOM CJIy'łae
J1
oTHoweHMM.
CHa'ła.TIa
H MOTOpOB M K 60JIbWMHCTBy
pa60T.
MexaHM3aU;MM
rrp0J130p;CTBeHHblx
CMJIbI
Tpyp;a
npOJ13Bop;cTBeHHblx
KOHcTaTMpoBaHHbIM
CKMX pa60'łHX
M
3aKOHbI
B VCJIO-
C pap;HKaJIbHbIM
LKeHCKoro
xapaKTepa
npOM3Bo,n;CTBeHHble
Hble
Toro,
LKH3HM," 3Ha-
H
MOTopM3aU;MM
06paTHble
OTBeTCTBeHHblX
napaJIJIeJIbHO
MyLKcKoro
pa3JIM'łJ1e
COBceM
BMeCTO
3KOHOMH'łeCKH-06m;eCTBeHHOM
pa3,n;eJIeHJ1H
KopeHHoe
LKeHm;HHbI.
-'IJ1CTMQeCKOM l1p;eo.JIOrMY1 HO
,n;.TIHepa-
.TIJ1HJ1MKanl1Ta-
II
III
eLKerop;HO
nepep;
KaLKp;bIM
HaweCTBl1eM
n. H. 3., HeBpbI
6bIJIl1
HeBp
npeBpaI.I.J;aeTCR
,Il,apl1R
Ha
npl1HYLK,n;eHbI
C1'Bl1e pa3MHOLKl1BWI1XCH
B 60.TIblllOM
CKl1epOB,
B BOJIKa,
3Ha'll1T
OKO.TJO550
OCTaBl1Tb CBOłO po,n;l1Hy,
KOJIl1'łeCTBe
r.
BCJIep;-
npeCMbIKałOI.I.J;l1X-
�1302
CR,
1303
KOTOpbIX fepO.n;OT Ha3bIBaeT
o0cPes, 'ITO 0603Hal.{aeT
npem:.n;e
1\1JlUIEBCKJ.1 T AAEYlIl
BCerO ym:a, Ha BTOpOM MeCTe 3MelO.
Hx
O.n;HOX3 3TXX CBe.n;eHxM He MeIllaeT
KaMX CJIaBHH
HX
(XOTH
Cl.{XTaTb HeBpOB
MJ1POB03PEHJ1E
npe}J.-
He }J.03BaJIHeT yTBepm:}J.aTb, 'f TO HeB-
O}J.HO
fepolWTy
MOrJIO J1X 6bITb nRTh: 1) HeBphI
epOB-3eMJIenaIllu;eB,
Ha.n; peKoM
no
Ha 3ana.n; OT
B o p X C T e H a (,IJ;Henpa). 2) Me2K,lIy 3eMJIeM CKJ1cPOB J1 HeBpoR
Haxo.n;XTCH 60JIbIllOe
03epo,
OT KOToporo
P a C J1.1IJ1
,IJ;HecTp. 3) CeBepHee
6epeT Ha'faJIO peKa T bl-
J1cTpa, 3Hal.{J1T HMm:Hero Tel.{,eHJ1H
,IJ;yHaH, B rJIy6J1He CTpaHbI, CKXcPXlO OKpY2KalOT AraTblpCbI
Hal.{J1HaeTCH peKa
M a r i s, M a p o Ill,
3aTeM AH,lIpoeparx
J1 MeJIaHXJIaMHbI.
nOXO,lIOM ,IJ;apxH HeBpbI
(3.n;eCb
f e p o.n; o T I 48), HeBpbI,
4) Ha O.n;HOnOKOJIeHXe nepe}J.
nepeMeCTXJIXCb
K BY,lIJ1HaM. 5)
CKXcPbI
oTcTyn3.11 BO BpeMH HameCTBXH ,IJ;apxH BOIllJIX B CTpOHy MeJIaHKJIaMHOB, AH,lIpoeparOB,
3aTeM HeBpOB,
r,lIe nOBepHyJIJ1 He TpOHyB
AraTbIpCOB.
C
tIaeMble
fepO,lIOTOM B 1, 2, 3 X 5 3a-
JIORCX, Hace,
XXHOOK cPOKC, XepOKX,
TyHxKa,
Yuchi
CXCTeMOMR3bIKa
R3bIKa
BOOK of
American
str.
Indian
293-384.
Langages
B
H3bIKe
KpXTYll.{eCKaH ou;eHKa
CJIe.n;YlOm;J1M06pa30M:
(.n;o
550 r. n. H. 3.) B
nycTbIHHoCTblO
4
Tru;aTeJIhHaH,
3aMeTKJ1 fepo.n;oTa
HeBpbI
KaKOM
.n;03BOJIReT
BceCTopOHHepaccY2K.n;aTb
2KJ1JIItt nepe.n; HaIlleCTBJ1eM ,IJ;apxH
TO CTpaHe OTJIlttl.{alOru;ei1cH no fepe.n;OTY
J1 60JIblliJ1M
KOJIWleCTBOM
3MeM.
OTTy.n;a nepece-.
He2KeJIX apTXKJIX,
CTBeHHoe tIXCJIO OTJIJ1l.{alOTCHpa3HbIMx
Tpex
MJ1rpaU;J1J1HapO,lIOB nepe,lIBJ1ralOru;J1XCH B O,lIHOM HanpaBJIeC BOCTOKa K 3ana.n;y, n03TOMY
npe.n;nOJIOraTb, 'ITO J1CXO,lIHble nyHKThI
HeBpOB HaXO,lIvrJIHCb B BOC-
TOl.{HOMHanpaBJIeHJ1J1 OT nOCeJIeHvrM By.n;J1HOB. Mvrrpau;vrH
6bIJIa6bI noxom:a
Mom:Ha
Ha :VIJ1rpau;XlO BeHrpoB.
HeBpOB
Boas,
Hand
8
CJI07~HOM
HBJIH€TCH
cKa3yeMoro
XMelOT
H3bIK
.LIpyrylO. CJ1CTeMa
rrpOTXBnOJI02KHbIX CJIy-
CJ1CTeMa apTfIlKJIeM
B
.n;ByMR
M€-
CX'CTeM (2.2.2-8), X3 KOTOpbIX Hai1MeHee
cvrcTeMa
CTBeHHOM 'fJ1CJIe H3bIKa
3
Part
pO.n;OBbIX
tIaHX, MeHee CJI02KHa H€2KeJIJ1CXCTeMa 3aHXMalOru;aH BTopoe
CTO. B o6ru;eM nOJIyl.{aTCH
npecPJ1KCOB cKa3yeMoro
My2Kl.{XH;
Hai150JIee
B MH02Ke-
'CJIO)KHOM HBJIlleTCfl
e.n;lttHCTBeHHOl\'I tIHCJIe
Haxo.n;vrTC.rr 06ru;11HH3.H rpynna,
npeJ1Myru;eCTBeHHO
By Fr.
H3bIK 2KeHru;XH -
HYJIJ1Ch Ha 3ana,lI OT cpe.n;HHro TetIeHJ1R ,IJ;Henpa.
mm,
CvrcTeMoM
CXCTeMaMJ1pO.n;OB, 3)
CT€MbI. Bo Bcex BOCbMX CXCTeMax H3bIKa
MepbI
AnatIe,
2) e.n;XHCTBeHHoe J1 MH02Ke-
OKX X cpe.n;HHro TetIeHJ1R BOJIn!. Bo BpeMll HallieCTBlttH ,n:apJ1HBepMHOrJ1e npJ1-
OKJIHrOMa).
CXCTeM, XMeHHO: 1) MeCTOXMeHHble nPe<PxKcbI
Me2K.n;y 3TvrMX
BCTpetIaeM
fyHa,
Haxo.n;J1TCH 8
JIlttJIXCb OHJ1 B BepXOBXR ,IJ;oHa, r.n;e KOtIeBaJIJ1 By.n;XHbI, B 6acceMH
B .n;peBHeM Itt cpe.n;HeBeKoBoi1 EBpone
Taoc,
edited
Yuchi
MY2Kl.{J1HXMeeT O,lIHy cxcTeMy,
KxeBCKoM).
fypOH,
f lO H T e p - B a r H e p
CTOHru;aH Ha nepBOM MeCTe BO Bcex
CKOi1 06JIaCTX (M02KeT x
Bvr-
XH.n;eMu;eB{KoacaTX,
(cero.n;H3.11B lliTaTe
3aHJ1MaeTCH pa60Ta
HeBpOB 3aHXMaJI3. TeppXTopmo
IIo.n;OJIhH x BOJIbIH-
COrJIaCHO
TCXMetIJ1HH) 3aHJ1MaHCb HaM60JIee pa3BXTOM
MeTKe, M02KHa npe.n;nOJI02KXTb, 'ITO pO,lIXHa 2KXBYru;XX B ero BpeMH
CerO,lIHRIllHero
no po.n;aM OCBeru;aeT MXpOBO-
3TY pO.n;OBylO cxcTeMy.
B R3bIKe ceBepo-aMepXKaHCKJ1X
TycKapopa,
1933-8,
C03.n;aBllioro
KOHu;enu;vreM aBTop aHaJIJ13J1pyeT pO,lIOBble CXCTeMbI BCTpe-
3TOM
noro
CEBEPOAHAJIl7I3A
H3JlOLKeHl1e).
.n;eJ'IeHHe J1MeH cyru;ecTBXTeJIbHbIX
3peHvre 06ru;ecTBa,
,lIpyrylOcxcTeMy
Pe31OMJ1pYH BCe BbIIlleCKa3aHHoe
J1H,IJ;ElłCKJ1X
B OCBEIIJ;mJ1J1
PO,IJ;OB B J1X H3bIKE.
(KpaTKoe
2KJ1ByT Ha ceBep OT CKJ1-
f X n a H X C O M (Bor)
IIJIEM:EH
KATEfOPJ1J1
pbI HXMX 6bIJIX).
OTHOC}!TeJIbHO MeCTa 2KXTeJIbCTBa, 3Hal.{XT pO.n;J1HbI HeBpOB
HEKOTOPbIX
AMEPJ1KAHCKJ1X
H3bIKa
2KeHru;XH.
'3KCTpeMaMX nOMeru;alOTCH OCTaJIbHble
Yuchi
CX-
Ha nepBOM nJIaHe
npOTJ1BOnOJI02KHaH BceMy
MJ1Py,
OCTaJIbHoi1 MJ1p Haxo.n;Hru;J1MCH3a npe.n;eJIOM nJIeMeHJ1 pa3.n;eJIHeTCH
Ha qaCTb 02KI1BJIeHHylO Itt tIaCTb He02KI1BJIeHHylO (B 'feTblpex
CTeMax Ha BoceM).
CXCTeMax
Ha
"llacTb
He02KXBJIeHHaH
'BOCeM) Ha p.epneHfI.'IKyJIRpHble,
rOpltt30HTaJIbHbIe
11 OCTaJIbHble Heo.n;YIlleB.1IeHHbIe npe.n;MeTbI. B npe.n;eJIax
Yuchi
reHepaU;lttH
CTapIllaH
CX-
pa3.n;eJIHeTCH (B .n;BYX
OT rOBopflru;ei1:
nJIeMeHI1
npOTlttBCnOCTaB.neHa
�1305
1304
OCTaJIbHblM
JIJ1lłHbIM
'łJIeHaM
06pa30M
n,,"leMeHJ1.
B
MeHHJ1KOB 3aBJ1CHT OT nOJIa
~oro
nOJIa
H3bIKe
Ha
rpynnbI
Ka)K~OMY
pO~HOM
~JIH
nOJIY
CTBeHHJ1~,
.nBe
Ha
a
reHepa~J1J1,
CJ1CTeMbI
pa3~eJIHIOT
He
~J1H B npe,ll;eJIax
~eJIax
HJ1X
Ha
CKaH rpynna
MeHT
KaK
BOBce
rpynnbI
KJIaCC
- J13 OCTaJIbHbIX
J1rpaeT
Ba)KHylO
npOTJ1BOnOJI)KHOCTb
JIHeTCH Ha
TaKoe
My)KCKJ1X
H3bIKe
nJIeMeHJ1
BbI,n;eJIeHJ1e
KaK
pOJIb
reHepall,J1J1,
MY1p
OT Hero
cTapllIei1
B
B HeM
HCHO BbI)J,€-
nJIeMeHHO-po-
po,n;a.
'iJleHOB
B
B
npeJ1MY-
npOTJ1BOnOJIO)K-
npe~eJIax
reHepa~Y1J1
c06CTBeHHoro
nocTpoeH
reHepall,J1Y1.
MY>KqJ1H BbI)J,eJIHIOT
KJIaCC
no
MJ1pOB03peHJ1e
KOTOpbIX
3aKOHaM
3TO
BnOJIHe
JIeHJ1e
BY1~e
nOHHTHO
CYI.I.J;eCTBaM, Y1 Ha
OCTaJIbHbIM
,n;eJIaIOT.
3TO
nepeBec
COCTaBJlHłOT
pO~CTBeHHY1KJ1
B '~OJlb3Y
npeJ1MY-
naTpl1apXaTOM.
cy6'beKTJ1BHO,
TaK
KaK
Bce
KpJ1TepJ1R
Ha
3aBY1CHT OT rOBOpHI.I.J;erO JIJ1~a, CTaHOBJ1TCH
eCJIJ1 06paTJ1Tb
JIJ1~a
nJIeMeHY1.
pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1,npe)K~e
BHJ1MaHJ1e Ha
rOBOpHI.I.J;erO
npOTJ1BOCTaB-
BceM
OCTaJIbHbIM
pO,ZJ,CTBHHY1KOB rOBOpHI.I.J;J1X
lI,eHTpoM
Bcero
"MOJ1 p0,ZJ,CTBeHHJ1KJ1", 'ITO
~eHTpJ1'iHOrO
CBY1~eTeJIbCTByeT
npOTJ1BOCTaBJIeHJ1e
qJIeHaM
YKa3bIBaeT
pO)J,CTBeHHJ1~bI
CY1CTeMaX, MY>KCKY1e
reHepa~J1J1
MJ1pa C'iY1TaIOTCH CTapllIJ1e
pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1 JIJ1~a
np0J13BO~J1T
Bne'iaTJIeHJ1e
rOBOpJII.I.J;ero
KpaMHe
3ro-
MJ1pOB03peHJ1H.
t.IEKAHOBCKJ1
HH.
CJ1HTETJ1QECKJ1E
OQEPKJ1
Cl1HTeTJ1'łeCKOe
(1939)
np06JIeM
3THOreHe3J1Ca
3TOMY
Koro
J1CCJIe~OBaHJ1M (EH
CTaHOBJ1TCH
Bbl-
rOBopmnero
no,ZJ,-
CBOl1X pO,ZJ,CTBeH-
60JIee
CBJI3JIMY1HaCeJIeHJ1H, KOTopoe
C T. Ha3.
Taro
3TO
no
MOJIO>Ke,
HCHee
06pJ1COBbIBaeTCH
.nHenpa
C
lOra
J1 BOJIn1
npapo,n;J1HY.
nOJIeCKY1e
T. e. TaM,
O'łeHb
Ha'łaJIO
rJ1nO~Cl3a,
BCOJIIOTpeMCKOM
cpJ1HCKOrO
'ITO
J1CCJIe~OBaHHM
HeBpOB,
nOMeCTJ1JIY1Cb
B
y r a
oooc06.lIeHJ1e
3noxe,
CJIOJI, CBH-
BOCTOqHble
repO~OTOM
60JIOTa
'iTO
apxaJ1qec-
COBeTCKJ1X apxeOJIOrOB.
r.n.e Ka3J1Ml1p
B03MO>KHO,
aHTpono-
BJIarO~apH
aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1MJ1
aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1M
KyJIbTypOM
npO,ZJ,OJI>KeHJ1e ynoMHHyTbIX
OKpy)KI1B
1938).
o60co6JIeHHOCTb
caMOe~CKJ1MJ1
HeOJIJ1TJ1'ieCKOrO
nOCJIe~HJ1M
cpaT'bJIHOBCKOM
nOJIbCKJ1X
QeKaHOBCKJ1M
6epeT
J1n a p C K J1 M
J1 6aJITJ1MCKJ1X Hapo,n;OB
pe3yJIbTaTaX
OqeBJ1~HOM
C
K
BaJIeHTl1HO!VI
yrpocpJ1HCKJ1X
OCHOBaHO Ha
CJIOJI JIanJIaH,ZJ,CKoro,
Ki1nAPcKOrO.
113Jlo:meHl1e).
paCCMaTpl1BaHJ1e
B cpJ1HCKOM HayKe,
3aHHoro
pO,ZJ,a
BAJIEHTl1HA
(KpaTKoe
BbICllIoro
Y1epapxI-1J1: CaMO}l
reHepa~J11O
Ha~
3TO
CTapweM
OT 3HaqJ1TeJIbHO
)KeHI.I.J;Y1HbI, KJlaCCY1cpJ1~I1PYH
CTapwylO
'ieTblpex
OHO nOCTpoeHO
TIJlel\WHJ1
npe~e,,'Iax
pO,ZJ,cTBeHHMKJ1 JlJ1ua
B
TOJIbKO B ,ZJ,ByX CY1CTeMaX, 'iTO
-
KJIaCCa J1 npOTJ1BO-
nO~qepKJ1BalOI.I.J;ee
J1rpaeT
He
KJIaCC CO-
TaK
onpe,ZJ,eJIJ1Tb KaK
:noro
MY>KqJ1HaMY1. )KeHCKJ1e
re-
My)K-
)KeHI.I.J;J1H~3Toro nJIeMeHY1,
pO~CTBeHHJ1KOB
BbICWY1M
JIOrJ1qeCKJ1X
COKOM CTOY1MOCTblO OTJIJ1lIaIOTCH
p06HO
rOBopHI.I.J;erO
My)K'łJ1HbI
,lU3a
KJIaCC COCTaBJIHIOT' pO,ZJ,cTBeHHY1KJ1J1 pO,ZJ,cTBeHHJ1~bI cTap-
reHepall,m·f,
CTapweM
B npeHa
Yuchi.
BbICllIJ1M
J1 My)KCKOrO
K HeqJIeHaM.
Y1JIJ1 BbI~eJIeHJ1e
BbICllIJ1M
'leM
MO-
MJ1pOB03peHJ1e,
I.I.J;ecTBO )KeHI.I.J;J1HbI. rJIaBHylO
BCTpe'iaeTCH
K,,'1aCCJ1cpJ1Ka-
)KeHI.I.J;J1H.
,ZJ,OBoeJ1 MepapXJ1qeCKOe
KJIaCCa,
qJ1CJIe
BJ1~HO nOJIOBOM
J1 )KeHCKY1X
nOHJ1MaHJ1e MJ1pa MO)KHa
HOCTb qJIeHOB
rOBopHI.I.J;eM
pO~CTBeHHY1KY1, TpeTJ1M
Yuchi.
)KeHCKOro
po~-
rOBopHI.I.J;eM CTapllIeM
OT
B H3bIKe
CJ1CTeMaX
pa3~eJIeHa
KJIaCCOB, caMbIM
nJIeMeHY1
O~HO-
e~J1HJ1'iHOM
)KeHI.I.J;J1HJ1nJIeMeHJ1
CTapllIeM
pOJIb
OT
HY1~, HO
>KeHI.I.J;J1HHa~
I.I.J;eCTBa MaTpJ1apXaTa
My)K'iJ1H.
pO~CTBeHHJ1KOB .
no~po6HaH,
rpy:nna
COCTOBJIHIOT OCTaJIbHble
My)KqJ1HbI
nOJIO)KHOCTb
llIeM
CTapllIeM
60JIee
Ha
no~po6Hee
B
J1 )KeHcKylO,
)KeHcKaH
Ka)K-
)KeHCKJ1X
My)KCKJ1X
My)KCKylO
COCTOJ1T J13 Tpex
OCTaJIbHble
pa3ConJIe-
60JIee
nOJIa.
)KeHI.I.J;J1HaMJ1 B
'iaCTb
CTOJ1T J13 pO~CTBeHHY1KOB
~pyroM
Ka)KeTCH
BbI~eJIHIOT
O~J1H COCTOJ1T J13 pO~CTBeHHJ1~
Hepa~J1J1, ~pyroj1.
My)KqJ1H
)KeHI.I.J;J1H -
pO~CTBeHHJ1~y
rpynnbI.
rpynnbI
no~po6HOCTblO
H3bIKe
H3bIKe
BbI~eJIHIOT
My)KCKOM
)KeHCKOM
KJIaCca:
Ha
H3bIKe
rpynna
ynoTpe6JIHeMble
nJIeMH
60JIbllIOM
npOTJ1BOnOJIO)KHOrO
My)KCKOM
cpe~J1
HO
rpynnbI.
)KeHI.I.J;J1H, Ha
rpynna
BblCTynaeT
~eJIeHJ1H
rOBOpHI.I.J;erO JIJ1I.~a. Pa3~eJIeHJ1e
eroco6cTBeHHaH
He)KeJIJ1
singularis
pa3~eJIeHJ1e
.npyrJ1e
OTJIJ1qaeTCH
npOTJ1BOnOJIO)KHOM
KJIaCCJ1cpJ1~J1PYIOT
3TO
CJ1CTeMax.
KpoMe
BaJITbI,
KOTopble,
B
6acceMHe
JIOKa.1IJ13J1pyeT J1X
JIaTBJ1M~eB
c.lIe-
�1307
1306
,n:yeT C'UITaTb
HaC.,le,n:CTRl1eM vIX COCCi.J;CKI1XCHOl1leHJ.1iir C <:PI1HHaMVl.
aHTpOnOJIOrl1'-leCKOe
3yJIbTaTOM
>Ke BI1p;0:l13MeHeHl1e
CJIaBHHCKI1X
BJII1HHI1H.
(1952)
CJIe,n:OBaHI1R K:l1rrapCKOro
apryMeHTax,
HbIX
KOTopble
BeJII1KopYCCOB
rrp0:l130lIlJIa
yKa3bIBaIOT,
MeCT:l1JI:l1Cb BAOJIb
rrpep;rrOJIaraeT
I1TOJIOMeeBbIX
I1X M:l1rpa~1111 C IOra
K ceBepy,
a
rr03>Ke
orrpOBepraeT
CKoro,
rrbITaIOr..u;I1X:CR AOKa3aTb
cTBOBaHl1e
OTO>KeCTBJIReMbIX
KOTopble
rrorpa-
BaJITaMJ.1,
BO BpeMR
rrepeABl1raJII1Cb
:l1
rrOMor..u;bIO
JIep-CrrJIaB:l1H-
TOrrOHJ.1MI1KJ.1cyr..u;e-
<:PI1HOB Ha rrOJIbCKOH TeppJ.1TOpl1J.1.
ero
HMH
JlI1TepaType,
rpacPoM
XOTR
HOBbIH
He
3THorpacPaMI1,
co511paTeJIbCTBOM
YpOBeHb
HI1RM
TorAalIlHeH
rrOJIbCKaH
KOTOpbIH
CJIerKa
BOH~exoBcKoro
rrepeAoBbIx
ByHK,
3Ta
3THOrPAct>HL1.
A6paraM
yKa3bIBaJI
H3.JIO>KeHMe).
Koro
y'-IeHbIX:
MeTOA
llIJJł.JlO>KeHJ[e K J[CTOpłIJl nOJlbCKOl1: :}THorpaq)J[J[.
.llOKJTa,n npOH3HeceHHblM
Ha
XXVIII
051.1..\eM C06paHHIl
rpc.PW-leOKOrO 051ueCTBa
B
HaCTORr..u;HM rOAY
60TbI
Ta.n;eYlIla
BRHCKHX
JIeHHOe
TeH"
KHl1ra
MI1HYJIO
aBTopOlvI
COCTaBJIReT
"K
KpaKOB
HCTOpI1K:l1
H
I10JlbCKOrO
6. VI.
OT nORBJIeHI1R
o -
JIeT
pa360p
BCTyrrJIeHHe,
ee
06paTJ.1JIa
Toro
B
3TY
paCJIa-
03arJlaBp;peBHoc-
CTpaHI1~ax.
BHJ.1MaHJ.1RH:l1
He
BpeMeH:l1
3rroxy
117
ce6R
op:l1rl1HaJIbHOCTb
3THorpacPbI
Heo6bIKHoBeHHyIO
Ha
Ha
pa60Ta
r.
He
pa60Ty
6bIJIa
HI1KeM
,IlOCMOTpeJIJ.1
BOH~exOB-
Bnepep;
QeCKOM
B
H3bIKI1".
rrOJIHOM
CMbICJle
YKa3bIBaH
HaYKe,
KaK
J1CTOp:l1K:l1 He
peTpOrpeCC:l1BHbIX
HHa
BaJIb~ep,
BCBOI1X
pa60Tax
BOH~eXOBCK:l1M
3THOreHe3a
70
rOBOp:l1T,
:l1CTOpJ1QeCKJ1X J1C-
iloTo~Koro
ro.n;ax
He
pa60Ta
3Toro
CJIep;yeT
BrrOJIHe
He
:l1 BYHKa.
CTp.
XXI).
6bIJIa
TOJIbKO
npep;eJlbI
J1M:l1 rrOJIb30BaTbCH.
O~eH:l1BaIOT
3TO
)KaJIb
1l0.n;
B
,,60JIL-
TOJIbKO '-ITO
HerrepeBe)J;eHa
BOH~exoBcKoro
CJIOBa,
BeKa,
'-ITO "Xp06aIJ;J.1H"
OKOHQeHa:l1
OHa pacumpJ1JIa
:l1 CypoBeIJ;-
M:l1HYBlIlero
•
Ha
B
I1HHO-
MeTOp;J1-
rr:l10HepCKOH,
no.1JbCKOH,
HO
nepBOJ1CTO'IHJ1KOB.
Op;HaKO
3THorpacP:l1QeCK:l1e
:l1 B 3TOM HaXOp;J1TCR np:l1'-IJ1Ha 1l0p:l1~aH:l1H no
ilOTKaHbCKoro
C OT3ByKOM
peKOHCTpYK~I1:l1
(L1cTOpJ.1'-IeCKl1e OQepIU1,
OTHOlIleHJ1:l1
11 B MHpOBOH
OAHaKO
ITeKOC:l1HCKJ1H,
C)J;eJIaHHbIH nOJIbCKo:i1: HayKoi1:.
Bo:i1:~exoBcKoro
CTpaHHbIe
OTHOlIleHI1J.1
3TO B :l1CrrOJIb30BaH:l1J1 3THO-
M:l1KJIOC:l1'-Ia :l1 ilOTTa
CTaH:l1CJIaB 3aKp>KeBCKI1H
ruOH ruar
1873
B
"Xp06aI.J;I1H"
.n;HccepTa~HIO
He
3THO-
1953 r.
:l1CCJIeAOBaHI1R CJIaBRHCKI1X
COMKHyTyIO
B Te~eHJ.1J.1 80
:l1 rrp03eBaJlJ1
JIeT
H3p;. "KpaH".
MeTOp;y
:l1CTOpI1KOB H:l1 3THorpa¢OB,
O~2HeHa.
80
B o H ~ e X o B C Kor
p;peBHOCTeH,
3Ta
BO BpOll,.JIaBe
cPaKTOB.
Tpe6oBa-
J1 rrpO:l1CXO>KAeH:l1R TIOJIbCKOH KyJIbTypbI.
y BOH~exoBcKoroB
BJII1HH:l1eM pa60T
6e3CMbICJIeH-
P;J.1CCKYCHI111 rro-
Ha3bIBaeMbIH
ilpORBJIReTCR
po.n;:l1MaH KOH~en~HH
C03peJIa
rrpl13HaHa
Hel1CrrOJlb30BaHHbIe
OTpa>KaJIa
CJIe.n;OBaHI1H, 6a3:l1pyIOr..u;aH Ha pa60Tax
(KpaTKoe
HBJle-
y'-IeHbIx.
:l1CTOQHJ1KOB I.J;eJIbIO
Hapop;a
6bIJla
OTBe'-IaJI
J1 L(oM6KOBCKI1H
peTpOrpeCCJ1BHbIH
MeTop;oM".
He
He
BCTpeT:l1JIaCb
rrOJlbCKHX
3Toro
HarrpaB~HIOr..u;aH
MeTOp;OJlOr:l1QeCKOM
TOJIbKO
3THD-
:l1CTOp:l1-
3THorpacP:l1QeCKI1X
3THorpacPI111
I1CTO'-IHI1K:l1. B
L(l1ccepTa~:l1H
iloTKaHbCKJ1H,
:l1CTHHHOH ~eJII1
nOJIbCKOH
3THorpacPI1R
rrpH'-IJ1HbI
rrOrJIor..u;eHHbIMJ.1 BCe~eJIO
JlO>KeHI1H 3arrap;Ho-eBpOrreHCKI1X
cpep;H
rrOJlbCK:l1M
BOH~exOBCKoro
pa3JII1qHbIX
BOH~eXOBCKoro,
3THOrpa¢H'-Ie:CKHe
3THorpacPH'-IeCKOH
YKa3bIBaJlH
p;eJlO pa36HpaTb
K eR
rpacP:l1'-IeCK:l1X
B ITOJIhCKOVl:
HalIle
3THorpacPHIO
HbIM
rrOJlbCKOH
paCCY>K,IleHI1H
rrOJlbcKyIO
rrOJIbCK:l1MI1
B
BOHI.J;eXOBCKHH C'-I:l1TaJI 3THorpacP:l1IO
pa60Ta
rrOJIbCKOrO
METOL(
ero
rryTb.
rrHOHepCKaR
"Op;BpaTHbIM
PETPOCITEKTI1BHbIVl:
BCTpe'-raeTCR
qTO
rrpJ1MeHHJII1
I"AEK lO 3 E <t>
He
t:JeCKOH HayKoH,
H:l1H,
KJ.1rrapCKJ.1H KaTerOp:l1-
P03BaAOBCKoro
C
rro-
QeKaHOBK:l1H,
3arHaJIJ.1 :l1X TYAa
BaJITbI,
rrOrrbITK:l1
BaJITbI
:l1 3arraAHbIMJ.1
Ea.lITJ.1HCKOMY MOplO.
'-IeCKI1
MOpR.
ceBep-
HJIbMeHb
JIOKaJIJ.13J.1pOBaTh B
BepORTHO
BOCTO~Hble
K
03epa
<:P:l1HHOB,
CJIeiweT
Me>Kp;YBOCTO~HbIMJ.1
B HI1>KHeM Te'-IeHJ.1J.1HeMaHa.
rrpep;KOB
He:>KeJII1 BOCTO'-IHble
BaJITI1HCKOrO
pe-
'-ITO I1C-
JI:l1HrB:l1CT:l1'-IeCK:l1X
'-ITO Ml1rpa~I1H
paHblIle
C JIarrJIaHA~aMJ.1,
H:l1'-IHOM rrycTOlIlJ.1
Ha
B:l1CJIbI B 6acceHH
rr06epe>KI1H
'-ITO
Kl1rrapCK:l1M
HBJIHeTCH
er..u;e CKa3aTb,
6a3l1pyIOT
:l13 6acceHHa
3Ha'-II1TeJIbHO
JII1TOB~eB
CJIep;yeT
CKoro,
aApecy
p;o
C:l1X rrop
:l1CTOQH:l1KH
ileKOCHHCKoro,
�1309
1308
l"\HCYfHEll,
rap,aHHR
PbIWAPJl,
KPJ1CTAJIJIOMAHTMfl.
:>KeM.
(KpaTKoe
113J10>KeHHe).
lVIOJIJ.1TBeHHI1K BJIap,I1CJIaBa
CRMbIM ,n;peBHI1M 11 nOąTI1
THJ1. B03HJ1K
CTpaUJ1RM
RB.1IfleTCR
MCnOJIb30BaHHbIM
MaHTJ1R,
TaJIJIa
HaM60JIee
KaK
CTaJIJl,
RBJleHMfl
J13BeCTHbI
pacnpOCTpaHeHHafl
TeJlbHbIM
y
6a3J1JleMCKOro
p,flw;erOCR
ry.
CTa,
B
npaKTHKJ1.
TOJlbKO
epaKTopbI
BO 'BpeMR
OKOTOpOM
AHTOHMHOB
(XII
BHe
B KpMMeTo,n;bl
OTHOllIeHHM
f
(lIB.
H. 3.)
3aMeTKJ1
R P T Jl 116,
Onl1CbIBaeT
B
!v'laHep
Tex-
il(HX
ra,n;apJ1-
npe06Jla,n;ałOT
,n;apoBa-
BCTpeąaeM
ee
peHecaHca
1498
J130JlJ1pOBaHKaMeHHJ1K
erJ1nTM3J1pyłOIUYlO
]485
r.
,n;OKTOp 6aBapcKoro
M y
Bcex
KOHpa,n;a
KpI1CTaJl.JImJfaHTJ1R
M3 Ca-
KyJlbTypHOMy
KpyepłOp-
3anpelUeHHbIX
n bI p O M a H T H J1. )l;aJlbHei1:llIJ1e
r.
Haxo-
o KpMCTa.TIJlOMaHTJ1J1 Y HHa
B CBoeM' KHl1re
B
nOCJle
Ue
RBJlfIeTCR
3aMeTKJ1
JI b T e C a
MaHepoi1
nCJ1X03a
TaKHX
B
CBOHX
KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1łO
XO,ZJ;RC TOąKJ1 3peHHfl
TeopJ1H
HO
o
He
pacnpOCTpaHeHJ1M
J1 fa6c6yproB,
pa3
H3
BeHbl
Typy
B
H QexOCJlOBaKMJ1,
T.
TW!eCKJ1X
O
A.
HeM
foepMaHH
.nOMRHTI1I1 HacTynJ1JIO
OKKYJIbTJ13Ma
KaK
RBJlfleTCfl
ql1HaR y:>Ke C XV
Cyw;ecTBOBaJIM
PYKOlll1CHbIe.
Torp,a
TeppJ1TopJ1J1
CaKCOHJ1J1
B XVIII
ny
B
TeMy
B
3Toro
JlJ1TepaJIłO,n;-
B CBOMX pOMaHeppaHUY3CKOM
B03pO>Kp,eHJ1e
TaKl1M
KpJ1CTaJl-
nOCJIe,n;OBaTeJIRM
KOHCTaHT.
BMeCTO
Toro
3aMeTKJ1
B.
KHJ1fJ1, COXpaHJ1JIJ1Ch p,a:>Ke
J1 cy,n;e6HbIe
ueJloe
p,ałOil(HXCR
MJ1CTJ1K )l;:>KOH )l;J1
C.TIep,OBaHJ1H OllTl1'IeCKHX
He
peepJleKCOB
IIpoueccbl
aHrJlJ1MCKOe
nCJ1X03,
KaK
Ha-
BJ1p,a rap,aHJ1e 3HaKOMO 6bIJlO Hapo,n;y.
MHOfOąJ1CJleHHbIe
XVI
3a-
B. )1[3
re66eJlb,
M3,n;J1ąJ1 no
KH.
B MHoro-
J130JlJ1pOBaHHbIe
Kophta.
KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1'łeCKJ1M
yqeHbIX
aJIJIeMaHOB
KpI1CTaJlOMaHTJ1łO
B. 6JlarOp,apR
BeccaK,
CTOJ1MOCTJ1,
KJlaCCJ1ąeCKOM POp,J1HOM KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1J1,
B. Korp,a
'ITO
raJlJl~ul1-
O,n;HaKO,
POCTOKa,
J1 Gross.
EKaTepJ1Ha
B XIX
J1C-
B KOJl,n;OBCTBe, TOJlbKO
Ha
KpJ1CTaJIJlOMaHTMeM.
BeJIJIb,
MHOrJ1e
Blle'IaTJIeHJ1e,
BBeJl
J1CnOJIb30BaJIJ1
np0J13'Bep,eHJ1flX.
Tpa,n;J1UI1J13aHMMaJIaCb
AHrJIJ1R
feTTe
H9.Y'łHO
ra'p,aHHH
CBI1,n;eTeJIbCTByeT
Hapo,n;a.
JIy:>K)I[U,
B ¢aycTe
eM
CTpaHax
BCTpeąalOTcH
CTbIp)l[M,
TIapaueJIbC
Hay'łHOM
B
06BJ1HfllOlUJ1X
B.
nOT
o6Hapy:>KHBaIO-
TIapaueJIbC
O KpJ1CTaJlJle
XVII
TeppMTOpJ1)1[
ynoMHHafl
n.
HJ1KaKOM
KpJ1CTaJIJlOMaHTJ1J1
rOBOpJ1TCfl
Hanp.
BepOBaHJ1M.
3IIOXJ1.
npOUeCCOB
r.
Kp~C-
KaK
p,eMCTBJ1TeJIbHOCTb
J1MeHHO cpe,n;M npocToro
aKTax
M MeKJIeM6yprJ1J1.
MeTKH
J1MeIOT
,n;JlR CBoeM
1488
BepOBaHJ1M, CTapaJlCfl
Hapop,HbIX
OK-
C'łHTałOT
pa6oTax,
J1 pop,cTBeHHble
npJ13HałOlUeM
TIapau;eJIbCa
xapaKTepHbI
B.
J1 6a3J1JIeMCKJ1M npoepecop
MHorOąJ1CJleHHbIX
HaU;I1M J1 6e301I1J16oąHOCTb
aTMocepepe
ueHTpax,
XVI
3a-
BeJlbMO-
nonyJlflpHOCTb
rIOJIOBJ1He
BJIJ1RHJ1e aHrJIJ1MCKJ1X Hapop,HbIX
06'bRCHJ1Tb
p,Jlfl
J13,n;aHl1eM B
B03paCTaJIa
B
B
BJla,n;J1CJlaBa.
J1HTeJIJIeKTyaJlbHbIX
1531);
J1
KOTopoe
M 3aKJlJ1HaHJ1M
pacnyTaHHoro
6bICTpO
ra,n;aHJ1Fi Hapo,n;HbIM
HeCKOJIbKO
CTaJla
B
(1403-1541)
JlJ1U 11 ,n;yxoBeHcTBa,
yąe6HJ1KOB
MOJIJ1TBeHHJ1K
(1530
HłOpH6epr
pe3yJlb-
opepJ1'łeCKJ1M
YKa3b1BałOlUJ1M
npM,n;BopHbIM
B BJ1pTeM6yprl1J1
HIOpH6epra
TaJ'IJlOMaHTJ1H
KpnCTaJlJlOM9.HTMfl
MaHTJ1ąHbIX
J1TaJlbflHCKOro
ynOMJ1HaeT
Hanp.
malejicarum,
'łvrCJIeHHbIX
EBponbI
HeKOMX
Malleus
06'beK-
3TJ1
B EBpone
B. H. 3.) OTHoC'fIlUJ1eCfI K apa6cKoMy
no,n;p06HO
BCTpeąaeM
KaK
OTJlJ1ąalOlUJ1MCflCneUJ1epJ1ąeCKJ1M
annapaTypOM:
MCKYCTB no,n; Ha3BaHJ1eM
H3
6y,n;YlUero.
no,n; BJ13aHTJ1MCKJ1M BJlJ1HHJ1eM, MCKJlłOąafl
J10raHH
KpJ1C-
CMOTpfllUero
Tpa,n;J1UJ1łO KpJ1CTaJlJlOMaHTJ1M
p,MBMHaUJ1IO, a TaK>Ke
.TJec6ypbI
C nOMolUblO
BaBJ1JlOHMJ1,
MMpe,
KaK
BJ1r 11
c060pa,
npMMep,
C :mOXM
6JleCTRlUe:i1
llIaMaHa.
BecnepepblBHyłO
HbIM
T B OM
HeTexHHąecKMe,
KaK
JIeKaHO,
B BJ1,n;eOnTJ1ąeCKJ1X
C HaMepeHJ1RMM
lIlaMaHCKMe
J1cBoe06pa3HOM
epaKTopbI
HMM,
Ha
B ueJIOM
J1 C K ycc
BnOJIHe
MeTo,n;a ra,n;aHJ1R J1 OKOHąaTeJlbHOrO
oąeHb
no
ra,n;aHJ1fl. KpJ1CTaJIJIO-
npJ1HJ1MaeMbIX
npe,n;CKa3aHMfl
B ,n;peBHeM
annapaTa,
nOXO>KM
TyaJlOM
KaK
6bIJIJ1 y>Ke
HJ1ąeCKoro
TaTa
J1 coo6pa3HO
He
nOJIb3yłOlUeecfl
raJlJlłOUJ1HaUJ1J1,
r.)
J1JIJIIO-
rJ1,n;pOMaHTJ1fl,
no,n;C03HaTeJlbHylOCYIUHOCTb
06'bflCHfleMbIX
elUe
raJlJlłOUJ1HaUJ1M,
BbI3bIBalOlUYłO
BbI3bIBaeT
cnoco6a
C HeIO
KaTonTpOMaHTJ1fl
H.1IM aKYCTMąeCKMX
TMBHbIe
:noro
1928
KpJ1CTaJIJIOMaH-
cOBpeMeHHbIM
BbIpa3J1TeJIbHbIM,
nopo,n;HeHHble
Ji1 oco6eHHO
nOBepXHOCTbłO
J1 6JIaro,n;apfl
,n;OKyMeHToM
TaK>Ke
KCMnepo
(113,n;aHHbIM BO JIbBOBe
r.
COCTaBJleHJ1eM
KY JIbTl1CTJ1ąeCKoro
e,n;J1HCTBeHHbIM yąe6HJ1K
1480
OH OKOJIO
BbICOKOrIOCTaBJIeHHbIX
HJ1MaeTCH
J1CKJlłO'Iafl
BeJlJ1
llpOJ1BO,n;RT
06~ecTBo
(1527-1608).
B
06yRJl
,n;a:>Ke TaKJ1X
Ero
BbIJ1C-
KpJ1CTaJIJlOMaHTI1IO,
�1311
1310
łOu,"Hau,HM 6bIJIJ1
'"
CqeT
06beKTHBHOCTJ1
raJIJI
••
H
ero
yoemAeHH
~a
OlIbI 6JIaro,zr;apJI 'ieMY )];J1 CTa.n lIpOpOKOM
y6emp,eHJ1JIMJ1 BceJ1 EBp,
HTpaJI:bHOM EBpOlIbI.
KHJ1rJ1
- J1M pecPopMaTopOM
u;e
11 nOJIJ1TH'ieHJ{
HM C 1581-1588
r. CocTaB.nflłOT 23 1'0C npoTÓKo.naMH
ero BHp,eH
•
eJIaJI 3KclIepHMeHTnI
1607
r
Ha
80
r. mH3HH.
AO
.
MOB, a Bep,b ,u,H P,
pble
C'iHTaJII1Cb c06cTBeHHoJIO 6 KpHCTaJIJIOB, KOTO
Cy~eCTBOBa
C
(1538-1599) cTapaJICJI HaY'iHO
IT
CynbJI
Pep,)K.
KOTT
u
CTbIO,u,H.
,...,
eT
C'iHTaeMbIe
p,eI1CTBJ1eM
JIJIOMaHTHbIe JIBJIeHHn.,
06'bJ'ICHI1Tb Kpl1CTa
JIełiJ1e nCHX03Y CTaJIO I1C1I1TeJIbHOe npoTHBocTaB
caTaHbI. E ro peli"
HH B AHrJIHH, paU;J10HaOM p,"J1CTH'ieCKOlll peaKu,
XOp,HbIM nyHl<.T,
~
r,
HHH E.nJ13aBeTCKaH 31I0xa coIT
JIHCTH'ieCKOM B ro.nJIaHp,HI1 H
epMa
x' MaHTH'ieCKHe
npaKTHKH
OJ1X cyp,e6HbIX
KHJ1ra
.xpaHHJIa
B CB
KHJ1r IT06e,zr;a B03peHI111
J1 CKOTTy 3HaKOM 6bI.rr reHe3HC TaKJ1X'
XVI B
• a COBlIa,zr;aeTC :no.nOBHHOJ1
.
CKOTTa J1 nony JIJIpHOCTb erO Tpy :CKJIłO'iałO~erO
EllIe pap,HK'ł.nbHee
u
CKOTT CTaJI KJIaCCHKOM p;eH3Ma,
Hay'iHbIX
paccy)Kp;eHJ1HX;
HaJIbHOe
epaKTopbI
B
ero
JIlppau,HO
eHHHKOM MOHTJ1PYłO~J1M BHCTaJIH C'iJ1TaTb Mom
KpJ1CTaJIJIOMaHTa
Pau,J10HaJIJ1CTbI p;oCTHrJIH 'CBoeM u,eJIH: IIOp;eHJ1J'I B CBOłO nOJIb3Y·
cpenif
HHTeJIJIHreHu,HJ1.
eT
KpJ1CTaJIJIOMaHTI1H
,...,
p;OpBaJIJ1 aBTOpJ1T
u
XVIII
B. HaHOBO
M BO BTOPOJ1 'IIOJIOBHHe
AHrJIHMCKHM pOMaHTJ13
e HaporrHoro
BepOBaHHJ'I, BCJIep;
CTaJIJIOMaHTHłO B BHP;
,...,
OTKpbIBaeT Kpl1
B
co C'BOHM MOHyMeHTHbIM
J'IBJIJ'IeTCJI <ppaHCJ1C
appeT
6
..
3a 3THM no
.
(1801 r) KOTOpbIM CTaJI 611 JIJ1eJll
Magus
or Celestial
Intelhgence~IX
H' ~ KOTOpOM II1pep;CTaBJIJ'IeT
pOMaHTH'ieCKHX OKKyJIbTJ1GTOB IT
B. TpHTeMJ1łOca.
BJIarOp;apH
ło
TpaKTaTceBp;oKpJ1CTaJIJIOMaHTJ1
JIJ1MCKaJI 3HaTb H I1HTeJIHJIY
J1ep;J1 BJIeCCHHI'TOH H ee KPHCTaJI
aHI' eHHJI KpJ1CTaJIJIOMaHTHlO
Hl' B BHp;eHHJI H O 6'bJ'IBJI
.
reHU;HJ'I CHOBa Bep
C XV B CBHp;eHorpe'ieCKI1X
TeKCTax
.
BCTpe'iaeM
EllIe B ByJIbra P '
O cnoc06a
I'ap;aHJ1J'I B BJ1O cyru.eCTBOBaHJ1J1 3Tor
TeJIbCTBYłO~HX
MorJIH B03HI1KHYTb no,u
HHble
3TJ1 TeKCTbl
3aHTJ1J1: 1130JIJ1pOBa
eT I1HHU;HaTJ1BV B 31'011
BJIHHHJ1eM 3ana.n;a,
XOTJI BOCTOK npOHBJIH
•
HMeHHO 06JIaCTJ1.
ryMMaHHCTbl-TeOJIOI'H,
KpI1CTaJIJIOMaHTJ1łO BblpOBBepYłO~He
B
BeTxOMy 3aBeTy
rap;aHHeM H3BeCTHbIM no
HJI.nJ1 31'0 BepOBaHHe C.
bTHCTbl XVIII
B, 3aXBaTJ1.11J1
1I0P; Ha3BaHHeM urim H thumtm. OKKyJI
IIocJIep;HHH rJIaBa
6blTHblX
Hapop;oB.
CBOP;J1Tp;aHHble
Oc06eHHo
TaJIJIOM B KyJIbTypHOM
MaMlI,
MHKa
O KpHCTaJIJIOMaHTJ1J1 y nepBo-
nOpa3J1TeJIbHO
Kpyry
J1 ryaTeMaJIH).
J1 KpJ1CTaJIJIOMaHTHble
BTOpOI1 CUJIO'ieHHbIM IJ;eHTp 3Toro
IIanyacoB
OHO paClIpOCTpaHJ1TbCH
KpHCTaJIJIOMaHTHH
MaJIbraccoB
BepOBaHJ1H.
rap;aHJ1H Haxop;HTCH
JIHJ1 H IIpJ1JIerałOIIJ;HX K Hei1: CTpaHax
oTKy.n;a MOrJIO
KpJ1C-
MHp;ei1:U;bI CeBp.pHoi1: J1 łO)KHOi1: AMe-
pJ1KJ1 J1MełOT CBOJ1 JIereH.n;bI
O
nOJIb30BaHY1e
IJ;eHTpaJIbHoi1: AMepJ1KJ1 (y A3TeKoB,
Ha
B ABCTpa-
J1 IIoJIHHe3Hi1:IJ;eB,
OCTpOB Map;araCKap.
nop;p06HO
rOBopHT
3nleHH
.z:te
(1661).
<P.llHKyp1'
COBMCHK BA~EPMAH
X03HY1CTBEHHbIE
T APb
B
M
IIOCTPOY1KM
IlOMECTbHX
fIEPBOMCTOt.IHMKAM·
1'O'iHJ1KOB, 31'0 np06JIeMa
HorpaepaMH.
06pa30M
pa60Ty
B 3TOM Y'iaC1'Ke
CMa1'pHBae1'
ml1JIble
Ha
OCHOBaHJ1H pyKOJIHCHblX
nO'i1'H
nOJIeBble
pyKolIHcHble
rOBble
J13JIO:IKeHHe).
J1
HCCJIe,D;OBaHJ1HJ1 JIJ1Tepa1'ypy,
J1 B cBoei1: nepBOHa'iaJIbHoi1:
CO'ie1'aHHe
nepBOJ1C1'O'iHHKOB H
npOC1'paHC1'Be.
Ilpe,D;Me1'OM
1I0MeIIJ;eHHH, X03Hi1:c1'BeHHbIe,
06c1'aHoBKy),
,D;l1H, J1H.n;yc1'pHaJIbHOe
HyłO H 1'oproByłO
ny6JIJ1KaIJ;J1J1 y'iH1'blBał01'
a TaK)Ke
(ee
aHaJIH3a
Ma30BIIIe
3TY KOHu;enąVlłO B CBOłOKa6aJIy.
83
(u;eHTpaJIbHaH
H
npemHei1:
C
1'Op-
KpOBJIJ1,
opy-
p;OMamHłOłO, l1Hp;ycTpJ1aJIb-
BHemHJ1i1: Bl1P;, CbIpbe
fIOJIbIIIa)
BO
HBJIHł01'CH:
J1Hp;YCTpJ1aJIbHble
J13
KOToporo
COCTaBJIeHbI l1HBeH1'ap-
HbIMH Onl1CHMJ1 1I0Mec1'Hi1: J1 o1',zr;eJIbHbIX p;epeBeHb
HaXOp;HllIJ1XCH B
C1'ap;HH pac-
paCCJIOeHJ1e
CeJIbCKOx03Hi1:c1'BeHHble
06opYP;oBaHHe,
y1'Bapb
ero
KOHC1'pyKIJ;HłO cpy6a,
C,D;eJIaHa, KOH1'PYKIJ;l1łO). IlepBOJ1C1'O'iHHKH
3nHCKOlIa
IIpO-
JIepBOHC1'O'iHHKJ1. HaC1'OH~J1i1: Tpyp; Ha'iJ1HaeT
IIOC1'pOi1:KH (Y'iJ11'bIBae1'CH
BHy1'peHHłOłO
nepBOJ1C-
HeHCCJIep;OBaHHaH nOJIbCKHMH 31'-
CYIIJ;eC1'ByłOIIJ;He p;o CHX nop
lIycKaH
BpeMeHH
fIO
B.B.
pa3BJ11'HH ypOBHH IIpOH3BOp;HTeJIbHbIX CJ1JI J1 pa3BJ1-
TJ1H Hapo,zr;HOrO 30p;'ieCTBa
rJIaBHblM
MHBEH-
EIlMCKOIlA.
XVII-XVIII
(KpaTKoe
06pa601'Ka
M:EPTBbIY1
Il03HAHbCKOrO
BeJIJ1KoM
1604--1796
r.r.
n03HaHbCKoro
fIOJIbIIIe
11 Ha
�1313
1312
IIP0J13BO,llCTBEHHhIE
J1 IIOTPEEJ1TEJIbCKJ1E
K
OEOPY,IlOBAHJlIff.
B :lTO BpeMH B nOMeCTbflX n03HaHbCKOrO :lnl1CKOna I..\apCTBOBaJIO
KpenOCTHO-yca,ne6HOe
11 perpeCCOM
Horo
Tpy,na
rrOMaraeT
3eMJle,nev'lbąeCKl1e
HbIX nv'lyroB
;rl11i1 B
H
x03fliicTBo,
1-4
11 60pOH,
nap
60pOH.
KOJll1ąeCTBO CeJlbCKO-X03fli1cTBeHHbIX
Bce
3T11 OpyAl1fl
CAeJlaHbI
yTBapb,
1-2
COCTOflJlO 113
6bIJll1
HHcrreKTHbIe
ł<JIIO'lI1TeJIbHO cepnOM,
ąaeTCfl
eeHa.
Ta'lKI1,
11 rrp.
ynoTpe6JleHI1e
CTBa 6pyCKOB (6a6KI1),
a
Tpe60BaJl
30
CHonOB Hporo
B KOHI..\€XVIII
CpeAH 11H,nycTpJ1aJIbHoro'BI1HOKypHbIX li! rrl1BOBapHhlx
TJlbI,
KaAKI1, 60ąKI1,
BepOflTHO
He113-
6bIJIl1
6bIJIa
I1JlI1 03l1MOrO xJle6a.
AepeBHHHbIX
He3Haąl1AHeB-
BbIMOJlO-
BeflJlKI1.
MeCTO 3aHIllMaeT050py,nOBaHHe
3aBoAoB:
KopbITa
:lTO
JIOnaT 11 nepece-
B; rrOHBJlHIOTCflrrepBbIe
rrepBoe
I1C-
BCTpe-
C MOJIOTI1BIllOrO onpe,neJIeHHoi1
'-leI-lHOe 3epHO ąI1CTI1JlJ1 C nOMO~bIO
BaJlI1 Ha peIlleTax.
06pe3bIBaHl1IO
TaK}Ke KOJIl1ąeCTBO BI1Jl 11 rpa6Jlei1:.
npOAYKTI1BHOCb pa60TbI
HOi1 HOpMbI Hanp.
XMeJIfl, 3a-
I1C'lI1CJleHHe KOJlHąe-
uenbl,
VI "ABOp"
B.,
I1CKJIIOąI1TeJIbHO npI1 y60pKe
11 KOC BCTpeąaeM
MOJlOTI1JIH pO)Kb.
TeJlbHa
XVIII
nOJIb30BaJIl1Cb
BeCTHO KaKI1M 06pa30M
BC.lle,nCTBHe ąero
nOJl.
KOCbl B 3TO BpeMfl
JlI1Illb B HeCKOJIbKI1XCJIy'laflX
B OrrI1CaHHH cepnoB
II
B KyJIbType
xJle6a
TOJIbKO
OrOpOAHI1'leCKRH
HO)KHI1I..\bI K
B y60pKt'
opy-
I1JII1 cox
AepeBflHHble
ynOMI1HaeMafl JlI1Wb BO
OKHa,
AepeBbeB
nJIyroB
113 )KeJIe3a.
co,nep}KI1T MOTblrl1 11 Kl1pKI1, CJlY}Ka~I1e
cPpyKTOBbIX
B 3eMJle,neJlI1I1).
I1CrrOJIHflJlI1CbC rrOMO~bIO COX, ,nepeBflH-
ąaCTI1 6bIJll1
I1CaAOBo,nąeCKafl
cTynbI,
CBOI1M 3aCTOelVI
TeXHl1ą€CKOMY rrporpeccy
pa50TbI
OAHOM X03fli1CTBe
HeKoTopble
XapaKTepHOe
B pa3Bl1Tl1l1 rrp0I13BO,nI1TeJlHbIX CI1Jl (BBe,neHl1e HaeM-
COCTaBJlHJlI1ero
H MepKI1.
Orrl1Cb
M0AHble KO-
MeJlbHI1I..\bI HaąH-
HaeTCH I1Cąl1CJleHl1eM MeJIbHJ1ąHbIX
KaMHei1 11 MOJlOTKOB, CJIy)Ka-
~J1X
nOBepxHocTei1
K 06pa60TKe
fl~I1KI1
rrpoca,
peBa
paCTl1paIO~I1X
J1 KaHaTbI
a
cyKHOBaJlbHH,
TaK}Ke
rrpH6opbI,
CJIY)Ka~l1e
0PYAI1H K Bblpa60TKe
6YMarl1
K ,np06JleHI1IO
11 KOJIKe p;e-
COCTaBJlflIOT TO)Ke 060pYP;OBaHJ1e MeJlbHI1I..\bI. 060pyp;OBaHl1e
Kl1prrl1ąHoro
3aBop;a
J1 KY3bHI1I.J;bI BCTpe'laeTCH
Onl1CHX JlI1Illb B KOHI.J;eXVIII
Bcero
3TI1X KalVIHei1:
Haxop;flTCfl
113BO,llCTBYCblpa
B. Cpe,nJ1
J1HBeHTapHbIX
KyXOHHOi1 YTBapJ1 'l~e
MOJlOąHble COCYAbI J1 yTBapb
11 MaCJla.
B
cJIy}Karn;aH
K' npo-
li
rroTpe6l1Tev'lbCKOH o6cTaHoBKe
c"Il1nOBble CKaMbl1, CTyJIbH
Haxo,nI1TCH
Ka6a'lKa
npI1Ha,nJIe)KaT
11 IllKacPbI.
B pe3I1AeHI..J;l1l13nJ1CKona.
(KOp'lMbI)
(IllI1HKBac).
CTOJIbI, ,ny6oBble
Aoporafl
06CTaHOBKa
Me6eJIb
,nepeBeHCKoro
COCTOI1T113 CTOJIa, cKaMei1KI1, cTyJIbeB,
'YTBapb
nOJwrapHI.J;bI
BOJIee
B KopąMe
H nOJIyąeTBepTI1,
:lTO: )KeCTHHble
60'lKH,
CeJIbCKOX03HHCTBeHH0J1 YTBapI1
6yTbIJIKH
CTOHKI1
J1JII1 AepeBHHHble
11 BOpOHKI1. Cpe,n11
Haxo,nHTCH COJIOMOpe3KI1, TeJIerl1,
CaHYl, ynpH)Kb.
X03flYl:CTBEHHbIE. J1H,IlYCTPJ1AJIbHbIE J1
TOPfOBbIE IIOCTPOYl:KJ1
'Yca,llb6bI
(T. Ha3.
epOJIbBapKI1)
BO,nI1JIHrJIaBHbIM 06pa30M
aM6apbI
J1 XJIe6Hble
OHH HC'le3aIOT
pbrx
Mara3HHbI.
,nOBOJIbHO paHo,
BCTpe'laeTCH
Haxop;HTCfl
xJIe6,
nop;
rr03HaHbCKoro
3'l1HCKOrra np0l13-
n03TOMY MO)KHO Be3,ne BCTpeTJ1Tb
Ha
Teppl1TOpJ1H BeJII1Koi1 IIOJlblIIJ1
xJIe6
B Ka)Kp;oi1 yca,nb6e
coxpaHHIOT
1-4.
OT
B ryMHax,
rYMHa
KOTO-
O'leHb
'laCTO
OP;HOJ1Kpblr..Uei1 C KOHIOIllHei1, XJIeBOM, oBąapHei1
HJIH APyrl1MH nOMe~eHI1HMJ1 P;JIH ,nOMaillHJ1X )KI1BOTHbIX. 3TH AepeBHHHble
nocTpoi1XH
3 a K O n bI,
KpbIIllH
J1MeJII1 KOHCTPYKI.J;I1IO
Ha coxy,
p bI r JI 10 B K H.
'l1peJ1My~ecTBeHHO
(ill K Y P; JI bI). B rrpe,neJIax
KpOMe
Toro
6bIJIl1
B yrOJI,
ern;e
113 COJIOMbI HJIH JI03bI, pe)Ke
X03Hi1cTBeHHoro
113 rOHTa
p;Bopa nOMe~aJIHCb
pHTHHKH, rOJIy6HTHJ1KJ1, CBI1HapHI1KJ1, KJIap;OBbIe cJIY)Ka~J1e
xpaHeHHfl
oco6ble
3epHa
rrorpe6a,
I1JIH Ce'lKI1, KJIap;OBble· P;JlH rro,nrOTOBKJ1 COJIo,na,
THHyJIH I1X KOJIOAI.J;aC nOMO~bIO
KOJIOBOpOTa. li1HAycTpl1aJIbHble
3aBo,nbI,
XJI~HOi1
I1H,nYCTpl1l1 oc060e
MyKy,
)K y p a B JI fl,
rrocTpoi1KJ1COCTOBJIHJIJ1:
3aBOAbI.
BHI1MaHl1e o6pa~aroT
B OTHOIlleHI1H ABI1)Ky~ei1
Ha Bo,nHHble,
B OTHOilleHI1H
,nJlH TeJIHT H B030B. Bo,ny
T. Ha3.
COJIOAOBHI1,BI1HOKypHble
HI1I..\bI, KOTopbIe
m1Tb
KyP;JIfl
MOJlOąHbIe H COJIKI1 ,nJIH MOJIO'lHbIX npo,nyKTOB,
CO.'IOMope3KH, HaBeCbI, KOJIOP;I.J;bI,
capaH
HbIe
Ha
Ma3aHKI1.
BeTpflHble
rrpOAYKI.J;I1H-
CpeAI1
pe)Ke
-
rrI1BOBaprrOCTpoeK
Ha ce6H
CI1JIbI CJIe,nyeT
MeJIbpa3,ne-
I1 MeJIbHI1I.J;bI C KOHHbIM IIpJ1BO,nOM,
Ha
MeJIbHI1I.J;bI rrpOAYI.J;l1pyro~J1e
TII..I..IeHO,
COJIOA, MeJIbHI1I.J;bI-
BaJIHJIbHI1 cYKHa, 6yMa:>KHble,
""IeCOnI1JIbHI1 H CTeKJIHHHble
JIHIOTCH BO
II
nOJIOB.
XVIII
3aBO~bI.
KypIII1'lHble3aBo,nbI
B. Ha3BaHl1e
3TO 0603Ha"laeT
1II01łB.,.
HaBec;
�1314
1315
me <P0PMI1PYlOT 11 cywaT
Kl1pnl1'-! 11 '-Iepenl1l.\Y· B XVIII B. CyI.l..\eCTBOBaJIJ1 rre'-IJ1 K cyweHl1lO
JIbHa. KY3HJ1IW J1 JKJ1JIJ1I.l..\eKY3He~a
3peHl1R.
Haxo,z:VITCR no~
RBJIReTCR
B cemIX,
O~HOi1: KpOBJIei1:. KY3H€'-IHbli1: CTaHOK HaXOlll1JICH
B J136e JKJ1JI Ky3Heą
ToprOBble
rrocTpoi1:KJ1 -
Hble J13 ~epeBa
~eJIbu;a
3'1'0 KOp'-IMbl C KOHlOWHHMJ1 rrOCTpoeKOp'-IMa Co-
KOp'-IMbl.
<pJIl1reJIb
11 rra-
BJ1JIbOHbI ~JIR CJIyJKaI.l..\I1X,KyXHI1 J1 JIlO~CKI1€. Heop;HOKpa'rHO
B rrpe-
p;eJIax
3nJ1CKOna,
rocnO~CKoro
a p;aJIbWe
B ~epeBHe
ycallb6bI
~Bopa
apeH~aTopOB,
KpbITbIX COJIOMOi1:.KpeCTbRHCKl1e
JIaHa
,
y
IIepBmtCTO'-IHJ1KJ1 ~aI9T
rrOBepXHOCTHble
TapHble
onl1CJ1 nO~'-IepKI1BalOT ynoTpe6JIeHJ1e
0PY~I1RX.
BI1~iIo
~aHHble,
peHTa6eJIbHOCTb
B
ero
0PY~J1RX
3aMe'-IaeTCR
TaK
HeKoTopbli1:
B HeKOTopbIX
nporpecc,
CTpOi1:KJ16bIJIJ1 p;epeBRHHbIe
1
I
KaK .0HI1
,I
1
'I
HO He
B l1Hp;YCTpl1aJIbHbIX 060pYP;OBaHJ1RX J1 B yTBapJ1.
IIo-
3'1'0 06bIKHOBeHHaR
l1JIl1
aye).
KOTopoe
B
5
rJIaB2
OqeHb
MeI.l..\aTh
(KpaTKOe
nOCEJlEHY1J1.
~ro
cTapaeTcR
TaM
H a B CH
HaBCR"
~eTKI1,
nOJIbCKaR
HaC'leT
JIJ1TepaTypa
11 OJIJ1CblBaeT
KOToporo
~a36I1palOI.l..\J1e
Bonpoc
MaJIO 3aHJ1MaeTCR
BCTpe'-IalOTCR
C
~
np06JIeM0J1
He3Ha'-II1TeJIbHbIe
BCTpe'-IaeTCR
nop; Ha3B.
Ha IIoMopl1l1(no,ll;
Ha3B.
Ha
"naves",
"anger"
"HaBce"
COJITbICbI I1JII1 lliJIRXTa.
Bo-
OCTaeTCR 06I.l..\l1HHoi1:c06cTBeH-
11 3 a r p O P;H 11U;bI).
peMeCJIeHHl1KoB.'
l1 Cl1JIe31111, rp;o "HaBce"
B
COJIThICbI 6bIJIl1 B rrpaBe
Hl1JKHei1:
Ha "HaBce"
OKpeCTHOCTRX -
nOCeJIeHI1R,
.II:epeBHR
I1CTOpJ1lOJ1 pOJIb B p;epeBeHCKOM nOCeJIeHJ1I1.
Hay'-IHaR
,, .'
ue
'Il0HRTn
B O H r p O ~ a, Ha3Ba-
"HaBce"
Tor~a,
nJIaHl1pOBKY
Cl1JIe31111
rro-
(,II,OJIbHbI
nOCeJIRJIl1Cb TKa'-Il1, B I1H-
pa60'-Il1e;
KaK BCR
"HaBce"
rrpJ.'i06peJIo
,ll;epeBHR cOXpaHRJIa
11 OCTaBaJIaCb
no
BI1~
CBOlO
rrpeJKHoMy
~e-
peBHei1: .
113J10:lKeHl1e).
O6 'bRCHJ1Tb
06-
B PYKl1 naHOB.
rpO~311CKO,
JIaHbu;yU;Koro
HbIMl1 rrpl1MeTaMl1 CBoero
ABTOp
6JIarOp;apR
6bIJIO 0'6bIKHoBeHHO MeCTOJKI1TeJIbCTBOM6e~HRKOB (x a-
rrepBOHaqaJIbHylO
,II,EPEBEHCKOM
"HaBce"
rOBOpl1T HaC'-IeT l1CTOpl1l1 "HaBCR",
qaCTO 3aXBaTbIBaJIl1
BCeu;aJIO nepeWJIO
reHe3l1C
x03Ri1:cTBa.
nJIOI.l..\a~b J1JII1 ~JIl1HHalI
Ha3bIBaJIOCb
\I[
aBTop
MOJKeT
06I.l..\l1HbI rrpl1Ha~JIeJKI1T
Ma30Bwe.
CJIeHcK) l1 B JVlaJIoi1: nOJIbllle
103E<t>
B
Ha
rrpeKl1 BceM npl1TR3aHl1RM
ropo~cKoro
"H A B C}I"
~epeBeHCKaR
HOCTblO B npOTI1BOrrOJIOJKHOCTbrepMaHl1l1
"HaBce"
-
nORBJIReTCR BaBce
npl1eMaX
J1 B "tJeXOCJIOBaU;Koi1:Pecrry6JIl1Ke
p;ycTpl1aJIhHbIX
IIPOBJlEMA
cpe~HeBeKOBbIX
JIl1Wb
aBTopy
nOCeJIeHl1i1:
Tl1naX
He
3€MJIl1, TRHYI.l..\aHCRBP;OJIb ~epeBHl1.
JI y n H 11U;bI
c KJ1prrl1'-IHbIM J1JII1 KaMeHHbIM <pYHlla-
MeHTOM, C KpbIwei1: J13 COJIOMbI J1JII1 rOHTa.
BYPllITA
B
B Cl1JIe311J1, B BpaH~eH6yprl1l1
HI1X
J1MeHJ1R. J1HBeH-
JKeJIe3a
"HaBce"
lOre IIoJIbwl1
nOJIa.
rrpe~CTaBJIRlOT rJIaBHbIM 06pa30M
l1CKaTb
I.l..\l1He.B Cp€~Hl1e BeKa "HaBce"
J136YWKJ1 COCTORJIJ1J13 '-Iy-
JKJ1JIoi1: 1136bI J1 ceHei1:, npeJ1MyI.l..\€CTBeHHO He 6bIJIO
Ha~o
Hl1e 3'1'0 ynoTpe6JIRJIOCb
JKJ1JIJ1OB'-lapJ1, MeJIbHl1KJ1 J1 lrraXapJ1 B Ma3aH-
Tl1nOB
no
rrOCeJIeHl1RX l1 B COBpeMeHHbIX nOd~JIKax.
"HaSCH"
rrOJIOca
~epeBHR),
peweH
"HaBce",
HeKoTopbIX
cBoei1: pOJIJ1 B JKJ13HJ1 p;epeBeHcKoi1:
HaXOp;J1JII1Cb XI1JKI1HbI KpenOCTHbIX,
Kax
MOJKeT 6bITb
OKOJIbHl1u;a, YJIl1U;OBKa), B ~pyrl1X
B pacceRHbIX
BaJKHOe MeCTO B OrrI1CaHI1J1JKJ1JIbIX rroMeru;eHI1i1: 3aHl1MaeT
pe3J1~eHU;I1R
"HaBCR"
CYI.l..\eCTBOBaTb (MHorO~OpOJKHaR
'-Iyo'laHa ~JIR rOCTei1: 11 JKI1.lIoro rroMeI.l..\eHI1HB.lIa-
I1JII1 apeH~aTopa
CaMoe
rrp06JIeM
OpraHl1'-IeCKoi1: qaCTblO
(OBaJIbHl1u;a,
J1JII1 Ma3aHKJ1 C COJIOMRHHOi1:
Kpblwei1:.
CTORJIa J13 Ka6aKa,
ITo aBTopy,
C J1CTOpI1KO-reorpacPl1'-!eCKoi1: TO'-IKJ1 3peHl1R.
3a-
J1CTOPJ1KO-lOpJ1lll1'-IeCKoi1:TO'-IKI1
"HaBCR":
ye3~a
OTJIl1qaeTCH TI-!rIl1'-!-
pacnOJIOJKeHO
OHO B~OJIh ~e-
peBHI1 11JKl1BYT TaM TOJIhKO 6e,ll;HRKl1. HaXO,ll;RTClI TaM Y'-IpeJK,ll;eHl1fl
CJIyJKaI.l..\I1Xu;eJIoi1: ~epeBHI1.
Bce"
BO
BpeMR
B€~HHKI1 CTaJII1 rrOCeJIRThCfl Ha
KJIaCCOBOro
paCCJIOeHI1H
~l1<PcPepeHU;l1aU;l1fl ,ll;epeBHH npORBl1JIaCh
p;epeBHH.
KJIaCCOBafl
TaKl1lVl 06pa30lVl
CTpaHCTBe 3aHl1MaeMOM ~epeBeHCKl1MI1 JKl1TeJIHMH.
"Ha-
B npo-
�1316
paTKI1
.il,EKOBCKJ1 rJETP
J,1CC.ITE.n;OBAHJ1E
KY.ITbTYPHOrO
CKJ,1X
TeppHTOpYU1 ye3~a
ropo~CKHX
H
nOCeJIeHHi1.
KaMeHHoi1
cTeHoi1
.n;p:>KeBHl.(bI 11
OnO'-!Ha,
Hoe
Ky~a
Me~aHCKafl
TOprOBJIei1
BOJIOBy1O 11
llly6bl
BHHoKypeHHbIi1
TOBbIi1 H OBO~HbIi1 ca~.
yca~b6bI
H36ylllKax
6e3 ceHei1
Me~aJIHCb
nOJIKH Ha3bIB.
KOJIO)lhI,
H nO.na.
JI H C T B a
K!ł)lKH, ylllaThI,
60rOHKI1,
XVIII
B. MeUiaHe
I1JII1 )lepeBllHHoi-i
coxoi1,
IlCnaXI1BaJIH
TeJIera
onO'-!I1HCKa.H O)le:>Kn;a B XVII
no:>KHJIH
no-
11 ropWKH
pa3.llH'-!Horo
6 o III e.
Me~9.HCKa.H
B. OTJIH'-!aJIaCb pa3Hoo6pa3HeM
'-!eCTBe TKaHei1 H yKpaweHHW.
KynHble,
3eMJI1O :>KeJIe3Hoi1 nJI y:>KHl..\eJf
Ha3hIBaJIaCh
TKaHH
Ka'-leCTBa,
VI
l.(eHbI.
llJHJII1
Hap.H;J; OTJII1~IaJICR 113H~eCTBOM
naHhI,
BeHl.(a,
KOCTpOB Ha
6aWMaKOB
KOHTYlllVl' 'IaMaphI,
VI
cPapTyxa,
KOpaJIJIOB.
6eKeWI1,
H KpacoToi1,
no-
KaM30JIhI.
nORca
O;J;eBaJII1 :>KyVI
Ba:>KHOe 3Ha"'-leHHe.
J,13BecTHO H3BecTHi1
H
nepe~a'IH
ropax.
ABTOp
113BeCTHJf
nO'ITH HeJ1CCJIeAOBaHHo,
'-lTO Haw60.TJee
6bIJIO
06paTHJI
3a:>KJ1raHJ1e
BHHMaHHe,
'-lTO
B JIaHbl.(yl.(K01VI ye3;J;e B MeCTHOCTH rpOA3HCKO BCTpe'-!a1OTcH XOJIMbI
I
'I
,I
I
Ha3hIBaeMhI
a
n a T p bI H. Ha3BaHHe
.nOM
n
T p:>K e l.( h
BaeT
Ha CBH3b 3Toro
(CMOTpeTh,
3TO CBH3aHO no aBTopy
rJIH,IJeTh Ha6JIJOAaTb),
CJIOBO n a T p hl H 0603Ha'-!aeT
TpVlHHryJIHpHOe
HaKO 3TH 060py;n;oBaHHH
RBJ1JII1Cb B HOBble
p hl J1 ropa3Ao
Ha
TeppwTopJ.Uf
epop-
rOBopHT ~aHHhIe
HaXO;n;VlMbIe B nOJIhCKHX 3THMOJIOrJ1'-!eCKHX CJIOBapHX,
cTapwe.
C rJIaro-
"'-lTDyKa3hl-
H9.3BHHJ1H XOJIMOB C ,naBHO MJ1HyBlllew
MOW TeJIeKoMyrIJ1Kal.(J1J1. B nOJIb3Y 3TOW rHnOTe3bI
B KOTOphIX
Op.-
060pYAOBaHJ1e.
BpeMeHa.
reHe3
lliBeWl.(apWJ1
:>KYlByTBOCnOMJ1HaHJ1H crrel.JYlHJIbHhIX CHrHa,'lbHhIX
fl
a
T-
AO CHX nop
yCTpOi1CTB.
~;:O.JU!AHKOBCKJ1 3.
COCTOR:I
"C y K e H K 11", :>KynaHa,
MY:>K\mHbI
OTHOCI1TJIbHO nepeAa'IH
MaHepoM
XOJIMaX
EOPTHbIE
OH H3 106KI1, Ka::\130JI9., KopceTa,
ryJIyna,
ero
HCc.ne.J.OBa-
Ha6JI1O~eHVlH, aBTOp
011,e:>K::ry
TaK:>Ke 113 caMO,IJeJIKI1.
)KeHCKI1i1
MeJIKl1e
B Ka-
6bIJII1 npeVlMy~ecTBeHHO
l.(BeTa
HeCKOJIbKO AaHHblX
ynoTpe6JIHeMbIM
cPpyK-
'-!yJlaHe
JIOXaHH
CaMbIe
HeCMOTpH Ha
HI1X H3 KpO-
B
~a:>Ke
ryMHa
nOJIh30Ba.llHCh
H cyHII,yKa.
113.TIO}i{eHl1e).
capaR,
nocTpoi1KH
COCTOHJIa y
TIEPE.TI:A QJ,1 J13BECTJ1M.
B MJ1HyBwHe BpeMeHa . .n;eJIO 3TO AO CJ1X nop
6ep.H.HKH
''sora'Il1
'-lTO YKa-
Ha Hapo,nHyJO.
J,1CXO~.HH3 nO,1l0:>KeHVI.H,
'-lTO ~.1l.H3THorpacPH'-leCKHX
c006maeT
(B a p :>KH H l.( e).
B
K 11CTOPJ1J1
HH.i1 VlMe10T 3Ha'-!eHHe
peMec.lleHHhIe
pacnOJIaraJIc.H
fOpop.cKHe
l<yJIbTyphI
(KpaTKoe
:>KHTe,TJI1
P.pOBHHHoro
p.OMa 11 X03.Hi1CTBeHHbIe
(BeHbI~oBKa).
HeCKOJIbKHMI1 KOMHaTaMI1. Me6JII1pOBKa
BaTH, lllKacPa,
I1PJ1.ITO)KEHJ1E
MHOrI1e ~OMa He I1MeJIJ1 P.bIMOxop.a, KphIlllH
)KHJIbIe
6hIJII1 B cpy6
BOKpyr
BCJIe,nCTBHe Toro,
nATPbIH
H BepeBKH.
3aBo,n,
3Ha'-!eHl1e,
XOTH 060-
B HCTOpH'-leC-
canO:>KHH-
H3 :>KHJIOrO nOMe~eHHR,
I1HOr~a B ycap.b6e
CTaHKH H KaTOK ~JI.H 6eJIbR.
60)J,HapH,
3aHI1MaJIHCb
CKOTHoro ~Bopa,
B MaJIeHbKI1X
He 11,a1OTO,IJ-
I1CTO'-!HHKax, HMe10mHX
B.TJI1HHl1eMe~aHcKoi1
:>KHTe,,'lH
JIOCI1HY1OKO:>Ky, KOHOn,,'lfl-
6apaHHJ1
COCTaflJIa
nOMe~aJIC.H
60JlblllOe
Bce OHI1 6hIJIH :>KHTeJIflMH K.'lbBO-
nOJIOTHO, luepCTb,
6bIJU1 H3 rOHTa.
3TH ~aHHhle
rEYl:Horu BOvrUEX
KaHaBOM
TOprOBJIei1 H peMeCJIOM.
I1JIH OBI1Ha, KOH1OlllHI1, XJIeBa,
CTaBJIeHbI
Bce
B. ~eBH'Tb
ropo~aMH.
TKa'-!H, MeXOB~HKH,
reJIbH€Ba.
yca~b6a
B XVI
H3 HHX oKpy:>KeHHble
MeHbIl1HHCTBO'-
npI1B03HJIH
11 JIbHflHOe
3hIBaJII1
yKpenJIeHHhIMH
KH, CJIeCapH, KOJI€CHhIe MaCTepa,
Ba,
WanKI1).
CHOBaHbI OHI1 Ha apXHBHbIX
KOW 3THorpacPHI1
cy~ecTBOBaJIO
HeKoTophle
6hIJIH
3aHHMaJIHCb
OnOQJ1H-
H3.T10}i{eHVle).
Ono'-!Ho
3aHHMaJIHCh 3eMJIe~eJIheM,
PeMecJIOM
llPOllJ.ITOrO
rOpO.n;KOB.
(KpaTKOe
Ha
('-leTblpexyrOJlbHbIe
HaKO nOJIHOrO nOHRTVlR O :>KVl3HVIOnO'-lVlHCKVlXMemaH,
KOHcPe~e-
3HAKJ1
B J.1.IT.2KEIJ;KOM
(KpaTKoe
nOMECTbI1.
113.T10}i{eHI1C).
EOpTHJ1'-lecTBO, O)lHa H3 npHMJ1THBHhIX cPOpM .neCHoro
CTBa. BCTpe'-laeTCH
n'-le,,10BO,n-
O'-leHb '-!aCTO Ha TeppHTOpJ111 ITO.'lhWH.
Ji1CTOpH-
�1318
1319
'łeCKl1e
nepBOMCTO'łHMKI1,
M6H HKOBa)CO~ep)KaT
IlpY1Ha~JIe)KHOCTb
Ha'łJ1HaR
MHoro
60pTeM
C
~aHHbIX
B.
(PeJIRUI1R
6bIJIa
Hape30B
MJ1HaJIJ1 ~pyrJ1e
3HaKJ1 KOTOpbIMJ1 0603HaqaJIJ1
JI.
~OMalllHJ1X
Kp)K
~peBeCHOM
)KJ1BOTHbIX,
J1B J1Q K J111, aHaJIJ13J1pYH
Ha TeppJ1TOpJ1J1 Ma30Bllla,
~OKa3bIBaeT
I'JIaBHbIM
'ITO CJIe~yeT
HOM 06ll.(MHe.
'ITO
B
M
3HaKM
1892
06pa30M
3HaKl1
pbI5aqeCKJ1e
ro~y
CHaCTI1
~apR
HaCTORll.(MM
BOpTHhle
(1925-29)
O
OCHOBOM
60pTHbIX
3HaKOB
npOHCXO~H1'
B
nop
He 6bIJIH
HaM~eHbI
naMRTHMKJ1
OOJ1JIbHa KepaMJ1qeCKHMJ1
HaJIbHbIM
opHaMeHTOM.
BopTHbIe
AHaJIJ13
cPeo-
Hble
'ITO
n'łeJIOBo,n;CTBa
JIOBO,n;CTBO BCTpe"'IaeTCH
-
B
11
,n;epeBHHx,
MOK~y
27
B
B
9
tIJ1CJIO
60pTeM
)KJ1ByT
H nqeJIOBO~bI
130
B KOTOpbIX
yJIei1:eB,
55
BCTpeqaeTCH
B
yJIeMeB
270.
-
CJIy'faHx.
9
n'łe.rrOBo,a;OB
J1MeeT
11
YTP
BbIC-
pHCyHKy.
Ilqe-
Hblf,i 3HaK
B
cKoro,
YTBep)K~alOll.(erO
na,n;alOT
BbICe'łeHbIe
Ka:U;HH HarJIH~HO
Hhle
JIHHI1J1.
'ITO
TonopOM
,n;OKa3bIBaeT,
HCnpaBJIHeT
B
pJ1CYHKe
npHMbIe
60pTHbIX
"'ITO cyll.(eCTBylOT
(3HaK
OopTHble
ABTop
3HaKJ1
OTpa:>KaeT,
XpVlCn1aHCKOi1:
KyJlbTyphI
BAPAHOBCKH
EOf)lAH
no
BblillKOBCKOM
3HaKaMJ1 60JIee
C
nepBOHa'łaJIbHO
VI BJl/llflHlIle
BeCbMa
J1JIH HX
He-
npO~a}Ka
K OCHOBHOMy
3HaKe:
60.rree CJIO)K-
B ItICTOpJ1H 60pTH.
MHeHJ.11OaBTopa,
CJIO:>K-
HCTOpJ1KOM
CJIO)KHOM pHCYHKe.
po~a,
B 60pTHOM
Ha-
c06CTBeHHocTb.
COrJIaCeH
'łJI€HOB
H B.
pO,a;OBbIMH 3HaKa-
0603HaqaTb
rrepeMeHax
CBH3aH-
Mop<p0JIOrJ1-
HOBbIX 110~p06HOCTeM
OTpa}KeHa
rOBop11T O MHOrI1X
np06JIeMbI
6hIJIJ1 paHbIJle
6bIJlH
Me)K,a;y
npH6aBJIeHHR
B H T O P T a.
HRa
n"'IeJIOBo,a;aMJ1 BbIllI-
JI. Kp)KHBH:U;Koro
C ,n;pyrHMH
26, 29, 48).
3HaKH
HaM,a;eHbI
HeKoTophle
60pTHVI'łeCKOrO
lVIop<po-
3JIeMeRThl
IIHcapR.
,n;e-
<paMJ1JIJ1W
60pTe~'r
J1
46
HaMbICJIOB-
3HaKOB
JIHHHJ1. TaonJ1I.\a
OTHOllIeHHH
6JIaro-
06ll.(eCTBa
reHeTHqecKylO,
TeopHH
BpeMeHH/CTaJIH
J1CTOpHH 60pTH
JIOrHR 60pTH
Haxo.n;MTCR
OIUH6Kl1
Ilo
60pTeM
)K e 6 O M, 'ITO
II P
liIf OBOP
B
Ta6JIHQa
np06JIeMy
JIeCOB H 60pTeM
YJIeMeB.
OnYOJIJ1KOBaHHaH
BeKe
3BOJIłOQHH HX npOHB.JIHeTCH B 60.rree
CTaJIH npH'łJ1HOM
60pTHHqeC'I'BO
M 60pTHHKH
K
)J;eJIeHHe
:>KJ1BYT J1 n"'IeJIO-
J1 72 rr'łeJIOBO)J;OB. TO)K,n;ecTBo
60pTHHKOB
7
-
419;
BO,n;bI J1 60pTHJ1KJ1.
pJ1CyHKOM
3THorpa<pa
BKpaT:u;e TpH
OTJIH"'IaIOTCH B cpaBHeHHH
CJIO)KHble,
J1JI)Ke:U;Koro
J1
C Te'łeHHeM
nOBbICHJIOCb,
OnJ1CH 3TJ1X 3HaKOB
B XVII
pa3'ÓHpaeT
nOJIb3bI.
MopcP0JIOrJ1qeCKOM
IlYIUH
CT.
<pOpMbI
CX~CTBO.
JIeCHOe
~epeBHHx
peBHHX,
J1ECAX.
3THorpa<pJ1qeCKOrO
nOJlbCKOro
3HaKaMH:
H np06JIeMy
3HaKOB
62.
K 'łHCJIy
ABTOp
C 60pTHbIMJ1
HbIM
BJIa,n;eJIb:u;eB.
r.
HeKoe
~epeBHHx,
npJ1qeM
I1X
60pTHJ1~IeCTBOM
cyll.(eCTByeT
; .
B. yTBep)K-
Cxo,n;CTba
1789
B
3Ta,
opJ1rJ1-
60pTHbIX
MbICJIOBCKOro 0603Ha'łeHHH
~O CMX
TeppJ1TOpJ1R
CBR3J1
(JIłOCTpa:QJ1J1) C
y,n;OCTOBepReT,
<pOpMOM
r~e
3HaKJ1 C KOH:u;a XVIII
po,n;CTBeHHOM
,n;aBHJ1X npOBepOK
nOMeCTbH
Mej:j:
po~a.
KP)KJ1BJ1:U;KJ1M HaC"'I€T
B 3aBJ1CJ1MOCTJ1OT
BbIllIKOBCKJ1X
V13JI01KeHJ.1e).
ynoTpe6JIHHCh
KOBCKOM IlYIUH.
J13 J1JI)KeQ-
KeJIbQ,
J13,n;eJIbRMI1, pa3YKpaIJleHHbIMJ1
,n;ałOT J1TOrJ1 C~eJIaHHble
3HaKOB
TaKoro
B
IloJIhcKoro
pyKonHceM
3HaKH
MH, KOTopble
Haxo,n;RI.IJ;erOCH B OKpeCTHOCTHX
aBTopa,
ApXHBe
B KOJIJIeKQHH
Ilyll.(l1,
B nepB06bIT-
'łecKylO
cnHCOK
nOMeCTbH,
BOPTHX
KOJIH'łeCTBO
nOHCKaM
aBTopOM
3HaKl1
B KypneBcKOM
HBJIHłOTCH
HeÓOJIbillOe
~a.TlbHOM repaJIb~HKH.
Koro
HA
(KpaTKoe
J13~eJIbH.
60pTHble
H a M bI C JI O B C Kor
c06CTBeHHOCTH
3HAKJ1
3TJ1 Hano-
rOH'łapHble
J1CKaTb J1X npOMCXO)K~eHJ1H
J1cCJIe~OBaHJ1R BOJI.
,!l;OKa3bIBałOT,
CTBOJIe.
~OMa
I03Eep
CMMBOJIOM c06CTBeH-
HOCTJ1 B cPopMe
I1JII1
J3YPlIlTA
J16parMMa
OTHOCMTeJIbHO 60pTHJ1"'IeCTBa.
0603Ha"'IeHa
Ha
X
npe06-
crre:U;HcPH-
TO)Ke BOJIH006pa3-
CY)J;A
OB'LJAPEYI
3AIlA,n:H0V1
BEJIJ1KOit
C
KOHUA
XVII
B.
IlOJIbllIE.
••
ot
IloJIhcKaH
Ilpo6JIeMhI
,!l;epeBeHcKaH
IOCTJ.1:U;HJ1
,n:o CY1XIIOp
IOCT11:U;Y1Y1
OT~eJIbHbIX
rrpY1Mep 60pTHHKOB,
6ypnaKoB,
MaJlO VlCCJIe~OBaHa.
npocPeCCY10HaJIbHbIX
oB'łapeii
11 T. II.
rpynn
OCTalOTCH nOKa
HaHe-
�1320
1321
BhIHCHJ1MhI. Cne~J1cPJ1'-ieCKJ1e
2KJ13HJ1 3TJ1X rpynu
KOM
XVIII
yC,710BhH CO~J1HJIhHOM J1 3KOHOMJ1'1eC-
6hlJIJ1 npJ1'1J1HOM Toro,
B. OHJ1 COXpaHJ1JIJ1 caMoynpaB.1IeHMe,
My~ecTBeHHo
npoepeCCJ10HaJIbHhlM
OBe~
B KOHue
3aHJ1MaIO~eeCJl
Cy,!!,e6HhIM ,!!,eJIOM. K
HJ1IO COXpaHJ1JIOCh O'-ieHh He60JIhlllOe
TeJIhHOCTJ1, BCJIe,!!,CTBJ1eToro,
'ITO e~e
npeJ1-
cy,!!,a
He
yrrpaBJIeHJ1eM;
6e33RKOHHhIM
nOTepM
CY,!!,OMoB'lapei-i
J1 o6J1In,y. ¢ey.n;aJIbHbli1
KaKJlIM 6bIJI cy,!!, oB'Iapei1:,
K
YMeJIJ1 '-iJ1TaTb
CO.>KaJIeHJ1IOco,nep2KaHI1€
ero.
HJ1e, KOTopoe
rpynna
OB'lapeM
B CBOeM BbI30Be
J1MeJIa CBOe cal\lJOynpaB.Jle-
3aHJ1MaJIOCb TaK2Ke cy,!!,e6HblM BeIlOMCTBOM, M cYIlJ1JIO
TOJIbKO np0cPeCCJ10HaJIbHhle
,!!,eJIa. ,ZJ;oCMX nop
ony6JIJ1KOBaH
O,!!,MHnpOTOKOJI cy,!!,a OB'-iapeJ1 B .n;epeBHe
HaCTHX 2KHJ1Ha (BeJIHKOnOJIbllIa)
C
1693
r.
'9:eByeBo
Cy):lMMhle
B
npo-
1789.
14
1791
MapTa
BJIeHHblX
OKpeCT-
Ba.rleHThl
r. ynpeKaeT
MHeHI1łO
ll1I1MaHCKH
llI.lIJlXTy,
'-iTO llpl1ro-·
cy.n 6e33aKOHHhII1.
l
11 4 rrpe.u:cTa-
(2, 3
3,neCh B nOJIHOM CO):lep2KaHJlIJ1.TpJII ,na.rlhHei1Wl1e
KaK MeHE' Ba)KHble,
06-
OKTJl6pJl
HaM HeI13BeCTHO, HO no
C Ha'-iaJIOM ,ne,na n03HaIW!VlI1TClł MO)KHO B aKTax
TOJIh-
OB'IapJ1
C
BOp 6bIJI HecrrpaBen,.lJI1BhIJ1.3
caMO-
17
WoI'IRXTbl6blolJ OH BeJIl1Ko.n;YllIHbIJ1 (JlaCKaBbI).
IIpoepeccJ1oHaJIhHaJl
npI1-
apeH.J:aTOp
KaK opy.n;J1eM rHeTa
TJ1B IIIJ1MaHCKOMY. J1pJlIrOBOp 6bI.lJ orry6JIJ1KOBaH
HJ1 nJ1CaTh.
KD
nepe,!!,
60JIbilH1e
Kopo.lJeBCKJ1X nOMeCTMJ1 J1CrrO.lJb30BaJICH npoepeCCYIHa.lIbHblM
C02KaJIe-
KOJIM'IeCTBO C.lJe,!!,OBJ1X ;J.eJl-
'-iTO '1JIeHbI
H nOCTaBMJI ero
tH1HJ'IJl eMy
npellCTaB.lIeHbl
It
5)
TOJ1bKO B 3aMeTl<:ax.
BJ1HHJIJ1Ch B BopOCTBe OBeą
y.f3BecTHbI
cy.n;e6Hoe
HaM
T02Ke
3aMeTKJ1
.n;eJIO B HeKOTophlX
3aupe~aIO~Me
.n;epeBHax
B rocy):lapCTBeHHOMBOeBO):{CKOM
OTrrJ1Cb rrpJ1rOBOpa
H~hI
3BaH
OB'-iapCKOro
B OKpeCTHOCTHX 360H'llIbIHH
6b1JI cy.n; B JIJ1qax
'-ieThlpeJ1
HJ1KI1 OB'-iapeJ1 KpaJIJ1 OBeu.
HbI
6hIJIJ1
KOCTeJIa
ynJIaTJ1Th
J1 cy):la.
BaThCR. B OB'IapR.X.
1787
r.
B 3ana.n;H0J1
OB'IapeJ1.
,!!,eHe2KHbIJ1 llITpacP
K
JIO):l3J1 Haxo.n.J1TCR.
BeJIbKOnOJIhllle
06BMHJleMhle
B
llITpacPa
M
B .n;epeBHM XpOCb-
rrOJIb3Y
CO-
rrOMOllI,!!,OJI2K-
,!!,JIJ1JIOCh.n.o
17'94
JIaBpeHTJ1J1
KOJIJIerJlIJ1
OCTarona.
HeCKOJIbKO J1HTepeCHb1x
B BapwaBe,
TIJ10IĘKa (l'elationem
nr
XVIII
107)
Haxo.n;J1TCJl
J1 Maruero,
lliMMaHcKoro,
apeH,!!,yeMb1x
OB'-iapa
Kopo.lleB-
BKOBOM MJ1UJeB-
CKMM, rrp.>KaCHh1CKJ1M.'lOB'lJ1M ~'npaB,1HJOW;I1M KOTOph1X 6hI.1I ł03e¢
XMeJIMHCKJ1.
OB'-iap
BaJ1eHTh1
WeBCKJ1M, TaK
lllI:MaHcKH
3aTeB.1I crrop
C lliMl\laHCKJ1M l1 MH-
KaK noc.rle.n;HHi:j He B03BpaTI1JI
eM,V 3arpa6.'TeHHbIX
I
I
•
I
CJIOHeBCKJ1, npoKypaTop
06BJ1HReT
Hero
70
'-iTO TOT He HaKa3aJI
UJTyK OBeą
JlI3 PoeBa,
70
OBe~,
KpOMe
Toro
J1 nOMor
yroBapJlIBaJI
He
HO Boi1u;ex
JlI3 I1JIOHKyBKa
y6J1M~e
B 6ercTBe.
COrJIallIaJICJl
ynopHo
MyllIKeT,
Ha .n;epeBe
KpOMe Toro
TJII Boi1~exa
'9:eTblpeX
BJla,!!,e.;'Ih~9.
y.n;apJ1JI ero
3aXBaTJ1.n
OB'IapeJ1
,1epeBHI1
l1 3aCTpeJIJ1JI
ero
ero,
co6paB-
IIo.n;CYllJ1MbIM,
BOJ1~exa
RH
OTllaTh
npJ1rJIacl1JI
OTKa3bIBaJICR
B3HB
EHa
J1 yKpaJI
KJIeHOBCKJ1H o6pyraJI
OBe~, Tor.n;a HH, BbIUJe.n;WJII J13 KOp'-iMhI, npJlIKa3aJI
TJ1Tb ~eJIb
KJI8HOBCKoro,
J1 npOCTJ1JI OB'IapJ'l
nOKOJ1HOrO OB'IapJl
Kor,!!,a BOJ1u;ex
Me3Yl1TCK0J1
yp02K.n;eHHoro
KOTOpbIJ1 y6MJI OB'-iapJ'l BOM~exa
B KOp'-iMY rrJlITb UMBO,
B o.n;Hoi1 113
OTHOCJ'ITbCRKO BpeMeHJ1 pa3,!!,eJIOB IIo,lJb-
WJ1 J1 KaCmOTCJ'I ,!!,eJIa Ba.neH'TerO
EbI.n;rO~JII,
B.B.
M3J10)KeHl1e).
113 PoeBa,
eMy
B.
cYlW6HbIX ,!!,e.rlCBS33HHhIX C OpraHJ13a~Mei1
OB'IapCKJ1X Cy.n;OB. AKTbl
CKJ1X nOMeCTJ1J1 EHJIa
B KOHue
B XVII-XVIII
CTapocTy
RH
T'OpO.n;CKMXKHJ1T ropo,!!,a
(BaBp2KJ1He~)
B
llIl1XCJl Ha CYll OB'łapeM
Cy.n; OB'IapeU Ha nJlOUKO~l Ma30Bille
OBUEBO,ZJ;CTBA
IOCTMUMM
J13 PoeBa,
y
COCTaBa 11 T. n.
)J,aBHbIX AKTOB"
MCTOPMM
(KpaTKoe
~
I1HTepeCHO B OTHOlllefIJ1M CBe,!!,eHMJ1O i:\e-
B "r.1JaBHOM ApXJ1Be
Ero
I
nOMell..lJ1Ka,
J13 Cy.n;J1MhIX cy.n; 3anpeTMJI
YnJIa'-iI1BaHMe
Co.n;ep2KaHJ.1e npI1rOBOpa
HTeJIbHaCTI1 cy.n;a, ero
rop.
TIpI1rOBOpOM cy.n;a 06BJ1HeHHble
HeKOTophIM
KAJIETKA A)J;AM
BeCTJ1
I10MOpJ1H.
apXJ1Be
cy.n;a C
OB'IapHM
,!!,aTb eMy
BOJ1~exy
ero
ero
Ha!Vle-
co6CTBeHHbIM
npl1KJIa,nOM. Y6e):lJ1BUJJ1Ch B CMep-
OBeą
C03BaHHhlX
C.rrynoBo,
npJlIKa30M
npOBO,1lłT
MJ1xaJ1JIa
cy.ne6Hoe
KO.ny.n;cKoro,
Co'le;:rCTBJ1e
�1322
npOTY1B OB'łaplO
BaJI 6apaHOB
Kp2KY111ITOepy Y13 TOii: 2Ke .n;epeBHY1, KOTOpblii: BOpo-
Y1OBe'łY1Y1MaTKY1 Y1rrpO.n;aBaJI Y1XeBpeaM
Y1JIY1
CaM Y1XC'be.n;aJI. IIpY1rOBOpOM cy.n;a OB'Iapeii:
3aH B03BpaTY1Tb KOJIy.n;CKOMy OBeu; Y13CBoero
TeJI B CMorYJIbI.J;e .n;Be napbI
Y13fOJIaHb'ła,
Kp2KY111ITOep o6a-
CTa.n;a Y1.n;aTb B Moc-
CBe'Ieii:. TeM 2Ke rrpY1rOBOpOM Kp2KY111I-
TOep Y1CKJIlO'IeH Y13 O6I..U;Y1HbIOB'Iapeii:
Y1 3arrpew;aeTCR
eMy
3amt-
MaTbCR OB'IapCKY1M .n;eJIOM.
EPO,L{A I03E<P
KPECTbHHCKME
JIECOIIMJIbHbIE
B LKMBEIJ;KOY1
OBJIACTM
(KpaTKoe
3ABO)J;bI
B XVII
M XVIII
RB.
rrOKpbIBaJlY1 Kor,ua-TO
3Toii: CTpaHbI.
Ha'IY1Haa
JIeCHbIe
B I.J;eHy, BO BpeMH 2Ke yca.n;e6Horo
MaeT
nepBoe
ToprOBbIM
BaTh
-
KpaKOB.
JIeCOrrJ1JIbHOrO CbIpbH.
HJ1'IeCKO~i 06pa6oTKJ1
x03Hii:cTBa,
TOprOBJIa
IIepBbIe
,uepeBa
OTHOCHTCH K Ha'IaJIY
XVI
,uepeBOM
3aMeTKJ1
B MeCTHbIX
8
OrrHCJ1 C
2Ke KOJIJ1'IeCTBa rrpOMbIllIJIeHHbIX
6bIJIY1
,n;epeBHHHbIe.
,n;alOT nepe-
KOTopaH
O'IeHb
npocTaH:
Bce
2KeJIe30M,
,n;ByX
~Ta2KeM,
Haxo,n;J1JIaCb Ha BepXHJ1M ~Ta2Ke.
IIpI1JI02KeHHhIe
CTPYKI.J;J111
Ha 6a3J1Ce O'ITI1CaHJ1HC XVII
,YKa3bIBaIOT ~TY pa3HJ1I.J;Y·
MYKOMOJlbHOE
)J;EJIO
OT
(KpaTKoe
IIepBbIe
C
no,n;raJIaHCKI1MJ1
pI1CYHKJ1 (rrorrbITKJ1
J1 XVIII
B 3AIIA)J;HbIX
XVI-XX
113.nO:lKeHl,le).
.n;aHHbIe O cyw;ecTBOBaHJ1J1
HbIX KyRBax
BCTpe'IaIOTCH
peKOH-
B.) J1 06'bRCHeHI1H
KYHBAX.
RB.
B XIII
BO.n;HHbIX MeJIhHJ1u; B 3arr:l.n;-
B. O BeTpHHbIX
MeJIbHI1u;aX
BOpHT HaM J1CTOpl1'IeCKl1e nepBOHCTO'IHY1KY1JIJ111Ib B XVI
HhIe
11
BeTpHHble
MeJlhHHI.J;hI
6hIJIJ1
u;epKBJ1 HJIH 60ra ThIX cPeo,uaJIOB.
KpecThaHe.
MeJIbHY1K
.n;eHbraMI1
HJIY1 XJIe60M,
6bIJI
06H3aH
KpOMe
1760-1775
1823 r. B
CJIy'IaJIOCb,
06peCTJ1
BeTpHHyro
3aKoHoM
HaJIbHbIX
CBa3J1
yroBopy,
r.
BoraTbIe
HY1I.J;bIKpeCTbHHaM,
He 2KeJIaa
~K3aMeHY.
B
1870-1890
KpeCThaH.
rr.
O,uHaKO
apeH,uy
C
,n;pyrl1X
roc-
apeH,n;y
paCKperrOI..U;eHJ1eM
KpeCTbHHe
Tpe6yeTca
KOpMHTb
rrJIaTHTb
MOrJIY1 rrpY1-
B ro,n;ax
1825-51
BeTpHHblx
rrOJIHbIX
KBaJIJ1cPJ1KaI.J;J1Y1
Y1 rrpoepepeCJ10HaJIhHOM
,n;eJIbI.J;eB MeJIbHJ1ą
B pyKax
CTaJIH
KOJIl1'IeCTBO KpecTbHHCKJ1X
9. 11. 1849
C
KOpOJIH,
BJIa,ueJIbI.J;y
MeJIbHY1I.J;y, BCJIe,n;CTBe 'Iero
nOHBJIHeTCH 60JIhllIOe
HJ1ą
'ITO rro
r.
ro-
BO,uH-
06hIKHoBeHHo
6bIJIY1 OHI1 06H3aHhI
H BeCTH TeXHY1'IeCKYro KOHTpOJIh
I.:\eJIY1KOM,n;eHbraMY1. IIocJIe
KpeCThRH
rrJIaTY1Th
Toro
B.
co6cTBeHHocThlO
B MeJIbHY1KY1llIJIH
MeJIb-
rrpoepepecJ1o-
'ITo.n;rOTOBKY1
BJIa-
BJIa,ueJIbI.J;bI CTaJIY1 rrpo,uaBaTb
MeJIh-
rro,uBepraTbCR
rrpoepcPeCY10HaJIbHOMY
60JIbllIHHCTBO
MeJIbHY1I.J; Haxo,uJ1TCH
.n;epeBeHCKoe
MyKOMOJIbHOe
BbI.n;ep2KaJIO KOHKypeHI.J;J1Y1C B03pacTaroI..U;eM
KOJIJ1'IeCTBO ,n;epeBeHCKY1X BeTpHHbIX
3aBe,n;eHJ1J1.
COCTOHJ!J1 J13
LKJ1BeU;KHe JIeCOrrJ1J!bHJ1 5bIJIJ1 B cpaBHeHI1J1
npI1MHTJ1BHbIe.
2KJ1-
KOJIeCa H BaJI nepeHOCHI..U;He BO,n;HHylOCHJIy
K JIeCorrHJIbHOH MallIJ1He,
60JIee
3aBo,uax
Ha TeppJ1TOpmr
HeCKOJIbKY1X OKOBaHHblX
JIecOrrJ1JIbHH
B HH2KHJ1MrrOMew;aJIHCb
Tpe60-
KaCalOI..U;HeCH Mexa-
KOHCTPYKI.J;J1H .rreCOrrJ1JIbHbIX 3aBo,n;OB 6bIJIa
HCKJIlO'Iaa
B 6JIH2KaMUIY1M
1667 J1 1712 ro,n;.
tIeHb
MallIJ1H,
3aHH-
JIeCOTIY1JIbHbIX3aBo,uOB, ,n;alOI..U;Y1X
MHBeHTapHbIe
:;lJIeMeHTbI
paCTeT
Ha'IY1HaeT
JIeCOrrJ1JIbHbIX
TeC H 6pyCbI.
TaKoro
60raTCTBO
JIecHOM TOBap
B. CTO JIeT rr032Ke
BeI.J;KY1X
Y1MeHJ1J1Haxo,uJ1TCH Y2Ke
I.J;errh Kap-
B.. JIeCHOM TOBap
MeCTO cpe,u11 .n;pyrY1x, CrrJIaBJIHeMhIX
ropo.n;
JI~TlłAK ':lECJIAB
no,n;CKJ1X rrpOH3Bo,n;CTB. C
.n;e6pl1, eCTeCTBeHHoe
C rrOJIOBY1HhI XV
1323
CBY1HeH BJIa,ueJIbu;a
V13JIO:lKemre).
TeppY1TOpY1lO LKY1BeI.J;KOrOBeCKY1.n;a Y1I.J;eJIylO ropHylO
naT
r
l
lI
,ueJIO He
Y1H,uycTpY1aJIY13aU;Heii:,
J1 Bo,uaHbIX
MeJIbHY1U; 3Ha'łJ1-
TeJIhHO yMeHhIllaeTCH.
Cpe,n;H
3arra,uHbIX
Ha KyHBax,
HJ1I.J;bI.Bo,n;HHble ropa3,n;0
IIJI8HHOe
IIOMOJIhHhIX
pH,n;OM C pytIHhIMJ1
JIY'IllIe.
o60py,n;OBaHY1ii:
H Bo,n;aHbIMY1 -
B TeXHY1'IeCKOM OTHOllIeHY1HB
6bIJIJ1
MeJIb-
6bIJIJ1 yCTpoeHhl
BO.n;HHOMMeJIbHJ1I.J;e J1MeeTCH KOJIeCO rrpJ1Kpe-
K O,n;HOMy KOHI.J;y I.J;Y1JIYlH,upa,K ,upyroMy
IIJIHJIOCh KOJIeCO
J13BeCTHbI
BeTpaHhle
"rr a JI e q H e".
JIRpHO K I.J;Y1JIY1H,upy,
cHa62KeHHOe
coe.n;Y1HHJIY1Cbrrocpe.n;cTBoM
BepeTeHo
KOHI.J;y rrpl1Kpe-
CTOHI..U;eerreprreH,n;J1KY-
6bIJIO ,n;ByMH KpyraMY1,
.n;BYX He6oJIbllIJ1X
KOTopbIe
U;J1JIJ1H.n;pOBHa3bI-
�BaeMbIX
RBax
"u
:VleJIbHl1l..lbI,
B Hv!}KHeM
B
e B K 11".
-
B KOTOpbIX
BpalUaJIOCb
B OTBepCTHH
B ,n:BH}KeHl1e
}KeHMe
BepXHI1M
MexaHHKa
BpalUaJI
TeXHH'IeCKI1M
3Ha 'IHTeJIbHbIX
HbIX
-
TopHble
,npyroM
BepXHI1M
ero
KOJIeCO
nepe,n:aBaJIO
BTopoe
KOJIeCO,
KaMeHh
BpalUaJICl'l
npl1Kpen-
npl1Bo,n:I1MOe
:31'0
,n:BI1:>KeHl1e
CI.J;emleHOe
n a n p :>K11I..lhl
Ky-
n a H e B K a,
KOHel..l
n a n p :>K11n; a,
Ha3blB.
C Bepe-
i
1
KOJIeCa
,n:o KOHI.J;a
1772
paI.J;l10HaJIH3aTOpCKHX
nepeBopOT
MyKOMOJIbHOrO
MeJIbHl1Kl1
HeCKOJIhKO
TaKaH
3aH11MaIOT KpbIJIbJI
HaCTOHlUee
B
rOJIJIaH,n:cKl1X
,n:epeBJIHHble
'IaCTl1
BBeJIl1 WeJIKOBble
:>Ke KaK
11 BOAHHbIX,
XIX
nEHKA~bCKM
MEPbI
KOTOpbIM
CHJI,
KyJIBaX
napOBOM
He
(Hanp.
BeTpJIHbIX
11 T. n.
nOMelUl1Kl1
:3nOxe
CaMaJI
,n:eJIO
BMeCTO
IIepBble
11 ropo,n:CKl1e
ITo
1l1l1pHHbI,
peBHl1.
l1 MO-
1918-1939
3anl1CKaM
l1
KOM
C ropo,n:CKl1Ml1.
BJIa,n:eIOT COI03bI
Mor.lIO
60JIbWe
,n:epeBeHCKl1M
60pOTbCH
MeJIbHI1I.J;bI Ha KyJIBaX
HI1'IeCKl1X
cy,n:b6y.
IIoJIBJIeHl1e
MyKOMOJIHbIM
C MorYlUeCTBOM
B TeQeHl1e
ycoBepweHCTBOBaHI1M,
400
QTO
KyJIBaX
Kanl1TaJIl1CTl1QeCKOM
Haxo,n:l1TCH
CpaBHl1BaTbCJI
Kanl1TaJIl1CTOB
Ha
,n:eJIOM,
Kanl1TaJIa.
MeJIbHl1I.J;,
Kp11311C ne-
KOTopoe
OKOH'IaTeJIbHO
He
,nepeBeHCKl1e
JIeT He BBeJII1 Hl1KaKl1X
peWl1JIO
3-8
KJIM.,
6e3x03Hble
e .n 6 a
MeCTHoe
B
Ha3Ba-
'Yp:>KeHlJ;OBe
HaCeJIeHl1e
BCJIelJ;CTBHe
Wl1pl1HbI,
Ha3BaHJ'lH
KHHr,
qyMa,
c60-
Toro
'ITO
HO OTJIl1QaJII1Cb pa3-
He
Bcer,n:a
0603H9.'-I9.IOT
B03Hl1KJIl1
apaM.).
K
B
48
HaM60JIee
n y JI 3 a r O H K H,
C bI
n y
JIJ
.JI .lI
a
)Kl1TeJIeM
8 }Kl1BbIX
nO.lIyql1JIl1
npOCTl1paJIaCb
o,n:l1HaKOBbIMl1
C'-Il1TaeTCH
56
113BeCTHO 'ITO
OCTaBWl1eCH
nOJIR, Bce
BCJIe,n:CTBl1e Toro
=
BHHMaHl1e
Hanpl1Mep
'YP}K2H-
pa3,n:eJIHJIl1
11a1l1Hl1 o,n:l1KaKoBoi1
K rpaHl1I.J;alVl coce,n:Hei1
n03}Ke
pa3JIl1'-1HR
TepMl1HaMl1:
"JIaH"
Moprax,
,n:pyroM"":'-
Ha
Ha
OlJ;HOM 113
64
xapaKTepl1CTl1'IeCKHM
3 a r o H K 11,
.u;e-
B pa3Mepax
Moprax
Ha3BaHl1HM
11Y .JIn; B R
P
T K 11,
H K .11.
-
B TOM,
MA.TIMIJ,KVl <lIOHrMH
B TeXHl1'IeC-
60JIbWl1X
yrJIy6JIaeT
K
0,n:l1HaK080M
B ,n:.JIl1HYnaWHR
npe,1l;MeCTl1l1
(Mopra
Ha ce6H
TaK
,n:aBHI1JVH1Ha3BaHI1JIMl1.
6bIJIl1
ropo,n:CKl1X
0603Ha'IaeMbIX
r.,
npe,n:npl1Hl1Ma-
npOI.J;BeTaIOlUee
B Ha'IaJIe
MeJIbHl1I.J;bI He MOrJIl1
pe:>Kl1BaeMbIM
YP)KEH,n:OBE.
1'I3JlO>KeHHe).
nOJIeM.
B. l1cTpe6HJIa
Me}K,n:y c060ro
He-
3ana,n:HbIX
nOBepXHOCTb.
,n:OBa B XVII
nOJIOTHH-
napoBble
,n:epeBHHX B
B.
CYlUe-
B
,n:p06JIeHl1e!VI KopMoBoro
ye3,n:, JI106.JUfHCKOt'I 06JIaCTl1)
"JIaHbI"
o,n:l1HaKo8YIO
IIOCTpoeHo
MeJIbHl1I.J;. B
Ba:>KHaJI npl1'Il1Ha
'f TO ,n:epeBeHCKl1e
OTHOWeHl111
B
(IIAIIIHEJII)
MepbI
CBOI1 nOJIH
3a '-IHC.JIReM:
KOTOpbIMl1
3EMJU1
JII1'-!HOM ,n:JIl1HOM OT
nepe-
B XIX
MaWl1HbI).
:>KeJIe3HbIMl1,
peweTa
3HaqaeT
B03HHKaeT
nO'ITI1
MeJIbHl1I.J;aX CTaJIl1 3aMeHHTb
-
MyKOMOJIbHOe
B yna,n:OK.
BO,n:HHbIX MeJIbHl1U
3aHl1MalOTCH
(KpaTKoe
npe}KHl1e
TeJIl1.
¢eo,n:aJIl1CTH'IeCKOM
y:>Ke
30°/\1
MMXA~
(KpaCHI1I..lKl1M
eOCTOJIJI TO.lIbKO B He-
B.,
MeJIbHl1I.J;bI nOHBl1JIl1Cb B KyHBCKl1X
rrpl1Xo,n:l1T
Hel'
B
3epHa.
HI1JI 0503HaqalOlUl1e
l1,n:eJIx.
,n:e.JIa B 3ana,n:HbIX
He npl1MeHl1JIl1
BO,n:HHbIX 11 BeTpRHbIX
,nepeBeHCKoe
BpeiYIfI
a BeTpHHble
np11Bo,n:I1JIO B ,n:BH-
MeJIbHI1I.J;bI.
r.
np0l13Bo,n:l1Te.JIbHbIX
HO BJIa,!J;eJlbI.J;aMl1l1X 6bIJIl1
B
B
KyKBax,
CpelJ;l1 MHOrJ1X nepe:>Kl1TKOB 06palUalOT
MeJIbHHI.J; 6bIJIa
nporpecc
li1H,n:ycTpl1aJIbHbIM
KOTopble
6bIJH1 Ha
1325
KaMeHb.
BCJIe,n:CTBHe pa3BI1Tl1JI
CTBylOlUl1X
TOJIbKO
MeJIbHl1'fHOe
nocpe,n:CTBOM
BeTpHHhIX
MeCTO Bo,n:HHoro
TOJIhKO
BepeTeHO.
Bo,n:oi1:, B CBOIO O'Iepe,n:b
BepeTeHO
KyJIBCKHe
B. 113BeCTHbI
BpalUaJICH
KaMHIO.
UI1JIHHlJ;p
TeHOM.
MeHHJI
XVIII
:>KeJIe3HOM nJII1TKH
BepxHeMy
I..lHJHm,n:py,
KOHua
Heno,n:BI1:>KHOM HaXOlJ;I1JIaCb T. Ha3bIBaeMa
KOTOPO}'r
.JIeHHOM K
,no
r
Texl1X
I
DEY:ATAHJ1E
I
•
IIOJIOTHA
(KpaTKoe
BCTyrr.neHl1e
rrOCBRlUeHO
pO.lUfOM TeXHi1Kl1
ne'IaTaHl1JI
Hl1Ka :3Ta npl1HeCeHHaH
BeKa
B repMaHHl1l1,
B
CJ1JIE3J1li1.
H3.7l0>KeHlle).
pa3CY:>K,n:eHI1JIM Ha
Ha
c BocToKa
rO.lIaH,n:l1l1
TKaHJIX
pa3Bl1BaeTCR
l1 AHrJIl1H.
TeMy
pa3JIl1qHbIX
,n:peBHeM
Y30pOB.
HaTex-
ycne1l1HO
B epe.lUfl1e
31'11 CTpaHbI
l1306peJIl1
�1327
1326
pa3JIWIHble
Cpe~CTBa K pa3YKpanU1BaHJ1łO TKaHeM ne'laTHhIMJ1 Y30-
rraTeHT Ha TOprOBJIłO rrO"1JOTHOM.
TIoBceMeCTHO Ha3hIBaJIJ1 ToprOBu;eB
paMJ1 J1 HaMeTY1JIJ1HOBbrn: nyTh
B J1CTOpJ1J1pa3BJ1TJ1JI TKaHeM. CTa-
"rr JI y U;e H H J1U;hl"
pJ1HHaJI TeXHJ1Ka nOJIh30BaJIaCh
B ne'laTaHJ1J1 Y30POB ~epeBJIHHhIMJ1
BOHa'laJIhHO pa3HOCJ1JIJ1 CBOM
MaTpJ1u;aMJ1, Ha
KOTOphIX Y30PhI
n03,lJ;Hee ~eJIaJIJ1 Y30PbI
6hL'IJ1 BhICe'leHhI
rrOMa3aHhI
TKaHJ1. B XVI
JIJ160 Y30pa.
6hIJIJ1 MaTpJ1U;hI OCTaBJIRJIa CJIe~hI
KpacKa,
Y30pa
Ha
B. MaTpJ1U;hI 06JIJ1BaJIJ1 BOCKOM,KOTOphIM OCTaBaJICJI
Ha TKaHJ1 B BJ1~e y30pa,
OCTaJIhHhle MeCTa TKaHJ1 KpaCJ1JIJ1 B :lKe-
JIaHHhIM U;BeT, BOCKy~aJIRJIJ1 rrocpe~CTBOM HarpeBaHJ1JI.
J13BeCTHhI 6hIJIJ1 rre'laTHhle
6op:lK, JIechHJ1u;a, ye3~
ye3~e
J1JIJ1,
npJ16J1BaR K ~epeBJIHHOM ~OCKe MeTTaJIJ1-
'leCKJ1e nJIaCTJ1HK!1 J1JIJ1rB03~J1 B BJ1~e KaKoro
KOTOpOM
B gepeBe
u;eHTpa
B CJ1JIe3J1J1
KaK H6JIOHKOB, K03JIe,
PaU;J1-
CTp:lKeJIhu;e OnOJIhCKe, BJIJIa B TIpY~HJ1U;KOM
J1 CeMJIHOBJ1u;e CTaJIJ1HOrpo,n;CKoro
Y3~a,
BO II -nOJIOBJ1HeMJ1HYBIllero BeKa neqaTaJIJ1
30M rrOJIOTHOJ13 KOToporo
B KOTOphIX
ern;e
TKaHJ1, rJIaBHhIM o6pa-
IllJ1JIJ1Y30p'la Thle ł06KJ1, rrepe~HJ1KJ1, nJIaT-
KJ1 J1 npO'lJ1e qaCTJ1 Hapo~oro
KOCTłOMa. ABTOp OnJ1ChIBaeT MaTpJ1-
U;hI J1 rOBOpJ1T OTHOCJ1TeJIhHOOT~eJIhHhIX u;eHTpOB, B KOTOphIX rrpoU;BeTaJIO neqaTaHJ1e
BhITOMJI, BeJIhCKa,
nOJIOTHa. MHoro
MaTpJ1U; HaXO~J1TCR B My3eJIX
rJIJ1BJ1U;, OnOJIJI J1 PaU;J16op:lKa. MOTJ1BhI opHa-
MeHTa MaTpJ1U; COCTOJITJ13 n;BeTO'lHhIX
CJIy'laeTCR
opHaMeHT.
reOMeTpJ1'leCKJ1M
HeKOTophle
rJ1pJIJIH~, 6yKeTOB.
tiarn;e
J1JIJ1 reOMeTpJ1'leCKO-paCTJ1TeJIhHhIM
MOTJ1BhI HarrOMJ1HałOT MOTJ1BbI Hapo,n;HhIX
BhIIllJ1BOK.
B nOJI. XVIII
TOprOBJIJI
B pa3"1JJ1'lHhle U;BeTa, npOKaThIBaJOT
,n;J1TCJIB pyKax
YCJIOBJ1RX6e~HhIM
KyrrU;hI pa3B03RT
no
KanJ1TaJIa
"r a
ero
Ha
Ha
J1 Haxo-
3,n; O B" ,
Ha3hIBałOID;J1X
rrOJIOTHOJ1 rrpo~ałOT
B Pa6-
BpeMJI KpaCJ1Th
J1 BhIChIJIaJOT B BeHrpJ1JO
nOJIOTHa J1 OT,n;aJOTero
"rrJIyu;eHHJ1KaM",
B03HJ1KJIJ1~Ba
VI "KynU;OB". "r
O'lepe,n;h
ero
9TO Tpe6yeT
3a:lKJ1TO'lHhIX X03ReB T. Ha3.
3aHJ1MaJOTCR cKynKoM
06pa30M
J1 Ha JIpMapKax
,Z:(YHaMu;e.
TIOJIOTHOHa'lHHaJOT B
J1JIJ1,n;pyrJ1e 06JIaCTJ1 CTpaHhI. Bce
rrOJIh30-
rrOJIOTHOM paCU;BeTaeT
B. TIOJIOTHOrroKyrraJOT B OpaBe
Ke J1 B tiepHoM
3a60raTeB,
KOTOphie
orrpe~eJIeHHhIX
ce6R
Kynu;aMJ1.
HpMapKax.
aHTarOHJ1CTJ1'leCKJ1e KJIaCCa
"r a 3 ,n;O B"
3KCrrJIOaTJ1pYłOT CBOJ1X nOMOrn;HJ1KOBHa3hIBaeMhIX
r O H h 'l H",
KOTophIe
yxa:lKJ1BaIOT 3a
TKA ti11
"HarOHR'l"
pa36oraTeB,
rrepeXO~J1T B KJIaCC "ra3,n;OB".
'laJIOCh, 'ITO 3aJIe3aJIJ1 OHJ1B ,n;OJIrJ1y "ra3~hI"
HhIX lVlY:lKJ1Kax"."ra3~hI"
CJIOBaU;KOMOpaBe,
JIeHJ1R. KJIacc
tiarn;e
"ra3,n;OB" 6JIarO~apR
(KpaTKoe
LKHTeJIJ1 BepxHeM
OpaBhI
HO J1 ~JIH
3aHJ1MaJIJ1Ch B MJ1HYBIllee BpeMH rrpo-
rrOJIOBJ1HeXVIII
ynJIa'lJ1BaHJ1H
OT~aBaTh9
qaCTh
,n;aHJ1 cyBepeHaM,
JIhHa
yno-
KOTOphIM
J1JIJ1 KOHOrrJIJ1.Bo
BTOpOM
BeKa MHOrJ1e OpaBCKJ1e KpeCThJIHe BeJIJ1 TOprOBJIJO
rrOJIOTHOMB BeHrpJ1J1, KOTOpOMnO~qJ1HRJIaCh OpaBa.
HJ1e MapHJ1 TepechI
npo,n;aBaJIJ1
cpe,n;H nO.JIhCKOrO Hace-
HaKOnJIeHHhIM 60raTCTBaM OTJIJ1-
B u;apcTBoBa-
OpaBCKJ1e ToproBU;hI rro.1JY'lHJIH crreIIJ1aJIbHbIM
:lKJ13HJ1.
B. qJ1CJIO "IIJIyu;eHHJ1KOB" B03pOCJIO
KOHKypeHU;J1J1,npo~aBU;hI
TOBap
B OKpeCTHOCTJ13arpe6a,
J13.lIO:lKeHJ1e).
J13BO~CTBOMrrOJIOTHa, CJIY:lKarn;ero He TOJIhKO ,n;JIH ~OMallIHero
6hIJIJ1 06H3aHhI
BTOpOM rrOJIOBJ1He XIX
Bo6pOBa
CJIy-
J1 OCTaBaJIJ1Ch B ,,6e,n;-
BCTpe'laJIJ1Ch B 60JIhIllJ1HCTBe CJIyqaeB Ha
KynU;hI J1 "HarOHR'lJ1"
MaJIJ1Cb TOprOBJIeM B onpe~eJIeHHhIX
rrOJIOTHA.
"H a-
JIOIlla,n;hMJ1 J1 3aHJ1MaIOTCH
X03RMCTBOMKyrrU;OB.11Hor,n;a CJIyqaeTCR, 'ITO Kyneu; J1JIJ1ern;e pe:lKe
,n;o 800 'leJIOBeK. 1136eraR
MAPJ1AH
TaKJ1M
a 3,n; hl" 9KCnJIOaTJ1pYłOT Kyrru;oB, rrOCJIe,n;HJ1eB CBOJO
'laJICR CBOJ1MKOCTIOMOM,nOCTpOMKaMJ1H 06rn;J1M ypoBHeM
OPABCK11E
Tpe6JIeHJ1R,
(nOJIOTHO). "TIJIyn;eHHJ1U;hI" rrep-
TOBap Ha rrJIe'le,
BaJIJ1Cb JIOIlla,n;hMJ1 J1 B03aMJ1.
Bo
rOTKEBJ1LJ:
OT "rrJIyTHo"
B
rrOJIOTHa 3aHJ1-
paMOHax BeHrpJ1J1. KyrrU;hI J13
BaqKe
J13 3y6porJIRBhI
J1 CJIaBOHJ1J1, J13
Oca~hI
B03J1JIJ1 rrOJIOTHOB TpaH-
CJ1JIhBaHHIO.
B
1884
r.
B03HHK
COI03 "IIJIyu;eHHHKoB",
KOTOphIM npHrJIaCHJI
'leIllCKJ1X TKa qeM, 3HaIOrn;HX JIyqllIJ1M MeTO~ np0J13BO~CTBa nOJIOTHa.
KpaCHJIhHR
J1 KaTOK paCIlIHpHJIJ1Ch H nOBhICHJIH CBOM
1890 r. BeHrepcKoe
npaBHTeJIhCTBO 3arrpeTJ1JIO ToproBaTh
.1JJ1u;aMHe-Kyrre'leCKOrO
Hoe
3BaHHR.
3arrpern;eHHe
TIo
rrOJIOTHOM
3TO OKa3aJIO Bpe,n;-
BJIJ1RHJ1e Ha TOprOBJIIO nOJIOTHOM J1 3KOHOMJ1'lecKoe nO.1JO:lKe-
HJ1e OpaBhI.
84
ypoBeHh.
�1329
1328
rOTKEBJ1lł MAPI1AH
IJ;exoBhle
O XOXOJIOBCKMX
TKA qAX
(KpaTKoe
M ITPO,IJ;ABI..I;AX
ITOJIOTHA.
KHJ1rlil, 3TH ~O CHX nop
Ha ce6H
;J;eMCTBOBaTb o6pa6oTKe
H:CTOplil'leCKHX rrpeBpaIQeHliI:J1
Op;e}ł{p;bI (CM. ITOJIbCKH: ATJlaC
V13JIO)j{eHHe).
MaJIO Y1CCJIe~OBaHHble HCTOq-
HYlKH, ~OJI}ł{HbI 06paTHTb
BHHMaHliIe y'leHOrO
MJ1pa l1 COHapOp;HO:J1
CTpOlOB JIlOP;OBbIX) KaK liI B 06IQeM
H3Y'leHliIliI KOCTlOMOJIOrlilH:.
MHorlile
HyBllIee
}ł{HTeJIliI nO~raJUlHCKOro
C1'OJIeTJIle npOlil3BO~CTBOM nOJIOTHa Ha ~OMallIHliIX 1'KaQKliIX
CTaHKax.
TKa'leM
Ha HpMapKe
BO"'1hllIOe
Ha3hlBaJIliI
ToprOBble
KO.JU1'leCTBO nOJIOTHa
B TpeTeHe.
Q e H H H Q hl
r JIlUIA
npO~aBaJIH
B 3TOM MeCTe'lKe
rroKynaJIliI
rrOJIOTHa)
rJIHHJłHhle
C1'p.
oTKy~a
CTp.
crp.
O}ł{liIBJIeHHble
Ha
TOBap:
crp.
H JłMQa y }ł{eHIQHH Ha3bIC npH6bI.JlblO
S KpaKOBe.
eTp.
607.
608.
609.
O,UE.lK,UA
(KpaTKoe
HallIeJI,
B nOHCKax
K l1CTOplilH ~3ep}ł{aQKoro
C XVI-XVIII
ITO
B KHMfAX
l
l
3a
apXliIBHbIMH
HOCHJI
rrOKpoeB
BpeMeHH.
O~e}ł{~bI
rropTHbIX
np.
610.
'laCTei1
Ha~o
H: onpe~eJIeHO
~aH-
O~e}ł{~bI,
C1'p.
KyrrlilTb,
Ka'łeC1'BO
HHor~a
YKa3aHO
MaTepH:H.
SCTpe'lalO1'Cfl
Cpe~liI
~aHHble
«CJIoneQ"
(nacTb)
1567.
1655.
rpaBlOpa.
3eJIeH0:J1 BeTKO:J1 KCliIJIOrpaeplil'leCKaH
rpaB.
(:' ~MyMJI nOKpOBaMliI. fpaBlOp
e Ha-
1760.
«BecHyłOIQI1:J1Cfl>'. KCHJIOrpaeplil'leCKaJł
BOJI C rpeMH
Pa60Ta
Ha
poraMliI.
1693.
rpaBwpa.
1755.
fpaBlOpa.
cPOJlbBapKe.
IIliIcMa,
KCliIJIorpaqm'leCKaH
Ham1CaHHbJE' pyKOM TBOPQa
611.
rpaBlopa
fpaBwpa
qYMaIJ;KliIe B03bI T. Ha3. M a }ł{e KapTvlHa
HbIMliI KpaeKaMliI
C'Tp.
612.
BOJIllIe6HOe
rpaBIOpa
corp.
Ha Me~H
613.
6e3
nlilcaHafl
MaeJIfl-
p;aTliIpOBKliI.
3epKa.TJO TBapp;oBcKoro.
KCHJIorpa¢liI'leCKaH
1871.
CKOJIOrreHiClP liI eKOpOI1HOH. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
rpaBwpa
1574.
eTp.
CTp.
614.
615.
KliIprlil3.
616 .
617.
.lKHliIBHbI:J1BeHOK C neTyxoM.
KCliIJIorpa¢liI'leCKafl
("rp.
(Aranea
MOpCKO:J1 nayK
1837.
rpaBwpa
marina).
KCliIJIorpa¢l1'leCKaa
1534.
rpaBwpa
CTp.
MaHp;paropa
H
BorlilHfl.
JIvITOrpa¢liIH
1841.
KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
rpaBwpa
1575.
CTp.
618.
Bopb6a
~paKOHa
rpaBlOpa
erp.
619.
CTp.
CTp.
620.
621.
crp.
622.
623.
HJIliI XVII
KpecTliIHHHH
HaKaHyHe
84*
KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
1564
B XVI
B. KelilJIorpa¢liI'leCKaH
KpeCTliITeJIH
(e o 6
1838
y
r.
T K a)
KCliIJIorpa-
1864.
KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
CKa30'lHOrO JIellIKa.
1'.
rpa-
B.
liI P;bflBOJI. JIl1TOrpa¢liIH
MBaHa
06Ha}ł{eHliIe.
JIYKaBcTBo
Bł0pa
KOCTlOMa.
ca.naMaHp;pbI.
KpecTliIHHeKliIJ':j HapH~
cPliI'leCKaH rpaBlOpa
CTp.
H
1575.
BlOpa XVI
COOTBeT-
06'hHCHeHHJł
BapCKliI:J1 rrlilp. KCJiI.!!orpaeplil'leCKaH
nop;
1684.
HHTepeCHbl
HOCJ1MOMrrpe~CTaBHTe-
onHCH CBeTCKOM H JIHTyprH'leCKO:J1 O~e}ł{~bI
OTHOCH:Te.TIbHO
KpeCTbHHCKoro
Oco6eHHO
KJIaCCOB. PncyHKaM
H Ha3BaHHfl
CKOJIbKO MaTepHliI
:vxeCTO rrpOH:3BO~CTBa
rrepBOHC1'O'łHliIKaMliI
3THX HaXO~JłTCfl BeCbMa QeHHble
06IQeC1'BeHHbIX
<:1'BylOT 06'hJłCHeHJ1H
I
KOCTlOMa, HeCKOJIbKO KHl1r Qexa
B. B KHHrax
JIflMH pa3JIH:'!HbIX
HAXO.n;H-
nOPTHbIX.
H3J1o)j{eHHe).
Hble OTHOCliITeJlbHO KOCTlOMOBToro
pHCyHKliI
PMCYHKAM
IJ;EXA
MKOHOfPA<lJMH.
1655.
!
IUMMCH
TeXHliI'łecKHe
CTp.
Jłp-
06yBb,
604.
605.
606.
Mep;liI.
XOXOJIOBCKJrIerr JI y-
pa3JIH'lHhIM
ropllIKH
ero
A,n;AlVI
KPECTbHHCKAH
KTO ee
.n;YHaeQ).
B BeHrplillO,
nOJIOTHO l1 npo~aBaTb
B a i1 Q a pK H. HMQa rrpO~aBaJIH
ASTOp
3THOfPA<lJMqECKAH
npO~aBaJIH
,UYHaMQe (qapHbl
BliIHO, 'leCHOK liI JIyK.
KpacHTb
(npo~aBQhI
KO}ł{y, rroJIyllIy6KH,
BaeMbIX
ITOJI01'HO
CHOllIeHl1fl cyIQeCTBOBaJIliI Me}ł{~y XOXOJIOBOM liI OpaBOM,
oTnpaB.JIJłJIliICb
MapKe
K H a n hl.
B XOXOJIOBe HJIliI qepHoM
npHB03li1JIliI flMQa, KYKypy3y,
Ky~a
XOXOJIOBa 3aHJIlMaJIliICh B MliI-
rpaBlOpa
1526.
KelilJIOrpa¢H'leeKafl
rpa-
�1330
1331
KOCTP)KEBCKM I03Eet>
KOr,l.J;A
BORMJ1 J1 He
IIOHBJIHłOTCH
B IIOJIbIlIE
~eHHble
rOP1130HTAJIbHbIE
C X-XII
KPOCHA.
(KpaTKoe
B
nOJIhCKJ1X apxeo.TIOrWłeCKJ1X
KOJIJ1"'IeCTBOrJIMHRHbIX rMpeK
3TJ1
113J10)l{eHl1e).
rJ1phKJ1
CTaHKa,
pacKonKax
HaXO~J1TCR 60JIhlllOe
npO~hlpaBJIeHHhIX
yKpenJIeHHOrO
B CJIy"'IaRx6oJIhlllOrO
TaeTCR J1X npJ1Ha~JIe)Kam;J1MJ1
B BepXHeM "'IaCTM.
HECKOJIbKO
,llEJIAX
3AMEQAHJ.1Y!:
O
PACIIPOCTPAHEH11H
TKa~KOrO
B OTBepCTBJ1J1 rJ-IphKH.
KOJIM"'IeCTBa rMph,
TKaQKoMy
cTaHKy
(npJ1M.
6).
C"'IJ1-
KJ1Ma-
KOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1MOIIlJ16aeTCR, rOBOpR, "'ITO KpOCHa, 06peMeHeHhle
rJ1pbKaMJ1,
He
BCTpe"'IaIOTCR cpe~J1
BJ1TJ1J1J1Cpe~M
HapO~OB
B IIOJIbllle
on03~aBlllJ1X
B pa3-
~J1BJ1JIM30BaHHhIX HapO~OB, TaK KaK TaKMe KpOCHa
J13BeCTHhI 6bI.iIJ1 em;e B CKaH~J1HaBJ1J1 (npJ1M.
7-8)
J1 B 11CJIaH~J1H.
J13BeCTHhI rJIJ1HRHble rJ1pbKJ1 Ha"'IMHaR C 3nOXJ1 HeOJIMTa
9-26),
~o V B. H. 3. (npJ1M.
B nOCJIe~YIOm;m;J1e BeKa
y Hac
y)Ke
BCTpe"'IaIOTCR, XOTR J13BeCTHbI 6bIJIM B 3TO BpeMR 3ana~HbIM
TO"'IHbIM CJIaBRHaM
HOM J1 ceB.
3an.
40, 41), a
(npJ1M.
repMaHJ1J1
B HOpBerJ1J1
(npJ1M.
(npJ1M.
37)
nOHRTHO, "'ITO ynoTpe6JIeHJ1eB
He
J1 BOC-
TaK)Ke Ha TeppJ1TOpMJ1 3ana~-
31, 32-34),
B ,l.J;aHJ1J1(npJ1M.
38).
M B AHrJIJ1J1 (npJ1Y.
IIOJIbllle
rOpJ130HTaJIbHbIX
C"'IJ1TaTb 3KBJ1BaJIHTHbIM C 3a6paCbIBaHJ1eM
BnOJIHe
KpoceH
nepneH~J1KY-
JIRpHbIX C rJIMHRHbIMJ1 rJ1pRMJ1. JIJ1HrBJ1CTJ1"'IeCKMep;aHHble,
J1MeHHO
06m;J1e BceM 3ana,D;HbIM, BOCTO"lJ:HbIM
J1 IO)KHbIM CJIaBRHaM
Ha3Ba-
"'IaCTeM rOpJ130HTaJibHhlx
J1X pacnpOCTpaHeHI1e
pa~J1J1 BO II-V
CKa J1 OnOJIR.
epWłeCKJ1e
KpoceH
B. H. 3.
CaMble
KpoceH
,l.J;pyrJ1e CTpaHbI
p;aHHhle,'
TaJIbHbIX KpoceH
YKa3bIBaIOT
cpep;J1 CJIaBRH,
KOnKJ1 rOpJ130HTaJIbHhIX
HeMlllero
HeTpOHHe
CBVI~eTeJIhCTBYIOT HaM-
~epBHHHble
TKaQKJ1e
Me'łVI
B. H. 3.
rEOrPAepJ.1QECK11X
IIPE-
rOPJ.130HTAJIbHbIX
ilE H,ll11KY JI.HPHbIX
(KpaTKoe
4) C"'IJ1TaeT, "'ITO 3TJ1 rJ1phKJ1 CJIY)KJ1JIJ1K OTBR-
IIpeJ1Mym;ecTBeHHo,
HMR
H
BPYBJIEBCKJ1 TA,ll,EYill
C"'IJ1TaIOTCR "'IaCTRMJ1 nepneH~J1KYJIRpHOrO
3bIBaHMIO HJ1TOK C BepeTeHa,
CJIe~yeT
J1MelOl.l(HX r JIJ1HHHhIX fVIph,
r~aHbCKe
11 IIEP-
KPOCEH.
06peMeHRIOm;MMJ1 HJ1TJ1 OCHOBbI. KJ1MaKOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1M
OlllJ160"'IHO (npJ1M.
35-36),
B
npep;lllecTByIOm;ee
p;peBHJ1e
J1X MJ1r-
apxeOJIOrJ1"'IeCKJ1e
HaMp;eHbI Ha
EBponhI
Ha O"'IeHh paHHee
pac-
TeppJ1TOpI1I1 r~aHb-
J1MeIOT TOJIbKO J1KOHOrpa-
CBJ1~eTeJIbCTBYIOm;J1e O nORBJIeHJ1J1 rOpJ130H-
B Ha"'IaJIe XIV
ynoTpe6JIeHJ1R
B. (npI1M.
48-50).
rrepneH~I1KYJIRpHhIX
B nOJIb3Y ~aJIh-
KpoceH
C ~BYMH Ha-
B
113J101Kemle).
apXeOJIOrVIVI M 3THorpaepMI1
nepneH~J1KYJIHpHble
30HTaJIbHblX.
KonKax
B rrOJIb3Y 3TOM
rJIJ1HRHble
cym;ecTByeT
rJ1rrOTe3bI
rJ1pM M TKaQKI1e
l1KOHorpaepI1'łeCKMe
~OKYMeHTbI.
TbI no MaTepJ1aJIbHOM KyJIbType
rOBopHT
Me'łJ1,
a
CJIaBRH
rrORBJIeHJ1R rOpJ130HTaJIbHbIX
3THorpaqm'łeCKMe
p;aHHble
ropJ1B pac-
TaK)Ke
KpoceH
CTaTJ1Ba CTaHKOM I1JII1 C
npI1MI1TI1BHbIM
rrOJIbCKOM
B MM-
orr03~aBlllJ1e
He J1MeIOm;MM
CTaTMBOM. 3TH
rJIMHRHbIMI1 rJ1pbKaMM M OTJII1'łaIOTCR O'łeHb
HeCJIO)KHOM KOHCTpyKQMei1. TKaQKMe
)Ke 06pa30M
Ha
paCCMaTpMBaeMble
ropM30HTaJIbHbIM
Me'łM yrroTpe6JIRIO.TCR
KaK VI B rreprreH~MKYJIRpHbIX
Hble KpOCHa JIer'łe
pa6o-
TO"lJ:HOorrpep;e-
He ~aIOT nOJIHOrO OTBeTa. MHorMe,
BeCbMa
HeKOTopbIe
Hay'łHbIe
B pa3BJ1TMM i1JIeMeHa nOJIb3ylOTCR
KpOCHa He cHa6)KeHbI
KOTOpOi1:
HaMp;eHbIe
cTapaIOTcR
TeppI1TOpJ1I1.
no
paHbllle
Cym;eCTBYIOm;I1e
JIJ1Tb BpeMR
pOBOM MaClllTa6e,
rMnOTe3a,
KpOCHa nORBJIRIOTCR B EBporre
ycoBepllleHCTBOBaTb
KpOCHax.
M OHM 60JIee
TaKMM
rOpM30HTaJIbrrpO~YKTMBHbI
B pa60Te.
rOpM30HTaJIhHhle
nH~I1KYJIRpHhle,
HO YKa3hIBaeT
Ha KapTe
KpocHa
MX npe~eJIbI.
rrepneH~I1KYJIRpHbIX
CTBeHHo-Ky.TIhTypHbIM
JIRIOTCR. O'łeHh
RBJIeHVIR rrpaBa,
~OJIbllle
60JIee
Ha
pacnpocTpaHeHhI
KapTorpaepI1'łeCKaR
KapTorpaepHpOBKH
MHMMoe rrepeepepM'łeCKOe
KpoceH
xapaKTepOM
rro KOTOpOMy KyJIbTypHhle
KyJIhTypHoro
C X03Ri1:-
B KOTOpOi1 OHI1 rrOHBepaKTa,
KaK J13'1>-
rrepe)KMTKIiI OCTaIOTCH
rrpe~eJIa
060J1X THnOB KpoceH
HarJIR~-
rrORBJIeHMe
CBR3aHO CKopee
30HhI,
COMHI1TeJIbHO TOJIKOBaHMe 3Toro
nepMepepI1J1
He)KeJII1 rrep-
rrOCTaHOBKa Borrpoca
'leM
B ero
QeHTpe.
B i\'!J1pOBOMMaclllTa6e
06-
�1333
1332
II
I
I
Hapy}KltlBaeT,
I
paCCeHHHhIM
!l
Ha
!
LITO nepneH,ru1KyJlHpHbIe
n.
60JIee
He
IIp06JleM
TKa~KHi1
TKaHeM,
6e3paJlHqHhI
reHe3Hca
CTaHKa
CTaHOK
KaK
Hanp.
ynoTpe6JlJleTCH
KHJlHMbI,
3.ZJ;eCh pa3MepbI
K
MaKaTbI,
'fKaHH,
Cne~HaJl3a~HSI
JleT
.ZJ;OH.
3.
CTaHKa
BbI-
TOJl~I1Ha
VI Ka-
TKa~Koe
Ba3ax
KpOCHa
He
npe.ZJ;CTaBJlJllOT
K
.ZJ;peBHl1e
Cy~eCTBYlOT
3HaeM,
J1
6bIJIO
TO.TJhKO
'6bIJIJ1
ErHneTe.
JIJ1 113BeCTHhI
nepneH.ZJ;J1KYJlHHbIi1
cpe.ZJ;HeBeKOBble
B
J1, pH.ZJ;OMC HHMJ1.
J-1306pa}KeHJ1Jl
BhI.ZJ;eJIKe J13Jl~HbIX
.ZJ;aBHO. Ha
J13BeCTHO
Ha
CTaHOK,
TKaHeM:.
rOpJ130H-
rpe'-l:eCKJ1X
CJlY}Ka~J1M:
J1KoHorpaq,J1-
MaTepHaJlbI
nO.l(BepraJlHCh
O.l(HOCTOpOHHHM TOJlKeBaHJ1HM.
IIpaKTHKa
TKa~Koro
HaM,
J1 onhIT,
CTaHKa
60JlblIIOM
HbI,
KpOCHa
J1 ynoTpe6JleHHlO
. .Il:oKa3aTeJlhCTBa
HO 11 He cJIa6ee
H3
BCTpe'-laeMble
TeppJ1TOpVlJ1,
TeM 60Jlee
TKaHeM.
COrJlaCHO
C
q,YHK~HJ1
Ky.TJbTypax
rOBopHT
3TH
3TJ1M
He
BnOJlHe
B nOJIb3Y
'-lTO TKaIl;KJ1e
KOHCTPYK~HOH-
y.ZJ;OBJleTBOpHTeJlh.l(peBHOCTH
nepneH-
.ZJ;OCqe1..JKH
J1 KpOCHa
B .ZJ;OI1CTOpH'-l:eCKHeBpeMeHa
rJlaBHOM
pac-
MO}KHO 06'bHCHJ1Tb
J1 BbIClIIJ1M
OTJ1l11..JalOTCHropH30HTaJlbHbIM
'-lTO
H
CO.ZJ;eMCTBOBaJlHlIIHpOKOMy
P;OK<'ł3ctTe.'lbCTB
CTaHKa,
Ta6JlVl'-l:eK,
TKa'-leCTBa
B CeJlbCKQ-X03HMCTBeHHbIX
.l(J1KYJlHpHOrO
OCHOBbI,
aHaJlH3
npe.ZJ;eJl J1X pacnpOCTpaHeHHH
ypoBeHb
Ha
npOTHrHBaHweM
npHlVIeTOM
HaweM
HHTOK
ropVl30HTa.JIbHb1X
TaKHM
ceH
06pa3o:VI,
60JIee
Ha
OCHOBaHVlJ1 3THorpaepJ11..JeCKVlX
.ZJ;peBHHro npOJ1CXO}KlIeHHH
.ZJ;aJIeKOHe
BnOJlHe
.ZJ;OKa3aHa.
B
MAJl0I10JlhCKOM
H3JIO}l{eHJoIe)
.
.ZJ;aHHbIX, rJ1-
nepneH.ZJ;J1KYJIHpHbIX
KpO-
.ZJ;aHHble n03BaJlHlOT
B .ZJ;epeBeHCKoM J136ylllKe
npe.ZJ;nOJlaraTb,
OTKpbITbIM
CH Ha nOJIhCKOM TeppJ1TOpJ1J1 '-l:yTh B XI-XII
IIpo~ecc
VlCC1..Je3HOBeHJ1HOTKpbIToro
B nOCTOHHHO }KJ1JlbIX
HbIX
Hanp.
ThIM
O'-l:ar.
Ha
nacTyWJ1J1X
TeppWrOpJ1HX
TOKa
e~e·
Mhle
XH}KJ1HbI,
JlaTBJ1Jl,
e~e
oKpY}KalO~~J1X
B TeKy~eM
B
waJlawax
KOTOpbIX
e.ZJ;J1HCTBeHHbIM pa3
C.
P.
IIoJlbwy
C ceBepa,
J1 ceBepHaH
no
BCTpe'-l:eHO
KaK
B ce30H-
cerO.ZJ;HH HaXO.ZJ;HTCH OTKpbI-
lOra
nOCTOHHHO
HaXO.ZJ;J1JlCHOTKpbITbIM
C.
nOHBJIHeT-
npoJ1Cxo.ZJ;J1T npe}K.ZJ;e
B TO BpeMH
CTOJIeTJ1J1 cy~ecTBOBaJlJ1
BeJIOpyccKaJl
O'-lar,
BB.
O'-lara
nOMe~eHHHX,
1..JTOne'-lh.
oqar.
CJIOBaKv,H).
HBJleHJ1e
B ropCKOM
H BOC06J1Tae{JIJ1TBa,
B
IIOJlhllle
.ZJ;epeBywKe
B6JlJ13J1 MbICJleHJ1ą
I10JleBbIe
e~e
HCCJle.l(OBaHHH
BpeMH
C
lIIOBa,
BOXHJ1,
Bp}KeCKa
Bce
KOHIl;a
YKa3hIBalOT
Tpa.ZJ;J1Il;J1HOTKpbIToro
oqara
TapHOBa,
B
OKpeCTHOCTHX
.Il:oM6pOBbI
3TH .ZJ;aHHble yKa3bIBalOT
nOMe~eHHH
nepHO.ZJ;a
}KJ1Ba
ropO.ZJ;OB CTa-
TapHoBcKoi1,
Ha TO, '-lTO e~e
TeppJ1TOpJ1V1 lO}KHOi1
C orHeBbIM
CY.ZJ;JI no
paccKa3aM
IIOJlblIIJ1
cpe.ZJ;HeBeKoBblM
CTapJ1KOB,
MbICJleHJ1ą
.ZJ;H~eJ1:CHHa
O.ZJ;HOMypoBHe
TOnKJ1, B03BbIWeHOJ1:
HMeJIM BHyTpJ1
Ha
0,5
.l(epeBJlHHylO
06bIKHoBeHHo
KOHI.J;e XIX
BCTpe1..JaJlJ1Cb y}Ke
B.
C nOJIOM
MeTpa
J136YlIIKJ1
TOJlbKO
O'-lar
CJleneHHbIX
Ha.ZJ;nOJlOM.
Haxo-
BCTpe1..JaeMO}"1
TOnKJ1
BToporo
OTKpbITble
BJ1.ZJ;a
O1..JarJ1nO:vIe-
MJlJ1 B OAROM J13 ee yrJlOB.
C OTKpbITbIM
O'iarOM
BMeCTO
J13pe.ZJ;Ka, npeMMy~ecTBeHHO
6e.ZJ;HOJ1cpe,1l,e ,1l,epeBeHCKJ1X :>KMTeJleM.
BCTpe1..JaJlCH
rJlJ1Hoi1,
J1 B BJ1.ZJ;e
pe}Ke
J136bl
}KJ1JlbIe
yCTpOMCTBOM.
KOHCTpyKIl;J1lO.
nOCpeARJ1e
B KOHI.~e MJ1HyBworo
cy~ecTBOBaJlVl
OTKpbITbIM
B .ZJ;BYXBJ1.ZJ;ax:B BJ1.ZJ;e
TOnKJ1 J13 KaMHei1
B
Me}K.l(yBoeHHoro
1..JTOB lO}KHOM I10JlbllIe
J1 TapH06p}Kera.
CTOJleTJ1H Ha
~aJlVlCh
KpoceH.
nOTe3a
ApXeOJIOrVl1..jeCKJ1e
H B nOCJleBOeHHoe
TaK}Ke
'-lTO ropH30H:;,aJlbHble
npOCTpaHeHJ1lO
HbIM
a
A
30.Il:LJECTBE.
(KpaTKoe
BcerO
O'-leHb
KpOCHaMJ1
B .ZJ;peBHeM rpe~I1J1.
npeJ1My~ecTBeHHO
qeHKJ1e
pelVIeCJlO
rOpJ130HTaJlbHbIIVIJ1
nepneH.ZJ;J1KYJlJlpHbIMH.
TaJlbHble
HH.ZJ;eMcKoro nepneH.ZJ;VlKY-
np0J130lIIJla
OLJAf
KOBpbI
.ZJ;peBHJlrO npOHCXO}K.ZJ;eHI1Jl.
TKa~Koro
r.ZJ;e nOJlb30BaJlJ1Cb
-
11 pacnpocTpaHeHHH
OCTaeTCJl He pa3pelIIeHHhIM.
ero
OTKPhITOrO
HAPO.Il:HOM
3aMeCTHBlllaH
.ZJ;OKa3aTeJlbCTBa
2.000
POJliIAH
.ZJ;aHHhIX MO}KHO npe.ZJ;nOJlaraTh.
1..JeCTBOBOJlOKHa.
JlJlpHOrO
PEJ1HepyCC
TP A.Il:J1UJ1H
nepneH.ZJ;HKyJlJlpHbli1
.ZJ;eJlKe Y30pqaTbIX
11 T.
BhIcTynalOT
o6pa30M.
OCHOBaHltH1 3THorpaq,w:IeCKHX
'ITO
KpOCHa
B
ne1..JKt1
ca'\IOJ1:
�1334
1335
MOCTOBA
BAH,lJ,A.
UeCeJIbKOB,
TPA,lUi1TJJi10HHAH
IIJ1IUA
)KJ1TEJIEVl:
IIO,lI,r
MaCTaJIbCKMX,
HJ1.H xapaKTepHbI
AJIH.
M reHeTWIeCKOM
(KpaTKoe
ABTOp
HacToR~ei1
Y13JlOLKeHYle).
CTaTbJ1 rOBOpJ1T O Tpap;J1~J10HH0i1 nJ1~e
Kam:rTaJIJ1CTWIeCKOM ::InOXJ1Ha TeppMTOpJ1M IIop;raJIR
nepBble
RBJIRTbCR
TypMCTbI
J1 nepBble
J<pecTbRHcKoe X03Ri1CTBO, p;o CJ1X nop
.>KJ1-
Ha~MHaJIM no-
KypOpTbI.
B
no
BpeMR
::IKOHOMJ1qeCKJ1He3aBMCMMoe,
6a3MpOBaJIO Ha 3eMJIep;eJIbqeCKOM M CKOTOBOp;qeCKoi1 npop;YK~J1J1.
IIMI.~a
IIop;raJIH
apXaMqeCKMX
IIo.JIbl.IlM
npMMeT.
HaH. rJIaBHOe
KanycTa,
B CBR3J1 C ::ITJ1MMyCJIOBMHMM
J1 peJIMKTHbIX,
COXpaHMJIa l\:£Horo
B cpaBHeHJ1J1 C ,n;pyrJ1MM 06JIaCTHMJ1
IIJ1IIJ;a IIo,n;raJIRH
C'bep;OOHOe Cblpbe -
6p1OKBa, MOJIO~Hble
npeMMy~ecTBeHHO
paCTMTeJIb-
::ITO OBec, KapTOcPeJIb,
npo,n;yKTbI.
.HqMeHb,
ro,n;a, HO OTpa.>KaeTCO~MaJIbHOe
npJ1qMHoi1
rOJIo,n;a
B
paCCJIOeHJ1e p;epeBHJ1. He,n;OCTaTOK
npo,n;yKTOM c06CTBeHHoro
npep;.>KaTBeHHoe
X03Hi1cTBa
BpeM.H, Kor,n;a
TpaB -
1) IIpo3BaHM.H
OT J1MeHM.
2) IIpo3BaHM.H
B
JIeKCMrpacPWIeCKOM
reHeT~ecKMx
OT'tł€TJIMBO
OT cPaMM.JIJ1J1.
3) IIp03BaHJ1.H OT p;OMa.
4) IIp03BaHJ1H
no
5)
onpep;eJIHIOIIJ;Me xapaKTepHylO
IIpo3BaHM.H
np0cPecJ1J1.
npV1MeTY qe.nOBeKa.
6) IIpo3BaHJ1.H cMTya~J10HHble.
7) IIpo3BaHJ1.H TonorpacPJ1~eCKJ1e.
PeMecTp
np03BaHJ1M COCTaBJIeH B aJIcPaBMTHOM nopRp;Ke, no OcPM'
~MHJIbHbIM
M B Mepy
cPaMMJIbHM,
BTopoe
MeCTO
3aHMMaeT
np03BaHMe
Be3MO.>KHOCTV1
06'bHCHeHMH eTO reHe3Mca.
apXaMqeCKoi1
MOlliMHCKHJIt
KA3MME)K
J13 IIOrPAHJ1QJ1H
3THOrPA<I:>J1J1
11 ECTECTBOBE,lI,EHMH.
6bIJI
(KpaTKoe
KpeCTbHHe
npMHy.>K,n;eHbI 6bIJIM nMTaTbCH ,n;peBecHoi1 KOpOi1, n06eraMJ1
KaMM ,n;epeBbeB J>IKOpel.IlKaMM
OTHOl.IleHJ1HX. Cpep;M
CaJIO M MHCO ynoTpe6-
JI.HIOTpe.>Ke. IIJ1IIJ;a ::ITa 0,n;Ho06pa3Ha J1 He COOTBeTcTByeT BpeMeHaM
3anaCOB nMIIJ;M 6bIBUIei1
M MaJIJ1HOBCKJ1X. IIp03Ba-
Bblp;eJIHIOTCH CJIep;ylOIIJ;Me rpynnbI:
BO BTOpOi1 nOJIOBJ1He XIX B., KOrp;a B nepBOM cPa3e
TeJIei1 IIop;raJIR
BeHrJIap.>Kbl
CBOMM pa3Hoo5pa3MeM
M noq-
113JlOLKeHHe).
1) CMM6MOTMqeCKa.H OXOTa qeJIOBeKa M P;MKMX nTMą
nMIIJ;ei1 qeJIO-
2) YnoTpe6JIeHMe
BeKa-co6MpaTeJIH.
.>KHBOTHbIMH OPYP;H.H.
1.
TOKAP)K
B
KPMCTMHA
1927
r.cep6cKMM
MHTepeCHbIe
IIP03BAHJ1H
!
i
",I
(KpaTKoe
rOPUEB.
113.T10LKeHYle).
M np038J1IIJ;a c06paHHble
'!aIOTCR Ha TeppMTopM;1
rop.
IIp03BaHMe.
HBJIeHMe.
I
'łbIe
IIp03BaHHR
B HaCTO.HIIJ;ei1CTaTJ1e BCTpe-
BbI.>KHei1 M HM.>KHei1 IUaBHM~bI
::ITO IIlMpOKO
pacnpOCTpaHeHHoe
M COceWfJ1X
B. IUaBHMUbl
CT. TaHOBMq ony6JIHKOBaJI
Bapp;apa
B6JIH3M CeJIeHHH Gjevglelija,
nacTyxH
OXOTHTC.HB MeCTec
BaeMbIMH
IIp03BaHM.H
I'
i
IUABHJ1UKJi1X
3THorpacP
M3BeCTbH H3 OKpeCTHocTei1
p e JI e
3bIBalOT
ee
'ITO nacTyxH
cBoee6pa3HbIM
Hap; KycTaMM 6eryT
BeCbMa
HH.>KHMM Te'tłeHHeM
pOP;HHbI aBTopa.
TaMOl.IlHHe
P;HKHMH XHIIJ;HbIMH nTH~aMH
(BepO.HTHO nopop;a
HCXOP;HT TaKHM l.Ilpa3aM
Hap;
3ByKOM,
Accipiter
nisus).
3aMeTHB
Korp;a
nTH~y
HaqHHaeT
Ha3bI-
OxoTa
npo-
pe.ne
npH-
OHa .neTaTb
Typ;a M y6MBaIOT nTMqKM, cnpHTaBlllMeCH
nepep;
XJ1IIJ;HMKOMpe.ne.
Be3HVlKałOT Bc.rre)J;CTBHepacna;'J.eHJ1R po,n;a Ha OT;'J.eJIb-
CeMbJ1, Kor,n;a Hap;o BheCTM B ynoTpe6JIeHJ1e
nOMOraIOIIJ;M€ OTJIWlHTb
BCl.' OTpac.TlM CTapMHHoro
HOBbIe ::IJIeMeHTbI
po,ua BepueXOB.
ABTOpbI
p;peBHHro
MJ1pa ApMCTOTe.nb,
HaIOT, 'ITO TaKoi1 cnoco6
IIJIMHHi1,
OXOTbI cy~ecTBOBa.n
TeppMTopMV1. B03MO.>KH0, 'ITO XM~ble
IIcPMJIO ynoMH-
B HX BpeMeHa Ha ::ITOi1
nTM~bI
3aMeTJ1JIM Bce
BbI-
�1336
rO~bl
U nO.'lb3Y
ra~OqHO:
rO~Hfl
TOJIbKO
TpOBa,
TaKoro
nO'leMy
cUM6u03a
~TOT
Ha
B CTpaHe
C 'leJIOBeKOM,
CUM6u03
He60JIblliOM:
BCTpe'laeTCR
TeppUTOpHJ1
HaXO~JUl.l;eM:Cfl Ha
ceBep
O~HO TOJIbKO 3a-
B
~peBHOCT~
BaJIKaHCKOro
U
ce-
nOJIyoc-
OT nonyocTpoBa
Xa.TJb-
KU~UKe.
2.
Y13BeCTHble
(B
lliMpOKOM
CKy~Hbl,
npMMepbl
3Ha'leHMM
IIpMMepbI
TO-KpbIJIbIM
phylla
HaM
(Ammophila
pa3JII1'lHble
Bce
CJly'laM
~eJIJ1Tb
rro
CJIOBa) I1CKJIIO'laR
urnaria,
11 K BblClliUM
nepo~bl
MO:łKHO Haliaetus
:łKUBOTHbIMM
06e3RH,
0pY,!I,MR
npJ1MaTOB,
3TM OTHOCRTCR npeJ1MYIl.l;eC'rBeHHO
smaragdina)
BbITaJlKMBaHI1H.
Harrp.
Ammophila
O'leHb
K nepenOH-'la
Heydeni,
n03BOHO'lHbIM:
Oeco-
M.neKOnI1TaIOIl.l;Me,
J13 nTI1l.l; Camarhynchus
pallidus
J1 B03-
:łKI1BOTHbIMI1
<PYHKl.l;I1RM Ha CJIe~YIOll.l;l1e
6
0PY~MR
Tl1rrOB
(3a
CJIe~yeT
pa3-
MCKJIIO'leHJ1e:'\1
Oecophylla).
1.
pa36J1BaHMe
2.
3.
4.
HaHeCeHl1e
rreperryrl1BaHl1e
llil1rrOM
5.
rrepe~B~:łKeHUe
pa3JII1'lHblX
6.
6pOCaHJ1e MX.
y~apoB
KaKOJl~60
Hanp.
3eMJlIO
(BepORTHO Heliateus
ero
6JlI1:łKaIOTCR K ero
rHe3~y.
HeJlb3H
3aOblBaTb,
CBOI1 aHaJlOrl1~
6eccrrOKORT
OpeJI
Ha npMBbl'łKe,
JlOOM. OpeJl,
vocifer)
6pocaeT
CBOI1M npI1CY~CTBeM
3TOT paCKa.TIbIBaeT
pR~bl,
ceTU
TR:łKeJlOrO npe~MeTa,
naJlKoi1,
'-iTO He TOJlhKe
orrl1KaMHy!
J1JlJ1 npJ1-
YJII1TOK 6pocaH
nOCTpOM:KJ1 J1 rrpo'l.
naYKOB.
HJlI1
KaK
MomeT
oTBepCTBJ1e
c06CTBeHHoro
rrpl1~ep:łKI1BaeT
HeKOTopblH
,!!,Bepb
'-ieJlIOCTHMI1,
c06-
Nemesia meridionalis,
I1X'
rrO~3eMe.nbHoe
Cyclosomia truncata,
nop0,!!,bl
co6cTBeHHblM
KOHCTpyKl..\1111
C ynoTpeOJIeHJ1eM
naYKI1
3aKpblBaIOIl.l;yIO
(U3
UJm
:łKUBOTHbIMU
KaKeM: .711160"BHeulHei1"
naYKJ1
CHa-
006pOB
'laCTei1
rrOHBJlHTbCR rrapaJleJlbHO
me
U:>lelOT
3eMJlIO 11.7111
neCOK co6CTBeH-
KOTOpbli1
eTO TeJIa. Harrp.
crrel..\l1aJlbHyIO
KpblBaeT
nocTpof!KH
C yrroTpeOJleHl1eM
KaMHeM,
Opy~bH
11 pa3JlU'-iHhle
'-ITO yrroTpeO.lleHUe
yTpaM60BbIBaeT
MCrrOJlb30BaHJ1e
mUBOTHoro
,!!,eJIaIOT
Bcero,
CMe:łKHbIM
TeJIa oca '(Ammophila)
JlOOM
BCnOMHJ1M
MHTepeCHee
0PY,!!,I1R OblBaeT
taK}Ke
'leJlOBe'łeCKl1e
B MJ1pe :łKJ1BOTHbIX, HO TaK:łKe
JKJ1Jll1ll.l;e, ~pyrl1e
pblT'be
3a-
a6~oMeHoM.
rraJlKOM: B 3eMJle,
Pa3Ho06pa3Me
'leCTBe
rrocpe~cTBoM
~OCTM:łKeHMR oa3upyIOT
yTpaMooBblBaeT
B JIIO~eM:, KOTopble
CTBeHHoro
MypaBI1R
HeKOTopble
Ammophila
CaHHblM: MOHcPpel1~OM
HbIM
vocifer.
yrroTpe6JleHI1fl
oca
I1X Ha CKaJIY.
ynoTpe6neHMR
3Toro
i
1337
YlnH
KOJlIO'lKeM:,
ByprAP.n II.
npe~MeToB,
II
.n3EHrEJIb JI.
)KEJIE3HAH
cPYHKl.l;YlU
CJly'laeB
B
cpaBHMTeJlbHO
rpOMa~oe,
He60.TJblliO:vl
6Jlaro;,:wpR
rJlaBHblM
COXA
KO.ll}1-
HA
IIO.II.JIHCłO
3EMJIE.II.EJIb
06pa30M
QECKOE
(KpaTKoe
-
HOBOOTKPbITOE
OPY.II.ME.
H3JjO)I<eHlIe).
06e3'bRHaM.
MCXO~H
113 ~pyrOM:
TO'lKM
3peHYlH
MO:łKHa
c~enaTb
~pyroe
pac-
npe~eJleHl1e:
l)
npMMYlTMBHOe
(rrOJlb30BaHl1e
ópy~ue
HblM
2)
Horo
3)
yKperrJleHYle
yCJlyraMH
KaMHR
c06cTBeHHOM: 'laCTbIO
Jl60M
B TpaM60BKe
npJ1MI1TMBHOe
opraHa
(KJlIOBa
y
TeJla Hanp.
3eMnM
co6cTBeHHoro
Te.'l a
KOTOpOM 3aMeruaeT
OCbl nOJlb3yIOTcH
CeOCTBE'H-
npO~OJl:łKeHJ1e
C rrOMOll.l;bIO
0PY~YlH
co6C'fBeH-
onycKaHJ1IO
OPY~bR
B AeM:CTBOBaH~U Ha pac-
Opyp,I1H
B HM3,
B)
C nOMOLllbIO
nOJleBblX
MCKyCCTB
B aBrycTe
1952
,!!,eJlb'leCKOe
B ~BYX
a 6.TIHXa (p~c.
OT~eJlbHble
J1CCJle~OBaHui1 cTy~eHToB
rrpoBo,!!,I1MblX
OTKpblTO
-
no~
coxy,
COCTOBJlRIOT~eJlOCTb,
(puc.
7, l)
4)
y
3K3eMn.1IflpbI,
(pJ1c.
nop
3eM.'Ie-
nOHBJlHeTCR
1, 2, 3)
pa3HJ1TCH
(r p m O H ~ 3 e .71b)
CBepx
COXJ1HOBoro
MernaeT
p,o CI1X
KOTopaR
rrpUMUTJ1BHbli1
B TOM, '-iTO ee ~bIUWO
rocy~apcTeHHoro
PYKOBO~CTBOM Pei1HcPycca,
HeBCTpe'laeMOe
meJle3HyIO
BJ1~ 60nee
HOBoro
(c JI y rr M ~ a)
r.,
0pY~l1e
BJ1~ax:
HJ1R naXOTbl
MJlH JlarrKJ1).
OJIara~apH
.BpeMH
OT 60nee
M.TIU neCKa).
rrpJ1MI1TI1BHOe yrroTpe6JleHI1e
CTOflHI1J1: a)
0pY~l1eM
Ammophila
Bo
MHcTI1TYTa
TOro peryJlHTOp
Tuna
Jleml1T
CTOJlb
rop1130HTaJlbHO,
OTCblITaHJ1IO 3eMJlJ1 BO BpeMR
np0J13BO,'];J1Mble
VI
yrJly6Jle,-
rraXOTbl,
,'];BY?l1H nOKOJleHJ1RMJ1
�1339
1338
Ky3Hel{OB
c06olO
B pa3JIHqHbIX
HeKOTOpbIMH
LKeJIe3HaRCOXa
rrO,n:MOKllIei1:
LKeJIe3HaR
JIy'IllIe
rrJIyra,
1,5
rraXOTbI
Coxa
B
BCTpeqaeTCR
rrO'IBoi1:
coxa
TaK
KaK
o~eHKe
HeT
MeCTHOCTHX
C
JIy'IllIe
Ha
HJ1KaKoi1
Me)f{
HOBH J1 nO'-IBe
JIeT'Ie,
coxa
,n:epeBRHHof1
1914
Bble
JIe3a.
r.
B
nblpeeM.
)f{HTeJIRM
'I.aCTHqHO,
)f{eJIe3HOM
IIpYCJ1J1
c Bblpe3aHHblM
He
rrJIyroM
T. Ha3.
IIepBble
)KeJIe3HbleCOXJ1
Ca,n:06HO,
rrp0J13Bo,n:CTBOM
3aHO C MHrpa~HeJ1:
HX
oco6eHHO
BCTpeqaeTCR
KOTopble
KY3He~OB
paCCKa3bI
R3blKe.
B03MO)f{HO,
B ,n:pyrHe
epOJIbTbIHa
1900
MeCTHble
BJIJ1SI-
10)
(pJ1c.
eIll;e
B
KY3He~bl
COX 6blJIO
,n:epeBRHHof1
coxy
'ITO He-
)f{eJIe3Hhle
nJIyrJ1.
coe,n:J1HJ1JIJ1 B
J1crrblTaHJ1R
ep9.6pJ1'IHOrO
AOBeAyT
COXH B epa5pJ1'IHOM
ce6R
6YAeT
3TOMy
BHJ1MaHHR
Bo06ru;e
OTJIJ1y:aIOTCR
6yKB,
KaK
paTypHoM
He
JIerKO
aJIepaBJ1Ta.
a, u, y, i,
J1MelOIIJ;J1M TOJIhKO
YCTaHaBJIJ1BaR
llIJ1pOKJ1X
KOMrrpOMJ1CHOe
Macc,
HanO
npHMeT,
o6paru;alO-
JIHTepaTypHbIM
J1MełOIlI;J1M
KaK
HeKOTopble
HeT
Ha-
B JIwre-
0603Ha'IaeMOe
rro-
e.
npaBonHcaHHe
epOHeTJ1'IeCKOe
06paTJ1Tb
B:3bI-
nOJIb3YRCb
COOTBeTCTBeHHbIX
KOTOpblX
HOCOBoe a
Cpe}l;CTBOM a, J1 HOCOBoe e 0603Ha'IaeMOe
,n:JIR
nepeBeHCKHM,
YAOBJIeTBOpJ1Tb,
He
CKa3aI-H1R,
}l;epeBeHCKOM
HaCTORIlI;J1M
6YKBaMJ1
3BYKaMJ1
rreCHH,
HCTHHHO
epOHeTHqeCKHX
HOCOBble rJIaCHble
SI3blKe,
Hanp.
Ha
O,[{HaKO
ero
npJ1HRTbIMJ1
Harrp.
KaK
JIłO}l;ei1: rOBopRIlI;HX
Tpe60BaHHIO
TOJIbKO
1.
2.
3.
CBSI-
ee
COXJ1 C KOHCTpyKTHBHbllVB1
MaTepJ1RJIOM
9TOT He
pe'IJ1R
-
BpeMH
)KeJIe3HYIO
CJlyqaeTCR,
COXJ1
n093J1H,
rry6JIH~HpOBaTh
He 6y,n:eM: YQHTbIBaTb
KOM.
BOJIOCTJ1
B HaCTORIlI;ee
KY3HeIJ;aM
)f{eJIe3Hoi1
H3J1o)j{eHl1e).
BHJ1MaHJ1e
Ha
CJIe}l;yłOIIJ;He
MOMeHTbl:
r.
MeCTHOCTJ1. 3KCrraHCJ1SI )Ke-
C ITOJj.!\lOKWeJ':'!no'IBoti.
TeXHJ1'IeCKJ1e
)KeJIe3Hoi1:
.'Je)le.TIhqeCKJ1X opynHJ1.
COXJ1. HJ1KaKOrO
PacrrpOCTpaHeHJ1e
npo,n:J1KTOBaHHbII\lJ1
'ITO
J1 B BOCT.
HapO}l;Hoi1
CJIeAyeT
H3blK
IlI;J1X Ha
pR,n:OM C HJ1MJ1 np0J13Bo,nJ1JIJ1 )KeJIe3-
rrp0J13Bo,n:HTeJIJ1
BaHJ1łO KaqeCTB
,n:epe-
Ka)f{eTCR,
Ha KypnRx
X03ReB-3eM.rrerrallI~eB
KOHCTPYK~J1J1 Bce KaqeCTBa
::meMeHTaMJ1
H3 )f{e-
nepJ1o,n.
J1 npo,n:aJI)f{aeTCR
B MeCTHOCTRX
y OITbITHhIX
reHe3
J13 HJ1X OT,n:ałOT B rrepe,neJIKy
HapO,[{Hble
3,n:eCb nep:-
pa60TbI.
OTBaJI nJIyra
3aHHMaJIJ1Cb
KY3He~bI.
JIe3HOM COXJ1 Me,n:JIeHHa
-
rrepe,n:
c,n:eJIaHHble
rrOSIBJ1.JIJ1Cbnepe,n
HeMeU;KJ1e KOJIOHJ1CTbI, XOTR
rrOJIbCKHe
B. rrORBHJIHCb
~eJIHKOM
KY3He'IHoi1:
BJIJ1RHJ1R Ha
TO)f{e
rrORBJISIIOIlI;J1MCSIB Me)K,nyBoeHHbli1:
HbleCOXH
nOJIb30BaTbCR
OTBaJIOM, H3BecTHbli1:
OKa3bIBaeT
OKa3blBaeT
XIX
rr03)f{e
paHb-
COXJ1 CJIe,n:yeT J1CKaTh B CKpem;eHJ1H
COXJ1 C )f{eJIe3HblM
'-ITO rr.nyr
JIeT
YCTaHOBJIeHI1H npaBOnI1CaHI1H).
(KpaTKoe
IIpoH3Be,n:eHHR
9TOi1:
HOBei1:UIJ1e 3eMJIe,n:eJIb'IeCKJ1e
nepeCTaJIJ1
IIP0J13BE,IJ;EHJ1H
TBOPLIECTBA.
3eMJIłO.
Ha TeppJ1TOpJ1J1 3aHHMaeMoi1:
COXOM, KOTOpOM
CHa'IaJIa
feHe3a
BRHHOf1
rrORBJIReTCR
nOCJIe,n:HHM ,neCRTKe
nJIyrJ1,
HJ1R He
(TIonblTKH
rrOKa
LKeJIe3HaR
J13,IJ;ABATh
HAPOJJ;HOfO
6bICTpOTa
3apocrnoi1
KaK
CJIE,IJ;YET
CBOIO pOJIb
pa3pbIXJI~eT
OTCTaJIOCTH, TaK
KAK
HJIH
opy,n:J1R.
llIe
COBEPAVlCKJ1Vl 3EHOH.
OpllITbIHaMH.
HCnOJIHReT
nJIyra
TeppJ1TOpJ1J1 ,n:aBHbIM ,n:aBHO 3HaKOMbI
neC'IaHoi1
rrO,n:nO'IBe
HelO 3Ha'IJ1TeJIbHO
coxa
rrJIyroM
B
OTHOllIeHHH
naxaTb
60JIbllIe,
He3aMeCTJ1Ma
9TeM
B
OTJIHy:aIOTCH
nO,n:p06HOCTRMH.
C BblcTynalOIlI;HM
B HeKOTopOM
pa3a
IIo,n:JIRCR,
MeCTHOCTRX
KOHCTpyKTHBHbIMH
K
OPYAHR.
J1CrrOJIb30-
npOH3BonCTBe
3eM-
Y'IJ1TbIBaHJ1e
rrpJ1MeHeHJ1
)KJ1BbIX
opeporpaepJ1J1
coXpaHeHJ1e
IIepBoMy
epoueTJ1'IeCKJ1X
BO Bcex
CBR3J1 C rrOJIbCKOM
Tpe50BaHHIO
OTBeQaeT
K 0603HaQeHJ11O
ry6Hblx
HblX,
Harrp.
oko, ucho, ptak.
B CJIOBaX
He B03MO)KHO
BBJ1AY Toro,
HOllIeHJ1J1 cyIIJ;eCTByeT
Toro,
B
MO)KeT
HeT
JIaTe
CBR3H
6blTb
nocTyJIaTOM
rOBopHTCR
3HaKOM,
HaCQeT
a,
e,
MaJIeHbKOro
IIJ1CaHHe
TaKHX
coXpaHeHJ1R
y.
B rJIac-
loko, lucho, ptołk
l.
R3blKOBoe
opeporpaepHR
B
U, CJly)K3-
Cu;eHHqeCKOM
nepenHe
l.
rrpOH3KpOMe
loko, łucho, ptolk
Hape'IHRX,
rrp0J13HOllIeHJ1R
HaKa3blBaeT
Harrp.
2,
TOJIbKO
Tpa}l;H~J1ei1:.
B03HJ1KałOIlI;IlI;J1X
'"lTO B 06pa3~OBOM
rrepep;ue-R3blKO-3y6Horo
}l;J1~HJ1, KOTopaR
6bIM
C
9JIeMeHTOB,
06R3aTeJIbHO
rrpJ1MeHeHa
rrOJIbCKJ1X HapeqJ1RX,
rpaepHqeCKoi1:
BbI60p
IlI;aro
Te~eHIJ;Hi1:,
B
B
KOTOpbIX
TpeTbeM
rrocTy-
rrOJIbCKoi1: rpaepHQeCKof1
0603Ha'IaTb
HOCOBble
rJIaCHble
TpaOCO-
�1341
1340
qeTBepToe
K
Tpe6oBaHI1e
Hapo,n;HOMy
B03MO)l{HO
H3bIKY.
TypHbIM.
BceM
Bce
MbI
OPcP0rpaq,I1H
JIerKO
no
paCCMaTpl1BaeTCH
opc:Porpaq,l1lO,
np0l13HOllIeHI1e
nl111IeM
dąb-dębu
Hapo,n;HbIX
nOHHTHa
'łWraTeJIeM,
O C6JII1)1{eHI111 UmpOKI1X
JII1TepaTypHylO
eCJII1 Hapo,n;Hoe
Hanp.
dembu.
Tpe60BaHl1e
npl1MeHI1Tb
KOM CJIy'łae,
rOBOpl1T
TaM,
3Ha'łI1T
o,n;I1HaKOBO c
npoI13Be,n;eHI1i1
JII1Tepa-
domb-
K JII1TepaTypHoMy
,n;OJI)I{Ha
'łTe6bI
r,n;e
B Ta-
XOTH np0l13HOCI1M
11 He CJIl1'llIKOM TO'łHaH,
npl1BbIllIHX
Mace
6bITb
He oTnyrl1'BaTb
;'-lei1
.iII1TepaTypbI,
CTaTbH
"KaK
B
q,OHeTWIeCKOM
pe'łI1HX.
nepBoi1
opq,Ol'pacPl1l1
IIoJIb30BaTbcH
npe)l{,n;e
nonbITKoi1
Bcero
HeM
3THorpacPbI
Hapo,n;Horo
C03,n;aHHH
npl1MeHI1Moi1
BO Bcex
,n;OJI)I{HbI
TOJIbKO
He
11 co611paTeJIH
Tpy,n;aM,
YKa3aTeJIJ1
3HUHKJIOne,n;JIlYt
TBOp'łeCTBa"
KOMnpOMI1CHOM
nOJIbCKI1X
Ha-
JIHHrBI1CTbI,
Hapo,n;HbIX
necei-I,
IIoJIhcKoi1
HO
ITo
3T0I1
JTJIl'łHbIX
rJlacHI1
pa3JIH'łHbIM
pa6oTHHKOB.
npJ1MeHHH
06mec-
KOTOpbIX
BeCK 11M
Haxo,nHTCH
no,n;roToBKoi1
K
B
3
J13,n;aHI1IQ
KyJIbTyphI
pa3~eJIeHa
no
OT,,\eTIbHbIM
qeHTpaM
06r.u.eCTg~.
onaCHOCTb,
MaI-IepOM
MO)l{Ha
no
'łTO YKa3aTeJIJ1
MHeHHlO
<IaCTJ1'łHO
6y,n;y'f
J1 pa3YMeHJ11O
H36erHyTb
9THX
pa3-
pa3Ho-
c.'Ie,n;ylOIIwe:
1)
C03,naHJ1e
2)
BhI60p
06ll1,CJ1 paMoB0I1
OTBeTCTBeHHblX
ImcTpKyr.V1M,
JIHL~, KOTopbIe
H COOTBeTCTBeHbIMH
6yKYT
aBTOpaMJ1
C<IHTaTbCH 0cPl1YKa3aTeJIH.
I03E<t>
HHCTPYK~I1H
11HCTPYKIJ,11H
IIO
BE C Klif
11 BOJIEE
11H.D:EKC11POBAH11IO
X
lKYPHAJIOB
3THOrPAcI>11QECK11X
TPY.D:0B.
f/laBa
1.
BCTynJIeHJ1e
2.
f JIaBHble
f.HaBa
3.
4.
5.
6.
f.naBa
7.
f.:JaBa
60TKy
3THorpacPwrecKoe
IIoJIbCKoro
MOHorpaq,HH,
C6meccTBo,
60JIbIUlHe
I~OBKe Bonpoca
cBe,neHYti1.
B
)l{ypHa.nax,
KOM ~)THOrpacPY[l1
no
llp06JIeMbI,o,n;HaKO
.'1JIH 06pa60TKJ1
co,n;ep)l{aml1X
co,n;ep)l{HT
06pa30M
K O ,)1 b 6 e p r a.
K Hapo,nHoi1
"CJIOBHHK
OH MHOfTle
nOJIhCKOI';'r 3THorpacPYtJ1
KaK
,n;aHnOJIbC-
rBap
nOJIb-
YKa3aHHble
BbIllie
Yt3'bHHbI
TaK
11 He,n;OCTaTO'łeH
HeT
l'JIaBa
Ky.llbType
CHHTE'~I1Ca B o6pa60TKe
'łaCTI1'łHO
fJIas<:t
nOCTa-
B ~THorpaq,l1'łeCKI1X
9THorpaq,H'łeCKHe
npenHTCTBHR.
3anOJIHReT
06pa-
perl10HaJIbHbIX
CJ1CTeMaTH'łeCKOM
OTHOCHmHXCH
nOCTaH0BKJIl
BCTpe'łalOT
KapJIOBH'ła
H
Tpy,n;OB OCKapa
npenHTCTBHH
pa36pomeHbIX
BCRKl1e nnnbITKYt
HHa
AT ITaca
CBH3H c HeCOOTBHeM YKa3aTeJIe}'t
perYtOHa.n:bHbIX
CKYtX»
npe,n;npHHI1MaH
,nOJI)I{HhI npe,n;CTaB.TIHTb HeKOTopbIM
HOBoe 113,naHHe 9THorpacPl1'łeCKHX
BCTpe'łaeM
rJ'1aBa
3THdrpacPI1'IeCKOrO
KOTopbIe
CJTe,n;ylOll1,Yt0 r.IIaBhI:
opraHH3aqHoHHbIe
OCHOBhI o6pa6oTKJ1
YKa3a-
Te.Tle}!.
BCTynJIeHVle.
IIoJIbCKoe
cOlJ:ep}l(HT
r.rraBa
1.
rJIaBa
HbIe,
3THorpaqm'łeCKOe
6y,nyT
Hapo,n;H0I1
npJ1TIJ1He B01Hl1Kat'T
~HHJIbHhIM
Til
~TI1 (I1H,n;eKcbI)
MaTepYta.'I
JIeKCJ1KaJIbHblX.
K :a<ypHa,n;aM J1 K 60JIee
nepeT-IeHb
3THorpacPwIecKoro
o6pa6oTaHhI
JIeKCYtKaJIbHbli1
a TaK)I{e
Vl nI1CaTJ1Vl.
r AEK
IIoJTbcKoe
YKa3aTeJIJ1
T10LT,fOTOBK& y,n;a3aTeJIei1
H3bIKY·
113,n;aBaTb np0113Be,n;eHI1H
IlO.JIbllIe
cHTyaqHeM
06pa60TaTb
3THorpacPl1'łeCKI1M
rJlaBe.
OH JIYtUlh
,n;pyrYtMJIl HBJIeHYtHMJ1 KpOMe
B CBH3J1 C nOM
TBO peUlHJIO
ITOJ'bcKoro
HBJIHeTCH
co,n;ep)l{YtT
H He 3aHJIlMaeTCH
B HeM
no BeM-
l'rraBa
T'
•• rraBa
L'1aBa
r"aBa
f.:IaBa
IIJIaH
YKa'1aTeJIH.
IIepBaa
cPa3a
BTopaH
cPa3a 06pa6oTKJ1
TpeTJ-1H epa3a
IIpo6.TleMa
8.
OpraHH3a~HH
11MeHa
15.
YKa3aTeJIH.
YKa3aTe.TlH.
pe,n;aKTHpoBKH
CHHTeTW'IeCKHX
9.
10.
11.
12.
13.
14.
o6pa6oTKJ1
:lTHOrpacPJ1'łeCKoi1
H HX nepe'łeHb.
T.J'aCTHYKa3aTe.TlH.
11 cPaMJ1JIHH, np03BJIlLu;a.
YKa3aTeJIb
aBTopoB.
Y Ka 3aTe.nb
:a<ypHa.TlOB.
IIepe'łeHb
Hay'łHbIX
IIepeqeHb
JIlJIIOCTpa~I'ri1.
I1epe'łeHh
60JIee.
KHX
npe,n;Ha3Ha'łeHbIX
pa60T
COKpameHHH
,n;eHHI1.
CBO)J;HbIX KapTOqeK.
JI03YHrOB
y'łpe:a<,n;eHH}!.
BeCKHX
Ha3saHblX
)l{ypHaJIOB
J1 3THorpacPI1'łec-
HH,n;eKcVIpOBaHI1lO.
:a<ypHaJIOB
VI Hay'łHbIX
yqpe}l(-
�1343
1342
3Ha<JJlIT npa3p;HHt.IHbIM
fAEK I03E¢
METO,Il,J1KA
MOHOrPACI>J;1QECKOll1
TIPOBJIEMA
HAPO,Il,HOrO
OBPABOTKJ1
KOCTIOMA.
n;eJIb
OnhIT,
ATJIaca
nOJIy'leHHbIi1
nOJIhCKHX
HapoAHhIX
MOCTh HOBbIX yCTaHoBOK
MaTepHaJIH.
MHorHe
MOHorpa<pHH
113J10:lKeHl1e).
BO BpeMH
Tpe6yeT
HCTOpHt.IeCKOrO 6a3J1Ica,
HapOAHoro
C03HaIOT
KOCTIOMa.
<JTO nOHHTHIO 3THH'leCKoi1
BeTcTByeT
KaKOM TO onpeAeJIeHHbIM
3JIeMeHTaMJII.
XHe pe3YJIbTaTbI
AbI, KOTOpbIM JIerKO
CTpaHeHHH
BHeAPHTh
TOJIbKO Ha 3TOM, 0603Ha<JHTh
H paCCYAHTh
KaKl1e
THna
PeAaKn;JlIH
3HaeT,
'ITO
ATJIaCa
nOJIhCKHX
cpeAl1
aBTopy
He
H BCJIeACTBHe Toro
npeAeJI
XBaTaeT
H
pa3BJlITHH
HapoAHbIX
<JaCTO
HhIe
eIO BonpOCbI.
JII CTapaeTCH
CJIeAyeT
BOCTh KOCTIO:VIOBJII HapHAOB,
06yCJIOBJIeHHOCTb,
OnhITbI
'łeCKOe
coceAHJ1X
ero
HX 3KOHOMH'leCKaH
PeAaKIlHJ1
rOBopHT,
'ITO
aBTopaM
Bce
TIJIaH
3arJIaBHe:
MHeHHe,
TaKHMH
<paKTopaMH
B03MO:>KHbI~
KaK
B03
'ITO
aBTopbI
He
CJIeAyIoT
nOHJ1MaIOT OTAeJIbHbIe
OCHOBHbIM npep;nOCbIJIKaM
HHCTPYKIJ;HH npJ1MeHJlIMa
OTAeJIbHbIX
,
YKa3aHHHM
ee
YKa3aHJ1H,
yroBopOB.
K Ha ••...•
rr06HOCTO'M
.n.
MOHOrpa-
KOCTIOMOB.
BbmycKoB
polskich
aCT
p
ATJIaCa
strojów
nOJIbCKHX
HapOAHbIX
ludowych).
BCTynJIeHJ1e.
rJIaBa
I.
CeroAHHIlIHee
COCTOHHJ1e HapoAHoro
KOCTIOMa Ha
J1CCJIeAyeMOM: TeppJ1TOpHYl.
pacnpor JIaBa
II · J;1CTOpJ1t.IeCKHJIIOQepK
~
pa3BHTJ1H HapO)J,HOro KOCTIOMa.
r JIaBa
III · II pep;eJI
co-
rJIaBa
IV.
AaHHbIX
rJIaBa
no-
CTaBJIeH-
'ITO nepeMeHqVlVI COIlVlaJIhHaH
HCTOpHqeCKHx
B pa60Te
3aBJlICJ1-
COCTOHHJlIHKpecTbHH
OAe:>KAbI CAeJIaeT
OnHCaHJ1H HapOAHbIX
KOCTIOMOB. (Atlas
KOCTIO-
'ITO aBTOp
OTBeT Ha
ee
nOJIO)KeHHe.
KOHcTaTHpyeT,
rh HaCTOHil1aH
,¥WleCKOrO
KOCTIOMa.
HCTopH<JeCKHX
o6yCJIOBJIeHHbIX
'ITO npOTHBOpeqJ1T
'lHTa~
KOCTIOMOB BnOJIHe
n O A q e p K H Y T b,
AOJI:>KHbI 6bITb
JIJOAOBbIX BHylllaeT
onVlcaHVle
AaTb
6YP;Yil1aH pe3YJIbTaTOM
:vIH'leCKHX npon;eCCOB
CTpOIOB
PeAaKIlJ1H
OH He B COCTOHHHH OTBeTHTb Ha Bce npQ6JIeMbI.
np06JIeMaTHKy
rOAa JII JlIMYil1eCTBeHHoro
J1CTpyKIIJ1H J1JIH cBoe06pa3Ho
3KOHOMHQeCKJlIe
HO 06il1HM XOA paccY:>KAeHl1M p;OJI:>KeHp;OKa3bIBaTb,
HHMaeT
AaH-
OAe)K-
B C03HaHHe
HCTOpJlIqeCKl1e
cj:>aKTopbI cOAeMCTBOBaJIJII B npon;ecce
nJIO-
BapJ1aHTOB,
nOJI J1 COIlHaJIbHOe
COCTOHT B Til1aTeJIbH01\1
HJIH OTJIWIaJICH
06H3aH
AaeT
3aHHMaeMbIx
TeJIH B <JeM npOHBJIHIOTCH OTJIH<JHTeJIhHbIH <JepTbI AaHHoro
Ma JII, 6a311pyH
ee
AOJI:>KHa 6hITh
T
npeAnOJIarmO
TaKoro
KJIaCCO-
He06xoAHco6paHHoro
np06JIeMa
xapaKTepHCTl1Ke
OTJIH'laeTCH
KOCTIOMOB JII HapHAOB. ABTOp
aBTopa
npon;ecc
aBTOp AOJI:>KeHCp;eJIaTb
Op;e:>Kp;bI, Hcc.i'Iep;OBaTb
JlICCJIep;OBaHJ1e HapoAHoM
3TO
n.~JIHOe nOHJ1MaHJ1e COn;J1aJIbHOM <pYHKn;J1H OAe:>KAbI J1 pa3JIH<JHbIX
TJlIn oAe:>K)l;bI OTJIH<JaIOil1J1IMCH
npeAeJIOB
yqJlITbIBaJOil1erO
HA
K np06JIeMe
TaKoe
JlIJIH 06JIaCTJII COOT-
Heo6AyMaHHaH
3aAa<Ja
onpeAeJIeHJIIJII 11 cTapaTeJIbHOM
3TH
rpynnhI
B KapTorpa<pJlIpOBKe
HbIM KOCTIOMOM. rJIaBHaH
KaKOBa
ABTOphI
anpHopHO,
xapaKTepHbIMJII
aBTopOM
OTHOllleHHe
BCJIep;CTBHe qero
pa60qeM
Hap
KOCTIOMOM.
HO HayqHOe
BbmycKoB
nepBbIx
KOCTIOMOB AOKa3bIBaeT
He
6YAHHqHOH,
MOCTb OT BpeMeHH
8
JlI3AaBaHHH
B npHrOTOBJIeHJIIJII
aBTophI
MOHorpa<pHM,
BOrO paCCJIOer-UUI ~epeBHH
aHaJIH3
(KpaTKOe
HJIJII 06pHP;OBbIM
rJIaBHaH
H 3KOHO-
06rn;HM
V · II OAPO6 Hoe
fJIaBa
VI.
fJIaBa
VII.
fJIaBa
VIII.
fJIaBa
IX.
fJIaBa
X.
06rn;HM
ATJIaC TIOJIbCKMX
H
6YATO MOHorpa<p -
KpaTKoe
'YKpallIeHHH,
85
KOCTIOMa.
My:>KCKOrO KOCTIOMa.
KOCTIOMa.
H MaTepHaJIbI.
BbIIlIHBKH,'
XapaKTepJlICTJlIKa
J13JIO)KeHHe.
HCCJIerryeMoro
••...•
OnJlICaHHe :>KeHCKOro KOCTIOMa.
IIpoH3BOAHTeJIH
JIHTepa Typa.
AOJI)KHO 3aHY1MaTbCH I1C,KJIIO'lHTeJIbHO HapHAOM.
onHcaHHe
BMA )KeHCKOro
IIOAP06Hoe
IIpJ1Me<JaHJ1H.
HpKO OCBeil1eHhI.
pacnpocTpaHeHHH
BJ1A My:>KCKOrO KOCTIOMa.
Kpy:>KeBa,
J1CTO'łHHKOB.
annJIHKan;HH.
�1344
1345
JJABY,L(A
rEPAP,L(
y)Ke He,/\OCTaTOqeH, n03TOMY CJle'/\yeT ero nOrrOJlHMTh Tpe60BaHMeM
HECKOJIbKO
npli1ME'-lAHli111f
nOJIbCKOrO
O 3A,D;A '-lAX
3THOrPAepli1'-lECKOrO
(KpaTKoe
MCTOpHqeCKOrO paCCMaTpMBaHMH 3THorpacPMqeCKHX
ATJIACA.
HB~eHMi1:. Me-
TO.ZJ;
TaKoi1: c~e,/\yeT Ha3BaTh no OTHOIUeHMIO K 3THOrpacPMqeCKOMY
aT~acy
.J13JIOlKeHJ1e).
MCTopMKo-reorpaepMqeCKMM
MeTo,n;OM. OCYIIJ;eCTB~eHMe ero
,n;aeTMcc~e.ZJ;OBaTe~IDHeo6xo,n;MMhli1: MaTepMa~ 06'hHCHHIDIIJ;Mi1:3THOABTop
oroBapMBaeT
pe3Y~hTaToM
~MXCH
HeCKO~hKO MeTO.ZJ;MqeCKMX
np06~eM
npMMeHeHMH reorpaqmqeCKOrO
~aCTM 05~ecTBeHHoM
KY~hTYPhI.
II
"
II
11
'1
'i
l
reorpacPY:[qecKMM
MeTOAa B 06-
MCTOpMM MaTepMa~hHoM
MeTO.ZJ;BrrepBhle
npMMeHeH
6hIJl
rpacPMqeCKMe HB~eHMH B cOBoKyrrHocTM 06IIJ;eCTBeHHorro rrpou;ecca.
ABTop
rOBopHT ,n;a~hIUe HaCqeT npMHU;HnOB, KOTophle .ZJ;OJl)KHhICO-
cTaB~HTh
Me)K'/\y
3THorpaepMqeCKMMM
npocTpaHcTBeHHo:i.f
HB~eHMHMM pa3,/\p06~eHHhIMM
HMi1: cpe.ZJ;M ,n;pyrHx
)Ke~aH
HhIX KOMrr~eKCOB. ,n;a~hHei1:IUee pa3BMTMe reorpacPM'IeCKOro
reorpacPMqeCKoi1:
.ZJ;a
npOMCXO,/\MTno,/\ B.'fJMRHMeMB. necc~eppa,
C reTT~epOM,
Tpe6oBa~
KaK, rrMIUeT IIecc~ep,
HB~eHHH HeMhIC~MMO 6e3 BJIHHHHHCpeAhI,
CBH3h
:ny
rrO,/\BepraeT
KOTOphli1:, B cor~aCMM
Mcc~e.ZJ;OBaHMH
HB~eHMi1: B CBH3H C reorpa-
cPMqeCKoi1: cpe.ZJ;0it "TaK
XO,/\HT".
MeTO-
orrpe,/\emleT
IIecc~ep
rro,/\po6Hoi1: ou;eHKe
pacrrpOCTpaHeHHe
B KOTOpOi1:OHO rrpOHC,/\eTepMHHMCTHqeCKH.
Te3HChI necc~epa.
reorpacPMqeCKMX
IIpoHB~e-
He COCTaBJIHeTMX CY~HOCTM. npOCTpaHCTBeH-
HB~eHMi1: He orrpe.ZJ;e~HeTero
CBH3M
C reorpaepH-
He 3a-
rrpaBH~hHo
~M6o
06IIJ;eCTBeHHhIX 3HaHMi1:: 3THorpacPMqeCKMi1:
aT~ac .ZJ;O~)KeHBc~e.ZJ;CTBMe3Toro
BMeCTMTh pa3~MqHhle
HB~eHMH
cpe,n;bI, pa3BHTMe npOH3Bo,n;MTe~hHhIX CM~,rrpo-
,n;yKU;MW, 3ace~eHMe,
TexHHKy
rrepeB03KM,Cpel\CTBa
C006IIJ;cHMH,
ToprOB~W H rrp ... HaKOHeu; u;e~hli1: pH,n; caMbIX Ba)KHhIX 06IIJ;eCTBeHHo-rrO~MTMqeCKHX M KY~bTypHhIX
cPaKTOB (cPOpMHpOBKy co6CTBeH-
HOCTH, rrO~MTMqeCKHe rpaHHU;hI).
OCYIIJ;eCTB~eHMe TaKoi1: KOHu;err-
U;MM 3THorpacPMqeCKoro
aT~aca
HeB03MO)KHO HH C TOqKM 3peHMH
TeXHMqeCKHX B03MO)KHOcTei1:, HM u;e~ecoo6pa3HOCTM TaKoro
HaHHH, Bce 3TM paccy)K,n;eHMH BHyIUawT
COTpy,n;HHqeCTBa C ~MHrBMCTaMM, MCTopMKaMM M reorpacPaMH.
,n;yeT B03MO)KHO CKopee
o6pa6oTaTh
HaqM-
Heo6xo,]J;MMOCThyCTaHoBKM
C~e-
06IIJ;Yw KOHu;errU;!1łO aT~aca,
qeCKoi1: M COU;vlOrpacPMqeCKoi1:6a3oi1:. li1 TaK, c~e.ZJ;yeT pa3~MqaTh
KOTOphli1: OT~Mqa~CH 6hI 06IIJ;HMM qepTaMM Bc~e,n;CTBMe ero
MeTO,/\ KapTorpaepMqeCKMH
60TKH C TOqKM 3peHMH Bcex po,n;CTBeHHhIX ,n;MCU;Mn~MH,B OTHOIUe-
pacrro~araeT
OT MeTO.ZJ;areorpaepMqeCKoro.
IIepBhIH
HB~eHMH B npOCTpaHCTBe, BTOpOi1:YKa3hIBaeT M onpe-
,/\e~HeT MX CBH3h C reorpacPMqeCKoi1: cpe.ZJ;oH.
reor~aepMqeCKMi1:
aT~ac
ocy~ecTB~HeT
rrO~O)KeHMHX KapTorpaqmqeCKMi1:
B CBOMX cerO,/\HHIUHMX
MeTO.ZJ;.MeTOA
nOT
TO~hKO npOCTpaHCTBeHHoe pa3Me~eHMe
HMM MeTOAO~OrHQeCKHX rrO~O)KeHMi1: TaKMM
rrO~h30EaThCH
Haro 3HaHMH.
He .ZJ;aeT
MaTepMa~a K ,/\a~h-
Hei1:IUelVly MX TO~KOBaHMID. MeTO.ZJ;3TOT TOplVl03MT rrpou;ecc Hcc~e-
3APEMBA
reorpaepMQeCKMi1: CTapaIOIIJ;Mi1:cH onpe.ZJ;e~HTh CBR3h :\1e}Kl\Y 3THOcpe.ZJ;oHTO)Ke cerOAHB
BOIIPOCHli1KA
'-lECKl1M
ABTop
(AHKETbI)
li1CCJIE,n;OBAHl1HM
(KpaTKoe
rrpou;ecce pa3BMTHH. MeTO.ZJ;
rpaqmQeCKMM RB~eHMel\'I M reorpaepHqeCKoi1:
aT~aCOlVI Mor~H6hI
OTpac.rreH 06IIJ;eCTBeH-
AJJbepPE,L(
IIPI1MEHEHl1E
.ZJ;OBaHHH,
He .ZJ;aeTnO,/\BeCTH CJ1HTe3a KOTOphli1: .ZJ;O~)KeH,D;Ha~eKTHqeCKM 06'hHCHMTh Bce epaKThI B 06~eM
MCC~el\OBaTeJlJ1 pa3~MqHblX
o6pa-
O,/\HaKO He
XBaTaeT K TO~KOBaHMID 3THorpacPMqeCKMX cPaKTOB, TaK KaK O,l\HO
I,
3THorpacPMH
HB~eHMH, 3THorpacPHH ,n;O~)KHa HCKaTh CBe,n;e-
B npOCTpaHCTBe M MeTO,/\OM BhI.ZJ;e~HID~MM MX M3 npOCTpaHCTBeH-
Hoe pa3Me~eHHe
I'
aT~aca.
)KM3HbID.
BhIHCHMTh rrpOHCXO)K,n;eHMe,pa3BMTHe H 3aMMpaHHe KaKoro
HMi1:, HO 3Ta "lepTa
I
qe~OBeqeCKoi1:
3THorpacPHqeCKOrO
K orrpe,/\e~eHMID
cTpaHCTBeHHOCTh 3TO TO~hKO O.ZJ;Ha"lepTa
,,.
rro~HOH
TO~hKO MeTO.ZJ;OM
c~y)Ka~MM
ABTop
;<
OCHOBy 3THorpacPHqeCKOrO
HHMaeTCH
eppM,/\pMXOM PaTI..~e~eM. nO PaTI.l;eJlID reorpaepMqeCKMM MeTO,/\ 6hIJl
CBH3M
II
MCTOpMM, oc06eHHo
HB~HID-
CTaThJ1 pa3CY)Kl\aeT
K
3THOrPAepli1-
B IIIBEIJ;l111.
J13JIOlKeHl·re).
Ha CqeT MeTOl\a co6MpaHMH 3THorpa-
cPMqeCKMX l\1aTepHa~OB nocpe,/\CTBOM BhIChI~KM BOrrpOCHJ1KOBK .ZJ;e85*
�1347
1346
peBeHCKJ1M JIlO5J1TeJUIM-J1CCJIeAOBaTeJIHM. MeTOA
HeKOTopble
TypbI
B
Hay'-IHble
Nordiska
B JIyHA,
y'-Ipe)KAeHJ1H K. Harrp.
Museet
B
3'1'0'1' rrpJ1MeHHłUT
apXJ1B HapoAHoi1
IIITOKrOJIbM€
>1JIJ1 YHJ1Bep~J1TeTbI
YrrcaJI>1, rOTe60pre.
CerOp;HHWH>1i1 MeTOp; C05>1paH>1H MaTep>1aJIOB
CbIJIK>1aHKeT,
BaJICH y)Ke ,n;OJIroe BpeMH (Ha'l>1HaH C XVI
TOMY, 'lTO He 6bIJIO 'cooTBeTcTBeHHoro
TOJIbKO B03BaHJ1H K HaCeJIeHJ1lO),
XIX
B. JIecPpeHOM,
'laJIe
XX
B.). IIorrbITKJ1
rJIaBHbIM
C05J1paHJ1H
rrOCJIe ero
6JIarOp;apH
06paIIJ;eHJ1H K p;yxoBeHcTBy,
06pa30M
BOrrpOCH>1Ka (CHa'-IaJIa
BO BTOpOi1 rrOJIOB. XIX
B. raMMapCTeTOM)
o6pa6oTK>1
rro6bIJIJ1
(B Ha'laJIe
B. MaHHrai)TOM,
B Ha-
rrpJ1MeHeHJ1lO OW>160'-IHOrO
y'lJ1TeJIHM
>1 rocYAapCTBeHHbIM
aAMJ1HJ1CTpaTJ1BHhIM 'lJ1HOBHJ1KaM, He K AepeBeHcKoMy
TOJIhKO B KOHIJ;e XIX
HbIMJ1
BbI-
CHOWeH>1i1 C )K>1TeJIHMJ1 AepeBHJ1 p;OJIroe
He AaBaJIJ1 XOPOWJ1X pe3yJIbIl'aTOB,
MeToAa
rrocpep;CTOM
>1MeeT CBOlO AJI>1HHYlO >1CTOpJ1lO1) J1 COBepweHCTBO-
MaTep>1aJIOB rrocpeAcTBoM
BpeMH
KyJIb-
B. Ha'lJ1HalOTCH rrpHMble
JIlO6J1TeJIHMJ1->1CCJIeAOBaTeJIHM>1, 'iTO
miCeJIeHJ1lO.
CHOWeHJ1H C HapoAOKa3aJIO
pewalOIIJ;ee
BJIJ1HHJ1e Ha J1TOrJ1 pa60TbI.
Ha'l>1HaH
B N ordiska
C XX
B. TO'-IHO orrpep;eJIHeTCH
M useet
B III TOKrDJIbMe Be,n;eT IJ;eHTpaJIbHble
BaHJ1H AJIH IJ;eJIoi1 IIIBeIJ;J1J1 B Tpex
JIerKO
60TKa
WJ1pOKJ1X rrp06JIeM
pa3JIJ1'lHble
(Terrepb
B HecKOJIbKJ1X
CBH3>1 c
(caMylO
J1 B03pacTa
(30-85
rrOArOTOBOK B IIIToKroJIbMe,
IJ;J1HJIbHbIX 5lOJIeTeHOB
Ii
I;~
,
fran
rpyrrrry
HaKOHeIJ;
Etnologiska
rOHopapa,
COCTaBJIHlOT
3)
coxpaHeHJ1e
BbI-
OpraHJ13aIJ;>1H rrepeBbICbIJIKa
,n;alOIIJ;J1XcBeAeHJ1fl
bland
J1 J1rp,
B
rrocpeAcTBoM
N ordiska-Museet
KOHKypca
KOTOpOM rrpJ1HJ1MaJIO
B pap;J10
Ha
1500
Y'laCTJ1e
c06J1paeT
TeMy
>1rpyweK
p;eTei1
>13 Bcei1
IIIBeIJ;J1J1.
XopOWO
OpraHJ130BaHHaH
C06J1paHJ1H
>1 CJ1CTeMaTJ1'leCK>1 rrpOBOAJ1MaH aKIJ;J1H
MaTep>1aJIOB
rrocpeACTBOM
K HapO,lJ,HbIM J1CCJIeAOBaTeJIJlM AaeT
'lJ1CJIO co6paHbIX
,n;o CJ1X rrop
X>1Be ,lJ,aeT B >1Tore 60JIee
rpacPJ1'leCKJ1X
(B .JIyHp;,
MaTep>1aJIOB
BOrrpOCHJ1KOB
pe3YJIbTaTbI.
06IIJ;ee
B IIITOKrOJIbMCKOM
ap-
M>1JIJ10Ha OrrJ1CaHJ1i1, TbICH'l>1 p>1CyHKOB,
300,000).
CHJ1MKOB -
YrrcaJIJ1,
BbICbIJIKJ1
XopOWJ1e
COTHJ1TbICJl'l CHJ1MKOB(caMaH 60JIbWaH
rOTe60pr)
B EBporre
,npyrJ1e
KOJIJIeKIJ;>1.H3THOllIBeIJ;KJ1e
Be,lJ,yT TaKylO)Ke
pa6oTy,
apXJ1BbI
,lJ,alOIIJ;YlO
TO)Ke XOpOllIJ1e pe3YJIbTaTbI.
C06J1paHJ1e
3THorpacPJ1'leCKJ1X
MaTepJ1aJIOB
nJ1CKJ1 rrp>1MeHHeTC.H B WJ1pOKOM MaCllITa6e
rrocpe,u,cTBoM
rrepe-
B )J,pyrJ1X CKaH)J,J1HaB-
CKJ1X CTpaHax:
,naHJ1J1, HOpBerJ1>1 >1<t>J1HJIaH)J,J1J1.
¢PAHKOBCKA
MAPJ1A
,nOCTM2KEHMH
3THOrPA<t>MQECKorO
COBETCKOrO
MY3EOBE,nEHMH.
J1H-
crre-
O 3THOJIOr>1'leCKJ1X J1CCJIeAOBaH>1>1Medelan-
') rOBOpl1T o Hew M. Relinberg,
Forskarna
CpeAI1HapoAa) Futaluren
1947 Stockholm.
MaTepJ1aJlbI
TaK)Ke
rro,u,6op
rrocToHHHoi1
HaKOHeIJ; e)KeMeC.H'lHaH
unningen),
He3aBJ1CJ1MO OT aKIJ;J1J1rrpOBOAJ1Moi1 cpep;J1 rrOCTOHHHbIX COTPy,n;HJ1KOB J1CCJIep;OBaTeJlei1-JIlO6J1TeJIei1,
(KpaTKoe 113J10:>KeHl1e).
B IJ;eJIo:i1:III BeIJ;J1J1)
>1CCJIeAOBaTeJIHMJ1, rrocpeAcTBoM
CbIJIK>1 BOrrpOCHJ1KOB, yrrJIa'lJ1BaHJ1e
den
400
60JIbWylO
JIeT),
J1ccJIep;o-
rroAroToBKa
BOrrpOCHJ1KaX, a
2)
C06J1paHJ1H >1 3arrJ1CK>1 MaTepJ1l'IJIOB.
(APX>1B
HBJIHeTCH 06pa-
oTBeTbI),
HaXOAJ1TCH J1X cBepx
rrp0<pcPeCJ1J1
3eMJIep;eJIbIJ;bI)
TecHoi1
Ba)KHbIM
BOrrpOCHJ1KOB, Bblp;eJIHlOIIJ;aH
epopMaTopoB
1)
HarrpaBJIeHJ1Hx:
rrOHHTHbIX BOrrpOCHJ1KOB (caMbIM
CTpyKTypa
MeTOA pa60TbI
HOCT>1HOPAJ1IJ;KOrO MY3e.H VI AalOIIJ;OrO YKa3aHJ1H J1 COBeTbI HaC'leT
folket
o
AeHTeJIb-
(J1cCJleAOBaTeJlb
ABTOp
pa36J1paeT
np>1HIJ;J1nJ1aJIbHble
3eOJIOr>1>1, 06paIIJ;alOIIJ;HX
Hble
rrp06JIeMbI
paKTep
HbIM
TaK)Ke
oco6oe
KaK:
>1 CBOJ1CTBa. MY3eJ1
BbICTaBKaM
rrOJIO)KeHJ1Jl COBeTCKOM My-
BHJ1MaHJ1e Ha
OCHOBHble My3eM-
MapKC>1CTOBCKaH 3KCn03J1IJ;J1Jl, ee
C.
C.
C.
P.
6JIaro,n;apH
J1 3KCn03J1IJ;J1HM pearJ1pylOT
Ha
xa-
COOTBeTCTBeHBce
np06JIeMbI
l1 Ha,[(06HOCTJ1 COBeTcKoi1 )KJ13HJ1 H COIJ;J1aJIJ1CTJ1'leCKOMCTpOMK>1.
,IJ;aJIee
aBTOp
o6cy)Kp;aeT
HCTOpJ1lO rJIaBHbIX
MY3eeB C. C. C. P. B JIeHI1Hrpap;e
rpa~J1l1
A.
H.
C. C. C. P.
HbIJ1 3THorpacPJ1'leCKHJ1
-
3THorpacPJ1'-IeCKJ1X
MY3eM AHTpOrrOJIOr>1J1 J1 3THO-
HM. MJ1KYJIo-MaKJIaH
>1 rocyp;apcTBeH-
My3ei1 HapO,[(OB C. C. C. P. ABTOp rrop;'lep-
�1349
1348
KJ1BaeT
rrepeMeHbl
rrpOJ1CllIe~llIJ1e
BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM
rJlaBHblM
06pa30M
OT~eJlOB MY3eR,
JlO}l{eHl1R
MY3eeB
PeBOJlIOlJ;J1J1.,l.J;eRTeJlbHOCTb na
B rrpeo6pa30BaHJ1J1
rrpORBJ1JlaCb
J1
HaY'iHO-J1CCJle~OBaTeJlbHOM
BHJ1MaHJ1e 06paru;aeT
aBTOp
Ha
TeOpeTl1'ieCKJ1e
COBeTCKOM MY3eOJlOrJ1J1. IIpOTpeCCJ1BHble
ee
B COBeTCKOM 3THorpacPJ1J1 rrOCJle OK-
'ieTKO
J1
B
TeOpeTJ1'ieCKl1X
npoca
COBeTCKJ1MJ1 nepe;rJ:OBbIMl1
rrpe}l{~e
Bcero
Ml1JlbllITeMHOM
nOCTaHOBKax
aKlJ;J1J1. C'be3~bI
paru;aroT
BHJ1MaHJ1e Ha
MY3eMHble
pOJlJ1 3THorpa<pJ1'ieCKOrO
TeOpeTJ1'ieCKJ1X
nHorpacPOB
MY3eR
OCHOB J1X
pellIem1M.
B
pa}l{alOTCR
~Ba nocTyTaJlbI
XO~J1MOCTb
paCCY}l{~aR
J1 cnoco6oB
pa60Te
cOBeTcKoM
Ha
COBeTCKJ1X My3eeB,
HOBbIX
·OT-
3THorpacPJ1J1: He06xo~l1MOCTh
oTHOllIeHJ1M
~epeBHJ1
K
3TO
HOBoe
B
OTHOllIeHJ1e ,n;OJl}KHO npORBJlRTbCR
npe~CTaBJleHJ1J1
J1 }KJ13Hl1
TeJlbHbIX
KOJlOHJ1RJIbHbIX
COBeTCKJ1e
B.
MY3eOJlOrJ1
Ha
H
CTaJlJ1Ha,
it
l
\
llIeBl1TCKOM
BIIOJlHe
06R3aHbI,
'iTo6bI
J1X
H
3peJlbIMJ1
rrpe~CTaBJIeHJ1R
no
rrp06Jle-
P.,
YKa3aTb
3KCrr03l1lJ;J1l1 COCTOl1T
J1 }l{l13HJ1 OT~eJlbHbIX
~aHHbIM
rrpe,n;cTaBJleHl1e
J1X
OT ~py-
}KJ13Hl1 J1 KyJlbTypbI
paCCMaTpJ1BaeMOe
nepJ1o,n;
Hapo,n;OB B J1X
Hapo,n;
C J1CTOpJ1'ieCKOM
KyJlbTypy
J1 }KJ13Hb Hapo-
~OpeBOJlIOlJ;J10HHOM }l{l13HI1
cOlJ;l1aJll1CTJ1'ieCKOM nOCJle BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM
Ba}l{HbIM
..
B
rrocTyJlaTOM
BeTcTByroru;eti
cOBeTcKoM
MY3eOJlOrJ1J1 RBJlReTCR
B 3KCrr03J1lJ;J1J1KJlaCCOBOro
~opeBo.TIIOlJ;l10HHOe
BpeMH,
'iTO
paCCJlOeHJ1R ooru;eCTBa
~OCTl1}Kl1MO
K.rraCCOBoM xapaKTepJ1CTHl01
rrocpe~CTBOM
3I,crrOHaTOB,
COOT-
COOTBeT-
<JTBylOru;l1X TeKCTOB J1 J1JlJlIOCTpalJ;J1M.
ABTOp
B
pa30J1paeT
KpaeBe,n;'ieCKJ1X
oco6eHHO
Ha
OlJ;eHKax
KJlaCCJ1KOB
rrOCJle~HJ1X
Tpy~ax
l1MJ1 BbICTaBKJ1, KpO-
rrpOHl1KHYTbI
rrOJlJ1TJ1'ieCKOM
J1 rrOHRTHbIMJ1.
0003peHl1e
MY3eRMJ1
TaKR<:e 3Ha'ieHJ1e
MY3eHX,
3THorpacPJ1'ieCKl1X
YlfJ1TbIBaR
p06Hoe
6bIJlH
OTHOllIeHl1J1
60Jlb6bIJll1
J1TOrOB J1 crroco60B
TeOpeTl1'ieCKJ1X
JIorJ1J1 B C.
J1X
BbICTaBOK
rre~arOrl1lfeCKYIO
C.
C.
P.
pOJlb
MY3eHMJ1
C.
"HapO~bI
BbICTaBKa
Hapo,n;OB CeBepa
MY3eeM
--
3HlJ;eB
Hapo,n;OB C.
yCTpoeHbI
J1H~J1J1" J1 "I1H,n;OHe3J1R".
C.
H 3BeHKOB,
C.
P.
P.:
,n;ByMR
ne-
"KyJlbTypa
CeBepHoro
KaB-
rrpe,n;CTaBJlRIOru;aR
yCTpoeHa
MY3eeM
BbICTaBKJ1 "KyJlbTypa
My3eo-
Haxo,n;J1TCR rro~-
C.
-
HayKy
BbICTaBKa
C.
rrOBOJl}KJ1R", a TaK}Ke
"HapO~bl
J1 3THorpa<pJ1J1
TaM}Ke
3KCrr03J1lJ;J1J1yCTpoeHHbIX
3THorpacPJ1'ieCKJ1MJ1
Ka3a",
ocyru;ecTBJleHl1H
3THOrpaqm'ieCKOM
OKaH'iJ1BaeTCTaTJ1IO.
J1 }KJ13Hb OCeTJ1HlJ;eB" -
CTBeHHblM
rrpaKTl1lfeCKOro
npe,n;noCbIJlOK
OrrJ1CaHJ1eHeKOTopbIX
pe~OBbIMJ1
MHeHJ110 COBeTCKJ1X Y'ie-
opraHH30BaHHbIe
B
06-
KyJlbTypbI
HalJ;l10HaJlbHO-OCB060~J1-
H~eMHbIX
nOCTaHOBKJ1 Bonpoca,
J1~eMHOCTblO, a
Ha~JIe}l{aiu;l1M
COBpeMeHHOM
06ru;J1HOM.
Hay'iHbIX
JleHJ1HJ13Ma,
TaK,
Me lfl1CTO Hay'IHOM
I)
HapO~OB,
C rrepB06bITHOM
6a3l1pOBaTb
MapKCJ13Ma
M.
cOBoKyrrHOCTJ1
~BJ1}KeHl1M BMeCTO rrOCTORHHoro
MOB CBR3aHHbIX
HbIX,
C.
COKpOBJ1ru;Hl1lJ;Y
Be. C. C. P.
Hapo~aM.
pa30M
C.
J1 COCTaBJlRIO-
B 06ru;ylO
3THorpacPJ1lfeCKOM
J1 CJle,n;yeT, npe,n;cTaBJlRR
no,n;lfepKJ1BaHl1e
J1 Heo6-
KOJlOHl1RJlbHbIM
C.
OlfeHb
ClfeT
J1X
CBOMCTBa }KJ13HJ1 Ka}l{-
PeBOJlIOlJ;J1J1.
06-
peaJIJ13alJ;l1l1
J1 }KJ13HJ1 cOBpeMeHHoM
orrpe~e"'IeHJ1R
rre,n;arorJ1-
B COlJ;J1aJlJ1CTJ1lfeCKOM
rocy~apcTBe,
pa60TbI
,n;OB
orrpe~e-
H ,n;onOJlHRR ee.
P;OJl}l{HO 6bITb
J1 cOBpeMeHHoM
rrpl1MeTY
OT ~pyroro
rOBOpJ1T CTaJll1H,
o60raru;aR
po,n;a 06pa3Hoe
Hapo,n;a
TO'iKJ1 3peHl1R
My-
CBOVIX C06paHJ1RX
rrp06JleMbI,
3THorpacPJ1lfeCKoM·
J1CCJle~OBaHJ1RKyJlbTypbI
Ha
KaK
0~J1H Hapo~
C 3Tl1M 3a,n;alfa
TaKoro
Ka}K,n;oro
BO-
VI B pa60Te
IIOTarrOBbIM
OTJll1lfalOru;l1e
HalJ;J10HaJILHOM crrelJ;J1cPl1Ke, OTJlJ1lfalOru;eM
MY3eOJlOraMl1-3THOrp.3.cP.3.MJ1,
J1 JI.
r JlaBHylO
3KCn03J1lJ;J1l1.
B rrpe,n;CTaBJleHJ1J1 Ky JlbTypbI
COBeTCKOM
J1MeHHO B 3KCrr03J1lJ;J1RX J1 B J1X rrpOCBeTJ1TeJlbHO
'ieCKOM
COrJlaCHO
BJIJ1R-
roro.
~O:::TJ1}1{eHJ1R 3THOrp3.cPJ1'ieCKOM
OTpa}l{alOTCR
E.
Hapo,n;a,
COCTaBJlReT
J1CCJle~yeT crrelJ;l1qm'ieCKJ1e
Ml1pOBOM KyJlbTypbI,
rrepeBopOTa.
IIpe~rrOCbIJlKJ1
3eeB,
rro~
Ka'ieCTBO
ru;l1e J1X "BKJla~",
rro-
HJ1eM nepeMeH
rrpOJ1Cllle~llIJ1X
~oro
rrOJlQ)KeHJ1R
J1 pa3BJ1BaRCb
CO~ep}l{aHl1e
3THorpa<pJ1R
pa60Te.
B03HJ1KaR
llIKOJlbI
JlRIOru;ylO
KOJlJleKlJ;J1eM J1 rrOCTORHHblX
<pOpMJ1pOBaJlJ1Cb nOCTeneHHO,
TR6pCKoro
l1~eMHoe
rrOCJle
B YCTpaJ1BaHJ1J1 MHOrJ1X 3KCn03J1lJ;J1M, B rrpOCBeTJ1-
TeJlbHO-rre~arOrJ1'ieCKOM
CrrelJ;l1aJlbHOe
B ~eRTeJlbHOCTJ1
rocy,n;ap-
AHTporroJlorJ1J1
J1 }l{J13Hb HapO~OB
�1351
1350
3APEMEA
AJIbcPPE,ZJ;
3AMEQAH:vIH
O CKAH,Il)1HABCK:vIX
(KpaTKoe
ABTOp
I.
OrOBapv.maeT
Ilpo6JIeMbI
BETMTeJIbHhle
III.
apXJlIBbI,
KOJIJleK~JlIJII:
My3eJlI,
CKaHCeHOB-
palOT
MaTepJlIaJIbl
yHMBepcMTeTCKJlIe,
(HO He 3KcnOHaTbl)
M epOJ[hKJIOpy.
M
pai1:oHaMJII
Be,LIeT apXMB
r<he6or
IlIBe~JlIM)
rpaepMM
Hax
KacalO~MeCR
Gransking
yCTaHOBJIeHHoi1:
KyJIhTypbI
B.
IlepBhli1:
B IlIToKrorJIbMe.
Co6MpaHMeM
TaKJlIe
Ha'IaJIe
Hem
XX
6JIarO,LIapR
My3ei1:
He6oJIbllIOe
3a~JlITbl
KOTopoe
B
rrORBm-r2TCR
1891
KOTOpbli1: HaKOnJlIJI
3Toro
Norsk
aK~JIIJII rrpOBe,LIeHHoi1:
B. 06~eCTBOM
bygdsforening,
B CKaHceHe
rrepeMe~eHHble
JI106J1ITeJIM 3THO-
MCCJle,LIOBaHMR (Hanp.
MeTbl HapO,LIHOrO rrp0J13BO,LICTBa. Bce
rMX My3eRx
MJIJII
J1HCTpYK~JlIei1:. B ,LIpyrMx cTpa-
My3eRMM,
CKaHceHoBcKMi1:
Harelius,
pa60THMKJII
TJ1rra -
J1MeIOT T02Ke OT,LIeJIeHJ1R B KOTO-
rrp06JIeMbI
CKaHceHOBCKJ1X
Hanp.
MeJIb'Iai1:11IHM
HbIX
JlIX 800).
ro,n;y.
B
Ero
BM,,-:\e
OT,LIeJIeHMR
M
HanMceif,
llIKOJIbHMKOB,
M
Skandinaviska
co6paHMRX
opraHM3aI.I;Mei1:
,LIeJIeraTOB,
6Y,D;y~MX
M
M
pa3JIH'-IHble
rrpe,LI-
rrocTpot1KM
B CKaHceBe
H ,LIpy-
COI03
:nP.
Museer,
B
MY3eifHbIe
COI03
MY3eeB
YCTaHaBJIJ1BaeT
nOT
rry6JIMKaI.I;Mif
M
Hay'IHblX
Ha
pa6oT,
CKaH,D;J1HaBcKJ1t1 My3ei1:HbIi1:
COI03
B KOTOpOM orry6JIJ1KOBaHbI
rrJIa-
,n;OCTJ12KeHMH MY3eeB
Bcex
CTpaH
CKaH,LIM-
HaBJ1M.
ITETKEBl1'łK.
BbICTABKl1
:vI KOHKYPCbI
HapO,LIHble nocTpot1KM
HAPO,II;HOrO
B 1950-52
(KpaTKoe
:vICKYCCTBA.
r.
Yl3JlO)I{eHYle).
OT,LIeJIeHJ1e HapO,L\HOrO MCKyccTBa
B My3ei1: C I.I;eJIoi1: ,LIOMauIHei1: yTBapbIO.
BCTpe'IaeT-
phI J1 :vICKyCCTB B BapllIaBe
TOJIbKO
CKaHceHOB-
HbIX y'Ipe2K,LIeHJ1t1, TeppJ1TOpJ1RJIbHbIX
KOJIJ1'IeCTBO peKOHcTpYKI.I;J1J1.
rocy,LIapCTBeHHhIe
MJIM
COe,LIJ1HeHbI
CKaH,D;MHaBCKJ1if
rrporpaMMy
Nordens
pa60T
TeMaTMKa
KOJIJIeKI.I;Mif.
pa60THMKM
r.cyru;ecTByeT
OpraHJ13aI.I;J1IO· BbICTaBOK
HbI
y'IMTeJIeM.
rrorrYJIJlpM3aI.I;JlIei1: HapO,LIHOif
M
3THorpaepM'IeCKMX
Museiforbundet.
H3,L1aeT 2KypHaJI
3KC-
pa60THMKOB
co llIKOJIbHOi1: nporaMMoif.
MY3eifHhIe
1915
C
CKaH,LII1HaBCKI1X My-
My3eifHblx
CKaH,LIJ1HaBCKMe MY3eM 3TO 'IaCTHbIe
y'Ipe2K,LIeHMR.
06eCne'IMBa06'beKToB.
J1 06'bHCHIO~HX
o6y'IaeMhIXCneI.I;MRJIMCTOM
MY3eM 3aHMMaIOTCll
COI03hI.
pOJIb
Brre'IaTJIe-
B 3TJ1X MY3ei1:-
rrOCTpoeK,
KaTaJIOra
COTpYWIM'IeCTBOM
npOMbIllIJIeHHOCTM
III.
06pa30M
CO,LIet1cTByIOT xpaHeHI1IO
o6pa6oTKoi1:
ypOKOB CBR3aHa
3TMX
rro,LI-
M
rrepeHeceH-
MMeeT
MY3eR
Ilep:arorJ1'IecKo-npocBeTMTeJIhHaR
OpraHJ13aTOpOM
B CKaHceHe
3TO OpJ1rJ1HaJIhHble
IIoceTJ1TeJIb
UE:MeHTHbli1: epYH,n;aMeHT
BblCKa3hIBaeTCR
rrOHaTbl
06'beKThl
eCTeCTBeHHbIM
HMe npOTMB MCTJIeBaHJ1lO 3ceB
B ,II;aHMM.
3TO XpaHerIJ1e
MY3eR nop: OTKpbITbIM He60M He rrO,LIBepralOTCR
J13MeHeHJ:lRM.
2KJ1JIM~ax.
B Aarhus
MY3eeB
HapO,LIHoi1:
OpraHJlI3MpOBaJIO
MY3eM (B IlIBeI.I;JlIM HaC'IMThIBaeTCR
Nordiska-Museet
6bIJI
M
K. narrp.
perl1OI-IaJIbHbIe
Bce-
B OCJIo).
CKaH,LIMHaBMR 60raTa
XIX
HeMaTe-
Bcei1: IlIBe~MM
Ha,LIJIe2Ka~ei1:
CKaH,LIJlIHaBMM Be,LIyT
B KOH~e
-
HapO,LIHoi1: KyJIbTypbl
3aHJlIMaIOTCH Hay'IHble
cHa6)KeHHble
Etnologisk
KyJIbTypy
.
rrpM Nordiska-Musset
MaTepMaJIOB
CR
TeMaTJlIKOM (Harrp.
J1HCTMTyTaMM.
:vIcCJIe,LIOBaHMR
3aHMMalOTCR
MaTepJlIRJIbHylO
B
IOrO-3arraWIoi1:
K MaTepJlIaJIb-
apXMBbl
onpe,LIeJIeHHoi1:
Folksminne-arkivet
KyJIbTypy
JlIHCTMTyTbl co6J1I-
OTHOCR~MeCR
B JIYH,LI MCCJIe,LIyeT
IO:>I{Hoi1: IlIBe~MM,
apXMBbI,
OT,LIeJIbHble
Folksliv-arkivet
CKaHceHe
M
rOpO,LICKaR KyJIbTypa,
HJ1e, 'ITO 2KJ13Hb npOTeKaeT
II.
orrpe,LIeJIeHHbIMM
MM
M rrpoc-
My3eeB.
MJIM
HOi1: KyJIbType
pMaJIhHyIO
rrOrrYJIRpM3a~MM
rrp06JIeMbI.
I. MY3ei1:Hble
B JIYH,LI
Hble Ha TeppMTopMlO
3KCrr03M~MM, rrp06JIeMbI
OpraHM3aąl1R
nOMe~aeTCR
JIJ1HHOCTb rrpe,LIMeTOB HapO,LIHoi1: KyJIbTypbI.
!13,1OLKeHYle).
CKMe MY3eM.
II.
MY3eM
pblX
rJIaBHble
rrp06JIeMbl:
TPM
3THOrpacjJYI'IeCKJlIe
MY3EHX.
CKJ1e
rrpJ1 MJ1HJ1CTepCTBe
OpraHJ13J1pyeT
M
KyJIhTy-
C CO,LIeifCTBJ1eM CO~JlIaJIbHay'IHbIX
BJIaCTei1: BblCTaB-
�1352
KM M306pa3MTeJIbHOrO
~MOHaJIHbIX
HapO~HOrO
MCKyccTBa
rOpO,n;KaX. Bo6lQeM
B ~epeBHJlX
37
yCTpoeHo
M rrpOBMH-
BbICTaBKOB
M KOHKyp-
COB.
Bce
3TM
'IeCKOe
KyJIbTypHble
HapO~HOe
C~eJIaJIO
Terrepb
60JIlllOM
CTBy
Hapo,n;Horo
BeHb
KepaMMKM,
pe3b6bI
M
6JIJleMble
TKa'IeCTBa,
M cKyJIbrrTypa
3aHMMaIOTCJl
HeKOTopbIMM
M ~a)Re
rrOMoraeT
MM
CTMrreH,n;MV1 M
505
~eHe)RHbIX
lQeMy
pOJIb
II
I~
l
l
I"I
Ij
Ii
il
ij
1l
}
TaK
J1HcTMTyTa
IIpOMbIWJIeHHocTM.
WMM rrJIaH
M ero
pa60TbI
CBOIO
CBOMMJ1MHoro~BeTHbIMM
WC
BaTOpbI.
MHoro-
}IC€HIliMHaMM
KOHepepeH~MJl
KOTopbIe
,n;JIJI
BbI,n;aIOIliMXCJI
rrpMrOTOBMJIM
Ha,n; Hapo,n;HbIM
3KOHOMM'IeCKOM
M
,n;aJIbHeM-
MCKyCCTBOM
Ky JIbTypHOM
llOJIbWM.
CBJl3aHHble
B e)ReMeCJl'IHMKe
IIoJIbcKa
rocy,n;apCTB.
J1HCT.
BbICTaBOK
M3,n;eJIbR
Ha
C Hapo,n;HbIM
IIITyKa
MCKyCCTBOM
JIIO,n;OBa H3,n;aBae-
J1CKyCCTB.
TeppMTopMM
llOJIbWM
rrOJIbCKOrO Hapo,n;Horo
IIIToKroJIbMe
JI,1\Bl1ra XeJlMI1HbCKa- CBeHTKoBcKa.
.li:
B
1950-51
MCKyccTBa
M XeJIbCMHKax.
r.
3Kcrro-
B By,n;arreWTe,
11C C
ep
T
a
1..\H H.
Ta~eYlll
B p y 6 JI e B C K H, COBeTCKaH 9THorpatPvUI H np06J1eM2. 3THOreHe3<J.B OCB21l.\eHl1H
Tpy.n;a M. B. CTaJII1Ha o H3bIKOBe)~eHI1I1
ER<11 K y J1b 'f VI1..\ K VI; Teopv.JI MaTpl1apXaT3
B OCBell.\eHvlf,1 COBeTCKVlX Hay'-lHblX TPYAOB.
.
.
.
.
Ka3HMeR< M o III VIH C K H, O repOAOTOBblX HeBpax
.
.
.
.
Ta~eYIlI
M M JI e B C K !1 ,
MMpOB03pelH1e HCKOTOpbIX HH.n;et1cKHx ceBepo-aMepHKaHCIUIX nJIeMeH B OCBelI~eHMMaHa.rllna KaTercpMH PO.n;OBB I1X JI3bIKe
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
JIH LI e K a H O B C K M, CHHTeTl1'leCKMe ocrepKM BaJlCHTHHa K,jl1apCKOro
103ecP r a e K, PeTpocneKTHnHbrM MeTol~ B nOJlbcKoi1 3THorpacj:lHM .
Pb!Wap.n; r a H C M H e ą KpHCTć'.JlJlOMaH1'l-lH .
.
.
.
.
.
BaJlepl1aH C O 6 M C.fI K, X03Ht'rCTBeHHble nOCTpotIKI1 11MepTBbIl1 vIHBeHTapb B nOMeCTbHX n03HaHbCKoro enMCKona,
no nepBOI1CTO'lHMKaM
XVII-XVIII
B. B..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
103ecP B y P ill T a, IIpo6J1e:\lć'. «I-! a B C H» B .n;epeBeI-ICKOM
noce.lleHr1M
IIr'lOTp .li: e K O B C K M M, MCCJle~OBaHMJIKYJlbTYPHoro npOliworo
ono'-lMHCKMX ropo.n;KOB .
BOMu;ex r e M H O W, IIaTpblJl
.
.
.
.
.
.
.
lO~ecP B y P III T a, 3HHKl1 Ha 60pTJIX B BbllllKOBCKvrX Jlecć'.x
.
Bor.n;aH B a p a H O B C K M, IIpvrroBop cy~a oBLIapei1 C KOHqa XVII
B.
B 3arra.n;Hot'1Be.llmmt1 IIOJlbllIe
.
.
.
.
.
.
.
.
3blrMYHT
K O JJH H K O B C K M, BopTHble 3HaKM B I1JDKel..\KOMnOMecTbM
J1 rrp06JIeMbI
KorreHrare,
Ha,n;JIe}Ka-
COBMeCTHO C rrpo-
TeMM )Re
M rrOKpOBMTeJIbCTBa
Hapo,n;HOM
KpOMe
MCKyccTBa,
C COBOKyIIHOCTbIO
BbICTaBKM
o6cy)R,n;aIOTCR
MbIM
MCIIOJIHeHhI
COCTOJIJIaCb Crre~MaJIbHaJl
CBJl3bIO
)RM3HM
Bce
r.
M 3HaTOKOB
rocy,n;apcTBo
HeCKO.JIbKO ,n;epeBeHCKJ1X
rrapoxo,n;
~p. <l'paHl..\l1illeK Bj'HI{.
~P.' A~O.1JbtP EBCTaXI1MXbIOHHCKI1.
Ha-
rrpM3HaeT
J1CIIO.I1HaeT
pa6oTaIOT
Harrp.
IIpotP.
IIpoqJ.
rrp06JIeMaMM.
BbIIIJIaTMJIO
pa3YKpaCMJIO
Y30PbI
TKaHeM
C )RM3HbIO
apTMCTaM,
xopowo
yrroTpe-
)RM3HJ1.
apTMcTbI
'IMCJIeHHbIe
BeHe,
I
Hapo,n;HbIe
TpaHCaTJIaHTM'IeCKMM
1951
r.
41 T.)
)RMBOrrMCb
MCKyCCTBO 6JIaro,n;apR
BcoBpeMeHHoM
apTJ1CTOK c IO)RHOM llOJIbWM
B
KOCTIOMbI,
CBJl3aHHOM
rrOJIb30BaHMIO
pMcyHKaMM
HMpoBaHo
Ii
1950
(<<.lIlO,1\"
ypo-
M3~eJIMM,
Hapo,n;Haa
MHTepHa~MOHaJIbHbIMM
B
C O~ e p R<a H 11e
CTpOeM
rrOKpOBMTeJIb-
Kpy)ReBHbIX
Hapo,n;Hble
TeMaTMKOM
c}JecCMJ10HaJIbHbIMJ1 apTJ1CTaMK
Y'IeHbIX
M
KOJIJIeKTMBaMM.
Hapo,n;Hoe
06lQeCTBeHHoMy
BbI,LIaIOlQMeCJl
]J
BbIWMBKM
Harpa,n;bI.
apTJ:1CTM-
apTMCTY1'IeCKMM
MOJIO,n;bIM HapO,n;HbIM
Harpa,n;.
06lQeCTBeHHyIO
6JIaro,n;apJl
rrOBbICMJICJl
)RMBOrrMCM. BOCKpeCJIM
'ITO
KarrMTaJIMCTM'IeCKMM
Brrepe~;
npaBY1TeJIbCTBa,
po~a
~OKa3bIBaIOT
3a6bITOe
war
apTMCTM'IeCKMMM
rocy~apcTBO
I;
MepOrrpMJlTMJl
TBOp'IeCTBO
.•..••.•.....
A~aM K a JI e T K a, IIpl1.1I0R<ellvre K I1CTOpMMoBqeBo.n;CTBa~l ero IOCTMI..\MM B XVII-XVIII
B. B.
.
.
.
.
.
:
.
.
.
103etP B p o ,1\a, KpecTbHHcKVIe JleCOnMJlbHb!e 3aBo.n;br B )KMBeqKot1
OOJlaCTVIB XV'll
VI XVIII
B. B.
.
LIeCJlaB .II y LI a K, MYKOMOJlbHOe ~eJlo B 3ana.n;HbIX KyHBax
OT XVI
,1\0 XX
B. B.
.
.
.
.
.
MVIxaJl II e H K a JI b C K M, Mepbl 3eMJlM (rrawHet1) B Yp:w.eH.n;OBe
.lIoHrMH M a JI 11U; K 11, IIeLIaTaHMe nOJlo'rp.a B CVIJle3VIM.
MapVIaH r O T K e B VIq, OpaBCKI1e TKa'lI1 nOJlOTHa.
.
MapMaH r OT K e B 11LI, O XOXOJlOBCKMXTKaLIax M npo.n;aBqax nOJlOTHa
A,1\aM r JI H n a, KpeCTbHHCKaJI o.n;eR<~a no pI1CYHKaM Haxo.n;JIIl.\MXCrr
B KHI1raX u;exa nopTHbIX .
CTp.
36
66
134
158
183
242
257
340
439
499
511
530
538
546
552
555
583
611
613
626
635
639
�13!l5
1354
CTp.
647
'l'al\eyw C e B e p bl H, MKoHorpacPl1fr 3THorpacPI1QeCKaH .
103ecj) ~~O C T P )j{ e B C K 11, Korl\a rrORBJIHlOTCHB IIO.TJbWC rOpl'l30H667
Ta.TJhH!.>leKpOCHa
Ta):leyw B P Y 6 c'] e E C KIl, HeCKOJlbKO 3a~le'laH!Ilt'1 O reorpacPJoI'leCKI1X
npe.:;e.TJax pacnpOCTpaHeHVlH ropl130HTaJlhIIhIX KpoceH TK.'.ltjKoro
677
CT3I-JKCl
PO~H\H P e t'1H cP y C C, Tpa,l\Hl..\VlHOTKphIToro o'wra
B McUIOITO.lJhCKOM
699
HapO,l\HO~ 30,l\'leCTBe
703
BaH.;\Cl J!l: O C T G !3a, TpaAI1U,I10HHBHrrHI.l..\a)j{I1TeJleM IIOAraJlH
728
KpblCTLIH8 T O K a }K, TIpo3BaHllH I.l..\aBHHl..\KI1X
rOpl..\eB
Ka3I1Me}K M o W JolH C K 11, M:" nOrpaHIIlQIlH 3THorpacPIIlll IIIeCTeCTBOBe736
.!\eHI'1f!
n, B y P I' B p.!\ M JI. ,l( 3 e H r e JI h, )KeJle3HaH coxa Ha IIO.!\JIHCJO, f10BO746
OTKphIToe 3eMJle,D;eJlh'leCKOe oPY,D;IIle
3eHoH C O 6 e p a MC K M, KaK CJle,D;yeT IIl3,D;aBaTh npOll3Be,!leHHH Ha755
pO,D;Horo MBOp'leCTEa
103ecP r a e K,MeTO,!lI1Ka reorpacPM'leCKOM 06pa60TKI1 np06J1eMa HapO,l.l767
HOro KOCTlOMa
.
.,
.
.
J03ecP r a e K, MHCTpyKqMH no I1H,l.IeKCMpoBaHMJO
JKYPHa.TJOB11 60Jlee
797
BeCKI1X 3THorpacPM'leCKI1X TPY,l.IOB
repapA JI H 6 y ,D;a, HeCKOJlhKO npMMe'laHIIll1: o 3a,!laQaX IIOJlhCKOrO
806
3THorpacPl1'leCKOrO ATJlaca
AJlhcPpeA 3 a p e M 6 a, IIpMMeHeHl1e BorrpocHHKa (aHKeTbl) K 3THorpa82a
cPl1'leCKI1MI1CCJle,D;OBaHIIlHM
B IIIBeq!ll11 .
II. P e
l..\ e H 3 M
11
H
oT
'{
e T bI.
3THorpacPvlH no nepBhlM 12 TOMaMBToporo IIl3l1BHI1H"BOJlhlllOM COBeT831
cKoM 3Hl..\I1KJIOrre,D;!IIM»
(EBreHY!M <ppaHKOBCKI1)
~CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 113,1\.A. H. 'CCCP MocKEa 1950 BhlIT. 1---4
847
(COcPI1HMaJIeBcKa) .
855
«CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bhm. 1-3 (Mapl1H <ppaHKoBcKa) .
878
«CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bbm. 4 (Ta,l.leyw Bpy6JIeBcKIl)
.TpY,l.lhl MHcTIlTyTa 3TłlOrpacPl1V1 HM. MI1KJlyxo-MaKJlaH».
HOBaH
cepvll! T. I-XVIII.
lVIocKBa-JIeHIlHrpa,l\ 1947-1952
(BIlTOJlh,D;Ap889
MOH)
.
.
.
.
.
B. H. BeJll1qep. HapO,l.lIIaH o,!\e,KAa Y,I(MYPTOB,MaTepHJlhl K ~łTHoreHe3Y
AK. H. C. C. C. P. TpY.!\hl MHCTI1TYTa3nlOrpacPIll1
HM. MHK.TJyXO908
MaKJIaH TOM X MOCI'Ea 1951 (EareHHM <Pp<lHKOBCKl1rl) .
M. P e X a 'l e B, XOJlMOrOpCKaH pe3h6a no KOCTI1.ApxaHre.T!hCK 1949
912
(COcPl1fI M8JleBcKa) .
"Cesky Lid" Ccskoslov. Akad. Vied. Praha 1946-1951
914
BhlIT. J -6 (l1r-;phT ,l(oM50pCKH) .
Cesko-slovenska
etnografia
C. S. A. V. Praha 1953
EB<l B P a 6 q o B a: COBeTCK<-lHcPOJThKJIOpl1CTI1KaH<lWH;I;l.npHMepO~l (r.esume O'X''leTaHa I KOllqJepeHl..\TIl1 'leXOCJlOBaL\KVlXcj)OJIhKJIO930
plICTOB B MapTe 1953 r. (C. MaJleBcKa) .
OTalG.lp H <lI' o n; 11JI h:
KpllTIlKa HeKOTopblX Y!,D;ea.Tl!1CTII'leCKHX
932
TeopHM no np011CXO)j{,I\eHl1ł0peJTllrHM (C. MaJIeBCKa) .
O.TIhra C K a.T! b H VI K O B a: IIp06JleMhI no I1CCJlen;OBaHIlJOKyJlh933
TYPhl II 6blTa 'leXOC.IJOBaL\K/1X'wpHopa60'lIlX
(C. JIilaJleBCKa) .
...
'
}.
CTp.
JIIO,l\BIlK K y e l..\: Ko63a,
O'lepK rro HapO,D;HbIM MY3hlKaIJhHblM
YlHCTpYMeHTaM(C. MaJleBcKa)
.
934
,l(hI:';UlTP K a p o H ,D;}Ka Jl o B: Ma,l.lapcKvri1 BCa,l.lHVIK.I1p06JIe;\lhI
3THoreHe3a 60JIrap. (C. MaJleBCKa)
.
.
.
.
.
.
.
935
Pe3o.']JOl..\I1H III Bceo6!..I.1erocYl\apCTBeI-U10i1pa6()'leii: KOHCj:JepeHl-\11II
'leXOC,JIOBal..\KI1XeTHorpacPoB.
.
.
.
.
.
.
.
.
937
AHTpOnOJIOrl1H (BcTYIT.'IeHHeBoMl..\exa <peTTepa K CTaThe NI. <P. HecTypxa B BOJlhWo~i COBeTcKoi1 3Hql1KJlOrreAMH (nepeB. 31\HLIJIHl
Q)V>:IllepoBoi1)
.
940
"Buletin
I Institutit
the Shkencavet",
Tirana 1951 nr 1,2
(BaL\JlaB ~YlMOXOBCKYl) .
.
.
.
.
.
.
941
Andre L e l' o i - G o U l' h a n - "Evolution
et techniques".
Milieu et
Techniques.
Ed. Albin Michel,Paris
1945 sir. 612 (HHI1Ha TYBaHYBHa)
953
Paul R i vet, Georges de C l' e q u i - M o n f o l' t. BJ15m:lOrpacPJ1H H3hlKOB
yamara
et kicua. Centre National
de la Recherche
Scientifique
Paris 1951 (Ta,l\eyw MHJleBcKu).
.
.
.
.
.
•
'.
961
"Le Mois d'ethnographie
fran<;aise" r.6 nr.l Paris 1952(E. IIp)j{eCJIaBcKa)
Proces - Verbaux
Mensuales
de la Societe Dauphinoise
d'Ethnologie et d'Archeologie
l/52 r. 27 (EJIeHa IIp)j{eCJIaEcKa)
. . . .
965
"Bulletin
de l'Institut
Fran<;ais d'Afrique
Noire", Dakar 1952 nr 3
(NIapMJr <ppaHKoBcKa)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
971
"Bulletin
de la Societe Royale BeIge d'Anthropologie
et de Prehistoire-"· r. 1949-50 To 40-41
(EJleHa IIp>Kec.T!aBcKa).
.
.
.
9'14
"Anthrop03",
Revue Internationale
d'Ethnologie
et de Linguistique
WBeHl.!apH5I Anthrop.-Institut
1953 T. 48 (Ta,l\eyw Bpy6J1eBcKIl)
977
Hakan F er n h o 1 m, "Ljusterfiske".
Stocholm 1942 T. VI
(M<lpvIH
990
3HaMepoBcKa-.IIpy<:p<!>epoBB)
"Man" A Monthly Record of Anthropological
Science
nOHAOH 1952
992
T. flpT. 1-20
(EJIeHa IIp>KeCJIaBcKa)
.
.
.
.
.
•
"Handbook
of South American
Indians"
Smithsoniam
Institution.
1004
Washington
1946-1950 (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBVll..\Ka)
Harry T s C h o P i kIr. "The Aymara of Chucito". Peru.
Antl'opological Papers
of the American
Museum
of Natural
History.
HhIO1008
MOpK T. 44 'l. II (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBI1l..\Ka) .
','
"Przegląd
Antropologiczny"
T. I-XX
(<ppaHL\Y!weK BOKpoM) .
.
. 1009
J03ecP M a T y III e B C K 11: CJIaBHHCKVleC'I'aThl1 «3Bepl..\H,I\J1a CaCKero».
II03HaHh 1948 (BJla,l\hICJTaB C060l..\J1HhCKI1).
.
.
.
.
. 1014
<ppaHl..\J1IlleK C JI a B C K 11: «3TI1MOJlOrll'leCKI1J1 CJlOBap'b nOJIhCKOrO
H3bIKa». BhlIT. I (A - czar) KpaKoB 1952 (Ta.!\eylll MHJleBcKIl) .
. 1019
nepBblM BblITyCK «3'I'J1MOJlOrll'-IeCKOrO CJlOBapH nOJlbCKOrO H3hIKa»
<Pp. CJIaBCKOro B oTHOWeHI1UK «3TIlMoJlorl1'QeCKoMy CJlOBapIO nO.1hCKoro H3h1Ka» A. BpIOKHepa. (Ka3V1Ml1pMOWJ1HhCKJ1).
.
1020
feHpMK Y JI a III VI H: 3THVI'leCKOe rrpOI1CXO)j{!leHHeHa3BaHIlH «yKpallHel..\» JI. T. H. JIO,D;3h-947 (3eHoH Coóepai1'cKI1) .
1023
Ce6acTHHH <paSI1HH K J1e H o B VI 'l:
«<PJIUC». BllóJ1. Hap. BpOl..\JIaB
1951 (J03ecP MVlTKOBCKI1) .
.
.
.
.
.
.
.
. 1024
AH3eJlhM r o C T OM C KM: «X03HJ1CTBO». BI16JI. HapO,l\OBa. BpOl..\J1aB
1951 (J03ecP MI1TKOBCKI1)
.
.
.
.
.
.
.
.
. 1026
CTaHHCJlaB A p H o JI h ,!\: «MCTOpll'leCKaH reorpacPl1lI IIOJlbWI1». BaplIIaBa 1951 (C0cPI1H CeMpay).
.
.
.
.
.
1029
BOr,!laH B a p a H o B C K 11: «3HaHlle BOCTOKa B rrpe)j{Heti: IIOJlbllle lIO
XVIII B.». JI. T. H. JIO.!\3b 1950 (HH PeMxMaH)
.
.
1031
�1357
1356
CTp.
HH
¢> YIH a JI e K:
"IIa6Y1HHYI~e YI IIa6Y1HHI1~KOe Y1MeHYleBO BTOpOM
nOJIOBI1He XVII 11 XVIII B.». J1cTOpI1'IeCKI1M J1HCTYlTYTY . .lI. .lIO,n;3h
1035
1952 (Coqnm .lI116I1UlOBcKa)
A. II P )K YI6 o C h :
"BoccTaHl1e
KOCTKI1 HanepCKoro
B 1651 r.» HH
P e MX M a H:
"K Bonpocy
no HOBbnl Y1CCJIe,n;OBaHI1HM
npe)KHYlX
CO~l1aJIhHbIX ,n;BH:'KeHI1i1:Ha ITo,n;raJIlo>., "BepXbl»
T. 20 1950/51
1038
(HHI1Ha BeHHp)l{)
CTaHVlCJIaB lU o T K a:
"BOCCTaHVle KpeCTbHH no,n; KOMaH,n;OMKOCTKH
1041
HanepCKoro».
BapwaBa
1951 (HHl1Ha BeHHp)K) .
1044
I03e¢
B Y P Ul T a: «)J;epeBHH 11 Ka6aK». BapUlaBa 1950 (I03e¢
raMeK)
ArHeUlKa
)J;O 6 P O B O Jl b C K a:
«J1KoHorpa¢I1'IeCKl1e
,n;aHHhle no 3ana,n;HOCJIOBCKot'lo,n;e)l{,n;e».
«ITaMeHTHVlKCJlOBHHbCKI1» II KpaKoB 1951
1046
(I03e¢
raMeK)
KphlCThlHa
II e p a ,n;3 K a:
«3aMe'laHHH no 60pTeBoMy n'leJIOBo,n;CTBy
Ha .lIY)KYI~ax». "IIaMeHTHI1K CJIOBHHhCKI1» I KpaKoB 1949 (Ałma
1049
KyTp)Ke6a)
BJIa,'jbICJIaB P Y C l1 H b C K l1: «.lIhHHHoe TKa'leCTBO B CI1JIe3l1l1 ,n;o
1850 r.». «ITpR,erJleH,n; 3axo,n;Hl1» NQ 11/12 II03HaHb 1949 (I03e¢
1049
BYPUlTa)
HH )K o Jl H U - lVI a H y I' e B 11'l:
«ITOJIbCKI1M Hapo,n;HblM KOC.TłOM».
1053
«BeA3a l1 )Kbl~e» NQ 11, BapUluBa 1951 (¢>paH~l1UleK KOTYJliI) .
"ATJliIC IIOJlbCKI1X CTpOłOB .lIIO,n;OBbIX».«CTpyt'l UlaMoTYJTbCKI1'>,AAaM
1056
r JlHl1a. (.lIłO,n;Bl1KrO!\loJle~)
1060
OTBeT Ha pe~eH3l1l0 (A,n;aM rJliIna)
BJla,n;VlMl1p r O .rr Y 6 O B 11'l:
«,[(epeBeHCKoe rOH'lapHoe
npOl!l3BOACTBO
B 3ana,n;HhlX Teppl1TOpl1HX BeJIOpYCCI1Vl».ITpa~e rI1CTOpb!'lHe T. 3/4
1068
TOpyHh 1950. (10. raeK)
.
KcaBepbl
II 11B O li K 11: J1cTOpl1'IeCKI111reHe311C nOJlhCKOrO HapOAHoro
I1CKyccTBa. BpOllJIaB 1953. HaY'leHhle
pa60Thl no I1CTOpl111nOJIh1070
Koro I1CKyccTBa T. L (E.TIeHa ITp)l{eCJIaBcKa)
.IIO.JfhCIW IIITyKa .lIłO,n;OBa» I-V.
J13A. rocYA. J1HCTI1TYTa J1cKyccTBa.
1079
BapUlaBa-KpaKoB
1947/51 (reHpHx 3BOJliIJ,eBI1'l)
.
PaXMeJTb B p a H A B a 11H :
La langue
et l'esthetique
de Proudon
1094
'N. T. N. BpO~JTaB 1952 (CTam1CJTaB rWIAeK)
«IIpalIe l1 MaTepl1aJTbl 3Tl-IOrpa¢l1'lHe»
T. VIII-IX
. .lIoA3b-.lIł05JTl1H
1096
1950/51 (flH lUenaHbCKI1) .
.
.
AAOJTb¢ H a Ul: PaHHeI1CTOpI1'leCKl1e lKepHoBa. IIOJlhCKOe ApxeOJIor.
1104
05U1ecTBo BapUlaBu-BpoąTI<lB
1950 (IOpI1M IToroHoBcK~l) .
III.
M y 3 e l1.
Mapl1a ¢> p a H K O B C K a: )J;OCTH)I{eHl1HCOBeI.(KOrO3THOrpa¢11'leCKOrO
MY3eeBe,'jeHHiI
AJIbq)peA
3 a p e M 5 a:
3aMe'laHl1H K CK<lHAI1HaBCKHMMY3eHM .
HH )I(o~'H1a M a H y r e B H LI: MY3eM HRpO,'jHblX Ky,1bTyp
flHlIHa K p a e B c' K a:
OT'leT no pa60TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO
MY3eiI
fi JIoA3M.
.
lViaplIfl
3 H a M e p O B C K a - 11 P łO ¢ ¢e p O B a:
3THOrpaq)I'l'leCKOe
OT,!\eJTeHlIe IIm.tOpCKoI'o MY3efl B TOPYHe.
.
.
.
.
.
Pblwapi:\ K y K e p : BblcTaBKa Hapo,n;HblX KOCTłOMOBceBepHOM ITOJlhUlH
B ITO~lOpCKOMMY3ee B TopyHe
1106
1134
1164
1166
1171
1176
CTp.
CTaHHCJIaB B JTa U111K: OT'leT no pa50Tau Hapo,n;HoI'o MY3eH B IT03HaHI1 (OTAeJI Hapo,n;HoM KYJlhTYPhl li Hapo,n;Horo J1CKyccTBa) .
.
AJIh¢OHC
K O B a JI b C K l1:
OT'leT no pa60TaM MY3eH B MeH,n;3blp)l{e'ly
¢>paHI.(I1UleK K O T Y JI H: OT'leT no pa50TaM MY3e~ B P~e~OBe
:
HHyUl O n T O JI O B l1 q:
OT'leT no pa50TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO
OT,n;eJIeHl1iI .lIł06JIl1HCKOrO MY3eH.
.
.
.
.
.
.
Ka3l1Me)l{ r O T T ¢ P 11,n;: HpocJIaBcKYlM MY3eM
Kp)l{Y1UlTO¢ B o JI b C K 11: MY3eM B ITp)KeMbICJIłO
.
C. C T e ¢ u H h C K Y1: MY3eM B CaHOKe. 3KCn0311I.(Y1H: «HapO;J;Hoe
I1CKyCCTBOCaHOI.{KOI106JlaCTYI B MY3ee B CaHOKe».
.
HH ITeTp )J;e K O B C K 11: MY3el1 B TOMaUlOBe Ma30BeI.{KYlM .
IV.
XP
O H VIK
1178
1183
1184
1188
1189
1190
1192
1195
a.
Ka3Y1Me2K IT e T K e B VIq:
BblCTaBKVI VI KOHKypCbl HapOAHoro Y1CKyCCTBa MI1HI1CTepCTBa KyJlbTypbl
YI J1CKYCCTBa B 1950, 1951 1'1'. .
.
Ka3Y1Me)l{ II e T K e B YILI: BhlCTaBKYI 11 KOHKypCbl HapOi'l,HOrO I1CKYCCTBa B 1952 r..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
KOHcneKT no npOTOKOJIy XXV 061.l.\ero C06paHl1H IIOJIhCKOrO 3THO.
rpa¢l1'leCKOrO
06UleCTBa (O. r.).
.
.
.
.
.
.
.
IIpoTOKOJI XXVI 06U1ero C06paHYlR ITOJlhCKOro 3THorp. 06. B-a (O. r.)
ITpOTOKOJIXXVII 061.l.\ero C06paHVlR IIOJIhCKOrO 3THorp.06.
B-a (O. r.)
KOHcneKT no npOTOKOJIy XXVIII
06u-lero C06paHl1lł ITOJlhCKOro 3THOrpa¢Y1'leCKOrO 061.l.\eCTBa (O. r.).
.
.
.
.
.
.
.
OT'leT 110 pa60TaM KpaKoBcKoro
OT,n;eJIeHI1H IIOJIbCKOrO 3THorpa¢nqeCKOrO 061.l.\eCTBa (1948-1952 r.). (AHHa KOBaJIbCKa-.lIeBHI.(Ka)
.
OT'leT no pa60T<1;\1 KpaKoBcKoro
OT,n;eJJeHv!H IIo.TIbeKOrO 3THorpa::pl1'leCKOrO 06U1eCTBa I. VI. 1953 - I. VI. 1953 lA. K. .lI.)
.
.
.
OT'leT no pa50TaM OTi'l,eJIel-Um IIO.TTbCKoro 3TI-lOrpa¢VI'leCKOrO 06U1eCTBa B MUlaHe )J;OJJbHOi1:(Ce5aCTYlHH ¢>JII13aK) .
.
.
.
.
OT'leT no pa60Tai\1 Cy.v;eIJ;KOrOOT,n;eJIeHYlHITOJIbCKOrO 3THorpa¢l1'lecKoro 061.l.\eCTBa B EJIeHeM ryp)l{e 1953 (CeBepl1H repcTeH) .
.
.
OT'leT no pa60TaM OTAeJTeHYlR ITOJIbCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO
05U1eCTBa B CI1JIe311Y1C 1953 r. (MapYlfI Cy50'lOBa)
OT'leT no pa6oTa:"1 BpOl.lJIaBCKOro OT,n;e.1leHYlH IIOJIbCKOrO 3THorpa¢Y1'leCKOrO 05U1ecTBa 1953 (raJlYlHa BWl'THep).
.
.
.
.
OT'leT no pa60TaM ITo3HaHbGKOrO OT,n;eJIeHYliIITOJIbCKOr03THOrpa¢Y1'lecKoro 061.l.\eCTBa B 1949-1952 1'1'.(EJIeHa Tal1re) .
OT'leT ITO pa50TaM II031-IaHbCKOro OT,n;eJIeHI1R ITOJIhCKOrO 3THorpaepH'l. O-Ba 1953 (C. BJIal.l.\Y1K)..
.
OT'leT no pa50TaM OTAeJIeHl1H IIOJIhCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO
06U1eCTEa B ,10i'l,3H B 1953 1'. (Ka3Y1MYlpa 3aBI1cToBv,'l-Ai'l,aMc,Ka)
.
.
OT'leT ITO pa60Ta:Vl .lIł06.1HHCKoro OT,n;eJJeHHH IIOJlbCKOro 3TllOrpa::pYI'leCKoro 06UleCTBa 1953 r. (HHyUl CBe)l{J1).
.
.
.
.
.
OT'leT 110 pa60TaM OTi'l,eJleHJ1H IIOJIhCKOrO 3THorpa¢HLleclwro
061.l.\eCTEa B TopYHe 1953 r. (ra.1lY1na AHTOHOBVl'l) .
.
.
.
.
.
OT'leT no pa60Ta:l'I ApxHBa IIOJIbCKOrO 3TłlOrpaq)Y1'leCKOrO OÓU1ecTBa
(KrreHa ITp)l{ec.:IaECKa)
OTLieT [JO nO"eBbI:ll I\CC.ne2l;OBaH!HE" ITO.'1bCIWrO 3TI-IOrpaCfHl'leCKOrO
06li(eCl'Ba B 19~2 r. (O. r.)
1198
1209
1216
1219
1225
1229
1236
1242
1245
1246
1248
1250
1251
1253
1254
1255
1256
1259
1259
�1358
CTp.
OT'IeT
no
KOHcPepeHI..\MH !lO )l;eJIy VlCCJIe)l;OBaHHH3eM,1e)l;emrH
VI CKOTO-
BO)l;CTBa. (O. r.) .
.
.
.
.
.
.
OT'łeT no pa60TaM
ITOJIbCKOrO 3THorpacPH'IeCKOrO
ATJIaCa
1947-1953
1'1'. (30cPHH CTalI..\aK)
•
.
•
.
.
.
.
OTLleT !lO pa60TaM
M )l;eHTeJIbHOCTM ITOJIbCKOi:1 ArW)l;eMMM HaYK r. l,
1\,J'Q
l, 1. BapwaBa
1953 (O. r.) .
.
.
.
.
.
.
.
.
.KBapT<!J1bI-lHK MCTOPM~I MaTepMUJIbHOiiI KYJIbTypbl}) r. l, NQ 1, 2. BapwaBa
:953 (O. r.)
ITo )l;eJIy ł06MJIei1Hoi1
1268
1280
1284
ENGLISH
1294
KHMrM K
B03)l;aHl1łO
!lO'IeCTVI naMHTI1
SUMMARIES
OCKapa
1285
łCOJIb6epra)
I. ARTICLES
v.
Resume
"
Ha pyCCKOM H3blKe
Hay'łHbIX
«JIłOIV
\
\.
l
"
1359
Ha aHrJIM(ICKOM H3bIKe
'YKa3C1TeJlh BelI..\eCTBeHHh!j;i, :)THoreorpacPWleCKI1I1,
l
1287
.
y'łpe)K,a;eHI1iir,
(O. r.)
aSTopOB.
SOVIET ETHNOGRAPHY AND THE PROBLEM OF ETHNOGENY
IN THE LIGHT OF STALIN'S WORK ON LINGUISTICS
'YKa3aTeJlb
by Tadeusz W
:>KypHaJIOB I1 I13N1HI111, HJIJlłOCTpaLl!li1 41 'T.
1423
I'
Ó
blewsk i
The teaching of J. W. Stalin on historical development and the
mixed origin of modern nations has provided Soviet ethnography with
a basis for the study of the problems of ethnogeny. Stalin's pronouncements, first printed in "Pravda" in 1950 and denouncing Marr's
preposterous "new science of language" has become a turning point
not only for Soviet linguistics but also for various historical sciences.
But doing away with "marrism" in linguistic and related sciences has
called forth the new need of redefining a correct scientific method
in that field. In fact, this task, as far as the problems of ethnogeny
are concerned, was undertaken at the conference of the Soviet S'2holars interested in the above problems. Among several papers read,
the programme papers by S. A. Tokarev and N. N. Czeboksarova
on the ethnographical method of the study of the problems of ethnogeny should receive the greatest attention.
Stalin's statement in the above mentioned work that linguistic
development proceeds by stages: from a clan to a tribal language,
from a tribal language to a popular language, and from a popular to
a national language, is interpreted in the following way by the said
scholars. The language originates and develops simultaneously
with
the society, and consequently the above mentioned stages in the linguistic development
correspond to relevant ethnic groups, such as
clans, tribes, peoples, and nations.
The development
and the
transformations
of these ethnic groups is achieved within the framework of given historical stages, known as social and economic formations (that of the primitive community, serfdom, feudalism, capitalism,
and socialism).
86
�1361
1360
Each group is also regarded as an ethnos which has a corresponding culture, created and handed down by it. At the present juncture
the historical comparative method is the most suitable approach for
the ethnographic and linguistic studies of culture. Looking at cultures
spatially, the Soviet ethnographers distinguish economic and cultural
areas, such as arctic, tropical, and so on. In addition to this, historical
and cultural areas are specified, that is those areas which have
a number of common cultural traits. Similarities of cultures of the
peoples inhabiting such areas, as well as the differences with regard
to outside peoples living in the neighbouring areas are conditioned by
historical processes. It should be however stressed that the above
defined concepts of "historical and culturalareas"
are quite different
and bear no resemblance to the so-called Kulturkreise
or cultural
cycles and so on, evolved by Western ethnographers.
It is implied in the ethnogenic method that ethnography should
include in a comparative manner also the archeological material as
well as the cultures defined by the archeologists. Closer attention
should also be paid to material contained in folk legends, myths, and
stories, especially to those which refer to the origin of a given people.
Also medieaval chronicles and histories should be taken into account,
as well as the works of classical and medieaval literature, as all these
,may contain data which might be of value for ethnogenic studies.
It is stressed that ethnogenic studies cannot satisfactorily develop
without a substantial share of ethnography. Also language and its relation to culture may contain some valuable data which should be
creatively developed in any work on ethnogeny. Since popular cultures are the subject matter of ethnographic studies, ethnography
should therefore occupy an important place in the study of ethnogeny.
THE THEORY OF MATRIARCHY IN THE WORK OF SOVIET
ETHNOGRAPHERS AND ARCHEOLOGISTS
by
Jerzy
K u l c zY ck i
Chapters I and II.
The first two chapters contain a discussion of serveral monographic
papers by M. O. Koswen in which the eminent Soviet ethnographe:'
deals with the problem of matriarchal order, and also a more systematic summary of his larger encyclopedic work: Matriarchy - The
History oj the Problem {Moscow-Leningrad,
1948l.
o
Chapter III.
In this chapter the writer undertakes his own interpretation
of
Koswen's views on the role of matriarchy, stressing from the outset
that the problem itself still contains many controversial points and
unsolved questions. First of all, there is no full evidence of the existence of such an institution among 'certa'in modern primitivepeoples,
however low the level of their culture may be. And this somewhat
undermines cur belief in its universality as a stage in the history of
evolution of human society. But even if on the strengh of the above argument and the absence of factual evidence we would hesitate to accept the theory of the universaloccurrence
of the matriarchal stage in
the development of social institutions, even then we would arrive at
conclusions which would be contrary to the position which certain
Western schools of ethnology have reached, namely that the passing
through the stageof clearly marked periods of the matripotestal order
is a peculiarity and privilege of the so-called "lower races". To such
a statement we would retort that matriarchal relics and survivals have
been confirmed with the least doubt and uncertainty also among the
highlycivilized races of the oldcontinent.
It should be stressed that the theory of matriarchy, even if posed
with certain reservatiions as to the absolute the universality of the
matripotestal system of social organisation and its specific forms in
concrete historicalcommunities,
at the level of primitive ,communism,
yet does not lose its fundamental epistemological and methodological
validity nor its deep ideiclo~ical meaning.
In the next section the writer argues that the analysis ofthe
.matriarchal relicsand
survivals, historical legendsand literary tales,
folklore, irrefuted ethnographic fads -andarcheological evidence force
the conclusion which can be formulated in the following way: at
a given stage of historical development of the social organisation of
almost all human societies there existed a very important stage in
which the importance of women - granted ,a great diversity of kinship
forms and their socialand economic settings - was infinitely greater
than throughout the ltmg period of the subsequent depreciation and
degradation of woman's status during the social order based on a patriarchal system, lasting in fact throughout the period of class systems.
Thus the theory of matriarchy, if put, in accordance with our
present limited knowledge of the subject, in a fashion which is only
tentative, and relativistic, yet can become of .great value for the elucidation of the processes of social evolution.
The kinship factor, whether based on primitive horde, on extended
family, clan, sib, or any other structure, plays in these early stages
86"
o
�1363
1362
of development of primitive communities a much greater role than it
does at later stages with more developed societies. Thus the kinship
structure is closely connected here with the productive process, with
relations in production, and its organisational superstructures.
This
has been recently aptly put by the Soviet ethnographer L I. Potiechin
in these words: "The entire history of the collective system of primitive society is the history of the separation of productive relations from
kinship rel,ations" 1. Hence the prablem: matriarchal
organisation
at certain stages of human evolution "patriarchy from the earliest
beginnings" is the crucial questii:::nof the history of the early development of man.
That these two antagonistic social theories have grown out of two
different backgroundsand
have different social motivation is obvious
for a student of society.
The theory of "patriarchy from the beginning of t,ime" tends to become a complete justification and tacit approval of the state of male
dominance in social life, existing in fact in most class societies, 'as well
as its moral sanction. At the same time the doctrine of patriarchy professes the acceptance and moral approval of the existing social and
economic order; based on an "age-old" system 'of private ownership
of the means of production, and the resulting privileged position of
certain groups.
Hence ihis doctrine has been professed throughout the great era of
class ,system, beginning with Plato and Aristotle and ending with
several modern systems of philosophy, subservient to those classes
which are interested in the maintenance of the existing social order.
The theory of primeval patriarchy is at the same timean expression of faith in absolute transcendental ,superiority of man over woman.
This is its theoretical and ideological essence and that is why it is in
its fundamental tenets unscientific, baffling the dialectic, evolutionary
and historical problem contained here.
On the other hand, the theory of the matriarchy "has been accepted
by the revolutionary science of the proletariat"
(Koswen), because
it represents a theory which is based on an evolutionary and dialectical 'conception of the world. It brings forward the objective fact that
a woman represents a fuU soci.al potential which can be realised according to a given social and economicsetting of human society. Such conditions in which femalepotential
CJuld find its fuH social realisation
have, in fact, already existed in the history of the human race, namely
at a state of pre-class communistic society. At the present time such
l
Savietskaya
Etnografia.
2. 1952. p. 11.
full condition of the development of women and the social potential
they represent are being created by modern 'Classless society under
scientific socialism and communism.
Chapter IV.
In Chapter IV the writer discusses theproblem
of origin of the
matriarchy, taking, as a basis the work d the well - known Soviet
archeologist, lP. P. Efimenko's Pervobytnoe
Obschestvo (3rd Edition,
1953) and devotes his analysis to the fundamental changes which have
taken place in the position of women ,in the course of history.
In the first place the writerargues
that in the 'early st~ges of the
evoluti'ou of human society, when human 'beings relied for their wanciering existence on f o a d g a t h e r i n g a n d s i m p l e h u n t i n g
there was hardly an economic foundation for the clearcut division of taskes between the sexes. Thus there was .no reason w!ly
women should play a special or any more significant role in the social
iife of a community at such a very primitive stage of development.
On the contrary, it is most likely that men were the predominant
element, bein.g superior to women in similar economic tasks, this being
due to their greater physical strength and endurance.
Under these very primitive 'conditions there was nothing that would
make women stand out from the rest of the community. Such facts
a,; childbirth and maternity mU'it have been accepted as a matter of course by these primitive endogamie human groups. Furthermore, such facts could not at these very early stages of human
evolution give rise to any ideologicalor organisational superstructure
which allots 1'0 womenfolk any special position, on account of their
vital functions in society; after all, pr:::geny must havebeen often regarded as more of a liability than an asset at these very early stages
of seminomadic existence.
Moreover, the writer observes, within the then obtaining strong
"animalistic individualism" the respective division of biological physical strength must have been a decisive factor determining the then
prevailing gregarious relation between the sexes. This relation3hip we
("an ,imagine as something resembling the relations we are apt to
observe tcday between male and female among the contemporary
hominids, among whom the supremacy C'f males is the rule.
It must be therefore assumed that it was at a somewhat later stage
of social evolution, within the framework and under the protection of
t h e d e v e lo p i n g f a o d g a t h e r i n g a n d h u n t i n g c o li e c t i vein
this early and primitive community, that the position of
w:·men underwent a fa-rreaching change.
�1365
1364
Kaswen never formulated the problem of the a r i g i n of matriarchy. And there is nothing strange in this, since.he has seems to pr'Jfess
the theory of "matriarchy from the beginning of time". According to
Koswen it is very likely that already in the earliest human group
" ... a woman rather than a man was a leader. Contrary to the
prevailing view, it is the female and not the male that assumes
the role of leader in the animal world"~. Yet it would be difficult to
a'ccept that general statement without qualification. For the reconstruction of the respective position 'Of the sexes in most primitive
human groups it is important in the first place to form a picture,
however conjectural it may be of the actual conditions of existence of
these groups, and in the second place to make comparisons betwe, ..n
what must be regarded as the closest analogy of man, that is with the
life of animals which are nearest to homo sapiens, that is the anthropOlids, among whom, in fact, we observe a decided preponderance of
male specimens.
What strikes us in the manner in which Koswen depids the early
stage of mother-right 3 is the la'ck of sufficient emphasis on the epoch
making role which the advanced hunting must have played in the process of the differentiation of woman, This method of highly organised
hunting, associated with the seasonal migrations of the community
and the laying out of camps, so characteristic of the early paleolithic
pemod, must have been of vital importance in this respect. The important role of the economic factors, contained therein, has been duly
stressed by Efimenko.
In the Mousterian horde one can assume that woman at -least maintains a similar position to man. The growing needs, however, which
become more and more complicated with the beginning of settled life
must have worked towards the delimitation of men's and women's
sphere of interest and work. The new tasks 'of women must have been
manifested above all in the field connected with the collecting of food
and various domestic activities such as the care of the dwelling, preparing of feod, and making of clothes (Pervobytnoye
obschestvo, p. 247).
This differentiation of the tasks, chiefly in the economic sphere, which
obtained in the life of the early collective community was greatly increased in the Aurignacian-Solutrean
period. Whereas men are now
engaged in the task of obtaining food it is the woman that looks after
the collective domestic arrangements (o p. c it. p. 400). In thi' \va~' the
ć
.j
Otcherki istot'ii pervobytnoy kultury, MOS:OVi, 1953, p. 23.
O periodyzac,ii pervobytno.v istorii. Sovietskaya Etnografia
pp. 151-158.
'"
3.
1952
basic economic foundations were laid for the subsequent raising Ol
the female section of the primitive horde.
Another set of factors, which affected the new social status of
women - factors stressed equally by Efimenko and Koswen - were
new forms of social organisation, which began to grow out of the
changed economic position. The previous sub-division of the primitive
horde into small, endogamic wandering
groups did not provide
a favourable
condition in which thepositi':n
{lf women could
gain in importance. On the other hand, the new situation in which these
groups began to unite and merge into large exogamic communities
strengthened the social prestige of women. The conscious process of the
transformation of primiHve promiscuity 'JT group marriage:> into exogamic, biologically justified matrilineal clan, must have led to a high
,socialstatus of women, and in some cases even might have brought about
a cuU of "women clan leaders". (op. cit. p. 526). The fad of larger
groupings of women in homesteads, their filiation to another clan;
but, aboveall,
the princi,ple of the patrilccal marriage, must have
secured a higher positiron for a woman. The connection between "law"
and the growing social status, of a woman, whichcould have already
originated in an endogarnic family, could only have fully developed
in a larger exogamic family group - was, therefore, correctly stressed
by Bachofen.
Apart from the arguments based on hypothetical reconstructionĘ
of social relations further evidenc'e f.or the existence 'of matriarchal
forms in the hunting stage of the paleolithic period is affJrded, according to Efimenko, by little female statuettes, dating from the Aurigna-,cian-Solutrean epoch. They are faily commonly found over the large
area of the lold continent of Eurasia.
Whatever interpretation we offer of the primary function and direct
aim of these statuettes and similar symbolic female representation (for
example, for magical purposes), the fact that woman, and for that
matter most probably a woman-mother, becomes at a Icertain stage of
social evolution one of the most important subjects of the rising imaginaryart
points to the social interest taken in the question of maternity. Such an interest cou-ld have developed on-ly at a certain stage
of the development of the community and its social organisation, when
the human beings were able to gain some perspective towards their
social system and exogamic groups for which, however, a certain
increase of economic activity and equa-l spread of wellbeing among
the then leading larger human collectives must have been a preliminary condition of that development.
Thus, the conscious reaction of the primitive community towards
the elementary social fact of procreation, a manifestation of which
�1366
was pl'eserved in a concrete object of art, ca.n. also be regarded
as an indication of the crystallization of a posItion ?~ the woman
within a group - that of woman-mot~er ..This new PO~ltH~nof woman
will in the course of time find its institutional expresslOn In the development of the principle of recJ.wning descent through mothers such as we have in matrilineal clans.
The picture of hunting matriarchal conditions loses its sharpness
in the Magdalenian period. The fact of the disappearance of the representations of woman Efimenko tries to explain by a number of caus~s,
and among othe,r things by the fact that in certain areas <)~ EurasH:1
the beg.inning 'Ofa process 'can be noticed of the transformatlO~ of. the
old settled clan communities of the Aurignacian-Solutrean
penod mto
more mobile hordes which are known from the Magdalenian epoch
(op. dt. p. 518). Under such circumstances acertain weakening of woman's position could have taken place. But the la.ck o~ such representation may, according to Efimenko, be of only lmagl~ary chCl:'r~c:ter,
and may be therefore,connected
with ,the bone-made obJects assocIated
w'Ttll certain regions. The representations of women mothers could,
after, all, have been made out of wood. Also a sui .generis style.
obtaining in the Eastern Magda:lenianart,could
have Imposed symbolic meaning on ,the abstraot forms (op. cit. p. 527). Inany case the
fact that female statuettes still occurred and were found, though sporadically, prove ·that the type of such representations has not altogether disappeared.
'.
. .
In fact the totemic system and the matnarchal
representatlOns
are for Efimenko parallel and interlinking phenomena (op. cit. p. 526).
When discussing the Aurignacian-Solutrean
and Madgalenia~ p~nods Efimenko raises the problem why among certain m a s t p l' l m 1t i ve m a d e r n 'e a m m'U n i t i e s, like the Australian Aborigines,
Bushmen, Veddas, and some others, we find a patr.ilocal, individual
fa.mily.
As he puts it: "it would be difficult to prove that they ever passed
through the matria.rchal stage or are now on the way to it". (op.
cit. p. 517). In their simple economy, based on food collecting and
hunting, woman plays but a modest .role, while in the wandering
existence she has often to turn herself into a transport force acting
on behalf of man hunters (op. cit. p. 517). Efimenko once again confirms the general regulari.ty or historical development when he says
that: "under the conditions of the wandering existence of hunters
and food ga'theres ... the c h i e f m a t i vat i n g f a c t a l' which could
work towards the alteration of the position of 'women was absent,
1367
namely the gradual adoption of the s e d e n t a r y m o d e a f l i v i n g
by primitive horde". (op. cit. p. 392, 393, emph. by the present writer J. K.).
In this problem, however, Koswen admits another possible explanation: (Otcherki, p. 117); to the present writer, however, it would seem
that his thesis that the patriarchal system in Australia could have,
originated under the influence of the colonising power is little convincing and cannot be maintained against the Australian position
\vhere the matriarchy seemed never to have reached a state of full
development.
In conclusion, the factors can be briefly stated which affected
adversely the march of women toward greater social prominence
among the above-mentioned peoples.
1. The geophys,k"al substratum with a' warm or temperate climate,
\vhich does not force people to adopt a sedentary made of life. 2. Absence
of big game, and thus the lack of incentive to organise concerted hunting parties and to layout big camping-settlements managed by women,
3. In effect, we get small nomadic groups with a corresponding economic organisation, where Women are small scale food gatherers and
transport agencies.
What according to the writer is particularly striking in the case
of the Australian aborigines is an excessively grown superstructure
of various customary forms and practices as well a'S mental and emotional representations, aG contrasted Ito the completely primitive character of their economi'2 institutions. This would point to a rather long
period and gradual process of stratification 'of this superstructure. It
may aIs;) bean indication to their arrested development and omitting
ofcertain stages of development.
The centres of leading Aurignacian and Solutrean cultures must
have developed under the influence of powerful externalstimuli.
Favourable natural conditions must have been present for the development of large scale hunting, for the merging into larger hordes, as well
as the establishment of permanent or temporary large settlements:
therefore social conditions existed enhancing the social importance of
women. In the Magdalenian culture the highly advanced hunting pursuits and the necessity of using winter shelters point also to a higher
stage of social and economic system than we find among modern primitive peoples. And this leads us to a conclusion that women must
have reached a fairly advanced stage, though perhaps not so high as
the peoples associated with Aurignacian and Solutrean 'Civilisations.
Hence the writer concludes not the factof matriarchy - as most
bourgeois anthropologists hold - but, on the contrary, the supposed
omission in the course of s:cial evolution of developed matrilineal and
�1369
1368
matriarchal kinship can be regarded as that S? e c i f i.c f e a t u l' e of
the people who have become arrested i n t h el r s a c 1 a l d e vel a pn the other hand the fact of going through under proper
m e n t. O
,
.f
.
f th
't'
e
can d l lOns the .stage of matriarchv seems to be a mam estahon a
r e g u l a l' i t Y a f d e vel J P m e n t. a f a 11 l e a d l n g p; 1 m 1=
t i ve c u l t u l' e s. This last observatIOn agrees wIth Bachofen s can
vi'ction that matriarchy was an essentially progessIve development at
the time of its origin.
L
•
.'
•
The early stage of s a i l c u l t i vat i a n based on the hoe \vhi.ch
favored the process of permanent settlement of larger hu.man groups
must have made women a very important factor of productl~n, and al~o
must have at first greatly strengthened their soc.ial posItIon, that ]S
as long as hunting remained the main preoccupatIon of men. But the
socialconsequences of hoe cultivati.::m would undoubtedly work towar~
a further strengthening of the matriarchal system, towards c~sta~lisation of its more advanced forms, by connecting it inter ah~ ~th
vegetation cults. But it woulą be incorrect to regard ~oe cultlvatlO.n
(cf. Koswen, Otcherki, p. 117) as the. ~ecisive factor m. t~e genE:tic
differentiation and shaping of the posItIOn of women. ThIS m ll~ading
cultures must have t'aken rplace much earlier, probably already m the
stage of large scale. organised hunting.
Such is the writer's i.nterpretation of the present day. views .of the
Soviet science as to the origin and meaning of matnarchy
m the
history of human evolution.
.
The actual stage of passing from the matrIarchal forms to the new
system of p a t l' i a l' c h y has been extensively dealt wIth by Kosw.en.
In this, Koswen relied on Engels. Thus, as a result of ~ar-re.ac~l.n.g
economic and social changes which have taken place m prI~mtivl:'
communities, a "histori'cal defeatof
women took place on a 'World
scale".
.
At this place the writer makes a digression touchmg a problem
whi'ch, although to some extent a side issue, is nevertheless connected
with the matriarchal question, that is the so-called pnblem of "A ~ az o n i s m". In this -respect, although for Koswen . th~ Bachofeman
approach to this question is quite fantastic, yet in hIS Vle\\Twe do ot
possess so far any more satisfactory and fully a:ceptable explanatIOn
of this intricate problem (Matriarchy, p. 140~.
.
The various versions of the legend, tellmg about female .r~le ovel
.
Ie might be simply regarded as direct remlmscenses
a eel't aln peop ,
. l
."
of the matriarchal system. On the other hand, "the essentta verSIOn
of this, legend which refers to a community composed exclu-
r:
sively of women - if we are to regard it as a reflection of social and
political reality, though occurring only sporadically - suggests the
conclusion that such female organisations could have come into being
only during the periodof
the formation of patriarchate. In support
of this content~on it will be recolle:ted that in mythology such devebpments are depicted as coexistant with father-right; the "patriarchal" heroes fight the Amazons.
Women's·response towards their starting exploitation by men, having
an ideological backing in the still living matriarchal tradiHons, could
have taken the shape of certain sporadically organised armed secessions, which could be regarded as the first manifestations of social
movements parallel to the early revolts of patriarchal slaves. But it
is also highly probable that in mythology such historical occurrences
became greatly exaggerated, and that subsequently, when the patriarchal ide'ology became already a fully established social doctrine, they
appeared to many as social curiosities.
Hence the connecti:m between "the classical Amazonism" and the
theory of matriarchy should, in the writer's opinion, be reduced to
a mere manifestatioOn ofprevious traditionof the state of full feminine
equality in public and domestic affairs. But even here the legends
provide some argument for matriarchy.
Then the writer discusses how with the establishment of the patriarchal system of kinship and social organisation a new era began in social
relations of the sexes - an era of decisive supremacy of men establishing themselves at the expense of women's position.
Beginning with that period and subsequently in the course of all
later stages characterised by the system of private ownership and
the class divisions, almost up to the present time, the isolated, individual household was the chief "sovereign" domain of woman's work.
Female, social authority in all class system was limited for the most
part to thatof mother of the individual family. On the other hand,
throughout that era the exploitation of women, because of a decided
supremacy of men, adopted different forms in different histori':ał societies, among other forms in treating women as saleable labour, and
in organised prostitutiJn which met with the social approval of all
class systems.
Throughout the era when the productive forces '\\Tere based on p l' im i t i v e a g l' i c u l t u l' e, s t a c k b l' e e d i n g, a n d h a n d i c l' a f t s
as well as in the then obtainig individualistic and c l a s s d e t e l' m in e d l' e l a t i a n s in production, despite all the local differences ann
individual cases, the cooperation between men and women in the eco-
�1370
1371
nomic, prdessional, and organisational sphere meant for women the
ac:eptance of a secondary position.
The next important change, on the largest historical scale, which
affected the social position of women took place within the modern
era of lage scale m e c h a n i s a t i a n a n d m a t a l' i s a t i a n of the
productive forces.
An entirely novel setting of productive forces caused a fundamental
change in the mutual arrangement of the sexes. It is, therefore, really
the same factor which both Koswen and Efimenko have already accepted as underlying the process of rise in importance of women and
subsequently of matriarchal order in the Aurignacian-Solutrean
period; and also the same which, as Engels has shown, was responsible
fOl the decline of female imp:rtance
with the ri.sing of the patriarchal system.
As we know from the mutual correlative !00nnections between the
productive forces 'and the relations in production we deduce certain
"historical laws and regularities". But if we adopt larger historical
perspectives the dialectical ,relativity of the above connection ba-eomes
apparent. This :relativity is alsoshown in its essential manifestation,
that is the dependence ,of the ,relations in production on the newly
arising produdive forces in the case in question, the relations in production between the male and female sections.
Engels already stressed the relative character of the chain of
cause and effect, when he discussed the passage from the hunting to
pasturing economy: "the same cause", he wrote, "which formerly
secured to the woman influence at home, that is her limitation to the
domestic affairs, has now secured male influence at home" 4.
Similar causal relativity can be observed in further stages of development. The modern mechanisation and motorisation of the producHve forces expresses the advances ·in production, advances on the
scale similar to that whi'ch hasalready
taken place in the neolithic
period with the passing from collecting and huntingeconomy
to that
h"sed en agriculture and stockbreeding. But whereas the former progE:ssive change ,in ,product-ion caused, amongother things, the downfall
of the social position of women, modern progress in production has
st:ł'rted a sharp rise in the social importance of women, "has brought
about female victoryon a world scale".
A similar position as far as social effects are concerned caused
changes in the division of work. Sometime ago in the early hunting
stage the progressing division of work between the sexes expressed
itself in the strengthening of the position of women. On the other
·1
Origin of the Family, Polish Edition, Warsaw, 1948, p. 186.
~and under conditions of modern economic system the growth of the
Importa~':e of women goes hand in hand with the rapid disappearance
of t.he dIfferences of the. ,old division of work among the sexes, resultmg .from the mechamsed and the motorised character of modern
produchon.
It w~ll thus be seen that the basically different character of the
productIve forces may impose directly adverse laws and re<1ularities
of the concrete sh~ping of thecorresponding
relations in pr~duction.
In accordance :v:th the gene~al law of historical development stating
t~at t.he newly nS1ng productIve forces are utilised by the old relations m product.ion, it followed that in c a p i t a l i s m, the new mechar.~se~ tools. and Implements should have at first resulted (as they in fact
dId) l~ a~ mcreased exploitation of women already in the early phases
of capItahsm. :Also the weaker physical constitution of women rendered
them very sUl~able for wo:~ with machines and power engines in
most technologl'cal and admmIstrative jobs. Incapitalism, however, on
the whole,. pa,~allelly to the development ,of m:Jdern productive forces
t?-e emancipation of women advanced. This was connected with the
hbera~ ou~look of the rising bourgeoisie which at that time strove to
€stabhsh I~self .as a new ruling class. This progressive tendency however wa.s mevltably hampered by various unprogressive tendencies
and ~abIts of a class society. In thisconnection
it must be mentioned
that It :vas very significant of fascism ,to deny equal rights for women
as fasCism means reaction not only as far as the cap-italist doctrine i~
{:oncerned, but also it tend.s to revivecertain
aspects of older class
structur.es, in this ~~se that of feudalism and its outlook and practice
concernmg the pOSItion of women in society.
It ~s. ~nly with modern revolutionary changes in social system,
that dIvlslOn 'Jf work between men and women has disappeared and is
now reduced to these l'imitations which are dictated by biology. Wom~n are takmg part, on a large scale, in social production. As a result of
t?-lSthey have gained de jure and de facto a full social status. In .socialist countries, where the first stages towards a newer a a f m a d e r n
c o 1.1 e c t i v i s m, based upon mo'torised production brces are bein<1
r:ah~ed - the theory and practi'c'eof equal rights and complete eman~
ClpatlOn for women has attained a full and consistent social state.
We observe a distinct dependence of the social position of w::men
on the type of the basic production forces.
On the other hand the connection between the ,position of women
and .t~'e basic type of the relatkms in production can be shown after
a cntical analysis of the evolutionary interdependence of the productlV~ forces and the relations
in production the disposal of a given
SOCIety.
�1373
1372
,
osition which women had had in the early type
ment
The prom
P',
,
used b the devdopment of the new
of society dedined, thlS bemg ca d
,y l husbandry This had taken
,
f gricul ture an amma
'
productlve forces, a a,
't
that is in the period of the
place in the early col~ect~vet c~;~~::thNe
we.re already noticeable
patriarchal system, th~ug a
ad integration of the primitive collecthe first germs of th~ subsequ~nt es
. hl'p and class relations foun'th
rms of pnvate owners
tivism, that lS e ge
'.
of the developed class society the
ded ther~on, Durmg the entIre ebra
. enond-rate one, Subsequently,
'l
't'
f women has een a s ~
,
the SOCla pOSllOn o
,
It of the me:hamsa'f
took place as a resu
the emancipatton a women
.
,
f
,This was the pJsition
'f
f the productlve
orces,
.
tion and motonsa lon a
l t'
,thouah
at its lateststage,
con,
'th'
the era of class Te a tons,
b
d l'
sbll Wl m
, . ,
'th'
hich the forces of the ec me
sisting of developed capltallsm \~l m wacl'on Full social equality for
,
re alrea dv ln oper L
,
oj class re l atlons wed'
medern classless societies,
women has only just appeare
m
, .
f
on the largest
. h
hanges in the posltIon a women·
Consequently, t e c
'l
t d 'th the transformations of the
"
l
be also carre a e Wl
.
hlstoncal sca e can
'c relations The soclal degraf G'"ial and economl
.
. .
fundamental tY'pes o· s ~
l
ected with individuallstlc econ the wo econn
h
dation of women was a
.'
t l owned means of prcduction, w enomic relations, based on pn~a. e y
ected in princ'iple, with
f th'
posltlon was conn
,
reas the growt h o
. ell'
h' h followed ,as an inevitableand
thecollective pn::ductHln systehm, Wk.1Cadvances of productive forces,
.
.
f the epoc rna In g
final consequence a
.'
d 'ctl'on and new ~roductlVe
relat1O'ns In 'pro u
b t
that the harmony
e w~en
Th
t al relation between the sexes
, es has been estabhshed.
e mu u
.
forc
,
tegral
part
of
these
relations
in
productlOn,
l!'. an In
THE NEURI OF HERODOTUS
by Kazimierz
M a s z y ń sk i
.
d 'n fact the onlv valid source of our inThe most Important, an l
. h I' d'l'n the VIth and Vth centh
c'ent Neun w a lYe
formation about
e an l
H
d tus In addition to the name of
,
C·
'well
known
ero o
'
,
tunes B. ,lS, as
IS
G
'k
h'
t
'
by the ree
lS a r'an
l , as well as the informatton
I
these peop e, g~ven
h b't t'
the remaining information transconcerning theIr place of a ~ a l~n, he three following points:
mitted by him can be summans:d m t . Hal' to those of the Scythians,
1 The customs of the Neun were SIm
d'
to a wolf
.
ever Neur turned for a few ays m
.'.
2. Once a ye~r
y
"
x edition aganst the Scythlans,
p
3. A generatlon before Da~~usBe
the Neuri had to leave their
C
thus somewhere about 5
" .,
e of some kind of reptile
homeland because of the great mcreas
.
which Herodotus described by the word l' '>r"~' which means
"a snake in general", and in the secondary sense "an adder",
After a thorough examination of the above data it can be safely
concluded that none of them preclude us from considering the Neuri
as the ancestors of the ancient Slavs though, it is equally true, that
non.e entitle us to a0:ept that fact conclusively),
On the other hand, all the information given by Herodotus concerning the places of habitation of the Neuri can be succintly put into five
points:
1. The Neuri lived northwards from the Scythians, the ploughmen,
and like the latter they lived on the river Hypanis, that is the
Bah, and to the west of Borystenes, that is the Dnieper,
2, The Neuriland was divided from the territories
inhabited by the
Scythians by a big lake, wherefrom the river Tyras, that is the
Dniester, originated.
3, Northwards
from the Ister, that is the (lower) Danube, inland
"Scythia i.s enclosed" by the Agatyrs (wherefrom the river Maris,
that is Morash flows, Herodotus IV, 48), then by the Neuri, anci
afterwards next to then Androphagi, and finally Melanchlaini.
,I, A generation before Darius set out on his expedition the Neuri
settled among the Budins.
5, The Scythians, withdrawing during the war with Darius, entered
first the territory inhabited by the Malanchlaini, then that of the
Androphagi, afterwards, ,reaching the land of the Neuri from
where they came back, leaving the Agatyrs in peace.
In summing up all that can be inferred from points 1., 2., 3., and
5. of Herodotus' transmission we are entitled to locate the contemporarv Neuri somewhere on the territories which today form the northe~'n Podole and Volhynia (or even perhaps the adjacent Kiev province), that is, as a matter of fact, where they are usually located,
A thorough, manysided, and at the same time critical scrutiny
of the information given under 4" confronted with the remaining data,
and in particular with those given under 3" suggests the following
interpretation:
sometime earlier than a spell of the generationbefore
Darius' expedition, that is about 550 B. C. the Neuri inhabited an
unknown territory, unspecified by Herodotus except for his allusion
to the empty places lying north of it and the plague of snakes or
adders. From those territories the Neuri moved prior to 550 B. C, and
came to live among or next to the Budins, who were a normadic tribe
living somewhere in the forests covering the territories on the upper
Don in the basin of the river Oka and the middle Volga. But here
the,v stayed fer a short time, since' inthe time of Darius expedition,
�1375
1374
and certamly during Herodotus' vis,it ,they ~ere already living on the
territories to the west from the mIddle ~meper.
,
Europe:
s,mce the history of ancient and medIaeval fnorth-eastern
'
t'Dns m th'
'd
us wl'th a number of instances a mlgra
. e
provl es
f
l .
form of gradual or sudden, achieved by leaps, movements a peop es
in one direction only, that is mainly from the East to th,e.West, therefore as far as the first point of the exodus of the Neufl IS concerned,
as the most plausible we should accept the hypothesi~ th~t t?ey v.:ere
ituated broadly speaking to the East from the terntones mha~>lted
~ the Budins, Thus, in th~ light of the above information, the mIgration of the Neuri would be mutatis mutandis similar to that of the
Hungarians.
TRIBAL MENTALITY AND GRAMMATICAL CATEGORIES
(A study of the gender system in certain North American Indian
.
languages)
by Tadeusz M i l e w s k i
.
d'lVlSlOn
','
. . g Wl·th the assumpt:l:on that the
a f no uns. into
Beglnnm
't
h' h has
ender classes reflects the mentality of the commum Y w lC
.
g I d them the writer has made a study of the gender sy~te~s ~f
o
::e l:~ uages 'of certain North American Indian tribes (Koasatl, BIlOXI,
.
Tsimsh~an, Nass, Chinook, FOX' Chero~ee'd~~r;:~;~~~t~~~:te~Pdae~~i
T k
Tunica) He has a sol examme
t;:: ~~::'developed
system of the Yuchi lang~age (n:;r in Okl~h~:
A) described in the work of Gunter
agner, a
U
S
St a t e,
.,
.,.
.
L
ed by FI' Boas,
y chi Handbook of American Indtan
anguages,.
'.
ht
P u t ill 1935-8 p, 293-384. In the Yuchi language ,there ar~ eIg f
ar,
'.
. l'
different one for pronommaI prefIxes a
gender s~stems, th:t ;~fe~e:t one for the articles, 2. different for the
t~:
~~~r~~e:~~a~~f:;~nt for the singular, 3. different in ~e rm~~~~:nj:~~~
and still different in the f~male langu~ge. In t:~d a
e second more
positions the first system IS always ,slmpler'd
t
(2X2X2=8).
.
d W
et therefore a total of eIght gen er sys ems
..
~v~~~ch th: ~implest is that of the r~dic~te.:~~~;~~
~~et~~trci~r;~
in the men's language and t,helmost e a ~:~;e~n these two extremes
the singular of the women s a~guage,
the remaining systems are cont:me~, 'b
en to the rest of the worlo
The opposition of a group,o co- n es~
a e since it occurs in
is of, the greatest i;;:ort~~~e \~rtl~e o~~s~~~l:~;~rrb~ is further subdi~~~:~~~~~~;~e~s, a le~~'determined
of the total of eight) into animate and inanimate sections, The latter
group of inanimate objects is further differentiated, though even in
a less decisive manner (in two systems against eight) into vertical
objects, i, e. those whose vertical axis is longer than the horizontal,
horizontal objects and the remainder of lifeless objects. Within the
Yuchi tribe the most important
line of division contrasts the
older generation (that is older than the speaker) with the rest of the
tribesmen, This distinction appears in various forms in six systems,
Further distinctions within the group of tribesmen are made by reference to the sex of the speaker, and it is worthy of note that the
classification of every sex group is always more detailed in the language of the opposite group than in its own language, Thus, in the men's
language women are classified in greater detail, and so in the women's
language are men, For each sex group its own group appears to be
more uniform, and the opposite sex group much more differentiated
in terms of the existing tribal and clan hierarchical order. In the
systems for the singular in the male language the group of female
relatives is differentiated, and among them, the female relatives. of
an older generation than the speaker, whereas the male relatives are
not differentiated from the group comprising all tribesman. On the
other hand in the two systems used in the singular by women, we get
a division of a group of tribesmen into male and female sections res'"
pectively,the classification being more detailed within the male group
than in that of the females. The female group is divided into two
classes, of which the first consists of the relatives of the speaker
belonging to the generation older than the speaker, and the second of
the remaining women of the Yuchi tribe. On the other hand, the male
group is divided into three classes, of which the highest consists of
the relatives of the speaker belonging to the generation older than
the speaker, the second is the remainder of the ,relatives, and the
third the remaining males of the Yuchi tribe. It can therefore be seen
that the principle of division according to sex plays a more important
role in the female language than in the male, for the opposition
between the male and female class is only clearly marked in the
language of women, as well as the opposition between male relatives
and female relatives,
,
The thus constructed picture of the world can be regarded as representative of the tribal mentality, as an outlook upon the clan and
the community, which is essentially subjective, and which reflects its
hierarchical order and the preponderance of women in society. Its
cornerstone is the fundamental
opposition between tribesmen and
strangers, that is all those who are outside the tribe, Within the groups
maImer (in four systems only out
87
�1376
1377
of tribesmen there is either the differentiation of all members of the
old generation as the upper stratum, or else, which is even more
frequent, the differentiation of one's own clan. Within the clan group
males and females who are relatives of the older generation form the
upper stratum. Thus, we get the hierarchical structure within which
the relatives of the speaker, representing the older generation than the
speaker, are looked upon as the most highly valued group. But t~e
fact that the women in making a detailed classification of men, d1fferentiate their own ~elatives of the older generation, whereas men in
making a detailed classification of women, fail to distinguish their
own relatives, points to unequal treatment of the sexes, to the preponderance of women over men. Female ·relatives form a higher class
in four systems, but male relatives only in· two, which might be regarded as a proof of the priority of the matriarchal system over the
patriarchal. If, however, such an outlook is hierarchical, and if its
evaluations of rank and order are contained within the tribe, clan,
or the matriarchal system, it is ipso facto subjective. In fact, a number of criteria of division, including those which are most characteristic for the Yuchi language, are associated with the speaker and consequently undergo changes with the speaker. This, above all, is clearly
marked in the contrasting -of the generation older than the speaker
with the remaining individuals, as well as in the contrasting of the
relatives of the speaker with the remaining section of tribesmen. In
the centre of the world are older relatives, but, above all, older female
relatives of the speaker, "my relatives" in reference to the speaker,
which gives to his entire outlook a highly egocentric character.
Moreover, the hypothesis that the Eastern BaIts may be the continuation of the mysterious Neuri, mentioned by Herodotus, becomes
now more and more plausible in the light of the above discoveries.
It would thus appear that' the Neuri, having bypassed the Polesie
marshes from the South, settled on the fringes of the Dnieper and
Wołga basin, where Casimir Buga localised their aboriginal habitat.
It is highly probable that the differentiation of the Latvians took
place as a consequence of neighbourly contacts with the Finns,
whereas the anthropological changes of the Lithuanians were caused
by the influence of their Slavonic neighbours. It should also be mentjjoned that the later investigations od V. Kiparsky {1952) brought linguistic evidence supporting the contention of an earlier shift of the
predecessors of the Northern Great Russians from the Vistula basin
to the Western Dvina and the Lake Ilmen region, perhaps before
the Eastern BaIts were able to reach the shores of the Baltic. This
would provide further evidence for Czekanowski's opinion that the
Finns, mentioned by Ptolemaios, and identified by V. Kiparsky with
the Lapps, should be located on the empty fringe dividing the Eastern
Balts from the Western BaIts in the region of the Lower Niemen.
Apparently, in their retreating movement from the South they were
driven back there by the Eastern Ba1ts who were moving northwards,
and later turning towards the Baltic. V. Kiparsky strongly opposes the
attempts of J. M. Rozwadowski and T. Lehr-Spławiński who by means
of toponomastic evidence have tried to find traces of the Finns
on Polish land.
SYNTHETIC SKETCHES OF V. K1PARSKY
RETROSPECTIVE METHOD IN POLISH ETHNOGRAPHY
(A contribution to the history of ethnographic thought in Poland)
by Jan C z e k a n o w s ki
by Józef G a j e k
The synthetic summary of the views of the Finnish scholars on the
problems of ethnogeny of the Ugro-Finnish and Baltic peoples, given
by Valentine K~parsky (1939), is supplemented here by acommentary
which is based on the results of Polishanthropological
investigations
(J. Czekanowski, 1938). In this way the distinct character of the oldest
Lapp stratum has been made apparent. This stratum, perhaps reaching back to the middle paleolithic culture (the Solutrean epoch),
and having Samoyed anthropological affinities, is quite distinct from
the much younger Neolithic, Finnish stratum, having, as most recent
anthropological investigations have shown, some affinities with the
"Fatyanovo" culture of the Soviet archeologists.
Eighty years ago a book was published by Tadeusz Woj <: i ec h o w s k i, Chrobacja: An Inquiry into Slavonic Antiquities,
Cracow,
1873. The introduC'tory part of the work which was called by the
author "The method of the investigation of Slavonic antiquities" forms
a compact whole, embracing 117 pages of a small 8vo, and contains
the gist of his very interesting methodological argument. Strangely
enough, this book despite
its originality and great scientific merits
remained practically unnoticed. Throughout the eighty years which
have elapsed since the date of its publication it was never properly·
analysed, nor even competently reviewed, either by the historians or
by ethnographers. Whatever its cause, the omission on the part of
87
�1378
the students of ethnography is signiUcant. In consequence, the name
of Tadeusz Wojciechowski never entered into the history of ethnographic thought in Poland, while his work, so original, grown out of
the native stock of thought, and in many respects pioneering as
a contribution to historical ethnography, never exerted the influence
which it ought to have done. It is not the place in this ,short address
to analyse all the causes of this sad state of affairs, but it should
perhaps be observed that Polish ethnography, submerged at that time
in pointlesscollectioneering,
without a proper theoretical guidance
(for in the field of theory it was then only a faint reflection of the
methodological contentions of West European ethnology), was perhaps,
just as was the contemporary
Western ethnography,
not mature
enough to put into practice theoretical tasks which at that time Wojciechowski was postulating in his pioneering essay On method.
Despite the fact that Wojciechowski's programme remained in its
fundamentals unfulfilled, yet it had some influence on the work of
hi'storians of eminence, such as Piekosiński, Balzer, Potkański, Bujak,
Abraham, ,and Dąbkowski. In their work one can clearly trace the
echo of the r e t l' o g l' e s s i v e method, or, as it was called by Wojciechowski, r e vel' s e method. It is evidenced, aboveall, in the methodological principle of going down to ethnographical sources in any
argument or reconstructive discourse on the origin of Polish culture.
or the origin of the Polish nation and State, which, after all, is nothing
else but the problem of ethnogeny, nowadays so much ,spoken about
and occupying such an important place inany historical ethnographic
analysis. What place seventy years ago took this quite original principle of the retrogressive historical study whose foundations are contained in the work of Jan Potocki,and Surowiecki, and which matured
in Wojciechowski under the influence of contemporary works of Mi··
klo'sich and Pott, was perhaps most aptly summarised in the words by
Stanisław Zakrzewski: "Chrabacja constituted in the history of our
science an important step forward. It should be regretted that it was
never completed, and it is also a great pity that even in the state
in which it was presented to the Polish public it was never translated into any foreign language". (Historical Sketches, p. XX). It was
in its own field a truly pioneering work, not only in Polish science,
but also in world science. It extended the field of historical source
and analysis, by adding to it new sources provided by ethnography.
But it also taught us to look at them in a new and proper perspective,
to interpret them more broadly and more correctly. But the battle
has not been completely won, even today, for some students of history
are still not prepared to accept fully the body of ethnographic sources.
1379
And itis because of that alone, not considering even other shortcomings, that we are likely to find much with which we must today
disagree, and dismiss as errors in the work of such eminent historians
of the older generations as Piekosiński, Bujak, and Potkański.
CRYSTALLOlVIANCY
by Ryszard G a n s i n i e c
The Ladislas Prayerbook, dated about 1480, contains the only preserved treatise of crystallomancy written in Latin. This divination,
known in the classical antiquity, is related to catoptromancy, hydromancy, and a number of other methods of revealing hidden knowledge by means of producing optical or acoustic hallucinations. It appeared in Europe in the XIVth century in a somewhat rudimentary
form as a resultof the Renaissance, being influenced more by its Hellenistic than Arabic trend, and became more established in the second
half of the XVthcentury. It was first mentioned in the writings .Of the
Decretists and Moralists. About the middle of the XVth century
we find crystallomancy in a technically fairly advanced stage, well
established in the c'ourt of the Grand Duke of Bavaria, where the
court physician J. Hartlieb compiled in 1456 an encyclopaedia of magic
and divination. In the eighties of that century it wasaiready
widespread among the nobilityand the intellectuals of Southern Germany,
especially in Niirnberg. Apart from the legendary Faustus (in the
works attributed to him we find several systems of crystal gazing),
of particular importance are the statements of Paracelsus, who, none
the less, was at that time the only scholar who tried to give a scientific
explanation of the phenomena connected with crystallomancy. Earlier
Arabic interpretations
which were undisputedly its first rationalistic
explanations, were not known to him. If today Paracelsus' theories
possess for usa more historical value as interesting ideas and suggestions which can shed light upon his mind and the period in which
he lived, which produced such ideas, it is due to the fact that Paracelsus took as his starting point unverified beliefs and popular stories
which he assumed to have foundation in facts. Herein lies the cause
of his failure of not being able to free himself from primitive animism
and crude astrological schematism, which were then overwhelming,
which by re-shuffling the cosmic forces and the hierarchical order,
regarded the stars as their ultimate source emanating by means
of radiation specific forces. The spiritual entities flaga, specified by Paracelsus, closely resemble similar entities known in the English crystal-
�1331
lomancy, with which the German scholar must have been familiar.
Moreover, Paracelsus also testifies to the fact that in his time, whereever he moved, crystallomancy became already developed into a popular practice. This is not shown clearly enough in the witchcraft court
records, and the questioning of the judges and the extorted answers
of the victims do not as a rule go outside the old-established canonical
routine, holding that the devil, identified with the spiritus familiaris
of the Renaissance, stands behind that divination.
In France crystallomancy appeared late and only sporadically; the
related divination methods such as lec.anomancy and catoptromancy
were much more common, while the court astrology was,apart from the
so-called geomancy, the dominating practice. The situation was different in England, where this divination was the first among European
countries to be mentioned in literary works, suchas Robert de Brunne
Handlyng Synne (1303) and in the Registrum Radulphi Baldock (1311).
But divination must have been reduced there to an underground
existence, since the earliest court records of 1467 mention crystallomancy as a popular country practice and quote some of its handbooks.
England is the only country to have in its public libraries :nanuscripts
from the XVth and XVlth centuries with actual divination practices,
though, as a matter of fact, they do not differ much from similar
practices known from Italy and Germany. Yet their elaborate legendary setting and the pr.ayers connected with them testify to their long
previous history on the English territory. It is a fairy which is responsible for the augury, though, unlike the word itself, it is not derived
from the popular Roman fata, (fate and fairy woman) but probably
it is connected with the Celtic side (a fairy woman) who lived in the
mounds and hills. In England, to a much greater extent than in other
countries, crystallomancy gained popularity in political and scientific
circles during the classical XVlth century. John Dee (1527-1608),
the reputed scholar, became one of its patrons who from the study
of optics turned to the crystals and became one of the leading practitioners in crystallomancy. Deeply convinced of the objective character
of these visions, he set out on a journey paymg visits to the courts
of influential European monarchs in order to put forward a political
programme of world reform, but returned disappointed with poor
results in his reformatory mission. He left 23 folios with crystallomantic records covering the period between 1581-1588, as well as some
crystals which were said to have been used by him for his experiments.
At the time when Dee was at the height of his fame, the judge Reginald Scot fought against divination, not only in the court but also
in a very learned treatise on The Discoverie of Witchcraft (1584), which
subsequently became a gospel of deism in England and also on the
Continent, chiefly owing to the rationalistic explanations contained
there.
In the XVlth century crystallomancy
reached the peak of its
popularity. Afterwards it began to fade from public life and when the
looking-glass replaced the rather expensive crystal it disappeared
completely. Its revival again took place in England, where Francis
Barrett in his Magus (1801) devoted some space to this type of divination. The Romantic Movement took up the subject which it found
attractive and introduced it into literary works (Goethe, Hoffmann,
Hebbel, Ludwig, and others). Science sought to explain the Old Tes....
tament oracle of urim and thummim in terms of crystallomancy, which
accounted for the fact that it was regarded for some time as holy
by the Roman Catholics.
.
A survey of information refen'ing
European peoples closes the work.
to crystallomancy
among non-
HOUSING AND MOVABLE PROPERTY ON THE ESTATES
BELONGING TO THE POZNAŃ DIOCESE IN THE XVIIth
AND XVIIlth CENTURIES
by Walerian
Sobisiak
This is an essay ,in historical ethnography based on such material
as records of inventories and inspections carried out on the estates
belonging to the diocese of Poznań between 1604 and 1796. The writer
collected carefully all the facts and details which, directlyor
indirectly, refer to various items of material culture such as housing,
including living qua·rters an.d all types of farm building, and the
buildings for various industrial, processing, and trading :purposes.
He is interested in the con<structional detail, material used for building, type of rOJfing, and interior furnishing of these buildings, in
fact, every detail which could be found in the records. The writer
makes here also a thorough study 6f agricultural tools and implements used in connection with soil cultivalUon and gardening and
also preservation
and processing of food and other farm produce
(distilledes and breweries, grain mills, cloth mills etc.). Of special
interest is his chapter on the inn, its material furnishing and social
functions.
Publications of this type are rare in Polish ethnography so it is to
the writer's credit that the present study fills an important gap in
this respect. It should be added that he does not treat his material
�1382
1383
as scattered and not connected facts but tries wherever it is possible
to project them against the type of then prevailing feudal economy
and farming system, i. e· extensive and predominantly grain producing
farming system.
THE PROBLEM OF NAWSIE
IN THE VILLAGE SETTLEMENT
by Józef B u r s z t a
In the first place, the writer tries to give an answer to the question of what nawsie is; having done this, he is concerned with its
historyand
place in the pattern of village settlement.
The role of nawsie in the village settlement has not yet been
satisfactorily explained in the Polish scientific literature. Until not
long ago only scattered notices about it could be found. Nor does
the work of Docent J. Gerlach provide a satisfactory explanation as
to the meaning and place of nawsie in the early mode of village
settlement,since his method' is confined to historical and juridical
approach. Yet nawsie is a broader problem which can only be solved by combining two lines of research, which are usually applied
in the study of the rural settlement, that is the historicaland
the
geographical approach. The writer decided to adopt that combined
method.
Passing now to the discussion of the main types of village in
Poland and their spatial lay-out, the writer has noticed that nawsie
appears regularly in certa,in types of compact villages (which he enumerates), that it m a y appear in certain less densely built villages
(like those built along main roads or along several roads), but, as
a rule, it never occurs in scattered settlements. As an element of settlement nawsie is of medieavalorigin
and is determined by the then
prevailing methods of agricultural husbandry and the mode of land
utilization. As to the position of nawsie in the spatial lay-out of the
village settlement, the writer has discovered that nawsie consisted
equally of the ,central village square as well as of the long space along
the settlement's highway; and also that the nawsie constituted the
village common grounds, not so much onaccount
of the type of the
soil found there as some have maintained, but because of its position
within the village lay-out, and because of the role it played in the
life of the community.
Nawsie in medieaval Poland was also known under the name
wqgrody,
which form however was found exclusively in Mazowsze.
It was widespread in Southern Poland, also in Bohemia (where it
appeared under a similar name, nawes), Silesia, Brandenburg, and Pomerania (where it was 'known as Anger or A'Ue).
In Chapter V the writer discusses the historical developmen t of
nawsie as a form of communal ownership. He describes cases of
appropriation of nawsie by the bailiffs and the landlords and the
opposition of the villagers defending themselves against such an
action. It appears that despite various attempts atappropriation
of its
parts, the nawsie remained on Polish lands the common property
of the community until recent times. The position was different in
Silesiaand
in Germany, where nawsie were annexed by landlords
and became their exclusive property.
Next, the writer gives an account of some interesting cases of the
colonisation of nawsie. Thus he shows that from the earliest time
the poorer sections of the village population (the landless peasants
and labourers) were a'c'commodated on the nawsie. We know from
early documents referring to land settlement that bailiffs had the
right to settle there their craftmen and labourers. Later on, with the
progressing impoverishment of the villages, the landless proletariat
as a rule settled there. In certain provinces, as in Lower Silesia, in
central Galicia, special weavers' settlements were f,ounded in the
nawsie. In the vicinity of industrial centres nawsie grouped workers
who every day journeyed to their factories. The latter nawsie settlements soonacquired
the character of urban settlements, whereas the
remaining part of the village never changed its ruralcharacter.
Nawsie
thus played this singular role that it made possible the flow of the rural
population and its settlement within a looality without profoundly
altering its original topographical character.
Finally, the writer gives an example of the role of nawsie in
modern settlement, describing the case of the village Grodzisko in
the district of Łańcut. Nawsie there has all the typical features,
that is the position along the village highway, the character of its
population originally formed from the village poor and craftsmen
providing services to. the entire village - out of which subsequently
a small town developed. The writer shows how the empoverished
village population settled there during the period of class differentiation of the villages. It appears that apart from the nawsie the.
village peripheries were the only places where the poor settled. Thus
the social fact of class differentiation of the village population finds
also its reflection in the spatial categories.
�138i
1385
SMALL TOWNS IN THE DISTRICT OF OPOCZNO,
CENTRAL POLAND, IN THE PAST
by J. P. Dekowski
The present work is devoted to the study of life in the past in
small towns in the district of Opoczno in Central Poland. It is based
on historical rec'ords, although the wl'iter stresses that the archive
material he had at his disposal was scanty and incomplete, this being
chiefly due to dev,astations caused by several wars in the past but
above all the two last world wars.
In describing the social and economic institutions of such small
towns, beginning with the XVIth century, the writer stresses the.ir
predominantly agricultural character. Despite the fact that a certam
number ofcraftsmen
and traders lived in these towns agricultural
interests predominated and the great majority of the population wa'S
engaged in the cultivation o£ the soil. A t)"pical town household had
many features of the country farm. Thus, in addiHon to the home,
it had its barn, byre, pig-sty, stable, cart and wagon shed, woodshed,
granary, and in some cases its own distillery, mangłe, and some craft
workshops. Next the writer discusses the outside appearance 'of
a house in these towns; built of wood, its construction, roof cover,
number of rooms with the richer and poorer peo{Yle,as well as the
manner ,in which the interior of the house was furnished are described.
The writer was able to find some interesting material referring to
the dress""Of the inhabitants of these little towns. Dress was on the
whole elaborate, rich, and ornamental, using, in addition to ,the locally
made materials, a fair number of costly imported materials. In the
XVIIIth century imported material predominated both in men',s and
women's dress.
In 'conclusion the writer stresses that the study of the form of life
in these small towns is important a'lso for the students of the countryside as much that happened there directly affected the subsequent
development and the status of the country people and their culture
which to a great extent developed under the influence of these urban
patterns.
PATRYJA" "
A NOTE ON SOME METHODS OF PASSING NEWS
OVER DISTANCE
by Wojciech H e j n o s z
Starting with an assumption that sometimes even a slight det.ail
noted may be of importance in ethnographic research, the ",;riter
!
.1
.,I
.j
reports on his findings concerning the passing of news over distance
in former times. Though his information is not complete, yet the
subject, despite its obvious importance, has received little attention
in Polish ethnography.
One way of passing information over distance is by means of
beacon fires, lit on hills, though detailed information is lacking on
how this is done. The writer succeeded in collecting some information
on the subject. Thus, his attention was drawn to the fact that, in
certain areas, as e. g. in Grodzisko, the district of Łańcut, certain
hills are known under the name pa.tryja. This word seems to be etymologically connected with tłie !Polish word patrzeć - to look at, watch,
thus suggesting some ,connection between the names of hills and signalling arrangements i!1 the past.
This hypothesis finds a further confirmation in the dictionary definition of the word patry ja, which is associated there with surveying
beacons. It is obvious, however, that the surveying is of modern
origin, whereas the word patry ja refers to a much older period.
Similar signallingarrangements
by means ,of beacon fi'H~Shave been
reported from Switzerland, where they still seem to live in oral
tradition.
THE FOREST BADGE IN THE IŁŻA DISTRICT,
THE PROVINCE OF KIELCE
by Zygmunt K o l a n k a w s k i
Primitive forest beekeeping, as a form of simple natural husbandry was widespread in ancient Poland. Information concerning
it can be found in a number of early historical records, beginning
with the oldest known record coming from Ibrahim ibn Jacob and
dating from the second half of the Xth century. The owners of the
barcie, that is the forest bee-hives, marked their property with
special signs or badges, consisting of cuts made with an axe on the
trunk of the tree where the bee-hive was. The signs were similar
to those with which farm animals were marked, as well ,as the houses,
fishing tackle, potteryand
so forth.
The study of the bee-hive badges from the Kurpie Forest in Mazowsze made by L. Krzywicki in 1892 showed that they were of great
antiquity, some of them reaching back as far as the period of community ownership. The investigations by B. Namysłowski carried out
between 1925 and 1929 convinced him that the ancient property
badges have become the foundation for the heraldic ensigns of the
knights of the feudal period.
�1386
it'
I
1387
The collection of bee-hive badges described in the present article
comes from the Iłża district. the area of Central Poland (the Province
of Kielce), where such antiquities were so far not known. It should,
however, be added that this district has a developed folk-pottery
production with rich ornamental designs.
The analysis of the forest bee-hive badges, which in our case date
from the end of the XVIIth century, fully confirmed the results previously obtained by L. Krzywicki, thus making possible the stating
of the similarity in the form of badges according to the clan bonds
of their owners. The examination of the records of the inspection
made in the Iłża estate in 1789, containing "The Specification of the
bee-hives in the Iłża forests" allows us to state that there existed
at that time interesting connections between the rather primitive
forest bee-hiving and its higher form the cottage bee-hiving. Thus
beekeeping husbandry was practised at that time in 27 villages,
whereas forest bee-hives in 11 villages, of which 9 villages were
inhabited both by forest beekeepers and cottage beekeepers. The total
number of bee-hives was 270, of those in the forests 419. In the villages jointly inhabited by two groups of beekeepers there were 130
bee-hives. There were 55 forest beekeepers and 72 cottage beekeepers.
The identity of names was established in 7 cases, uncertain in 7 cases.
The latter group owned between them 91 forest and 46 cottage hives.
Finally, the tables of "specification" which have now been published
enabled the writer to correct one mistake made by B. Namysłowski
who was convinced that the forest badges had exclusively linear
decorative motifs, this being accounted for by the f,act that they came
from cuts made with an axe. Our table of "specification" makes it
now quite clear that wavy lines appear also in the bee-hive badges.
THE FOREST BADGE FROM THE AREA OF WYSZKÓW
by Józef B u r s z t a
The writer adds 62 new forest badges from the Wyszków forest,
situated at the confluence of the rivers Bug and Narew. Only a small
r.umber of these discerning emblems, associated with forest beehives, have been known so far. The new specimens come from 1650,
i. e. from the year the inspection of the forest was carried out. The
records are now in the Archives of the Polish Ethnographical Society,
and come from the collection of the well-known Polish ethnographer,
the late Jan Witort.
Analysing the above forest badges, the writer briefly discusses
three pr8blems: that of their migin, morphology, and function. In line
with L. Krzywicki's and B. Namysłowski's theories, he stresses their
practical and polyphyletic origin. Being at first clan emblems, they
became In the course of time ordinary discerning badges, used when
the forest property had to by marked, whether it was the area of
a' "full forest", "half-forest" or only a "bee-hive section of the forest".
Comparing the Wyszków badges with other emblems known from
different forests, the writer stresses the fact that some of them differ
in their morphology, Some of the Wyszków badges seem to be much
more elaborate (e. g. badges Nos. 29, 48, 26). The writer is of the
opinion that the forest badges must have been simple at first, and
such are, as a matter of fact, the oldest so far known badges from the
XVIth century, quoted by st. Kutrzeba. Then, they tend to develop
towards much greater complexity in form. This complexity is the
result of the subdivision of the bigger forest areas into smaller units
or even of the sale or transfer of the smallest units (bee-hive sections) in which process additional discerning signs had to be added.
Hence the greater complexity of the badge, the longer and more
complex the history of a particul,ar forest unit. Some morphological
features of the badges point to the strong influence of Christianity
and church culture, though the possibility of the personal influence
of a particular scribe should also not be left out of account.
SHEEPOWNERS'
COURTS IN WESTERN FOLAND AT THE END
OF THE XVIIIth CENTURY
by Bohdan B a r a n a w s k i
The problem of village jurisdiction in old Poland contains still
many unsolved questions. Among such problems, very little is known
about the methods of administering justice by certain occupational
groups such as bee-keepers, raftsmen, or sheepowners. The specific
conditions of life and work' of their members have undoubtedly
accounted for the fact that almost until the end of the XVIIIth
century they preserved a measure of professional and local autonomy,
one of the chief manifestations of this being the power of administering justice within their respective professionalor
trade groupS. As.
however, most of such legal courts had not literate scribes on them
we have, unfortunately, little trace of their sometimes lively activitie;.
One such occupational group which preserved a meaSUl'e of independence in settling its own legal disputes, though limited strictly
to professional matters, was that of the sheepowners wh8 f8rmed
such a professional body. Unfortunately
very little material exists
which could shed light on their activities. So far. only one transaction
�1389
1388
or the sheepowners' court has been published, namely one which sat
in the village of Czewujewo, near Żnin in WesteIn Poland, in the
year 1693 in order to hear the case of two shepherds accused of
stealing sheep. We also possess some fragmentary notes taken from
the orders issued to the Pomeranian villagers forbidding them to hold
sheepowners' courts.
Finally the writer refers to the document found in the State
Archives in Łódź, containing the minutiae of the sentence passed by
the sheepowners' court whi;:h sat in Western Poland in the year 1787.
Thus, the sheepowners' court met in the village of Chrośnica, near
Zbąszyń. It was composed of four sheepowners from the neighbouring
villages and sat with the object of trying the case of sheep stealing
by a few shepherd's assistants. The accused were found guilty and
the sentence passed involved the payment of high money fines to be handed to the local landlord and parish church as well as to the court.
The sentence also involved the disqualification of a few shepherds
\",ho by virtue of the decision of the court were deemed unworthy
t0 continue in their profession. Despite the sentence the rather
involved matter as to how the indemnification was to be paid remained
i~. suspension and was not finally settled until 1794. The text of the
pronouncement of the Court, published in the present article, deserves
special attention on account of its rich factual material.
SHEEPOWNERS' COURT AT PŁOCK, MASOVIA
(End of 18th Century)
by Zygmunt K a l a n k a w s k i
In the General Archives of Ancient Documents in Warsaw there
are among the municipal registers of the city of Płock some interesting legal records concerning the organisation of the so-called Sheepowners' Courts. They originate from the period of Poland's partition
and refer to the lawsuit of Walenty Szymański, a shepherd in the
royal domains of Biała and Maszewo which were at that time taken
on lease by Jakub Miszewski, master of the hunt at Przasnysz ana.
administrated by Józef Chiemliński.
The above mentioned were indicted by Walenty Szymański for refusing to hand over to him the confiscated sheep and convoking
a lawless Sheepowners' Court theaction of which did him much harm.
But the feudal tenants shrewdly turned to their advantage the homeruled institution of the Sheepowners' Court as an instrument of repression against Szymański, though the -court really ought to have done
justice to him. Thus on 17-th October 1789 the sentence was passed.
Unfortunately w~ do not know its wording, but it was said by the
noblemen to be ,,~l11ld".Szymański, however, in his appeal of March
14th 179~ complallled that the Court had been lawless and the sentence unJUSt.
We become acquainted with the beginning of the lawsuit from th"
documents Nos .. 1 and 4 - quoted herecomplete,
the further thre~
(Nos. 2, 3, 5) belllg less important, only in notes.
SOME CASE STUDIES OF THE SHEEPOWNERS' COURT ACTIVITY
IN THE XVIIth AND XVIIIth CENTURIES
i
by Ad3m K a l e t k a
ł
This ~rticle should be read jointly with the study by Prof B Baranowskl on the Sheepowners' Courts in Western Poland at 'th~ end
the XV!IIth cen!ury, {p. 538. English Summary p. 1387) which proVIdes a WIder settmg out of the legal activities of such professional
grou~s. Here two ca~es of the sitting of sheepowners' courts are
descnbe~. on the basIs of unpublished historical records which the
wnter dIscovered and utilized in the present study.
1
PEASANT SAW-MILLS IN THE ŻYWIEC REGION IN THE XVIIth
AND XVIIIth CENTURIES
l
'l
ł.
.,\
ot
by Józef B l' a d a
The .area of Żywiec Beskid, like the entire ridge of the Carpathian
mountams, was formerly covered with compact groups of primeval
fo~est - the natural riches of that hilly country. Beginning with the
mIddle of t~e X~th c.entury, forestry products, and timber in particular, steadIly gamed m economic importance, and with the establish~1ent of the system of estate farming, occupied a paramount place
.~; the exports of th.at region. Timber was sent by water to Cracow,
hIch was for ŻYWIec the nearest marketing centre. With the development of the timber trade not only unshaped timber was exported
but also squared or dressed pieces of wood. The first information
about the ~e~hanical shaping of timber in local saw-mills dates back
to the begmm~g of the XVIth century. A hundred years later there
were 8 such tImber mills in the area of Żywiec which cut shaped
t~m.ber. ~nventories of ~a~d property, made in the years 1667 and
1112, registered also a SImIlar number of industrial establishments.
�1390
1391
The construction of the saw-mill was very simple: the basic buildmg material was wood, of which almost all the parts of the machinery
\-vere made (apart from a few most indispensable parts and fixtures
which were made of iron). The Żywiec saw-mills were two-storied;
in the lower, ground level, part of the barn, built of thick logs, there
were wheels and rollers which transmitted the water power to the
sawing machinery proper, placed on the floor above.
The construction of the Żywiec saw-mills was at that time more
primitive in comparison with those of Podhale. The drawings included
in the text (constituting an attempt at reconstruction on the basis
of their descriptions contained in the sources in the middle of the
XVIIth and XVIIIth centuries) and the explanations contained in the
tC'xt, fully account for the' above differences in the constructional
level.
~.
COUNTRY MILLS IN WESTERN KUJAWY FROM THE XVIth
CENTURY UP TO THE PRESENT TIME
by Czesław Ł u c z a k
The earliest record mentioning the existence of water-mills in
Western Kujawy come fTom the XIIIth century, whereas wind-mills
are for the first time recorded as late as the XVlth century.
All mills were at that time and also later owned by the King, the
Church, and by big landowners, who settled millers in them who were
mostly recruited from the peasants. The status of the miller and his
duties towards the owner of the mill differed, though in most cases
he was obliged to pay rent, either in kind (grain) or in cash. In addition to this, the tenant had to make other contributions to the landlord (e. g. feeding a certain number of pigs, giving technical help to
other establishments run by the estate and so forth). Between 1760
and 1773 most contributions in kind were commuted into money rents,
this being connected with the general commercialisation of economy.
Broadly speaking, such conditions lasted in the village milling industry till about the middle of the nineteenth century.
After 1823 during the regulation of the land problem there were
lew cases of agreements made between the millers and the landlords,
by virtue of which former peasants acquired the right of ownership of
wind-mills, for which however they paid.
In this way the first peasant owned wind-mills in Kujawy came
into existence after 1823, though, in fact, there were only a few of them
until 1845--1851, when they increased substantially. This was largely
due to the bill of February 9th, 1849, providing that every owner or
'1
manager of an industrial establishment should have full professional
qualifications. In consequence, big landowners faced the necessity of
undergoing professional examination. Aftera few years of unsuccessful
negotiations with the Prussian authorities who were adamant on this
point and would not agree to any compromising solution, the general
selling out of the water- and wind-mills to the peasants began. In cQn-.
sequence, the state of peasant ownership in the village mills greatly
increased, reaching its peak between 1870 and 1890. In the same period,
however, the steadily progressing capitalisation in the industry began
to threaten the establishments which were technically less developed.
The village mills and wind-mills were overwhelmed in the uneven
struggle and had to yield to technically better equipped urban milling
plants. From that time the number of mills in the country steadily
diminished.
Among various milling establishments known in Western Kujawy,
which were either driven by human muscular power (hand-mills),
animal power, or wind- and water-power, the most common were
wind-mills. On the other hand the technically most advanced of all
were water-mills. They had both undershot wheels and also those in
which the water was shot over the top of the wheel setting it in motion in this way.
The writer then proceeds to discuss the technical equipment of
these mills, describing their mechanism, and paying special attention
to the ethnographic nomenclature of various parts of their machinery.
It appears that, with regard to technical advancement, not much
progress was attained until 1772, even that being mostly minor improvements often introduced by local millers.
The Industrial Revolution of the XIXth century with its stupendous
technical advances hardly touched the milling industry on the territory
under investigation. Thus, for instance, no steam-engine was introduced during the XIXth century into the milling industry in the Kujawy region. The greatest change throughout this period consisted in
the building of a few Dutch wind-mills. The changes which were made
in the machinery of water- and wind-mills were only minor technical
improvements (e. g. certain wooden parts were replaced by metal, silk
bolters were introduced in the place of linen ones, the apparatus for
turning wind-mills were pedected etc.). The first steam or motor mills
appeared in the Kujawy villages in the period between 1918 and 1939
but they were due to urban initiation or that of the big landowners
rather than that of the local people.
The village milling industry which in the feudal ,period was represented by a fair number of water-, animal-, and wind-operated mills
suffered many setbacks of depression already at the beginning of the
88
�1393
1392
CLOTH PRINTING IN SILESIA
capitalist era. This was chiefly due to the technical backwardness of
the village mills which could not compete with the urban power mills,
where many technical appliances were introduced. The further development of capitalism even more aggravated the position, since modern
and efficient milling establishments came into being in the towns, representing landowners' or commercial capital, and these have practically ousted the old type of peasant owned mill.
Nowadays, water-mills in the Kujawy region exist no more, and
of a small number of wind-mills still active 80% are engaged in roughgrinding corn solely for the use of the local population.
by Leon M a l i c k i
LAND MEASURES AT URZĘDÓW
by Michał Pęk
alsk i
Among many interesting relics of olden times are the local names
of the old measures of land, which can still be found occasionally in
some parts of Poland. They can still be found in the country town
of Urzędów, and the local population uses them yet in everyday life.
It should he stressed 'that although the same names are usedin every
suburb of the town they do not denote the ,same area of land. This
should beaccounted for by the fact that, although the original łany
(Early English h i d e, p l a u g h l a n d) were of the same width, their
length differed from 3-8 kilometres.
It is possible that sad events areassociated with the origin of the
land measures at Urzędów. According to local traditions, confirmed
by the records contained in municipal books, the "black death" visited
Urzędów in the XVIIth century and ravaged with such force that
few people remained alive in the town. The surviving inhabitants
and new settlers took possession ofthe
deserted land which they
divided in such a way that every strip of land allotted, though it was
as a rule of the same width, could be of different length, since the
latter was fixed by the boundary of the neighbouring village. Hence,
the position was such that, though the names remained the same,
the actual plots differed in size considerably. As for instance a łan
,hide, ploughland) at the Ranków suburbamounted
to 48 morgi, in
Terrczyn it was 64. The most characteristic names are: pólzagonki,
zagonki, półćwiartki
(pućwiartki),
kiełbasy, and półłanki (pułanki),
all signifying differen t land measures.
'
"I
<t
:,,','1;
ł'
The writer stresses the antiquity of the popular technique of cloth
printing which came from the East and developed in the Middle Ages
in Germany, and later in the Netherlands and in England. They became
the centres which improved the technique of cloth printing and developed new ornamental patterns which later played an important role in
the history of these textiles.
Then the writer describes briefly the oldest techniques of cloth
printing by means of matrices (carved wood blocks). By this means the
pattern was printed directly on the material. S.ince the. XVI~th cent~ry
a new improved technique was introduced whlCh cons1sted m covermg
the block with a coating of wax and afterwards stamping the waxed
design on the fabric, dyeing it, and afterwards removing the wax. The
latter technique became very widespread in Europe.
The writer then describes briefly the cloth printing centres which
originated in small Silesian towns such as: Cieszyn, Jabłonków,. Koźle,
Racibórz, Leśnica, pow. Strzelce Opolskie, Biała, pow. Prudmk, and
Siemianowice pow. Stalinogród (formerly Katowice), Most!Ofthem were
as late as the second half of the XIXih century stiB printing cloth fa:
the countryside of which peasants' skirts, aprons, shawls, and tablecloths were made. The writer gives the characteristic features of each
centre in so far as material is available.
A number of the matrices from the above mentioned printing centres are now preserved in the regional museums in Bytom, Cieszyn,
Bielsko Gliwice, Opole, and Racibórz.
The~ the writer gives descriptions of the wooden printing matrices
which are mostly rectangular in shape or often with a square fr~me
and for side motifs take a straight line, and often also a curved lme.
Older matrices have the ornamental motifs carved in the wood, on
more modern ones they consist of metal bars and pins, ,:ery neatly
fixed. Combined motifs, consisting both of carvings and pms are frequent. The most frequent ornamental motifs are small spots or la~ge
ones arranged in a strip, flowers, bouquets, large flowers, flowermg
twigs and climbing intertwining plants. Less freq~ent1y met. are geo,
metrical ornaments or geometrical and plant des1gns combmed. Th~
similarity of certain motifs with embroidery design is striking,
The writer goes on to describe the processes of dyeing and printing
of cotton fabric practised in the years 1868-79 in Siemi~nowic~ whiel:
still retained its old and primitive character, that 1S 1t conSIsted 01
direct printing of the cotton fabric. However the majority of cotton
88'
�1394
1395
printers in Upper Silesia had already adopted an improved technique,
resembling that of batik.
The article is illustrated with 5 photographs and 21 reprints showing ornamental motifs of Silesian matrices.
hired for a meagre payment, who either supplied their own transport
or looked after carts and horses provided by somebody else, and who
had also to perform various minor services. The latter were known
as the nagończy .
.
.
Under such circumstances many a kupiec or nagonczy lost hIS
small savings and often his health, while only a few succeeded in
gaining their economic independence. More ofte~, ~fter a fe.w years
of co-operation with the rich gazdas, they fell vIctIm to theIr usury
and returned to their original position of poor peasant. On the other
hand, gazdas, as a rule, enriched themselves, ado~ting a new way of
living which found its expression in better housmg, a new style of
dressing. and living which made them different from the rest of the
villagers.
It should be added that most' gazdas came from the Slovak part
of Orava whereas the Oravian villages inhabited by the Polish population ~upplied mainly the poorer dealers and their attendar:ts:
In order to avoid competition the linen dealers from Orava dlvlded
Hungary into separate spheres of influence. Thus, for instance, t~e
linen dealers from Bobrowa used to sell their linen in Bachka and m
Slavonia, the dealers from Zubrohlava went with their goods to
Transylvania, at that time known as Siebenbiirgen, and the dealers
from Osada to the country near Zagreb.
In the second half of the XIXth century the number of Orava
linen dealers rose to 800. In 1884 they decided to found their own
trade association, which engaged a certain number of wea~ing specialists· from Bohemia who taught the people ·of Orava Improved
methods of linen making. A similar improvement in the methods of
dyeing and mangling took place. In 1890 the Hungarian Govern~ent
forbade all dealing in Hnen except by those who were professlOnal
merchants. This naturally undermined the existence of the old Orava
płócienniki
thus forcing the country for many years into a state of
economic setback.
THE LINEN DEALERS OF ORAVA
by Marian
Ga t k iew i cz
The .people .of Upper Orava were traditionally engaged in linen
p~oductlOn, WhICh they used partly for the satisfaction of their own
needs and partly for the payment of the dues which under feudalism
t~ey owed. to the castle overlords, to whom they were compelled to
gIveone mnth of their crop of flax and hemp. In the second half of the
XVlIIth century certain Orava peasants were known to obtain marketable SUfl~l':lseswhich they transported and sold in Hungary, under
whose polItIcal rule they were at that time. During the reign of Maria
Theresa there must have been quite a number of these linen dealers
(called płócienni ki), sine!e a special patent guaranted theiT Iright to
pursue the linen trade.
. The writer then describes the means of transport used by these
lmen dealers; at first they carried their goods on their backs, but
la~er they began to use carts as a means of transport.
About the
mI~dle of the XVlIIth century, when they succeeded in extending
t~eIr markets over the entire territory of Hungary, they also bought
lmen over a much wider area, not only in Orava but also in the
neighbouring Galician vmages, and especially in the markets in
Czar~lY.Dunajec ~nd Rabka .. Having dyed and mangled the linen they
sold It m more dIstant provInces of the country.
.
The. collection of such large quantities of linen, its dyeing and
proc~ssmg, naturally
required a large capital outlay which only
certam dealers could mobilise. Under the circumstances social and
e~o~~mic clea.vages became inevitably more and more ~ronounced,
dIvIdmg the rIcher linen dealers (called gazda) who were able to buy
large stocks of goods from poorer dealers (kupcy). The latter had to
accept a subordinate position in relation to the powerful gazdas and
agree to the terms imposed on them, limiting their role to the distribution of goods which they took in smaller quantities to various local
markets where the linen could be sold. But here the chain of exploitation did not end, for the kupcy, though they were themselves at
the ~ercy of the powerful gazdas, became themselves exploiters,
even perhaps more ruthless, of their subordinates, that is labourers
TIlE LINEN INDUSTRY AND TRADE IN CHOCHOŁOW
by Marian G a t k i e w i c z
1
i
The writer describes the Ic'Ottage linen industry and trade which
existed into the XIXthcentury
in the mountain vmag~ of Chochołów, situated in the foothills of the WesteTn Tatras. T.he lmen. makers,
called knapowie,
produced on their cottage looms lmen .whlch t~ey
sold in the neighbouring markets, chiefly in Czarny DunaJe~. A fal~ly
laTge quantity of linen was sold in HungaTy, or in the nelghbourmg
�1396
1397
province of Orava, where it was dyed and processed. In return knapowie, knJwn also as plócienniki,
brought a number ofarticles from
Orava (chiefly consumption goods such as leather, boots, some clothing, and earthenware pots) which they sold at a profit in their own
and the neighbouring villages. Some produce, such as, for instance,
eggs, bought in Orava from special women eggdealers (called woj'C'arki)
were taken as far as Cracow. It is thus interesting to note how long
and often complicated were these pea:sant trade routes, although as
a rule their means of transport was very simple and limited.
INFORMATION
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P
p'
p'
p'
P·
ON PEASANT DRESS IN OLD TAILOR'S
GUILD BOOKS
by Adam
Gl ap a
The writer reports that when researching in the archives in
connection with preparing a volume for the collection "Atlas of
Peasant Costumes" he came across a few old tailor's guild books from
the XVIth to XVIIIth centuries which contained valuable information
concerning the old peasant costumology and also threw light upon the
factors influencing the peasant dress in former times. Among other
data, the writer found in these books technical designs and details
of the cut, explaining the manner of making tents and dress for different social groups. In ad-dition to the drawings, usually the name 'of
the drawn part of dress was given, information as to who was to wear
it, the measurements of individual parts of dress, the quantity of
material needed for it, the quality of material, and sometimes even
the place where it was produced. Among the descriptions of the lay
and liturgical dress,there
were also usually appended at the end of
the book drawings and data referring to peasant dress. This is shown
in Figs. 1, 2, 3, and the following.
In the concluding part the writer expresses the opinion that
greater attention should be paid to such historical sources, which
so far have not been sufficiently perused, either in connection with
the series "Atlas of Peasant Costumes" or in general works on
costumology.
ETHNOGRAPHIC
ICONOGRAPHY
by Tadeusz S e w e r y n
This is the continuation of Polish iconographic material, published
by the author in .,Lud", \'015. :37, 38 and 39.
~.
•
P:
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
P.
P.
P.
P.
620
621
622
623
The master's supper, woodcut, 1567·
Under a green twig, woodcut, 1655.
Trap with two lids, etching, 1760.
Possessed by the devil, woodcut, 1693.
Tricorn ox, engraving, 1755.
Working on a farmstead, woodcut, 1655. .
Letters written with Lord's own hand, etchmg, 1684.
Czumaki-peasants' carts, oil-painting, undated.
Twardowski's magical mirror, woodcut, 1871.
Centipede and bear's cub, woodcut, 1534.
Kirgis, woodcut, 1837.
Sea-spider (Aranea marina), woodcut, 1534.
Harvest wreath with cock, lithograph, 1841.
Mandrake and goddess, woodcut, 1575.
Dr"'gon fighting a sa1amander, woodcut, 1575.
Peasant costume from 16th century, woo dcut , 16th ar beginning of 17th century
The peasant ,and the devil, lithograph, .183~:
d t 1864
Jumping through a bonfire called "sobotka ,woo cu,
.
Denudation (a form of ,penalty), woodcut, 1526.
Stratagem of the legendary Leszek, woodcut, 1564.
Q
WHEN DID THE HORIZONTAL LOOM APPEAR IN POLAND?
by Józef K a s t r z e w s k i
Archeological findings. on ;ao~~:al te::i~~~C:le:~~pea :~~~lYa ll~~~:
number of clay weIghts of p~
11 regarded as weights for the
hole in the top part, WhICh
g;nera dyloom Contrary to the view
warp threads of the. v:rtica y ram e e ards these weights merely
of Kima~owi~z- Win~l~k~ ~~~;:d;) f;:;
~h~ spindle, placed, according
as a. devIce or un om~ h above mentioned weights, the present
to hIm, m. th: holes ~f t e reat ma' ority of cases, and especially
writer mamtams that In the g
J d are possibly arranged in
when these weights appear in g~oups a; that of weaving weights.
two rows, their essential functlOn W~ter cited above is mistaken
It is further p?int:d. out that the w~~h weights are not known to
(Note 6) in mamtammg that .lo~m~ c:s for they were not lcng ago
primitive pe.oples or. to clvlhse
l~
and 8) and in Iceland. On t~e
still in use m S~a~dmavla (No.tes had been known from the neohPolish territory slmllar clay weIghts A D (Notes 9-26). but in the
thic times up t~ the Vth. centur; fo~nd' on our territory, although
following centUries they ",ere no
a~t
�1398
1399
they still occurred in the early Middle Ages among Western and
Eastern Slavs (Notes 40 and 41). It should however be added that
they were at that time still in use on Germanic territories as for
instance, in Western Germany (Notes 31, 32) and North We~tern
Germany (Notes 33, 34), in Denmark (Notes 35, 36), in Norway (Note
37) and the British Isles (Note 38). We do not know, of course,
whether such early going out of use of the loom weights in Poland
coincided with the adoption of horizontally
framed looms. The
available linguistic data, that is the names of the parts of the
horizontal loom. which are common to Western, Eastern, and Southern
Slavs, would rather indicate that this type of loom had been very
early among the Slavs, in fact at a time before they split and left
their original place of habitation, that is somewhere before the IVth
or Vth century A. D. The oldest archeological evidence testifying
to the existence of horizontal looms from the territory
of Poland
dates from the XIIth century A. D. and comes from the excavations
at Gdańsk and Opole. From other European countries we possess
only iconographic data, confirming the knowledge of horizontally
arranged looms beginning from the early XIVth century (Notes 48-51).
As a further proof of the use of vertical looms in Poland, possibly
equipped with two warp beams (hence not requiring the weights),
might be regarded the fact that wooden weaving swords were discovered in Gdańsk and Niestronno in uncovered settlements dating from
the Xth to the XIIth century.
THE GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION OF VERTICAL AND
HORIZONTAL LOOMS
by Tadeusz W rób l e w s k i
The view prevailing among archeologists and ethnographers is that
the vertically mounted looms are of much greater antiquity on the
European cultural area than the horizontal looms. In support of this
view such archeologkal findings aTe quoted ,as day weights which are
used to keep the thread of the warp drawn as well as the 'So-called
weaving swords. Also certain iconographical data are interpreted in
such a way as to support the above hypothesis. Lately it found its way
into recent research in material culture of the ancient Slavs, namely
in an attempt at a more precise determination of the period in which
horizontal looms appeared in our territory.
The world ethnographical material does not seem to confirm this
hypothesis without any qualification. Many backward peoples still use
for weaving horizontal looms which are hung without any framework
or, for the most part, with somewhat provisionally constructed frames.
These looms are of very simple construction with any destruction
resisting elements, such as clay weights, being markedly absent. Also
weaving swords are used in the looms of this type, similarly as in the
horizontal looms. Moreover, the horizontal looms are more efficient
as far as work is concerned and are more easily adapted to any improvement.
In the world perspective, horizontal looms are more frequent and
widespread than the vertical ones, a fact which can be easily seen from
the mapping out of their respective distributionareas.
The apparently
peripherical occurrence of vertical looms in the above cartogram seems
to be rather connected with economic and cultural characteristics prevailing in the areas in question.
On the other hand, any attempt at interpretation of the above fact
as represen,ting a wider phenomenon according to which archaic cultural traits tend to maintain themselves longer in cultural peripheries
than in the central areas, should be treated with great caution. Moreover, the cartographic representation of the occurrence of the two types of loom within the world perspective show that the vertical looms
occur in a much more scattered manner.
The examination of the ethnographical material makes the assumption plausible that vertical looms have been used for special purposes
such as the making of tapestry, kilims, blankets, and so on, in other
words, in the case of woven fabric with a variegated pattern. It should
also be added that the size of the woven fabric, its thickness, as well
as the quality of the yarn from which a given type of textile is made,
have also to be taken into account.
However, the origin and the diffusion of Indian vertical cotton
looms ,still remains 'an open question. There is evidence that testifies
to their great antiquity.
The specialisation in the employment of looms appears to reach
back to the distant past. As early as 2000 B. C. the textile industry
developed in Egypt which used horizontally mounted looms, though
the vertical looms were also known. Evidence is lacking whether horizontal looms were used in ancient Greece. The paintings on Greek
vases, representing women engaged in weaving with vertical looms
may refer to the making of decorative tapestry. The interpretation of
the classical and medieaval econographic material in this respect has
been onesided and uncertain.
Practical experience as well as the study of the place of weaving
and the function of looms in the cultures of agricultural tribes convince
us that horizontal looms \o"ere a much more efficient tool and better
�1400
1401
satisfied the quickly rising needs for textiles. This would provide the
explanation for their rapid spread as well as the relatively high level
of constructional advancement. Can these facts be regarded as a sufficient proof of the greater antiquity'of the .horizontal loom? Hardly so.
Equally we have no evidence to prove the greater antiquity of the
vertical loom, not even on European territory. Moreover, the tablet
loom and the weaver's board, the uses of which on our territory are
confirmed by archeology, imply the horizontal stretching of the yarn
of the warp, therefore a process associated with vertical looms.
Hence, the writer's conclusion is that the theory of the greater
antiquity 'of the vertical loom cannot be maintained as certain in the
light of the existing ethnographical material.
as far as the level of development is concerned, an early medieaval
stage of cultural advancement.
Stories told by the oldest informants indicate that there were two
different types of open hearth. The first consisted of a hearth made
of stones, joined together by means of clay, which were laid on the
level of the floor, _while the second type, which was less common,
consisted of hearths elevated S::lme 0,5 m -above floor level and built
round on the outside with wood. Both types of open fire were usually
placed in the middle of the living room, and less frequently in a corner
of the room.
Towards the end of the XIXth century huts with open fires, replacing stoV€S, were very rare and could only be found among the
poorest section of the population.
TRADITIONS OF THE OPEN HEARTH IN PEASANT BUILDING
IN SOUTHERN POLAND
by Roman
TRADITIONAL
Rein fu ss
On the basis of arch,eological data one can conclude that a stove
replacing an open hearth in the peasant cottage appeared in Polish
territory as late as the XIth or even perhaps in the XIIth century.
The disappearance of the open hearth took place, above all, in
permanently inhabited dwellings, since in the shepherds' chalets in
the mountains, used for a part of the year only, open fireplaces are
common today.
In the territories, bordering with Poland from the North, East,
and South, even in the present century, cottages could be found
which, though permanently inhabited, had inside open fireplaces laid
on the floor (Lithuania, Latvia, White Russia, Northern Slovakia).
In Poland such a hearth was recorded only ance in one moutain village
situated in the vicinity of Myślenice.
However, field studies conducted in Poland at the end of the interwar period and also investigations carried out after the war showed
the tradition of the existence of living-rooms with open hearths in
peasant cottages on the territories of Southern Poland and for that
matter over a fairly large geographical area. Memories of such fires
in living quarters were recorded in the vicinity of the towns ofStaszów, Bochnia, Tarnów, Dąbrowa Tarnowska, Brzesko, Myślenice, and
Tarnobrzeg.
Thus, the information collected in the field indicates that as late
as the end of the last century these very primitive firemaking arrang··
ements existed in the territory of Southern Poland, representing,
FOOD OF THE PODHALE
PEOPLE
by Wanda Jostowa
l
I
The article discusses the diet of the Podhale people in the second
half of the XIXth century, that is in the period of early capitalism in
that part of Poland, taking into account also the role of Podhale as
a holiday district and region of tourist traffic. On the basis of his own
interviews as well as available literature, the writer describes the traditional diet of the Podhale people. The diet described had at that
time a simple, somewhat archaic character in comparison with other
provinces of Poland. This the writer associates with the stage of economic development, when the peasants had just started producing for
the market and when their farming was still to a large extent selfsufficient, both with regard to agricultural and animal production,
and could not satisfy their growing needs. Taking the edible produce as
his starting point, oats, barley, potatoes, cabbage, turnips, dairy produce, lard, and seldom eaten meat, the writer stresses the preponderance of foods of plant origin in the peasant diet.
It is pointed out that the iPodhaIe diet, though monotonous and subject to little seasonal variations as well as very simple in the manner
of preparation,
reflected nervertheless
the social differences in the
village life. The insufficiency of foodstuffs, produced on largely selfsupporting peasant farms, was expressed in "hungry months" before
harvest and other seasonal shortages during which the population returned do the traditional practice of food c::lllection.
The article is a general survey of the problem, with the main stress
laid on the utilization of edible produce.
�1402
1403
SURNAMES OF THE SZCZAWNICA HIGHLANDERS
by Krystyna
way: as soon as the boys spotted the l' e lo they called him by
uttering certain special sounds, and when it came and started circling
over the scrub they entered it, killing small birds which they found
there and which were scared to flyaway with the hawk overhead. But
also the hawk took a share in the spoil, since ultimately a few small
birds would be forced to fly up and one of them at least would be
caught by the hawk, despite the presence of people armed with sticks.
What makes the case and the interpretation, as given above, particularly interesting is that similar combined hunting with w i I d birds
of prey and, what is more, taking place i n t h e s a m e l' e g i a n s,
had been already reported as a local curiosity by classical writers such
as Aristotle, Philo, and Pliny. Presumably such a co-operation between
w i l d birds of prey and human beings started at the moment when
the birds discovered that when accompanying the human beings hunting small birds and scaring them away out of the bushes they could
also get their share of the food. The thus acquired experience was
then transferred from generation to gener'ation by the sheer process
of imitation. On the other hand it is not quite clear and yet very
significant why this symbiotic hunting existed in antiquity and is
practised today only on a small section of the Balkan Peninsula, that
is only in the country situated north to the Chalcidice peninsula.
T a k a l' z
The surnames collected come from the territory of Upper Szczawnica, Lower Szczawnica and from the mountains lying in the vicinity.
Surnames are very 'common in the Sz':zawnica region. They became
necessary at that moment when the oldest local families, such as the
Węglarze, Wierciochy, Ciesieliki, Zachwieje, Malinowscy, andMastalscy
had grown and expanded laterally to such an extent that an additional
element of identification had to be adopted. The Szczawnica surnames
are characterised by a great variety, both lexical and genetic. Among
them, taking as a basis their origin, the following groups can be distinguished:
1. surnames derived from personal names,
2. surnames derived from family names,
3. surnames derived from the name of the house (certain houses
in Szczawnica have little boards with paintings and names on
them),
4. surnames noted by occupation,
5. surnames stressing a certain characteristic feature of man,
6. surnames noted by situation,
7. topographical surnames.
A list of surnames has been given in the paper. It is arranged
alphabetically according to official names, with its second criterion
being the surname, and, where information was available, providing
also the explanation of its origin.
2.
THE MEETING GROUND OF THE NATURALIST AND THE
ETHNOGRAPHER
1. Symbiotic hunting by w i l d birds of ,prey and man
2. The employment of tools by animals.
by Kazimierz M o s z Y ń s k i
L
In 1927 a Serbian ethnographer, St. Tarnović, reported a very interesting case of hunting by men in co-operation with birds which he observed in his home country in the vicinity of the settlement Gjevgjelija on the lower course of the river Wardar. It referred to the method
of catching small birds by the local shepherd boys which they did in
co-operation with w i l d birds of prey, called there r e l a (probably the
sparrow-hawk Accipiter nisus). The hunting was canried out in this
I
1
I
The cases known so far of a spontaneous acquisition of the use of
tools (in the broadest sense of the word) by animals are, except in the
case of the primates, very scanty. They extend only to the most developed Arthropoda: Hymenoptera, such us Ammophila umaria, Ammophila Heydeni, Oecophylla smaragdina, the most developed vertebrates
(birds: Camarhynchus
pallidus and probably Haliaetus vocifer), and
mammals (various species of the ape). All .the 'cases of the employment
of tools described in the paper can be divided (except that of the
ant OeC'ophylla) into the following classes:
1. striking with a heavy object resembling the action of beating
or crushing,
2. hitting or beating with a stick,
3. scratching the soil with a stick,
4. frightenin'g (or perhaps pricking) with a thorn or a twig,
5. hooking by means of various objects,
7. throwing objects.
A great variety of actions indeed, especially when we consider the
relatively small number of cases. It is due, above all, to the monkeys
who take the lion's share.
�1404
1405
Here is another way of grouping our material, taking different criteria as a basis of our classification:
1. A primitive support of one's own body by means of a tool (the
employment of a stone by wasps of the genus Ammophila
could
also be interpreted as a primitive s u b s t i t u t i a n of a part of one's
own body with a tool, since these wasps beat the ground or the sand,
doing it also with their own heads).
2. primitive extension of an organ of a body (beak or paw) by
means of a tool.
3. primitive working by means of a tool over larger distances by
a) simply dropping it from above, b) by throwing it.
Some 'Of these 'attainments have been undoubtedly due to certain
more elementary habits. Then, as was already mentioned, the wasps
of the Ammophila genus beat the sand or the soil also with their heads.
The eagles described by Monfreid (most likely Haliaetus
vocifer)
which drop stones on men who are approaching their nests also
crush the moluscs on which they feed by dropping them from rocks
and so on.
It is worth remembering that not only human tools find their simple
counterpalfts :in the ·animal world but also various instruments,artefacts and building cO.'1structions made and used by men. These are well
known c;:tses, so it is enough to mention, in the way of example, th\:"
variegated cobwebs spun by spiders, beavers' constructions and so on.
Finally, a point worth stressing: just as the employment of a tool
by an animal may be co-extensive with the use of a part of i:s bo.dy
(the wasps of the Ammophila
genus beating sand 10,1'. SOlI WIth
a stone held between the jaws or with their heads), so also the use of
some 'other "external" 'construction of ,an animal may c·o-exist with
th~ analogous use of a part of its body. Thus, for instance, certain
spiders (for example Neuresia meridionalis), construct a separate do~r
with which they close their ground holes, while others (like CyclosomtcL
truncata) use as door a part of their abdomen which has been correspondingly shaped for the purpose.
THE IRON HOE IN PODLASIE - THE DISCOVERY OF A NEW
PLOUGHING IMPLEMENT'
by P. B u
l' C
ha
l'
d and L. D z i ę g i e l
The writers, while members of the Ethnographic Expedition organised by the State Institute of Art and led by Dr. R. Reinfuss which
conducted field studies in Western Pod lasie in the summer of 1952,
.
'
discovered a new, previously not recorded ploughing implement the iron hoe.
Two basic types of this hee were found to be in existence. The older
type (Figs. 1, 2, 3) which differed from the more modern type (Figs.
5, 6, 7) in that its metal shape (frog) (a) and handles (b) formed one
whole. Moreover, the regulator of the depth of furrow (Fig. 4) is
placed in the new type horizontally, and the so-called "sheet-iron"
(Fig. 7, 1) has been added here in order te prevent the sliding of the
soil during ploughing. It was found that individual specimens of this
hoe, produced in various localities by two generations, differ in some
minor constructional details.
The area over which these iron hoes have been intensively used has
sandy soils, and has many wet,' marshy spots. In certain respects the
iron hoes are preferable to the factory made ploughs which have been
known here for some time. Thus they offer less resistance in ploughing,
and attain better speed, estimated to be 1t/~ times greater than that of
the ordinary plough, and also they break up and pu1verise the soil
more adequately. They are unrivalled in ploughing soil infested with
couch grass or virgin land, and are handy in keeping the furrow
straight. It should be added that the above evaluation is not the outcome of the conservative outlook of its users, since modern farm
implements have 'been <known for some time on that area.
Historically speaking, the territory of the origin and use of the
iron hoe is contained within the former compact area of occurrence of
the old wooden hoe which went out of use shortly before the 1914-1918
war. Modern ploughs, scanty at first, and made only partially of iron,
began to appear in the last decades of the XIXth century.
It is thus probable that the iron hoe originated by the crossing of
the old wooden hoe with the early blacksmith's iron plough, though
nothingis
known about the circumstances of this development. It
seems that the ploughs with cut mouldboard, known from the Kurpie
territory and East Prussia, had no influence upon the development of
the iron hoe. Also it is quite certain that the so-called Foltyn's mouldboard (Fig. 10) did not have any effect in this respect, which in fact
was constructed in the period between the two world wars.
The writers were able to discover that the first iron hoes had
appeared prior to 1900, most likely in the village of Sadowne and its
closest neighbourhood. The local German blacksmith colonists were
regarded for some time as being the most skilled makers of them,
though the Polish blacksmiths were said to make them too. Their
diffusion was associated with the migrations of the blacksmiths who
mO\Tedto new places, but they were also spread by the apprentices
�1406
1407
who learned to make the hoes with their original producers, and afterwards opened their own workshops in new localities.
Thus the process of the expansion of the iron hoe was relatively
slow, in fact, it is still taking place, especially over the territories where
the particular soil conditions and the ne'2essity of ploughing wet soil
make its employment almost indispensable. The iron hoes were found
to be in use not so much with the richest peasants but mostly with
those who were the keenest agriculturalists. Cases are also on record
that the owners of ordinary iron ploughs asked the local blacksmith
to remake them into iron hoes.
It was thus seen that the local producers combined here all the best
features of the old wooden hoe with the new constructional elements
of the factory made tool. It is to be hoped that these popular experiences, obtained locally, will become, after due technical studies and
trials, of some avail in the factory production of this new farm implement.
HOW TO ARRANGE FOLK-POETRY FOR PUBLICATION
(Suggestions for fixing the spelling)
by Zenon S a b i e l' a j s k i
Folklore material, such as folk-songs and poetry, legends, tales, and
various stories connected with the countryside should be published in
their original country language. It would be impossible to speak about
the authentic country language unless due attention had been given
to its phonological features, since it is the pronunciation that most
strikes all those who are a'ccustomed to the standard Polish. It is,
however, difficult to achieve this by using only the letters of the general alphabet, as in several dialects there are sounds which do not appear
in the literary language and therefore there is no letter for them in
the alphabet. This is chiefly the case of nasal vowels, that is nasal
a , u , y , i, which do not occur in the literary Polish which only has
nasalo, written ą, and nasal e, written ę.
In fixing the principles of an adjusted phonetic spelling for wider
use, the following general guiding principles should be observed:
1. The consideration of living phonological tendencies of the Polish language,
2. The pJssibHity of application of such a transcription
to all
Polish dialects,
3. The preservation of the continuity with the tradition of Polish
spelling,
1
i
I
I
••
4. The popularisation of the folk-language among the widest masses of readers.
Thus the postulate stated under 1. was, for example, taken into
account by choosing a. small "to denote the labial element present in
the pronunciation of vowels, as, for instance, in the words "aka, (eye)
"ucho, (ear), pto"k (bird). For the spelling loko, lucho, ptolk, it is
argued, would be impractical since in the standard and somewhat
elaborate stage-pronunciation l is pronounced as a front dental consonant. Further reason why the letter l should not be used to denote
a labial sound is contained in 2., since the spelling loko, lucho, ptolk
could only be applied in those dialects where the front dental l does
not occur.
The postulate expressed under 3., which referred to the preservation of the traditional link with the older Polish spelling habit, led the
writer to adopt special diacritical marks ą, Il, i,!f to express nasa1'isation of the vowels in question. Under the circumstances the introduction of letter combinations consistingofan open vowel + nasal C01l1sonant as, e. g. a + n {kans = kęs (a bite, morseD), u + n gunska =
gąska (little goose)) would disagree with Polish spelling habits which
since the XIVth century uses special orthographic symbols to denote
nasalisation.
The fourth principle, postulating the widest possiblepopularisation
.of folklore among the masses, is realised in adopting the simplest
possible system of phonetic transcription, even at the expense of certain phonological subtleties. It follows, therefore, that the spelling of
the literary 'Polish, however phonetically imperfect, should be adopted
in all those cases when the popular pronunciation does not substantially differ f;oom that of the standard Polish. Thus, for example, we
should write dąb, dębu, though we all pronounce damp, dembu, or again
trzeba, babka, etc. though we pronounce them equally in standard
Polish as in dialect tszeba, bapka, and so forth. Folk literature should
be simple and comprehensible to all. It should not be too elaborate in
stressing the articulation habit peculiar to a given regional dialect, in
order not to discourage the general reader who is, after all, accustomed
to standard literary spelling.
The artide "How to arrange folk-poetry for publication" represents
the first attempt of its kind in Poland and suggests a new method of
the introduction of such a compromised phonetic spelling which could
embrace all dialectic varieties. It is meant not so much for professional
linguists, but, above all, for students of ethnography, fdklore, and musicology, that is all those who are interested in collecting folk art and
literature, and also it may become useful for professional writers.
89
�1409
1408
THE MONOGRAPHS OF PEASANT COSTUME
OF THEORY AND METHOD.
INDEXING INSTRUCTIONS FOR PERIODICALS AND MORE
IMPORTANT ETHNOGRAPHIC WORKS
SOME POINTS
by Józef G a j e k
by Józef G a j e k
The Polish Ethnographical Society, initiating investigations concerning the Polish Ethnographical Atlas and regional monographs which
are in some measure intended to be a modern reedition of Oskar Kolberg's works, has to face a lot of difficulties in gathering systematically the scattered data concerning folk culture. Because of the very
imperfect ethnographic bibliographies and the lack of indexes in ethnographic, topographic and regional periodicals containing ethnographical materials, there arise numerous difficulties in giving a synthetic
elaboration of Polish Ethnography. This gap is partly filled out by
J. Karłowicz's DictionaTY of Polish Provinciałisms, but it is far from
being sufficient for the purpose of Ethnography, as it does not contain
the recent literature but only lexical material, i. e. strictly expressional
words, and it takes no care of those facts which have no lexical cover.
Taking this situation into account, the Polish Ethnographical Society began indexing periodicals and more important ethnographic
works, the list of which is :to be found in Chapter III. The performance
of this action being an introductive work for the preparation of an
Encyclopedia of Polish Folk Culture.
Several centres have been charged with the task of preparing the
index, which makes us fear that the work will be done in different
ways according to the conviction and understanding of the respective
authors. These divergences may be partly, avoided by:
I-a ,common frame-work instruction,
2-a choice of suitable persons as officially responsible authors of
the index.
The instruction contains the following chapters: Chapter I. Introduction. Chapter II. Organisation principles of indexing. Chapter III.
Scheme of the index. Chapter IV. Introductory works for index - first
phase. Chapter V. Second phase - arrangement of material. Chapter
VI. Third phase - the composing of collective cards. Chapter VII. Synthetic words and their list. Chapter VIII. Organisation of the ethnographic part of the index. Chapter IX. Index of names. Chapter X.
Index of authors. Chapter XI. Index of periodicals. Chapter XII. List
of scientific institutions. Chapter XIII. List of illustrations. Chapter
XIV. List of the most important periodicals and ethnographic works
destined to be indexed. Chapter XV. Abbreviations of names, periodIcals and scientific institutIons.
With the experience gained after the publication of the first six
volumes of Monog'1'aphs of Peasant Costume in Poland (Atlas Strojów
Ludowych) the writer, who is the editor-in-chief of the series, summarises briefly pastachievements
and also points out the inadequacies
and shortcomings of the already published monog'raphs. He urgens the
necessity of broadening the so far accepted plan of such a monograph,
by showing in greater detail what was specific in a peasant costume,
what made it different from similar costumes of the neighbouring
groups, both in the past and, where the peasant dress is still in use,
at present. He also urges Hie paying of greater attention to the social
side of the dress, by pushing the investigations in the field to the type
of dress and the occa,sion on which it was worn (festive dress, ceremonial, representative, work dress, seasonal, etc.). It is necessary to
include to a greater degree than was done by most writers the social
background of thecommunity
where the dress was in use, stressing
the social stratification and the class aspects of the costume worn by
various groups within a village. Such an analysis must always be historical which is a condition sine quaof any truly scientific analysis.
THE TASKS OF ETHNOGRAPHICAL ATLAS
by Gerard L a b u d a
•
l
In connection with the preparation of the Polish Ethnographical
Atlasa discussion W,tS recently started the aim of which was to review
the basic epistemologicaland
methodological objectives of such
a publication. The article is the writer's contribution to it (he refers
in particular to the papers of J. Gajek and M. Frankowska), in which
he raises some methodological questions resulting from the application
of the geographical (cartographic) method to social history in general
and the history of material culture in particular.
The geographical method was for the first time introduced to
ethnography by F. R a t z e l. But Ratzel went no further than to establish spatial relations betweenethnographic
facts distributed over wide
terri-tOTies and to specify these facts from wider territorial complexes
against the background of larger territorial units. It was left to
W. ,p e s s l e r,and A. H e t t n e r to make the important step forward
of urging that every phenomenon should be not only examined spa89'
�1411
tially, but also in close connection with its geophysical setting. As
Pessler put it, "no distribution is possible without being strongly
affected by the earth on which it takes place". And this relationship
Pessler viewed deterministically.
In e x a m i n i n g c·r i t i c a 11 y Pessler's view the writer stresses
that the spatial character is one of the geographical features but by no
means an essential one. For, as he argues, a spatial distributionof
a phenomenon does not necessarily mean the fixing of its oonnection
with a geophysical or sociogeographical setting. Hence it is necessary
to distinguish thec a r t a g r a p h i c method from the g e o g If a p h i ca l
method. The first places facts in space, thesecond, in addition, also
pointsout and interprets their oonnection with the geographical environment.
Passing now to the discussion of the ethnographical
atlas, the
writer stresses that the methods used in a standard geographical atlas,
that is the mere application of the cartographic method, would not
be sufficient for the examination of ethnogr-aphic facts, since a mere
spatial distribution of data does not provide a wide enough basis for
a further interpretation. It would, as he puts it, place the process of
scientific analysis in mid-air before it could reach the final point of
scientific synthesis, which in this case consists of a causal and dialectical €xplanation of every ethnographic fact against the full process
of social development. Also the geographical method, which seeks to
establish relations between ethnographic facts and the geographical
environment, cannot be nowadays regarded as sufficient. It must
be supported by the postulate that ethnographic facts should be at
the same time treated historically. With reference to the ethnographic
atlas this method can be described as h i s t o r i c ,o- g e a grap h i c a 1.
This method, if realised, will supply the student with material necessary for the interpretation of the ethnographic facts against the background of the full social process. In the following parts of his work
the writer elaborates the general principles on which the ethnographical atlas should be based.
Ethnography, according to the writer, does not embrace the entirety of human life. In order to examine in a co-rrect way the {)rigin,
developmentand
decay of any ethnographic fact it must draw information from other sciences of society and its material culture. Had
it been the aim of an ethnographical atlas to develop a full documental basis in line with the above scheme of research, such an atlas
would have to include other aspects such as the geographical setting.
technology, production, demography, transport and communication,
and trade. Moreover, it would have also to .include a number of most
important social and political facts (such as the origin and development
of property, political frontiers) as well as cultural and spiritual entities. The realisation of such a concept of an ethnographical atlas would
neither be practical nor possible. Hence the necessity of a narrower
conception of an atlas which would aim at 'securing a closer co-operation between the linguists and geographersand
various specialists of
the historical sciences. Finally, the writer urges that it is necessary
to evolve as quickly as possible a conception ofan atlas ,acceptable
to the representatives
of the above mentioned scientific disciplines.
THE USE OF QUESTIONAIRES IN SWEDISH ETHNOGRAPHY
by Alfred
i
ę
Z arę b a
The article discusses the methods of collecting ethnographic material in Sweden by means of questionnaires despatched to amateur
investigators recruited from the local country population. Nowadays
this method is widely applied by the Folk Culture Archives, attached
to certain museums (Nordiska Museet in Stockholm) and to the principal universities (Lund, Uppsala, G6teborg).
Such methods of collecting material have been long established in
Sweden and have their histOlry 1. First attemptsof
obtaining informat10n directly from people hadalready
been made in the XVlth
century and they were henceforward gradually extended and perfected. For some time they g,ave no satisfactory results owing to the
l&ck of adequately compiled questionnaires (at first general proclamations to the population were used). But even after the first proper
questionnaires
hadbeen
invented and applied by Lefr€n in the
beginning of the XIXth century, by Mannhardt in the second half
of the XIXth century, ,and by Hammal~sted,t in the early XXth century)
no satisfactory results were I)btained. This, as is now known, wal>
primarily due to the application of a wrong system of addressing the
intermediary groups (such as the clergy, state administrators, teachers)
instead of the people direct. This mistake was corrected toward3 the
end of the XIXth century when direct contacts were established with
the local population, and among them, with the amateur ethnographers in the first place, which made the resultsobta.ined
mU'2h more
satisfactory.
Since the beginning of the XXth century the methods of this work
became more precise and its organization was greatly improved. The
1
Described
Stocliliolm.
by M. Rehnberg,
FOTskarna
bland
fo/ket,
Fataburen, 1947,
�1412
work is now conducted centrally covering the whole territory of
Sweden by the Archives attached to the Nordiska Museet along the
following three main lines:
1. The compilation of easy, cleary arranged and not overburdened
questionnaires
(here the important methodological principle is the
division of large problems or groups of problems into several separate
questionnaires instead of putting them into one bulky questionnaire
and the proper balancing of problems by splitting them into main and
subsidiary questions, the latter being always of a more concrete
character).
2. The proper selection of permanent informants, of which there
are at present over 400 all over the country, representing various
occupations (the largest group being agriculturalists), and age groups
(from roughly 30 to 85 and over).
3. The maintenance of close contact between the popular investigators by providing them regularly with questionnaires, paying honoraria, arranging meetings and shoQ"ttraining courses 'in the capital,
and forwarding
to them regularly
monthly bulletins containing
summaries
of the latest results
of ethnographic
investigations
(Meddelanden
friln Etnologiska
underskoningen),
and also containing
news and reports on current events, activities of the Nordic Museum,
and also including practical advice as to how to collect and take down
the data in the field.
Independently of the action of collecting ethnographic materials
by means of regular correspondents, as described above, the Nordic
Museum also conducts research on a mass scale by arranging popular
prize contests through the medium of the radio. In one of these prize
contests which referred to children's games and toys, some 1500-children from all over the territory of Sweden participated.
The action of collecting ethnographic material by questionnaires
sent away into the field, if well organised and systematically carried
out, can yield very good results; it is estimated that the materials
so far collected by the Stockholm Archives amount to over a million
pages of descriptions, several thousands of drawings, and some three
hundred thousand photographs, constituting the largest ethnographic
collection of its kind in Europe.
Other Swedish archives (local archives in Lund, Upsala, Goteborg)
conduct similar investigations and also report good results.
The collection of ethnographic material by correspondence is also
carried out in other Scandinavian countries, in Denmark, Norway,
and Finland.
II. REVIEWS
AND
REPORTS
(Fm' the List of Book and Articles 'I'eviewed in this Volume see Polish
Contents p. 2)
III.
MUSEUMS
ACHIEVEMENTS OF SOVIET MUSEOLOGY
by Maria F I' a n k a w s k a
,.
I
,
,,
<.
In the opening part of the paper the writer discusses the basic
assumptions of Soviet museology. She stresses in particular the fundamental problem of the museum, the Marxist type of exbibition, its
character, and peculiarities. By specially organised exhibitions, proper
exposition of their exhibits, and their correct interpretation,
Soviet
museums meet the most topical problems and social requirements,
sharing in the great work of building socialism in the country.
Next the writer discusses the history of the main ethonographical
museums in the U. S. S. R., which have their centre in Leningrad the Miklucho-Maklay Museum of Anthropology and Ethnography of
the Academy of Sciences USSR,and
the State Museum of Ethnography of the Peoples of the USSR.
Special attention has been paid to the changes and transformation
resulting from the Great Oc~ober Revolution. This was expressed in
the complete reshuffling of the collections, reorganisation
of the
museum departments,
a tendency towards frequent opening of
tEmporary exhibitions concerned with special questions, as well as in
the creation of wider service of educational work for the masses and
in the adopting of new lines of truly scientific research. In discussing
these questions the writer shows how these new progressive aims
Clnd methods of work have gone hand in hand with the reorganisation
and new objectives of Soviet Ethnography after the October Revolution.
The assumptions and achievements of Soviet Ethnography have
always found their reflection in the theoretical
formulations of the
�1414
1415
leading Soviet museologists and ethnographers, such as, above all,
E. Nilshteyn and L. Potapov, as well as in the museum practice. Thus,
during various ethnographic conferences much attenti.cn was paid to
museum problems, especially to their new role in a socialist community. In these two main postulates of modern Soviet ethnography
clearlyemerged:
the necessity of placing full stress not so much on
relkt forms but on the study of present day cultural realities and the
life of the contemporary village: and in the second place, the adopting
of a new approach to the question of colonial peoples.
one of the methods of conducting extra-mural
education for the
masses - a line along which much is being done in the Soviet Union.
The article closes with a brief survey of the principal methods
and media of achieving the above objectives. In this connection, some
expositions have been discussed in greater detail, in particular those
organised by the two leading Soviet ethnographic museums, such as
the exhibition "Life and culture of the Ossetic peoples", "The peoples
of Northern Caucasus", "The Volga peoples", as well as the exhibition
picturing the life of the peoples of the North - the Nence and Evenka
peoples, organised by the State Museum of Ethnography of the Peoples
of USSR.
Among the exhibitions organised by the Museum of Anthropology
and Ethnography, the writer described somewhat more closely two
expositions, "Life and culture of the peoples of India", and the
exhibition "Indonesia",
This new attitude, as far the museums are concerned, should find
its expression in the correct interpretation of contemporary realities
of the culture of a given people and their emancipatory movements,
and not only indulge in primitivism. In this, it is urged, the Soviet
museologists must follow the theoretical framework of the classical
Marxist and Leninist works, and especially those of St-alin. In this
they should find ideological guiding principles determining
the
manner of exposition.
Ethnography, according to the Soviet scholars, studies specific
traits of the lifeof every people, and in particular those traits which
distinguish one people from another and which, in Stalin's words,
form "a contribution which every nation brings into the treasury of
world culture, in this way completing and enriching that world
culture".
In line with the principle stated above the task of ethnographic
exposition is to picture a culture and a mode of life of a given people,
stressing its truly national characteristics which distinguish it from
other peoples. And this must always be done withina full historical
context.
SCANDINAVIAN MUSEUMS
•
';
Another principle generally observed in the Soviet ethnographic
museography is, when dealing with the peoples inhabiting the territories of the USSR, to draw the line between their status in prerevolutionary
time and their present-day
position of a socialist
community, on the way toward a higher stage, that of communism.
It is also a rule strictly observed by the Soviet museographyto
stress class differences obtaining among the peoples inhabiting the
pre-Revolution Russian Empire. This is achieved by a corresponding
class determination of the exhibits as well as by properly selected
textual and illustrative material.
The writer also draws attention to the importance of ethnographic
exhibition in geographical and regional museums of which there area good number in the USSR. Here the work of the museum represents
••
by Alfred Z arę b a
The article, which deals with certain aspects of Scandinavian
museums, has been divided into three parts. In Part 1. the writer
discusses ethnographic museums, archives, general museums, and
open-air museums; in Part 2. the problemsof
exhibition and popularisation of the collections; and in Part 3. the organisation of the
Scandinavian museums.
1. It should be stressed that the archives and the scientific institutes attached to universities or museums collect material (not exhibits) referring to material culture and folklore. In this certain specialisation obtains, whether on a regional basis or on that of a special
problem (for example, the Folklivsarkivet
in Lund is preoccupied
with the study of the material culture of Southern Sweden, Folkminnesarkivet
in Goteborg of other than material aspects of the
culture of South-western Sweden). The scope of specialisation and
fields of research are centrally co-ordinated by all institutes. Research
covering the entire territory of Sweden is conducted by the Archives
attached to the Nordiska Museet in Stockholm. The material is collected either by research workers associated with the above Archives
or by part-time workers interested in that field of research who are
however given a special training by the Institute for this task. The
�1416
organisation of scientific research in the remammg Scandinavian
countries issimilar (e. g. Norsk Etnologisk Gransking in Oslo).
The Scandinavian countries have a great number of museums of
various types, most of which were founded at the end of the XIXth
and the beginning of the XXth centuries, with the avowed object
of the preservation of folk-culture threatened by the progress of industrialisation. This action was conduced by various associations grouping all those who were attached to indigenous folk-culture and spiritual and moral values derived from it (e. g. the pan-Swedish Hembygdsforening
which began to establish regional museums all over the
country (today Sweden possesses 800 such museums),
Scandinavia is also the cradle of open-air museums (Swedish
friluftsmuseum,
Danish .and Norwegian frilandsmuseet)
which have
originated here. The first large scale museum of this type was Skansen, forming a part of the Nordiska
Museet in Stockholm. It was
founded by A. Haselius in 1891. In order to provide a true illustration
of folk-culture Haselius gradually collected objects from all over
Sweden at Skansen. The buildings thus grouped at Skansen and in
other museums of this type, e. g. in the North Swedish Kulturen
(Lund), at Sorgenfri, near Copenhagen, or at Bygdy, in the vicinity
of Oslo, are in most cases authentic objects, brought, together with
their original interiors, often from remote parts of the country, to
the museum grounds. Only a small proportion of the exhibits are
reconstructions
or repHcas. Smaller regional museums have sometimes in their grounds original objects which have always stood on
the spot (as, for instance, in the Kulturen, Lund). Scandinavian openair museums are not only limited to the countryside and its culture,
but often their exhibits depict the culture of the towns. Thus Skansen and the Kulturen
have over their area special sections devoted
to urban civilisati.on, while in Aarhus in Denmark there is a special
town museum (Den gamle By).
One of the most important problems of the open-air museums
is the preserva1ion of the authentic, natural character of their exhibits, as well as their conservation. The principle obtains that the
objects transferred to the museum grounds should not be reconstructed, and that all the natural and topographical characteristics should
be preserved. When certain reconstruction works are necessary, special attention is paid so that the right material should be used and
the authentic character of the exhibit not spoiled. The effect of naturalness is obtained by the grouping together of objects from the
same regions, by the separation of the exhibited buildings with trees,
by choosing the right plants and vegetation. The realistic character
1417
l
l-
I,
4
I
I
4
I
of an open-air museum is further enhanced by the introduction of
pecple, for instance the ruralor
urban craftsmen in local costumes
who at their workshops produce objects of peasant art and craft.
Also in the museum grounds various theatricals, shows, and folk
dance festivals are organised as well as reCitals of folk music, certain
fetes, such as e. g. one midsommar,
Midsummer night on June 24th,
are celebrated.
The principle of conservation is that buildings forming the exhibits, after previously being safeguarded ag~inst possibl~ destructio~
by bark beetles ,and mould, are placed on ra1Sed ~OUn?atlOns.made o.
concrete while the maintenance of interiors consists m keepmg even
temperatures and other conserving practices.
.
.
2. The educational and popularisa.tion work of the ScandmavIan
museums consists not only in securing the widest access to the museum treasures, by drafting informative yet clearly written captions
and explanatory notes by experts, -of organising scientific lectures
by the museum staffs, but also in regular co-operation with schools.
Larger Scandinavian museums have teachers on their staff who conduct regular classes for school childern in the museums which are
a regular feature of school curricula.
But the educational activities of museums ·are not limited to young
peopleof schoolage. Interest in the exhibits, especially ethnographical,
isalso roused by systematic encouragement of village ,arts and crafts,
as well as by means of the museum extension work among wider
sections of the adult community. Here, an important factor is the
general atractivenessof
museums, especially of the Skansen type,
which on the whole are well frequented.
3. Scandinavian
museums are either private institutions
(i. e.
belonging to various voluntary societies), or are communally owned,
or else they are institutions run by the State.
The museum workers of individual Scandinavian countries are
associated in professional organisations of museum workers, which are .
separate in individual Scandinavian countries. Since 1913, ~owe:rer,
a pan-Scandinavian
Association of Museum Workers (Sk~ndtnavt~7<:a
Museifobundet)
has been in existence, which groups Swedish, Damsh,
Norwegian, Icelandic and Finnish museum workers. The Associa~ion
organises regular meetings of the delegates of each country, fIxes
programmes of action, publication of scientific pape:s, .arrangement
of the exhibitions and the like. It runs its own perIodIcal Norden.~
Museer which gives a brief chronicle of the activities, attainments,
and the plans of museums in particular countries.
(For the remaining
accounts see English Contents p. 1420)
�1418
IV. CURRENT
EVENTS
THE EXHIBITIONS
OF FOLK ART IN POLAND, 1950-1952.
by K. P i e t k i e w i c z
CONTENTS OF THIS VOLUME
The article briefly summarises the activities of the Department
of Folk Art of the Ministry of Culture and Art. Within the period
under review the Department, aided by various local and territorial
associations, organised in larger and smaller towns, and even in some
cases in villages, 27 exhibitions of folk art, 8 travelling exhibittons,
and 1~ prize contests.
The writer stresses the considerable activisation and development
in thiŚ field in the new democratic Poland. Also the artistic level has
improved, which is noticeable in such branches of popular art as pottery, weaving, embroidery,
lace-marking, paper-cuttings,
painting,
and sculpture. A resuscitation of peasantcostumes
took place, which
are now more and more used by numerous folk song and dance teams.
The aid of the State in the field of folk art increased, taking the
form of bursaries, prizes, and providing trained instructors. In this
way much of the latent talent 'could be discerned and directed for
proper training. In 1950 alone 505 prizes were given from state funds
at various exhibitions and prize contests.
In addition to exhibitions organised in the country, the exhibits
of Polish popular art were <shown in 1950-51 in Hungary, Austria,
Denmark, Sweden, and Finland.
OBITUARY:
Professor Franciszek Bujak
Profesor Adolf Eustachy Chybiń:ski
Jadwiga Chełmińska-Św:iątkowska
1.
•
I
The problems connected with various aspects of popular art in
Polandare
discussed in a monthly ,,:Polish Folk Art", published by
the State Institute of Art.
(For the remaining
accounts see English Oontents p.
1421)
1
l
1
Articles
Tadeusz W rób l e w s k i, Soviet ethnography. an~ ~he problem of
ethnogeny in the light of Stalin's work .on llng:UlStlCS .
Jerzy K u Ie z y c k i, The theory of .matrIarchy tn the work of Soviet ethnographers and archeologIstS.
•
.
.
.
.
.
Kazimierz M a s z y ń s k i, The Neuri of Herodotus .
.
. . .
Tadeusz M i l e w s k i, Tribal mentality and grammatical. categor~es.
{A study of the gender system in certain Nor,th American IndIan
languages).
.
.
.
,
.
,
.
'.
Jan C z e k a n a w s k i, Synthetic sketches .of V. Klparsky .
Józef G a je k, Retrospective method in Pohsh ethnography.
Rvszard G a n s i n i e c, Crystallomancy.
..
.
Waler:an S a b i s ia k, Housing ,and mova:ble propertyon the estates
belonging to the Poznań diocese in. the XVIIth and XVIIIth cenJÓz~~r~~; s z t a, The p~obl~m of "N~wsi~" in' the' vill~ge s~ttle~e~t
Jan Piotr D e k a w s k i, SmalI towns in the Óiis,trictof Opoczno m
the past
.
.
.
.
.
,
.
Woiciech H e j n a s z, ."p a t r y a" - li note on same methods of
passing news over distance.
.
,
'.
.
.
.
. h
Zygmunt K a l a n k a w s k i, The forest badge In the Iłża district. t e
Province of Kielce.
.
.
,
.
,
,
. , ..
Józef B u r s z t a The forest badge from the area of WyszKoW
Bohdan B a r a n'o w s k i, Sheepowners' Courts in Western Poland at
the end of the XVIIIth century
.
.
.
.
.
.
.
Zygmunt K o l a n k a w s k i, Sheepowners' Court in the Płock area at
the end of the XVIIlth century.
'.'
,
,
.
, ..;
Adam Henryk K a l e t k a, Some case studIes of th.e Sheepowner~
Court activity in the XVIIth and XVIIlth. centur1e~
.
IIth
Józef B r a d a, .Peasant sawmills in the ZywIec area In the XV
and XVIIlth centuries
.
Western KUl'aw" from the
Czesław Ł u c z a k, Country mi 11s ~n
XVlth century up to the present tIme.
J
36
66
134
153
183
242
257
340
439
499
511
518
530
538
546
552
555
583
�1420
1421
Michał Pęk a l s k i, Land measures at Urzędów .
Longin M a l i c ki. Cloth printing in Silesia.
.
Mal'ian G a t k i e w i c z, The linen dealers of Orava.
"
Marian G a t k i e w i 'e z, The linen industry and trade in Chochołów
Adam G l a P a,Peasant
costumes in tai:ors' guild books
Tadeusz S e w e l' y n, Ethnographic
iconography
Józef K os t l' Z e w s k i, When did the horizontal
100m appeal' in
Poland?
Tadeusz W rób l e w s k i, The geographical
distribution
of vertical
and horizontal
looms
.
.
Roman R e i n f u s s, Open hearth traditions
in the peasant housIng
of Southern Poland..
.....
Wanda J a s t a w a, Traditional ·food of the Podhale people
.
Krystyna T a k a l' z Ó w n a., Surnames of the Szczawnica Highlanders
Kazimierz M o s z y ń s k i, The meeting ,ground of the naturalist and
the ethnographer
.
.
.
Przemysław
B u l' C h a r d and Leszek D z i ę g i e l, The iron hoe in
Podlasie - the discovery of a new ploughing implement
.
.
Zenon S a b i e l' a } s k i, How to arrange folk-poetry
for publication.
(Suggestions for :fiixing the spelling)
.
.
.
.
.
.
.
Józef G a j e k, Instruction for indexing periodicals and more important ethnographic
works.
.
.
.
.
.
.
,Józef G a j e k, The monographs
of peasant costume - some points
of theory and method
.
.
.
.
.
Roman R e i n f us s, iI:nstruction concerning illustrative
material for
the Atlas of Peasant Costumes
.
Gerard L a b u d a, The tasks of an Ethnographical
Atlas
.
.
.
Alfred Z a l' ę b a, The use of questionnaires
in Swedish ethnography
Page
Page
611
613
626
635
639
647
667
677
'"
Franciszek .K o t u l a. Re tP a r t on the activity of the Museum in
Rzeszów
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Janusz O p t a ł a w i c z, Report on the activity of the Ethnographlc
Sectrion of the Lublin ,Museum
Kazimierz G a t t f l' i ed, The Museum in Jarosław.
Krzysztof Wal s k i, The Museum in Przemyśl
S. S t e f a ń s k i, The Museum in Sanok - the Exhibition of Folk
Art of the SanokProvince.
.
.
.
Jan Piotr D e k a w s k i, The Museum 3't Tomaszów Mazowiecki.
746
755
767
797
806
808
823
IV. C u r
II. R e v i e w s a n d
R e p a
l'
ent
E ven ts
1952).
(Anna
Kowalska-Lewicka)
.
.
.
.
.
.
1198
1209
1216
1219
1225
1229
.
Flizak)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Report on ·the activities of the Sudeten Branch of the P. T. L. m
.Jelenia Góra, 1953. (Seweryn Gersten).
.
..
.
Report on the activities of the Silesian Branch o,f the P. T. L. 1953.
t s
in this Volume see
(Maria
Suboczowa).
.
Report on the activities
(Halina
Report
1106
1134
1164
1166
Taige).
Blaszczyk)
Swieży)
1176
Polish Ethnological
1178
P. T.' L..' Report
of Agriculture
1953. (O G.)
1183
on work
.
.
.
.
.
.
.
Branch
.
.
..
.
.
.
.
proceeding
in the
.
.
.
.
of the P. T. L. 1953.
.
Branch
:
.
.
of the P. T. L. 1953.
.
.'
.
.
,. .
.
ArchIVe SectIOn of the P. T. L.
.
.
.'
Society (P. T. L.). Report on F le1d StudIes
.'
111
1242
1245
1246
1248
1250
1253
..
of the P. T. L. 1953.
...
of the Toruń
1236
1251
.
of the P. T. L 1953
of the LubNn Branch
.
Przeslawska)
G)
.
of the P. T. L. 1949-
of the Łódź Branch
Antoniewiczowa).
Report
(Helena
.
of the P. T. L. 1953.
Zawistowicz-Adam.ska).
1171
(O
.
on theactivities
(Kalina
.
Branch
of the Poznań
on the activities
(Janusz
Report
.
Branch
.....
on the alctivities
(Kazimiera
Report
.
of the Poznań
on the activities
(Stanislaw
Report
.
of the Wrocław
Bittner)
1952. (Helena
Museums
Maria F l' a n k a w s'k a, Achievements
of Soviet Museology
Alfred Z a l' ę b a, Scandinavian
Museums.
Jan M a n u g i e w i c z, .Folk Culture ,Museum, Warsaw .
Janina K l' a j e w s ka, Report on activities of the Ethnographical
Museum, Łódź.
.
.
.
.
.
MaTia Z·n a m i e l' a w s k a - P l' li ff e r a wa, Ethnographic
Section
of the Pommeranian
Museum, Toruń .
Ryszard Kuk i e 1', Exhibition of Peasant Costumes from Northern
Poland in the Pommeranian
Museum in Toruń .
'.
Stanislaw
B l a s z c z y k, Report on the activity
of the National
Museum, Poznań, Section of Folk Art and Culture .
Aifons K a wal s k i, Report on the activi·ty of the Museum in Międzyrzecze
l'
Report on the activities
of the Cracow Branch of the P. T. L.
June 1.st 1953 - June 1st 1954. ·(Anna Kowalska-LeWlcka)
.
.
Report on the activities of the P. T. L. Branch at Mszana Dolna, 1953.
Report on the activities
III.
1193
1195
Kazimierz P ,ie t k i e w i c z, Exhibitions
and Prize Contests of Folk
Art organised by the Ministry of Cultureand
Art in 1950, 1951
Kazimierz P i e t k i e w i c z, Exhibitions
and 'Prize Contests of Folk
Art organised by the Ministry of Culture and Art in .1952
.
Extracts from the Minutes of the XXVth General MeetIng of the
P. T. L. (O. G.).
.
.
.
.
.
Minutes of the XXVIlh Genera,l Meeting of 'the P. T. L; (O. G.) .
Minutes of the XXVIIth General Meeting of the P. T. L. (~. G.)
Extracts from the Minutes of the XXVIIlth General Meetmg of the
P. T. L. (O. G.)
.
.
.
.
.
.
.
..
..
Report on the activities of the Cracow Branch of the P. T. L (1948·-
(Sebastian
(for the List of Books and Articles reviewed
Polish Contens p. 2).
1188
1189
1190
I
699
703
728
736
1184
1254
1255
1256
.
1258
.
1259
1952
on a Co~ference o~ the methods of ~~eld Studi;,
and A'l1lmal Breedmg held on May 9 , and 10 .
1268
�1422
Page
Report on the work in progress on the Polish Ethnographical
Atlas.
1947-1953. (Zofia Staszczakówna)
.
"Polish Acadamy of Sciences (PAN), Report on Activities and Works",
I, 1-2, Warsaw 1953. (O. G.) .
.
"The Quarterly
of the History of Material
Culture",
I, 1-2,
(In
Polish with Russian and English Summaries), Warsaw 1953. (O. G.)
Planned
publication
to celebrate
the anniversary
of the work of
Oskar Kolberg .
1280
1284
INDEKS
1284
A
1285
AbLos (j. gr.), flet
V. Va ri a
Russian Summaries
English Summaries
.
Index Subjects, Ethnographic
Terms, Names, List of Scientific
Institutions,
Periodicals
and Publications,
Illustrations
quoted in
.,LUD", Vol. XLI. (O. G.)
1287
1359
1423
RZECZOWY *
B
836
Baba Jaga
Albańskie
roboty ręczne 941-953
Alkie·rz 421, 425
Amazonki 80, 84, 85, 129
Ameryk,
narz. do orania 751, 752
AmmophiLa
urnaria,
osy 74Q-745
Amulety 264, 271
Analiza jęz. Indian półn. Am.
153-182
Ankieta w spr. gier. lud. 34
Animizm 838
Antropogeneza
101, 118, 811, 838
Antropol'O·gia 184. 833, 838, 873, 87'5,
940, 941
-
etniczna 1010, 1011
wóz dwukołowy
838
Archeologia
839
Archiwa
etnO'graficzne
s'kandynawskie 113'5-1137
- szwedzkie 823-829
Arenda, karczma 405
Arfa do oczyszczania
zboża 351
Arithmomantia
271
Astrologia 271
Asymilacja językowa 42
- kulturowa
56
Arba,
AtaLykat
Auł
83'9, 8£7
851
Austerie
Austral.
366, 419
bębny,
AwunkuLat
836
Avesta
trąby
980,981
836
., Kursywą
dol<umentów.
90
słupy,
66. 67, 73, 74, 75, 86, 107,
oznaczono
wyrazy
gwarowe
Babka
Babka
839
do klepania
ognia 853
350
Babie
uszy,
grzyby,
HeveHa 717
piestrzenica,
Badania antropologiczne
186, 193
- ekonomiki
gospodarstw
chłopskich 19
etnogenetyczne
37, 38, 41, 46, 243,
244, 252, 2'55, 851, 879
et;nografkzne
34-37,
54, 243-249.
251, 55:5, 849, 881, 1259-1280
- etno angielskie
997
_.- etno ·cze:;;kie 936, 937
_. etno fińskie 183
- etno radzieckie 851, 871, 887, 888
-- etno szwedz'kie 823, 830
- geneonimiczne
245
- genetyczne
83
- heraldyczne
259
Badanie kultury 40
Badania nad muzyką ludową 31
- n. osadnictwem
439-498
- n. sztu.ką lud. 74·6, 919, 920,
1070-1094
-
n. zabudowaniami
340-438
Bajda7'y, łodzie 49
Baje (j. turk.) władcy 839, 848
3alaban, instrument
muz. 839
BaLalajka, instrument
muz. 839
św. Barbara, opieko rybaków 661
Barć 519-524
lub
zaczerpnięte
z jęz.
obcych,
wzgL
�1424
Bardo,
,:;zęść krosna
Barsc
7'07
672
Bartnictwo 518-537
- na Łużycach 1049
Barwienie płótna 617--625
Batik 841
Batraki,
robotnicy rolni 839
Bęben MI
Belladonna,
odwar ·647
Beryl, wróżbiarstwo 265
BeryHistica 278-283
Bidly,
bijadla,
cz. warsztatu
tkackiego ,673
Biedota wiejska 498, 840
Biegun, kamień 596
Bielenie płótna 631
Blichy, bielarnie 631
Bobry 144
Bojowisko 379
Bory bartne 533, 534
Boże Narodzenie 142
Bóg 705, 713
BÓ'stwo irlandzkie Dagde 986
Brachmanizm 841
Bractwo krawieckie 640, 641
Brajerzy,
uhlarze Podhala 706
Brat matki 69, 73, 91
Brąz w sztuce 841
. Browary 341-438
Bryja 707
Bryndza 713
Buddyzm 841
Budownictwo Dagestanu
861, 862
- środo fran'końskie 484
- irańs'kie856
_. jakuckie 908
kaukazkie 882
_. małopolskie 699-702
- Murutów 993-4
Budowle rolnicze 919
_ śródziemnomnrskie
967, 968
Budynki gorzelniane 411
__
o
Budynki gospodav::ze 23, 342-438
- mieszkalne 364, 462
Budownictwo
p.alki'erz,
badania nad zabudowaniami,
budynki
gospodarcze.
mieszka,lne,
chałupa, chata, czurna (namiot),
dach, dom, drzwi, dworki, dymnica furtka izba kala, kalenica.
kluki, kolib~, ko~ora, konstrukcja zrębu, 'koźliny, krycie dachu,
kuny, kurloki,
kurnica,
,lamusy,
mieszkania.
Bud own i ctwo
g os P o danc\ze
i p rzem y sł o we, p. ,arenda,
browary, budynki
przemysłowe,
gorzelnie, gumna, holendry (młyny), karczm.a,
kolnie
wołowe,
korzeczniki
(młyny), kuźnie, łażnie mielcuchy
(browa'ry), młyny, 'obory, sąs'i~ki, serniki, solki,
spichrze, stajnie, stodoły, szopy,
tarta'ki, wiatraki, wozownie.
Bud-wozy 138
Budżet ,chłopa 18. 25
Burlaki
841
Buvsztyn 220
Buty,649
Bylica 666
Byliny841
Bydło 147, 347
c
Cabala, kabała 271
Camarhyntus
pallidus,
ptak 741
Cebula 348
Cechy krawców 639-646
Cegielnie 358, 416, 417
Cepy 350
Cepowiny
(zwycz. weselny) 721
Ceramika 1201-1213
Cerkiew słowiańska 192
Chałupa jednoizbowa 434
••
I
I
I
••1
'Z[
r\
•1
1425
Chałupa kowalska 418
- kurna 702
- owczarska 433
Chałupnicy 347, 360-438
Chaty dymne 989
Chiromancja 271
Chleb 135, 709, 720
Chlewy 391
ChłQP i diabeł 653
Chłopi galicyjscy 11, 12
- na pół rolkach 705
_. Rosji feudalnej 844
- turkmeńscy 849, 850
Choroby na Podhalu 722
Chronologia ludowa, od św. Woj'decha do św. Marcina 347
Chronologizowanie faktów etno 248,
251
Chożdienie
(j, ros.) pielgrzymki 8B6
Chów bydła 'na Podhalu 22. 705, 706
Ciężarka gliniane u krosien 6{}7-6B4
Ciosek, jentla 713'
Ciasna bartni'1ców 531
Connubia communa 80
Cuculus
indicator
73'8
(pająki)
Cykle kulturowe 50
Czapka cz. wiatraka ,60,6
Cza1rnoksięŻIlicy '6'52
Czarownice647
Czary 271
Czółenko tkackie 673,680
Czółna 361
- australijskie
994, 995
Czurna, namiot 49
Ćwierć, miara zboża 3'52, 611
Cyclosomia
truncata,
D
Dach 371, 401, 434
Definicja etnogenezy 37
_. etnografii 36, 40, 242
- matriarchatu
69
90'
745
Determinizm w etnografii 811
Dialekty, por. języki
Dom czeladny 431
- saksoński 967, 968
Drac, dragon, smok 648
Druki na tkaninach 1203
Drukowanie płócien 613-625
Drukulki,
kiecki 616
Drwale polih<ilańscy 706
Drzwi na biegunach 3e3
Drzeworyty 647-666
Drzeworytnictwo
613
Duct! ogniska 853
Dudy 32, 917
Dudziarze 917
DwoDki 422-427
Dworiszcze (j. ros.) 852, 853
Dywany Dagestanu 870
Dymnica
702
Dziecko we wróźbach 269
Dziedziezenie 73
Dziedzińce 437
Dzieje osadnictwa małop. 20
- uzbrojenia 15
_. wsi polskiej 22
Dzieźa 364
Dzwony pasterskie 29, 31
E
Egzogamia 71-113, 901, 902
Ekspozycja etnograficzna 847,
1118-1133
Ekumena 43, 51
Emigracja chłopów 497, 707
Ency1C!otpaedia Britannica 2'5B
- burżuazyjna 833
- francuska 831
- polskiej kultury -ludowej 767
- radziecka 831-847
Endogamia 89
Epoka matriarchatu
66-133
Ehrntehahn
654
�1427
1426
Etniczme zespoły 40--45
Etnogenetyczne podania 61
Etnogeneza 36-65,851,
855, 879
_, Bułgarów 935, 93'6
Czuwaszów 851
_ ludów Syberii 48
Maryjców 866
narodów radzieckich 847
Oguzów 851
Tatarów Powołża 896
Tunguzów 851, 852
-' Turkmenów 888
~ ludów ZSRR 36, 37
Etnografia 22-39, 833-847
__ albańska 941, 953
Azji pn.-wschodniej 891
belgijska 974-977
bułgarska 919
burżuazyjna 50, 68, 109.898. 900. 901
czeska 914-92'9
- eurolPejska 242
- francuska 953-967
_. marksistowska 2'50
_ polska 33, 38, 58, 242,920
_ radziecka 36-133, 833~888
_, krajów ZSRR 1121-1123
_ współczesna 243-249
Etnologia 98
_ amerykańska 104
_ angielska 104
__ a,nglo-.amerykańska 871
_ francuska 106
_ niemiecka 105
_ rosyjska 106
'Etnonimika 61-63, 245, 851, 87'5
Etnos 46, 53, 243-255
EwolUl2ja rodziny 849
_ technik 953, 961
Exodus Nemów 148
F
Fairies Ci, ang.) wieszczki 301
Farbiarnie na Orawie 628-632
Far.bierz 615
Ferula, ciosek 712
Figurki kobiece 121, 124
Flagun.
Flaga, istoty mity'czne 285,
287
Folkll'Jr muzyczny 27-30
- pszczelarski 919
Folklorystyka radziecka 930-932
Folwarki 343-438, 649
Folusze 415
---' albańskie 948-951
Fonograficzne wałki 29
Forma,cja feudalna 40--45
- kapitalistyczna
40-45
- niewolnicza 40--44
- socjalistyczna 40-45
- wczesnoklasowa 40-43
Fotografia w ludoznawstwie 919
G
G'łdka o diable 6'53
Garnce gdańs·kie 352
- na zboże 3,52
Garncarstwo
białoruskie 1068-1070
Gazdowie orawscy 628, 629
Gąsiorka, AlchemiUa,
potrawa
głodowa 724
Geomancja 271
Geneza gier ludowych 35
_ kultury polskiej 243
__ polskiej s'ztU'ki ludowej 1070, 1078
_ typów' uprzęży renów 47
Gęś w wieńcu -654
Gęśnik 393
Glazur 844
Głodowe lata por. potrawy głodowe
710-724
H
Hafty ludowe 1055
_ sieradzkie 1209
_ wielkopolskie 1212
Hafty
Z.S.R.R. 843
kluski 710
Handel płótnem 626-634
Harpuny Eskimosów 892
Hawiarze,
górnicy 706
Hermandady,
bractwo średniow.843
Heteryzm 84. 85, 93
Historia badań Syberii 89'5
- chłopów 920. 921
etnogr. pol. 242-256
kultury 91
osadnictwa 20-24
rodziny 78, 81
wsi 18, 22
- tkactwa 613
Historiografi,a
społeczeństw
pierwotnych 66-133
Historyzm 102
Hodowla 49, 72. 73, 131
- konia 48
-- pszczół leśnych 518-529
- renów 48, 49. 51. 858, 859, 986,987
- wielbłądów 842
Holendry,
młyny 606
Horda 89, 118, 123, 125
Hurda, urda, śmietanica,
spic 713
Huty żelaza na Podhalu 706
Hydromancja 260
Haluśki,
I
t
I
I.konografia etnogr. 647-666
Imigracja Finów 183. 186, 1'91, 198
Indeksowanie 767-797
Indoeuropeistyka
186
Inkwizycja 258. 259
Instrukcja
w sprawie zapisywania
utworów ludowych 755-766
w sprawie
ilustrowania Atlasu
Fol. Strojów Lud. 807-808
Instrumenty muzyczne 29, 31
I n s t l' U m e n t y m u z y c z n e por.
ablos, australijskie bębny i trąbki,
balalajka,
bęben, dudy,
gong, kobza, rasp, wolynka (dudy)
Inwentarze biskupstwa -poznańskiego
340--438
- biskupstwa wrocławskiego 584
_. tartaczme 560-582
balaban,
lure
valachico626
et necis 649
Iz,ba 428
- drewni.ana 422
- szynkowna 421
w mielcuchu 408
Ius vitae
J
Jarzemko 345
Jazy569
Jatki 418, 422, 440
Jeździec madarski 937
Jęczmień 705
Język(i) alabama 159
- algonkiński 164
- amcha['ski 840
- apacze 165, 166
- athapa,skan Hl5
- australijskie 836
- awarski 838
-- aymara 963-9'67
-- azjanickie 837
_. bałtyjskie 183, 187, 839
- bantu 155. 1'56, 839
- baskijski 839
- beBakula 1'62
-- berberyj&ki 840
- birmański 840
- buduchyjski 157
-- buszmeński 841
- czeremiski 187
- czinuk 162
- dari, fars i, nowoperski 851
- delavare 164
- ele 97,9
estoński 186, 187. 188
�1429
1428
Język{i) fox 164
- germańskie 186, 846
- gockie 844
- hitczi 159
- hotentocki 176
- hu;pa 165, 171
_ j,ndoeurO\Pejskie 182, 186
- karelski 186
~ kare1Jsko-ołoniecki 187, 188
- kobiet 158, 1:59
- ikoasati 1'58.
- lapoński 187, 199
- 1iwsiki 1B6-18'8, 192
- litewsko-,łotewsiki 183
- łotewski 18:8
- meriański 1,87
- mężczyzn 158, 159
- mika'Suki 159
- mongolskie 62
- rnordwiński 187
- muskogi 158, 159
- nama 176
- lIla'ss 162
- negryckie 1'55, 182
.:.....Nondugi (Nowa Gwinea) 983
- ormiański 838
-ostiacki
187
- papuaskie 980
. - prahałtyjskie
189
_ prariń~ki 186--189, 192
_ prafińsko-wołżairski
187
- !pragermań'~ki 189
_ pralapońsiki 187, 189
- pras-łowiański 1'92
- praura,lsiki 187
- prawołżański 187
_ rodowe i plemienne 40, 41, 42
- 'romańsikie 186
- rosyj'ski 192
-- samojedzkie 187
- seminole 159
_ semito-chamickie
182
_ (dialekty) Siouxów 159
Język(i) słowiańskie· 187
- tano 164
- taos 164
- tsimszian 162
- tunguzo-mandżurskie
62
- tunika 167-169
- tuskarora 166-169
- uralskie 183, 186. 187
- ugrofińskie 187
- walijski 842
- wep6iki 187. 188_ 191. 842
~ węgierski 187
- wocki 186-188
- wogulsiki 187
- yaM 159
- yuczi 173-182
- zyriański 187
Juzyna (gwara gór.) 718
K
Kabała 330-332
Kafar 367
Kafle 4'2'5
Kajalli:i 49
Kala, qual'a, typ umocnionego osiedla 856
Kaleni,ca649
Kałym 848
Kamień polerowany 264
Kamienie młyńskie 355. 356
Kamiennik orficki 263
Kapela ,góralska 30
_ rorantystów wawelskich 27
Karman, korman (odzież) 494
Karczma 356, 418-420, 1044, 1045
Kaptur chłopski 641
Kapusta 348, 705-710
KarmlIliki 394
Karpiele 705-713
Kars - ptak oLbrzym 890'
Katoptromancja
283, 294
Kicak, tyczka 717
Kiczka 35
Kiełbasy,
•
;.1'
<
ii
z rybami 719
I~ołchozy 848, 851. 857
- dargińskie 851
-- kazachskie 851
--- lwowskie 851
-- turkmeńskie 848
Koło palecZJne 594
-- podsiębierne 579
- pcśrednie579
- tramowe :579
- wodne 572
- zamachowe '572
Kołowe, podatek 586
Kominek 42'5
Komornicy 705
KomOl~a376, 404, 421. 425
Komunika,cja wodna
VI
Australii
994, 995
Konopi'e 360
Konstrukcja
urządzeń
tartacznych
:568
- zrębu 342, 40'5, 4308
Kopanki
do zarabiania ciasta 363
Kopieniactwo 72, 73, 108, 128
Koraliki afrykańskie 973
Korooki 1201
wologodskie 842
Korzeczniki,
młyny 593
Kosy 349, 367
Kośba 649
Koszycek, płachta Tl3Ser 712
Kowa,le 749-754
Koźliny 649
Kożuchy grodziskie 494
Kółko karbne ·581
Kręgi 'kulturowe 87, 102. 254. 985
Krogulec, Accipiter
nisus 736
Kronika bizantyńska 61, 151
- Galla 197
-- Hipacego 2315
- ruskie 208
Krosienka tabliczkowe 694
Krosna 667-698
Kołace
miara,
pola 6U
Kiermasz, karmasnice 921
Kierunki w etnologii:
Kierunki w etnologii: ewolucjonistyczny 83; kulturowo-historyczny
50, 108; dyfuzjonizm, funkcjonalny, psychoanalityczny,
'socjologiczno-psychologiczny,
morfologiczny,struikturowo-neobi'ologiczny 100, 104
Kierznie, maślnice 362
Kirgiz, ilustracja 658
Klag,pcdpu:s,zcZJka 712
Klasztory 192
Klejna 5,37
Klęski elementarne
w Galicji 343.
722
Klocki drukarskie 613-625
Kluki 573
Kluski 707
Kłody 363
Krusownictwo podhaI<ańskie 715, 716
Kmiecie 649, 651, 705
Kmin, warmuz 724
Knapy, p-łódennky635-638
Kobac, jastrząb 736
Kobiernidwo
870
Kobieta w społeczeństwie pierwotnym 66-133
Kobiety arabskie 971, 972
Kobza 934, 93'5
Koczownictwo 907
Koczownicy tureccy 876
Kogutek w wieńcu dożynkowym 654
Kolendy pribramskie
919
Koliby pasterskie 699
Koligacje, spółki płócienników 629
Kolnie, wołownie 391
Kolonizacja na prawie niemieckim 20
- na prawie polskim, ruskim, wołoskim 24
- średniowieczna 442
�1431
1430
Krój 346, 640-646, 807
Król, gonitwa 659
Królik w wieńcu dożynkowym 654
Krycie dachów 341, 438
Krystalomancja
257-339
Kryształ 260
- czarny 308
Krytyka prądów burżuazyjnych
831
- teorii MalTa 38
KsantQchl'Oizm 146
Księgi cechowe 63'9-646
- grodzkie 8, 546-553. 584
- magiczne 274
- Manu 690
- metryk"alne 18
- miejskie 811
- sądowe 15
- sądów bartnych 519
- sądowe grodzkie 552-554
Ks,iężyc (Kamerun) !f8,1
Kształty wsi 439'-498
Kubły, karmniki 3!f5, 404
Kuchnie 430
Kukielecki
Kukurydza
Kulasa
Kuny
381
Kupcy orawscy 628
Kurche. bóstwo prusko-litewskie
8
Kurczęta, żywe w wieńcu 654
Kurhany 840. 844
Kurie, budownictwo orawskie 629
Kurloki
Ci, czes.) 917
Kurnica,
dymnica, chałupa z piecem
chłebowym 702
Kuwada 107
Kużnie 341, 438
Kwoki, karpiele 713
Kwaszenie 710
Kwaśnka
707, 710
Kwestionariusz
do badań, por. ankieta 823-830,
888, 12160-1267.
1271-1280
- Lefrena 825
_. Mannhardta 825
szwedzkie 824-B30
720
713
L
707
Kult psa 976
- rodowy 890
Kultura(y) arSJbska 838
_. białomorska 59
- górników czeskich 933, 934
-" kopieniaczo-ogrodnicze
49
leśno-stepowe 49
ludowa Podhala 30
ludowa Słowian 139. 343
łowców nadmorskich 49
materialna 340--438, 583. 584
myśliwska 49
_o. pierwotna 70, 74
rybolowców 49
-- społeczna w Nowej Gwinei 996.
997
- staropolska 22
__ o
Kultur zderzenie 705
Kulturowe prowincje 59
Kułactwo 26
Lada do rżnięcia 3'67
Lamka
chłopska (odzież) 643, 644
Lamusy 396, 397
Laponoidalny element 184
Lebioda, łoboda .. Chenopodium album
724
Lecznictwo na .Walaszsku 918
Leszek, legenda 659
Legenda Lepchów o wieży 9BB
Legendy ludowe 60, 61
Lemiesz 34<6.751
Lekanomancja 260, 266
Len, 348, 626-637, 705
Leninizm 8·64
Leżak, kamień młyński 596
Libel' Benejitiorum
252
Lichwiarz 650
Liczebnik sto, satem, kentum 1BB
Limba, Pinus cembra 145, 146
Liny konopne, łykowe 599
Lisica, prasa na olej 716
Listy niebieskie 663
Loch 397
Lud niebiesko-oki 146
Ludowa poezja Słowian 901
Ludoznawstwo' 291
Ludy kolonialne, por. indeks etnogeograf.874
- pierwotne 66-133
Lusterka wróżbiarskie 283
Lustracje 340--438
Lychnomancja, aI's lucis 283
Ł
Łan, miara pola 611
Łańcu:hówka 456-459
Łaźnie uzbeckie 860
Lodzie 49
Łopaty 345
Łosie 144, 145
Lotka, lojko, czę.Ść piły 560
Łowiectwo 73'6-745
Łowy symbiotyczne 736-745
Luk i strzały 889
Małżeństwo pierwotne 89
Mandragora 647
Mapy 803
katastralne 20
ludów ZSRR 862. 863
Polskiego Atlasu Etnogr. 12821284
typów tkactwa 682
Marksistowskie pojęcie narodu i kultury 23
Marksizm 3B-53, 97, 810, 832
Marryzm 38, 39
Masło, na Podhalu 712
Materiali'zm
dialektyczny
i histo·
ryczny 918
- dziejowy 2'53,254
Matriarchat
66-133, 850, 902. 903
MatryIinearność
68, 71, 79
Matryce do drukowania płócien 614625
Maźnica 367
Maże czumal:kie 665
Mąka, owsiana, jarcana, 'żytnia 707
Meble ludowe 365, 1215
Medycyna ludowa 656
Melodie ludowe 2fl-31
Merki rybaków 525
Meszne
M
Magia biała 324
- czarna 324
- Indian 1008, 1009
- IS'l1egów 983
Magiera,cza;Pka
649
Maglownie 630
Magnetyt, wróżbiarstwo
Majbaum
263
654
odzież 51
Malowanki 1200-1218
Mala, brona turkmeńska
850
Małżeństwo grupowe 71, 76, 80. 107
- parzyste 71, 72. 76, 8J)
Maliki,
585
Metoda b<ldań starożytności
skich 242-256
- etnogecgraficzna 251
historyczna 816
- hi'storyczno-geograficzna
historyczno-porównawcza
64, 84
geograficzn a 809-823
-
słowiaI1~
816--823
46.47.
indukcji i dedukcji 39
kartograficzna 813-823
konkretno-history:zna
255
Le Playa 18
materializmu dialektycznego
storycznego 832
i h;·
�._ .. ~-_..--------------_._---
- -
1433
1432
Metoda
_
_
_
_
odwrotna,
retrogresywna
242-256
porównawcza 251
pracy nad monografią 16-19
progresywna 250. 820
retrogresywna
242-256, 820, 130.
1031
_ wróżbiarstwa 257, 339
_ 7Jbierania melodii
ludowych
28-31
Metodologia badań etnogenetycznych
38--64
_ badań etnograficznych 881
Metody opracowywania strojóv.; 798806
Mendel, miara 349
Miary pola 611, 612
Miecz we wróżbiarstwie 260
Mielenie na kamieniach 709
Mielcuchy, 'browary ·3'53,405, 400
Miesw:ania Dagestanu 861
- ludów ZSRR 870
_ kołchozów obw. mosikiew. B,67
Mięso zbójnickie 7i5
Migralcje 55
_ ludów Indonezji 996
_ pasterskie na podhalu
704-727
Miód519
Mity 60
Mlecz, Taraxacum Officinale, !potrawa .głodowa 724
Mleczniki 399
Mleczno, mleczywo 397
Mleko na Podhalu 711
Młocka 350, 64'9
Młot na czwarownke, malleus maleficarum
271-273
Młyn na Dobrussku 91B
_ koński, Rossmiihle '592. 602
-
korzeczny
·593
_ na trzeciej mierze 5,B5,5B9
_ pływający na Warcie 414
Młyn słodowy 414
- szklany 416
- wietrzny 649
_ wodny 415, 592-598 609
Młynarstwo na Kujawach 5B3-610
Młynek do oczyszczania zboża 3'51,35!
Młynica 598
Młynki kieratowe 414
- końskie 414
- do produkcji oleju 602
Młynne, podatek 5B6
Młynów podział: czynszowe, dzierżawne,na
miarach. parobczańskie 585
Młyny 341-43B, 5B3-610
Modlitewnik królewicza Aleksandr",
25B
Władysława 2:57-339
Modrodruki 613
Modrzyńce, zapaski modre 614
Monografia Bujaka 18-20
_ etnograficzna B93
_ tańców ludowych 29
- wsi 16-25
Moskal, placki owsiane 707, 708
Motyki 348
Motywy zdobnicze 617-625
Muchdu, bóstwo opiekuńcze
Ewen-
ków 853
Muterrecht
85
Muzea radzieckie B65. B66
-- regionalne 8
lVIuzeoznawstwo radzieckie
1133
Muzyka dawna 28
góralska 29-31
- ludowa 29, 30
_. na Hanej 919
_ podhalańska 30-32
- polska 27
Myślenie magiczne 981
Myślistwo 49, 70, 72
1106--
N
)labiał
707
pomocnik płócienników
62B, 629
Nalepa, ognisko otwarte w izbie 701,
702
Naleśniki 710
Namioty przeważne 138
Napoje alkoholowe 717
Narody arktyczne 838
Narok 22
Narty 49
- na Rusi B'89
Narzędzia kolne 1174 1175
- kowalskie 358
'
- do orki 746-754
_. do pracy 1172
- rolnicze 342-::-438
- rylcowe do orki 754
Nauki etno.grafic.ZiIle 247
Nawsisko,
nawsie 439-498
Nawój u krosien 667, 67;2
Nazwa{y) folwarków 422
- Neurów 137
- miejscowe jako żródła do historii
osadnictwa 20
-' pił 565,56'6
- Ukrainiec 1023. 10.24
- ryb 20B
Nekromancja 271, 273, 283
Nemesia meridionalis, :pająlki 745
Neurów etymologia 137, 138
Nicielnice 670, 680-68,6
Niedotykalni,
kasta indyjska 868
Niedźwiadek morski 656
Noc umarłych 35
Nagończy,
o
Obnażanie 661
Obory koliste, kwadratowe
- w kształcie litery L
389
Obory w trianguł 389
Obróbka drewna 557
- włókna 360
- żelaza w Afryce 994
Obrusy, chlebowniki
615
Odnalezie
. rzeczy skradzionych 283
.
me
Obrzędy pogrzebowe kirgiskie 65,8
- słowJańskie 35
Obyczaje dzikich 77
- scyty}skie 138
Odkładnica 7,51
Odzież ludowa albańska 941, 953
- kirgiska 6·58
- ludowa 642, 662, 803-805
- Udmurtów 908-912
-zaehodnio-słowiańska
1046-1048
oe~:hyt!a
smaragdina, mrówki 741Ognisko otwarte 699-702
Okólniki,
podwórza 437
Okkopim
.
us, b'ostwo prusko-litewskIe B
Okolnica 450
Okra'sa na !Podhalu 716
Okręime 6,54
Olej lniany 707, 716
Olejarnie 716
Olędry, c~ady 4'52
Omacz, 'Socha turkmeńska B48
Opętany 655
Organizacja dualna 41, 71
- fratrialna 71
- plemienna 42
Orka 649, 750, 1172
OrientaUzacja kultury grecko-rzymskiej 261
Ornament geometryczny 617
-- hornacki922
- karelski 899
- roślinny 617
Orły poławiateze, Abu kullab 741
Orzesw: i limby 146
Osadnictwo 7. 15
�143a
1434
Feriodyzacja
Osadnictwo górnej Orawy 626
_. Małopolski 7. 20-24
_ na Nawsiu 490
_ podhala 445. 704
_ wiejskie 439-498
_ wołoskie 467
_ Wietługi (Zawołże) 866
Osady jednodworcze 446
_. na prawie niemieckim,
polskim.
ruskim, wolos,kim 24
_ wołoskie 626
Osełki do ostrzenia 350
Oset, Cirsill1J1 oLerace11m, potrawa
_
głodowa 723
Oskard 596, 602, 609
Ości na ryby 361-990-992
Oszczypki 708-713
Owalnice 453
Owce 360
Owczarnie 379, 392
Owies 705, 707
Ozd, ozdnica,
oznica,
ozdownie
405--
412
p
Falenie
515
Palonka
ogni, telekomunikacja
podhalańska,
511--
gorzałka 720
Pa,piErnie 416
Pająk morski, ilustra,~ja 657
Pamiętniki historyczne 61
Państwo Zywieckie 5·5'8
Paproki, przezwisko kowali 754
Papyrus demotyczny 264
Pasternak
704
Pasterstwo 74, 892
patry ja, patryla
512-517
Patriarchat 70-85,112,115,129,904.
721
P€Czys.zcze (j. ros.) 852, 853
Periodyzacja
Periodyzacja
66-133
archeolog. 985
historii pierwotnej
920
etnogr. radziecldej
kultury
lud.
i rosyjskiej 869
Perlik, młot 603, 609
Piec 425, 431. 699-702
_ chlebowy w komOI'ze 363, 423
_ garncarski 844
- do lnu 417
,
_ do wypalania ,cegły 417. 418
Pieczywo B. N. 719
Piekamie 430
Pieśń (pieśni) ludowa 28-31
_ butg. żniwiarzy 884
-- czeskie 922
_ Ewenków 859, 860
- radzieckie 876
_ rosyjskie 87'5, 876
_ ukraińskie 875, 876
_ ze Wzgórz Naga 983
Filarstwo 5'64
PHa, piela 559, 582
Fisane ludowi 25
Piskvonc,
Pfingstschwanz,
zwyczaj
wiosenny 918
Pisownia utworów ludowych 755, 756
Piwo 3'50, 707, 717
Piwowarnice.
browar 407
Piwni·ce 397
Pitanglls
sllLphuratus,
bentevi, ptak,
739
Placek góralski 708. 709, 719
PLatenice O, słow.) 627
Plecionkarstwo 679. 682, 683, 1173
Plemię, plemiona. por. indeks etnogeografi-ez:ny 42-46.
71. 75. 243
_
Patrin,
Pączki
czechosl.
90:i
ugrskie 55
wschodniosl-owial1skie
48
Placienicy635-638
Płachta 1055. 1058
Płóciennicy orawSCY. 626-634
Płótna wyrób 360
Płozy 345
Pług 344-438
Plugi bez kół, drewniane 345, 751
- kowalskie 751
- pruskie 571
Plużyce 344-438.
746
Pochodzenie Germanów 61
- rodziny 43, 68, '72
- Słowian 57, 61
Pochówki, podwyżkowe 978
Podania ,60
Podbielina, TussiLago, potrawa głodowa 724
Podział rodowy 40, 41
Podoski, metalowe obręcze 594
Poezja ludowa 877
Poezji ludowej zapis 755-766
Pogosty O, ros.) postoje 854
Pokrzywa, potrawa głodowa 724
Polaniarze na Podhalu 70'5
Poliandria 79
Polowanie pastuchów
bałkańskich
73,6
(gw. góral.) 718
Pomieszczenia dla inwentarza żywego (chlewy, dojniki, obory, owczarnie, s'tajnie, wołownie) 38'5-3>98
Pomoc wzajemna
999-1004,
1096-
Polednina
1104
Popularyzacja
etnografi.i U53
Porozum,iewanie się na odległość, telekomunikacja
511-517
Porywanie żon 142
Posowy, pułapy 376. 422, 42'5
Posty na Podhalu 718, 719
P o t l' a w y g ł o d o we, por. ALchemitLa, hodryk,
majki,
(mlecz) koniczyna, lebioda, szczaw, ognicha,
Raphanus
Raphanistrum,
szypułki, zajęcza kapusta, moskal, perz,
scyrbak,
trawa, TussiLago, Taraxacumi Of., warmuz,
ziomber
Potrawy kwaśne 710
Powinności chłopów 22, 344-438
Pożyczki pragel'mańskie 191
Fcżyczki ~raruskie 192
Pożywienie Podhala 703-727
- głodowe 710-723
obrzędowe 721
-' roślinne 708-726
~ świąteczne 719, no
;Półrolnicy 347
Półślednicy 3'60
Praludność Euro;y 184
Prace Instytutu Etnografii ZSRR 8n
Prawa bartne 518-529
- chłopa 843
_.. czartow,kie 652
- germańskie 650
_.- macierzyste 82-92
- niemieckie 705
- oj1cowskie 85, 86
polskie 650
- rozwoju zjawisk kulturowych 55
- wołoskie 540
Problematyka
etnogenetyczna
263
Promiskuityzm 76, 86, 91
Proroctwa u Czechów 917
Proso 350
Prowadnica,
część tartaku 575
Przebieranie obrzędowe, w wilka 139·
142
PrzE'chow j'wanie 363, 721
Przedmioty bły3zczące, wróżbiarstwo
260
Pl'zemysł fermentacyjny XV!'I w. 41fl
- ludowy 1199, 1205, 1206
- młynarski 418
- tart.aczny 555, 582
Przeobrażenia stosunków etnicznych
Eurcpy 183
Przesuszanie się pien iędzy 8
Przestęp
647
Przeżytki 74
- bartne 518
- rodu macierzystego
872
Przyciesie 419. 426
li
Kwakiutlów
�1436
1437
Przydomki odimienne 729
_ określające cechy człowieka 730
- od nazwy domu 729
- topograficzne 730
- sytuacyjne 730
- zawodowe 729
Przysiółki 446
Przysłowia Senegalu 983
Pszczelarstwo 519. 9'21
Pszenica 155
Puciera 713
Pućwiartki,
mi.ara pola 611
Puła'py z tarcic 425
pulanek.
miara pola 611
Puzderek wyrób 972-974
Pyromancja 269
Pytel chłopski 598-606, 607
R
Ra,bacja ,galicyj,ska 513
Raczun, rozrachunek 628
Radła, radlice 344--438, 746
Radziecika szkoła etnograficzna 843.
864
Rama tkaJCM 683, 687
Relacja Ibrachima ]bn. Jakuba 519
Rasp, instrument muzyczny typu piły 983
Rataj 344
Rącznik 13,5
Regale bartne 519, 536
Religia Mongołów 984
Relikty matria,rchatu 112
Relo, j.astrząb 736
Reny 858, 859, 991
Roboty ręczne albańskie 939-951
Rodzirna 72, 80, 92, 109
Rolnictwo 18, 22, 49, 132, 74,6-754
- w Czechach 916
Rośliny uprawne na Podhalu 705
Ród i plemię 41-46. 69-90, 850, 869
Rózga zielona 650
Różdżka czarnodziejska 283
Ruch ludo"wy 11, 15, 26
Ruchy chłopskie 1038-1044
Rudowłosi 146, 147
Rzeka brzozowa, Coiva 195
Ryby 647, 716
Rybołówstwo 70, 72, 361, 716, 990
Rytuał inicjacji 987
Rzemiosła ludowe czeskie 919
Rzepa, gryzula, ziemniaki 709, 713
Rzepak 350
Rzeżba w kOŚci 842, 877, 912-914
Rzeżalnie, sieczkarnie 402
Rzędówka 542
s
Sadło niedżwiedzie 716
Salamandra 648
Sanie 369
Sqdki do gorzałki 366
Sądy dawne 650
- owczarskie 538-554
- wiejskie 538
Sąsieki 384
Scyrbak, Cirsium
Rivulare, potrawa
głodowa 723
Semiki 399
Sery 362
- syr na Podhalu 712
Siabry, sebra (j. ros.) 852, 853
Siara 719
Side O. irland.), wieszczki 300
Sieczkarnie 402
Siedziba Nemów 13oł-152
Siemię 'lniane 3'51
Sień 421, 425
Sierdzeń u wozu 369
Siermięga, kaftan 649
Sierpy 349
Skansen 826
Skarbce na przyc:esiach 429, 430
Sklep. piwnica 397
Skolopendra morska 256
(gwara góralska), słonina 715
Skrzypce, część warsztatu tkackiego
672
Skrzyżowanie języków 41
Słodownia 405
Słopiec, cłapiec 664
Słowian autochtonizm 141
- dzieje 134-152
- folkIor 871
Słowiańsikie nazwy miej&COWOśCi
22
- starożytności 242-256
Słowniczek Togo 974
Smok, p. drac, 648
Smugi, rodz. gleby 750
Sobótka 666
Socha 22, 344--438
- częŚl~i 746-750
- dwupolicowa '151
- .litewska 751
- podlaska 751
- żelazna 746-754
Socha i ślemię 701
Socharz 573
Solenie potraw 710
Skrzep
Solki
399
odzież 51
Spichrz, spichlerz, szpicherek, szpkh,
spkhrzyk, Slpichlerzyk 372-3'74
Spi:clllerz na scendarach 373
Spiżarnia 373
Spław drewna 5'58
Spodnie płócienne 649
Społeczeństwa łowieckie 125
- zbieracze 125
Sprawa chłopska 11
Sprzęt zbóż 349
Sprzęty 342-438
- domowe 966, 967
- kuchenne 365
Sprzężaj 368-371
Spuszczadnica dla cieląt 402
Stajnia z chrustu 390, 438
Sowiki,
Stacitw
693
Zie!. Świąt;{j 566
Stado pierwotne 40 41, 68. 71
Stad;um macierzyste 97
- ojcowskie 97
Staje (l50 m) 612
Statki browarnicze 352
- folwarkowe 364
- gOEpodarcze 352
-- kowalskie 359
- kuchenne 362
-- ogrodni:2ze 348
- phvne 407
- szycnkowne 366
- zbożowe 3,52
Statystyka młynów wodnych 587
Stępa 364, 415, 592
Stodoły 349-438
Stosunki płciowe 41
- rodowe u Chakasów 907
- społeczno-produkcyjne
73, 340-438
Strawa 349
Strój ludowy 23, 639-646, 649, 662,
1053-1056, 1165, 1166, 1176, 1177,
1202
Strój, stroje ludowe zach.-słowiańskie IN6-105S
- dolno.śląSJki 639, 798
- dzierżalc'ki, górali szczawnicki'ch,
krzczonowski, kujawski, łowicki,
spiski 798
- szarn'otułski 7S8, 1058-1066
- wielkopol·skie 10-64
St,refy gosp.~kulturowe 49
Studnie 403, 986
Stypa 8
SukJnia chłopska 640, 645
Suszenie grzybów 716
Sworznie,
część tartaku 575
Syderyt, wróżbiarstwo 262-264
Sygnalizacja świetlna 511-517
Sypanie 352, 371, 375
Stado,
\V
�1438
1439
Syntez.a Niederlego 184
- polska slawistyczna i antropoIog:;:zna 184
- uralistyczna 186
SY7'zynka (gwara gór.al.), płótno do
dzieży 711
System dwuklasowy 984
- pańszczyżniany 1026-1029
Systematyka narzędzi rybołówczych
990-992
Systematyzacja polskich melodii ludowych 28
Szabatnik
425
Szamanizm 892
Sz;czepów bałtyckich genealogia 211
Szeregówka wieś 446
SzkLanki, huty szkła 729
Szkoła bujakawska 24
-ewolucyjno-psychiczna
249
- historyczna 250-256
- kulturowo-historyczna
68, 101
- wiedeńska 254
Szkudly
371
Szmaciaki mazurskie 1200
Szopy 373, 401
SZo7'~, suknia 645
Sztuczne nawadnianie 51
Sztuka ludowa 1079-1094, 1198-1216
dla mas, Massenkunst
660
_. drukowania płótna 613-625
_. na Horacku 917
- podhalańska 1204
.- slowacka 866
- śląska 12Q6
Szufel brandenburski
352
Szubienica 649
Szyszki 145
Szyszkojady 135
Ściana, stena 138
Środk i transportowe 368
Środowisko geograficzne 47, 49. 460
Świerk 135, 145
Święto pasterskie 917
T
Tabele osiadłości (źródła) 527
Tańce czeskie 918
- góralskie 32
Targi na płótno 631
Tartaki 352, 415. 555-582
Tatarka 348
Taźbierek,
gorsze piwo 717
Technika orki 750-754
Technika uprawy roli 21
Thesaurinella,
poszukiw.anie
karbów 283
Telekomunikacja 511-517
Telenget, lud węży 141
Teoria celto-słowiańska 184
- gramatycznych rodzajów 156-158
- koloni.alna 21
- kręgów kllJ1turowych 50
- lVLarra 37, 46. 47
- matrial1:hatu 66-133
- :patriarchatu 78-94
- pochodz€IDia religii 932, 933
- teoria runiczna 531-533
- sakralnego pochodzenia władzy
68, 76
Teza fińskiej praludności 185
- samojedzkiej praludności 186
Tezy leninow.skie 849
- lVIorgana 90
Tk.actwo 677-698, 1049, 1173, 1213
Totemizm 71, 79. 104
Toponomastyka 248
Tłuczenie ziarna 709, 716
Tragi do noszenia piwa 355.
Transport płótna 627-633, 655, 858
Transport
komunikacja
p. arba, bajdary
(łodzJie), budwozy, czółna, jarzemka, 'kajaki,
komunikacja wodna, łodzie, maże,
namioty przewożne, narty, patryja. reny. san;e, spław, sprzężaj,
sygnalizacja, środkl transportowe.
u,~rząż, konia, rena, telekomunika_
cJa, tragi, transport płótna, wielbłądy, wozy, zaprząg rena.
Typy kultur 49-51
osiedli 20, 854
- stroju 789
- tkactwa 682
Węże 137, 138
Wiadra z drzewa 363
Wiatraki 412, 583-610
- ,holenderskie 606, 607
- do tarcia tabaki 602
Widły 348-350
W£ece wielkopolskie 14
Wiecerza, (,gw. góral.) 718
U
Wielbłądy 973
Wielka. trójka, (Bachofen MI: LenUb.iory chłopskie, 6'39--646, 959
nan Morgan) 91
UCIeczka Neu'l'Ów 139
Wielk.anoc w Łowickiem 35
Udoje, grudy, bundz, brusy, .ser 712
Wielodrożnice 451, 452
Uhlarze 706
Wieniec dożynkowy 654
Układ gruntów w średniowieczu 445
Wiertel,
(leszczyński, Iwowiecki.
Ule 362, 527, 528
międzyrzecki) 348, 352
.
Ulicówki 447-450
Wieś,
(wsi)
kołchoźnicze
ZSRR
857
Uprawa lnu na Podhalu 666
- łanów leśnych 4'87
- motykowa 56
- olęderskie 446
- 'Sprzężajna 73
- małopolskie 17--22, 488
Uprząż ikonia, rena 47-49
370
Wieśnia1cy za Piastów 15 21
Ustrój ,gruntowy 445
'
Więcierze 3'61
'
'-- 'niewolniczy 44, 45
Wić
grządzielna
344.
438
- plemienny 45
Wigilia na Podhalu 719
-- Podhala 75
Wigwam 844
- radowy 119
Wilki 138-142
Wilkierze540
v
WHkołactwo' 138-142
Visapy, wyohrażenia ryb w KaukaWinnice w browarach 407
zie 842
Włodarz 434
Woda we wróżbaICh 250
W
Wół trzyrożny 660
Wołownie 3'91
Warsztat tkacki 667--676
Woły 347, 649
Wqgroda 462-466
Wolynka,
dudy 843
Wendeta 842
Wóz bosy 368
Wertep, ,teatr kukiełkowy 842
- dwukonny 22
Węborki
wielkopolskie 363 404
- jednokonny z duhą 22
Wędrówki lUdów 15, 43 '
Wozu części 3'69
- drelicharzy
andrychowskich
633'
Wozownie 400
634
Wrażda 8
- płócienników orawskich 633, 634
Wrota 435
Węgieł 263, 426
- z tarcic na biegunach 384
91
�i
1440
Wróżenie 2'62, 843
Wróżba z ognia 269
- z ołowiu 283
- z patyczków i kostek 262
- z paznokci 280
-- z ptaków 262
- ze szkła 289
Wróżbiarstwo 2,57-339
Wspólnota etniczna 45
- .gminna 24
- językowa 42, 192
- pierwotna 43, 44, 49
- rodowa 44, 66, 883
- ugrska 55
- ugrofińska 188
Wycinanki 35, 1199, 1201, 1203, 1207
Wydry 144, 145
Wykladnia snów 283
Wypiekanie chleba 969
Wyposażenie .gOS!PodarS'twa367
Wyrocznie helleńskie 262
Wyrób piwa 717
- sera 712
Zasięg limby 145
- sochy żelaznej 753
- tkaJ2twa 691
Zbieractwo 70
Zbieranie melodii ludowych 29-32
Zbiory etnograficzne 1180
Zboże 135
ZJbożojady 135
Zbójnicy podhalańscy 715
Zespoły rodowe 41, 42,62
Zdobiny 806
Zgaszenie świecy, wróżba 285
Ziemie żytnio-olszowe 750
Ziemianki 49
Ziemniaki 707, 709
Z'I1CIlezienierzeczy zgubionej, abseon"
d.H!!
invenire
••
1441
Zwyczaje pogrzebowe
978
- spadkowe 25
- tybetańskie 89
- żniwiarskie 654
Ruanda
977,
'.
.
.
opts woskowoJa,
ffia'lowania 843
Żniwa 349
283
Znamiona ~bartne518-537
Znaki własnościowe 526
Znaki bartnicze, herbowe, pasterskie,
rybackie 531
Ziarna oczyszczanie 1173
Ziomber,
dziomber,
poziewnik, Galeopsis, potrawa głodowa 724
x
Z'ręby chałup 433-435
Xiphomantia 260
- na przyic.iesiach 433
~ lepian~i 433
Z
- w slupy i regle ~3
Zr<nnicowanie
j. indoeuropejskich
zabawy i g.ry828
187
Zagadnienia agrarne 83!7
- j. ugrofińskkh
183, 186
- Neurów 183, 221
Zwarnica,
zenty.ca 713
zagon (I 5 morgi) 612
Związek(i) języka z kulturą 153
Zagrodnicy 70'5
męskie 897
za·klęcia Czeremisów 985
Zwiqzowiny,
zwycz. weselny 708
Zapaski 1202
Zwierciadło
czarodziejskie
260, 652
Zapożyczenia bałtyjskie 190
- saskie 1114-1119
- ugrofińskie 183
- Twardowskiego 652
Zaprząg rena 417-51
Zasady zapisu utworów ludowych 755 - weneckie 266
Zwyczaje B. N. 917
765
- doroczne i rodzinne 35
Zasięg j. bałtyjskich 215
- kantonu la Grave 968-971
- krosien 667-698
91*
morskiego
' med.
Zur, zur 707
Zuraw
na 'sl'erd
.
'zemu . u studni 403
Zyclorysy chłopów 11
Zyntyca 713 .
Zyto 705
żarna 1104, 1Hl5
Zelazo 438
Żiw
Zółć niedźwiadka
656
(j. ros.) technika
Z
Źródła ~tnograficzne '61, 242-256
- greckIe i łacińskie 134---:152'
�1443
INDEKS
CZĘśCI
ETNOGEOGRAFICZNY
ŚWIATA, KRAJE,
Afryka
Afryka 155, 841
Afrykaśroc!Jkowa '50
Afryka połud. zach. 45
Afryka płn. 973-97,6
Afryka płn.-wsch. 986
Afryka zachodnia i Centralna
Alger 840
A>santi (Sudan) 841
Ba.ntu 841
Batuto :(Bantu) 841
Banin, państwo w Akyce
PAŃSTWA
Guaiana 845
Gvatemala 845
Kalifornia
Kolumbia
108
165
Braz.
Zach. 842
Gambia AfT. 845
zat. Meksykańska 160
Ziemia Bafina 159
1005-
Indonezja
45
Karoliny
990
A
Z
1001, 1002
984
j a
Abchasskaja A. S. S. ROo 838
Adygejskaja A. O. 839
Adżarskaja A. S. S. R. 839
Jakucka
844
A. S. R. R. 861
Kama 145
Kaukaz 857, 858
Kazachstan 840
Kraj Zakaukaski 836
Krasnojarsk
140
Mohendjo-Daro
Oka 145
862
48
Sriedmiorzecze 50
Syberia 48, 51, 62, 840
Syberia zach. 55
Sybir, Syberia 59, 853, 864, 860
(Szi-Czi) Sym-Cjanja 61
Syr-Daria 877
Syrtia 60
Tybet 79. 990, 878
Uralo-Sybil' 55
Ural 145, 146, 147, 148
Vietnam 55, 845
Woroneż 671
rejon 48
Europa
Aesti 183, 185, 191, 225
Amphipalis (Bałk.) 737
Albania 83'6, 840, 943-955
Anglia 297, 671
Atelkur 203
48
Obłast
Peczora 145
Perm 145
Pogórze Ałtajo-Sajańskie
Zabajkalu
Dagestan 61, 839
Morze Dan!kara 853
Indie 44,686
Indie Zachodnie
IndOIchiny 55
Indonezja 686
loran 44
Marbial, płd. Haiti
Malanezja 50, 991
Nowa Gwinea
Ceylon 14
Chiny 44, 686, 982
Chiny zach. 50
Chorezm 890
Czukotka 48
Górno-ałtajska
Haiti 845
Hawai:ka 60
Ameryka
Babilonia, Babylonia 260, 843
Baszkirska A. S. R. R. 842
Bachły ('Indie Śr.) 843
Bichari 642
Binne 842
Bosforskie państwo 843
Buchara 843
Eurazja
N. Gwinea 985, 998
339
Chihuahua (prow. Meks.) 165
Columbia 162
Australia 102, 83'8. 871
Australia plin. 990
Australczycy 79
Filipiny 980
Sudan 839, 974, 975, 999
Brazylia 843, 980
i Melanezja
Borneo 842
KOIJlgoBelg. 976
Kraj Basków 841
Alaska 79, 840
Ameryka 104, 840
Ameryka !połud.50. 003-967,
1010
Ameryka półn. 49, 153-182
Argentyna 840
Arizona 165
162
jez. Titicaca 1010
VeIllezuela 844
Australia
Egipt 263, 685
Madagaskar
Afganistan 841
Alma-Atinskaja
Oblast 840
Amurskaja Obł. 840
Armiańskaja SRR 835, 836
Azel.'bajdżańska SRR 835, 836, 839
Azja 839, 838
Azja płd. wsch. 55
Azja płn. i śr. 49, 980
Azja środkowa 51, 62
846
Baczka k. Subotni '633
Bałtyk 29, 32
Banat63;;
Bełorusskaja SSR 836
Biała Chrobacja 244
Białoruska SRR 842
Bialoruś 1070--1071
Biskupin 842
Borscewo wieś n. Donem 843
Budapeszt 63·5
Bułgaria 836, 842
Chorwacja 633
Chrobacj" 21, 242-256
Donia 67
Delfinat 970-973
Estonia 191, 192. 193
Europa 15
�1444
Europa śr. 184
Europa pn-wsch. 59
Europa wsch. 183, 189
la Fe,rte sous Jouarre 604
Finlandia 190. 191. 194
Francja 293
Gjevgjelija Bałkany 736. 737
Goteborg 824, 826. 831
Gran Chaco 846
Grecja 78, 135, 684, 685. 838
Grenl.andia 847
Ham!burg 671
Hango 200
Harkabuz 626
Helsingfofs 200
Hornacko 924
HucinSiko CSR 923
Imperium Romanum 56, 44
Inflanty 14'2, 194
Ingerrnanl.andia 194
Islandia 668
1str 143
Kaukaz 51, 151
Kijowszczyzna 144
Kokenhu'sen 196
KoJ:dynga, Goldinges 198
Kraje nadbałtyckie 51
Kurlandia 194, 1'97. 198
Letgale 196
Libawa 197
Lipsk 2,0
Litwa 142
Lund, Szwecja 824, 827
Luptów, Sp~sz, Orawa 636
Lwów 30. 31, 32, 27, 12. 18. 21.
22, 24
Łotysze 193, 197
Łużyce 1048-1051
1445
Szwajcaria 209
Szwecja 824--831
Majotis (M. Azow.) 144
Mitawa 197
iVIoskwa 67. 188. 189, 198
Toropiec 198
Tracja 737
Treblinka 753
Turcja 878
Twer 189
Neuryda 141
Niemy 270
Nizina Zadunajska 633
Norwegia 194, 668, 671
Nowog.ród W-ki 190. 196. 203. 206.
208
Norymberga 271, 275
Ukraińska SRR 835
Ukraina
137.. 138, 200
Upsala 824. 82.6, 831
Obszar Nadamurski
Orania63'8
Villafranca
648
51
Państwo Bizant. 140
Pepenie pow. SzawIe 700
Petersburg 1'94
Podni'eprze 137
Podole 149
Polesie 34, 139, 143, 144, 219
Polska '(p. str. 1445) 15, 21, 22, 23,139
Portugalczycy 56
Prusy 142
Psków 198
Rosja środkowa p. ZSRR. 189
Rumunia 633
Ryga 183
Rzym 684, 685
Saragossa 256
Scytia 141, 143, 135, 136, 148, 150.
1'51
Selencia 197
Siedmiogród 143, 203, 633
Skandynawia 48, 204, 211. 1136-1166
SIanica G. O. 628, 629, 630, 632
Slavonia 633
Słowacja 514, 626--634, 1048-1050
Słowiańszczyzna 247, 678
Spisz 633
Strażnicko 924
Sudety 484
Szlezwik 671
Sztokholm 824---831
deI Panades,
Katalonia
Westrup w Wes.tfalii 667, ,670
Węgry 626, 627, 633, 836
Wielka Chrobacja 244
Włochy 20
Wołyń 144, 149, 665
Wyler, wieś Szwaje. 648
•
zemga'le 196
ZSRR 45, 51, 833-849. 1l09-11:ł5
Zubrohlawa 628, 632
Zelazny Ujazd CSR 462
Zmudź 13,9. 197, 656
Polska
Andry:hów
627, 629, 634
Babki 345
Bal2z'ków k. Bochni 12
Bańsko 636
Bębynek W. 478
Bęczyn pI'zedm. w Urzędowie 611,
612
Biadoliny Szlacheck,ie 449
Biała wieś, :pow. Płock548
Biała P. Prud:nik 614, 615
Biecz 8, 15, 22
Bielczarowo, Sądeckie 467
Bielowa Pilzn. 474
Biskupice 362
Biskupin pow. Zuin 667, 668, 669
Bobrów 628. 629, 632
Bochnia 10, 12, 700. 706
Bogusza, Sądeckie 467
Bronisław k. Strzelna 588
Brwilno pow. Płock 550. 548. 549
Brzesko 16
Brzezie 345
Brzozowski klucz 342
Budrów pow. Wadowice 701
Buk Wkpl. 342-438
Bukowina 626, 703-727
Bydgoszcz 5'52-554
Bystra 5'66
Bystre Stare 632
Bystrowi:ce Paeworskie
469
Chełpowo pow. Płock 549
Chochołów 63'5-638, 703-727
Chorzów 616, 617
Chrobrze 5'64
Chrośnica, ZbąS'zyń 541, 542, 543'
Chrosno k. Kruszwicy 592. 599. 603.
605, 608
Chrza:nowski pow. 20
Chumiętki 364
Chyźna 632
Ciążeń Wkpl. 342-438
Ciche 703-727
Cieszyn 614. 619-625
Czamy Dunajec 627. 703-727
Czech-nica obok Wrocławia 449
Czerwieniec 561
Czewujewo wieś w Wklp. 539
Czukiew, Czysz·ki 488
Dawidek W. 462, 479
Dąbrowa T.arn. 700
Dąbrowice woj. Lubelskie
Dąbska 349
Dobieżyn 344
Dolsk Wklp. 324-438
Dołżyca Sanockie 467
Domaniewo 344
Dzianisz Podh. 632
474
�1446
1447
Dziedzice 364. 3a2
Dus:zmiki 344
Dzwonina Pilzn. 474
ł'aściszowa
n, DWlajcem 702
Gać 488
Gdańsk 517, 678
Gi€l:z 669
Glinik pow. Jasło 467, 472
Główno 345, 416
Głusz)"na 344
Gniezno 699
Gorcze wieś 35
Goszczewo pow. Nieszawa 550
Góry przedm. Urzędowa 611
Grabiny 753
Grębków 420
Grodzisko pow. Łańcut 512, 513, 516
Grodzisk Dolny 485, 492
Grodzisk G. 495
Grodzisko miasteczko 493
Gubałówka
704
Gwizdary gm. Łochów 7,52, 7'53
. Hamry
633
Handzlówka, Husów 488
nża518-529
Inowrocław pow. 584
.Jabłonka 631, 632
Jabłonków Bes. 441, 614-625
Jaczew 7·53, 754
Jankowice pow. Olaw&ki 669
Jedlnia 519
J eleśnia pow, Zywiec 560-582
J emielno 384
Kalisz 669
Kamień !Pom. 517
Kaszów wieś krak. 473
Kąty 364
Kieleckie 31, 701
Kiełczew 753
Klin 632, 633
Kobielów Z. 562
Kobierniki pow. Płock 548
Kobyle pow, jasielski 467
Kokoszczyn 349
Kolczyno płockie 549
Kombornia 25, 487
Kambarska Wola 474
Komorni:ki 347. 419
Komorowo pow. Szamot. 668. 669
Konojad 344, 345, 385
Koprzywnica 4B7
Kosina 488
Kossowo 349
Koszanowo 344
Kotawo 382
Kotunia 398
Koziegłowy 349
Kozłów Biskupi 354
Koźle S. 614, 615
Kraków 7, B, 12, 14, 16, 17, 18, 21,
20, 22, '27, 637
Krauszów Podhale 448
Krerów 347
Krobia Wkpl. 342-438
Krościenko Wyżne 515
Kruszwica 591
Kukały 399
Kulkowo Podlaskie 753
Kuźnice 706
Laskowo 345
Leszno Wklp. 459 642
Leśnica pow. Lubliniec 669
Leśnica pow. Strzelce opolskie 614.
615. 616
Leśnagóra 420
Leżajskie Starostwo 519
Limanowa 7, 17, 20
Lipki 753, 754
Lipnica 628. 630, 631. 632
Lisice 398
Lubcza pow. pil:zneński 472
•
Łapczyce k. Bochni 12
Łaskarzew 344
Łętownia 515
Łojewo pow. lnowI'. 589
Łojki 753
Łowień 350
Łowicz 8, 23. 34
,.
Maniowy 706
Ma.rll:owa 488
Maruszyna
Ma.szkienice pow. brzeski 7, 8. IB.
17, 19, 22
Mikuszewskie
przedm. 611
Milówk.a 5,60
Minikawo k. Poznania 348
Młodojewo Wkpl. 342-438
Mły;nkowo 3·63
Mogi1eński pow. 584
Morzyczyn 753
Mrozowa Wola 7'53
Mrowino 345
Namiestów 626 630, 632
Nawsie wieś 440. 441. 483
Niedźwiedź 445
Nowosielce pow. Przeworsk 513
Nowy Targ 63;5-63'8, 706-727
Odęte Podh. 752, 753
Okonin pow. ropczycki 12, 47'8
OI.brachtowice pow. wrocl. 6'69
Opole 614, '670, 678, 699
Orawa G 626-634, 703-727
Orawka G, O, 628, 632
Osada 632
Ostrów Szl. k. Bochni 70, 702
Ostrów Tumski 348
Oświęcim 563
Pabianice 1037,' 1040
Pantalowice 469
Fcim k. Myślenie 700, 702, 475
Perla 449
Pietrzykowie 560
Pj~czkowo 349
Filczyn 360
Pilsko 630
Płatkownica, Podlasie 752. 753
Ploc:k 547, 549, 550
Plóciennikówka
rola 631
Podrzewie 347, 420
Podwierzbie 34!6
Podwilk, G, O. 626
Pogwizdów k. Bochni 12
Polanowice pow. Gubin 669
Ponikiew 563
Porąbka pow. Zywiec5'57
Poznań 27, 29. 31, 342-438, 667. 66V
Prawda 344
Prostyń pow. Węgrów 747. 748, 752.
7'53. 754
Przeginia pow. Olkusz 701, 702
Przybl'oda 345
Pszczew 342-438
Ptaiszkowa 474
Fuńców, Cieszyńskie 480
Racibórz 614, 615, 616, 617
Radom 519, 520
Radziechowy 560
Rankowskie
przedm. Urzędowa 611
R'ltoszyn 612
Rawa 34'2-438
Relowa pow. Brzesko 702
Rybniki pow. Brzeski ŚląSk 669
Sadoleś,5adowne
752. 753
Samarzewo 416
Sandomierz 520. 654
S,mtok 699
Seredzice Bliższe, wieś 527
Sękowo 347
Siemianowice 614, 616-625
Silna 350
�1448
Slotowa star. pilzn. 474
Sarna 626
Skandle pow. Busko 701
Skalne Podhale 703-727
Skarboszewo 345
'Sobienie 346, 3'50
Scchaczew 342-438
Sójkówek 753
Sokołów 753
Sokółka 753
Solec 368
Sosnowiec pow. Srem 669
Stara wieś 448
Na Starym, huta 729
StelPanów 632, 633
Stoczek 752. 753
Stoki 3.50
Stołuń 3162
Strz€lgocice st. pilzn. 474
Strze1iński pow. 584
Strzelno 602
Sucha 47:5
Szaflary 7·06
Szamotuły 1058-1060
Szarlej Sląsk 66'9
SZJczawnica Wy.na, Niżna 728-735
SzczeCin 605
Szczonowa pow. Jarocin 669
Szczytniki k Krakowa 468
Szumecza 4'53
SCinawa, pow. Wołów 6. 24
Slesin 348
.
Smiłowska Rzeka wieś SI. Cieszyński 480
Swider 415
Tarnów 8, 344
Tamowo 345
Toruń 26,512, 513
Trzebiechów 350
Trześniowa 473
Tuczępy Małop. 702
1449
Ujsoły 567
Umienmo pow. Płock 548
Urzędów 611-612
Uście 626, 632-633
UstrzY'ki Dolne 514
Wadowice 5,63
Wawreczko W. 632, 633
Węd rY'!1
ia, Beskid 480
Węgierska GÓl'ka 560, 565
Węgrów Podlaski 652, 746-754
Wielgie-Topór, Podhale 752. 753
Wiełki Sławsk58'5
Wierzbocice 364. 418
Wilczyna 36'6
Winnagóra 342-438
Witowo 347
Wolin Pam. 517
Wólka Łaskarzewska 357
Wólka Pozn. 411
Wrodszew 379. 382
Wrocław 26, 66'9
Wturek Wkpl. 462
Wyszków 753
i
•
Zakościetne
Zbików
Zmiąca
Zolynia
Zywiec
Zywiec
I
I
I
!
\
~
704
Azowskie M. 203
Bałtyk 190, 191
Białe M. 208
Czudskoje Oziero 193
Ladoga 210
Michigan 164
Onega 191
Pejpus 192
Pont 151
Pskowskie 192
Wielkie Jez. 164, 165
R z e k i, o c e a n y, z a t o k i,
wyspy
611
Mazow. 348
7, 17, 18. 19. 20. 440. 477
490
62'7
Stary 560
Góry
Karpaty 20, 202
Kaukaz 200, 203
Kotlina Spisko-liptowska
Ural 202, 203
I
Zabłocie pow. Zywiec 5'58
Zajezierze 438
Zakopane 15, 30, 440. 703, 706, 707727
Zalilpie pow. Dąbrowa Tal'n. 700, 702
Ząb 702
Złaków Kościelny 34
Złotki Podl. 752, 753
Zlotniki Kujawskie 593, 597
Zubrzyca G. Podhale 703-727
Zubsuche 706
ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE
I
I
I
I
Abawa 198
Amur 4'8
Boh 143, 145
Borystenes Dniepr 136, 143, 151
Bug 13,6, 13'7
Cisa 202
Dniepr 13'6, 137, 143, 144, 148, 150.
203, 207, 208
Dniestr 143, 154, 148, 150, 203
Don 145, 147, 148
Dunaj 143, 149, 202
Dźwill1a 195. 196. 197 2·08
~
ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE
,I
J
r
Hiwasee 169
Hypanis..,Boh 143, 148. 150
Jenisej 140, 205
Jowa 164
Kama 51, 203
Maris, Marosz 143
Missisipi 162, 164
Missuori 162
Nass 162
Niemen 184, 194
Nur 137
Odra 141
Oka 205
P;eczora. Peczora 51. 63. 203
Porotwa 217
Prypeć 136, 137
Skeens 162
Tanais-Don 144
Tenesee 169
Tyras 143, 150
Wenta 198
Wołga '5'1, 144, 145, 151, 188, 189
Ocean AtłJanty.cki 164, 166
Oceania 102
Zalew Kuroński 198
Zatoka Fińska 193, 194, 195
Zatoka Hudsona 164
Zatoka KandaIax 204
Zatoka Ryska 101
Wyspy Aleuty 840
Wyspy Andamańskie 840
Wyspy Triobrand 104
Wyspa Faroer 668
Wyspa Ozylia, Oesel 188
Wyspa Runo 191, 209
R zek i
Bug, Narew
Bzura 415
531
W POLSCE
Dunajec 32
Noteć 593
Odra 449
San 24
�1450
1451
Soła 558
Warta 414, 531
Wisła 448, 22, 141
Wisłok 515
Gór
y, d o] i n y, p u s z c z e
Babia Góra 630
Beskid 514, &26, 704
Beskid Żywiecki 555-582
Góra Jarmunt 729
Marynkowe Wzgórze n. Wisłokiem
51'5
Patria,. wzgórze 51'5
Rohacze 514
Staszowa Góra 729
Tatry 29, 32 514
Dolina Nowotarska 704
Dolina Raby 626
Dolina Sanu, Wisłoka 512
Dolina Skawy 626
Dolina Soły 626
Dolina Warty, Wisły i Sanu 700
Kotlina Orawsko-nowotarska
704
Lasy Iłżeckie521
Pojezierze Ma,,;urskie 136
Pole "miastowe" 612
Puszcze karpackie 556
Puszcza Kozienioka 5'19, 520
Puszcza Kurpiowska 519, 530, 53i
Puszcza Radomska 519
Puszcza Wyszkowska 530-'537
GRUPY I PODGUPY ETNICZNE
s
z c z e p
y, p l e
Aibazincy 836
A'bińcy 836
Abipony 836
Abchazowie 836, 867, 868
Adygejcy 837
Adzarcy 83'7
Agartysowie 143. 148
Agu1y 837
Ajnowie 889
Alanowie 1'51, 203
Albańczy:cy 838. 941-953
Aleuci 4'9, 79
Alidzonowie 143
Altajcy 62, 838
Anchetowie 150
Andamańczycy 838
Androfagowie 143. 148
Ąntowie 838
Amchary 838
Apacze 838
Arabowie 886. 971
Araukańczycy 838
fi
i o n a, l u d y,
nar ody
Arowie, Arinowie 140, 141
Aryjczycy 838
Atapaskowie 839
Australczycy 42, 125, 1'26, 994
Awarowie 43, 203, 836, 903
Aymara 961-965, 1008, 1009
Arawakowie 838
Azerbajdżańcy 837
Azande 837
Aztekowie 839
Baganda 839
Bagirmi 838
Bagulaly 839
Bakairi 839
Balunda 839
Bałtyjskie szczepy 183. 839
Bałtowie 142. 183-241
Bantu, Semi-Bantu 156. 839, 982
Barongo 839
Barotse 839
Baskowie 839
T
I
~
I
Baszkirzy 203, 840
Becuani 84Q
Beduini 840
Bengalowie 840
Berberowie 840
Besermianie 840, BOO
Białoc:horwaci 840
Białokraincy 840
Białorusini 840
Birmań'Czycy 55
Biszarini 840
Bizantyjczycy 140
Bobrowianie '633
Baikin 985
Bororo 978-979
Botokudzi 841
Bretończycy 841
Brytowie 841'
Budinowie 134-148
Bu~garzy 43, 202~206, 840, 884, 901
Burgundczycy 841
Buriaci 45, 49. 841, 903, 906
Burowlie 841
.Burtasy 841
Buszmeni 825, 841, 992
Chakasowie 49, 907
Chantowie 55
Chorwaci 63
Celtoligurowie 140
Celtow.ie 15, 44, 80, 94, 673
Celtoiberowie 140
Cyganie61
Czeremisi 191, 204. 985
Czerkiesi 839, 856
Czudowie 208
Czukcze 45-<60, 906
C~wasze 202, 204, 851, 890
Damarowie 844
Dieri 979
Dołganowie 907
Dragowicze. Dregowicze
63. 2oo
Drewlanie 142
Dunganie 50
Emi, Elm 63
EskimoSi 59, 159, 202, 906, 907. 908
Estowie 51, 142
EStOI1J:ZYCy
185, 192-195. 209
Etruskowie 44, 54
Ewen'kowie - Tunguzi 851, 853-859.
901, 906, 907, 908
Finowie, Fenni, Finnoi,
142-148
- nadbałtyccy, 183-241
-, nadwołżańscy 189
185-196.
Gagau'Zowie 843
G3jda 843
Gajduki 843
Gallowie 8'43
Gandza 843
Gaueo 843
Gebry 843
,Gelonowie 145
Gendy 84,6
Germanie 15, 44, 189, 192, 844
Germinoni 61
Gilacy, Niwchowie 844
Goei 19'6, 844
Goldowie 844
Golędzinowie 2107
Grecy 44, 13,7,140, 246, 946
Grenlandczycy 49
Hanacy 843
Hawajezycy 843
Hellenowie 261
HisZJPanie 140
Holendrzy 844
Hunowie 43, 61, 203
Huroni 77
Ilirowie
56
�1452
Indianie 43, 962-965. 985, 986. 1004,
1008
Indogermanie 100
Ingewoni 61
Inkowie 1008
Irokezi 43, 77, 164-166, 868
Isnegowie 978 9.83
Istewani 61
Italikowie 56
Itelmeni 906
Jadźwingowie 197, 217, 22'8
J,akuci 45, 49, '56. 60. 851. 859. 907
Jazgulemcy 878
Juczi 169-182
Kabardyńcy 862
Karakałpacy 62, 848, 888, 897, 898
K,araja 9'78, 97,9
Kare.1czycy, Karełowie 187, 190, 899
Karowie, Karejczycy 80
~cy
62, 844
Kirgizi 62
Komi 45,59, 63
KomHżemcy '51
Koreańczy1cy 906
Koriacy 49, 60, 906
Kozacy 62
Krywicze 195, 206
Ku:ba1czyńcy61, 896, 897
KumalD.dyńcy 890
Kurowie, Cori 197, 217
Kurykanie 852
Lachy 8
La'PończY'~y 183, 201 668, 986
Lamuci 906
Lepchowie 988
Litwini 51, 139, 198, 209, 213
Liwowie 51, 187-198
Lud Boikin, - Wawaek 98'5
- Bororo 978-79
- Wilkane 983
1453
Ludność Unii Poł.-Afrykańsk!ej
885
Ludy fińskie 184
- irańskie 189
- Kaukazu 1124-1127
- Khasi 981
- nadwołżańskie
1124--1127
- samojedzkie 48
- słowi.ańskie 57
- Syberii 45-49
_. tiursk:e 48 56
- tunguskie 47, 48
- ugrofiń~kie 185
- Wołgo-Kamia 48
Lykyj'czycy 78. 86
Omogoja 60
Orawiacy 629
Ormianie 840
Ostiaey 202
884,
Papuasi 42
Permiacy 63, 204
Persowie 144
Pieczyngowie, Peezeniegi 140, 149,
202, 203, 851, 87'5
Pima59
Plemiona: Bamangwato 860-861
_. chamkkie 80
- Dul-Dol 852
- DżeIaIawand 878
- Hupa 165
- Huron 165
- Indian 153, 182
.- Kilen, Kimo-Kima, Kure 852
- Mohawk 1'65
- Onondaga 165
- Seneca 165
Polanie 63
Polinezyjczyey 60
Polowey 140
Połtawia!Itie 206
Protosłowianie 141
Prusowie 185, 209. 905
Łotysze 51, 142, 209, 217, 234
Madziarzy 43
Mantowie 49
Mansi 49, 5'5
Maryj.ey 866
Melanchlajnowie 143, 148. 20'4, 205
Merianie, Mehrens 188
Meszezeriacy 2'05
Mikulaszanie636
Mołdawianie 56, 867
Mongołowie 204
Man-Khmer5,5
Mordwini, Mordens 188-205
Nanajey 49
Narody ZSRR 843, 84'7
Nawaje 59
Neńey, !p. Samojedzi 51, 59, 60, 851,
907
Neurowie 134-152, 183, 207
Nerwiowie 136, 150
Nganasanowie, 906, 907
Niwehowie. p. Gilacy 49
Oestrymnijezyey
Oguzy 851
140
Quiche 855
Romanie 15
Rosjanie 196
Rzymianie 43, 56, 137. 246, 262
r
I
SagaHbowie 146
Samojedzi, p. Neńey 47. 201-204
Sardyńczycy 56
Sartowie 60
Sauromaci 144. 148
Seytowie 138, 143-148, 189
Sefes 140
Sele. Seleni. Selenowie. 196. 217
Serbowie 139, 141, 151
Siewierzanie 63, 142
Siuxowie 159-162
Slaniczanie 633
Słowa~y 62~634
Słowianie 15, 57, 134--152. 188. 191,
196, 242-256, 1014-1019
Słowienie nowogrodzcy 195
Sojoei 205, 890
Suomi 186-188
Szczep Amue'Sha 1003
-. Ba- Yaka 987
- Bikom'994
Campa 1003
- Mailu996
- Murutow 993
- Koita 996
-. Nuer 996
Szeklerzy 203
Szorcowie 56, 851, 890
Szwedzi 209
Tadżykowie, Tadżyk i 844. 848
Tagusy 60
Tai 55
Tatarzy 5,15, 516, 890, 896, 907
Taurowie 148
Teleuci 890
Trakowie 5'6
Tntenianie
636
Tuaregowie 9'73
Tubalarzy890
Tuje 980
Tunguzi 851, 852, 907
Tupi 978, 9179
Turcy 56
TUl'kmeni 56, 62, 848
Tuwińcy 48, 56
Tybetańczycy 876
Twerycze 190-210
Udmurtowie.
908-912
Udmurci
48. 840, 898.
�1454
Ugrofinowie 185
UZJbecy62, 848, 860
Uzowie 140
Wenedowie 842
Węgrzy '202, 842
Wiatycze 843
Wielkorusi 139, 142. 195, 196 842
Wikingowie 191. 197
Wizygoci 842
Wogułowie, Woguli 202, .842
Wolyniacy, Wolynianie 206, .843
Wotiacy, Wotiaki 139. 146, 147, 203.
204, 843
Wotowie 194
Zyrianie 146, 147, 202-204
Zubrohlawcy 00'3
Żydzi 17, 877 878
Vachancy, Tadżycy842
Venetowie 137
Wagry 841
Walijczy!cy 842
Walooowie 56
Wał.asi 841
Wandalowie842
Waregowie 842
Weddowie 14, 112, 12'5
Polskie
grupy
etnograficzne
Górale 8
Górale Szczawniccy 728-735
Górale Tatrzańscy 31
Góral'ElŻywieccy 627
Lasowiacy lO56-1058
Lipniczanie 633
PodhaJJanie 714
Rzeszowiacy 1056-1058
Galicja 10, 17, 18, 20, 22, 2.4
Kiel€l2kie 654
Kujawy 583-610, 1176-1178
Kurp~e 11, 519
Lubelskie 45,7
Łowickie 821
MałQPo1ska 7, 15, 18, 20, 242.. 256,
445, 448, 457
Mazowsze 24, 340--438. 462. 519, 527
Mazowsze Płockie 546-551
Orawa 29
i regiony
INDEKS OSOBOWY
NAZWISKA LUDOWE, MIESZCZAŃSKIE
Adamczyk
W., chlap 73,0
Baca Wiktor,ia,inform.
701
Bemasiuk W., roln·jk 748
Borowski, kowal 752
Buczków rodzina 630
Byrtek J,an, chłop 627
Podhale 12, 29-32, 79, 81, 83, 627.
632, 635-638,
703-72(7, 10381041
Cholewka drelicharz
Ciesielki 72'8
Podhale Skalne 29, 32
PodlaS'ie Zachodnie 746-754
Pomorze Zach. 821
Rzeszowskie 654
Dafczykowscy, kupcy 633
Dobosz Mateusz 527
Dzierlatka,
Antoni, Jakub,
Wawrzyniec 526
D.ziubkowie, bUchane 631
Sandomiersz'czyzna 701
Śląsk 454, ~f2, 613-625, 670, 104(1-1053
Wielkopolska 22, 24, 340-438,
645. 10'56-1068
Ziemia Chełmińska 24
Ziemia Lubuska 453
Ziemia Łowicka 35
Ziemie Odzyskane 22
Ży\viecczyzna 555-582
642,
e30
Józef.
Galasów rodzina 630
GalasowS1cy,,kupcy633
Ga~da (Gwiżdż Feliks) 72,6
Giądło, blich.arz 631
Gozdol Marcin ,chł~p 611
Gra-lec A{jam, ,chłop 527
Hai'car, Shomer Somer 729, 730
Herma, drelicharz 630
Jałowiec IP'rzyd. 728
J.an, owczarz z Malic 554
Janoszek Grzegorz 627
Jura Albin 627, 633
Jura. dreliichiarz 630
KaloI1czykowie, drełicharze 630
Kamiński Wojdech, Ichłop 589
Kapłon Maria 70.6, 714
Kawalec Józef,chłop
527
Kępa W., drukarz 616
Kleczaj Antoni, chłop 529
Klinowscy, rodz. 630
Klos 729
Kohuthów, rodzina 630
Kompantkowie, :rodz. 630
Konwa Stach - !kurp. 11
Kościalipowie, rodz. 6,30
Kozak Ignacy 631
Kubicowscy, rodz. 633
Kula Tomasz, góral 722
Kupczyk Adam .i 'Ignacy 631
Kurek Błażej i Paweł 526, 527
Lipowski, bHchiarz 631
Liska Stani'Sław637
Maohajcok Jan 636
Majol1czykowie, rodz. 728
MaIinowscy, rodz. 728
Mańkowski A. 540
Marek Kizimierz 526
Marek Toma'Sz,chłop 526
Masny Wojtek, góral 637
Mastals·cy, rodz. 728
Michał, owczarz z Ro~pę.dka 554
Michał, owczarz Z Dobieszewa 554
Michniok Józef 636. 637
• Zestawienie przydomków górali szczawnickich 92
I .INNE *
na str. 730-735
�•. ,.r.'.
1457
1456
Mikuł 798
Misiaga (Salomon) 728
Moskwa Wojciech, chłop 53'6
Mrugała Maria 706, 714, 723, 724
Murin Antoni, Maciej, kupcy 630
Napierski-Kostka
1040-1046
Nieuczyk Sebastian, Ichłop 527
Obrochta Bartuś 30, 31
Obrochta Ja,centy 635
Odrobiniacy, rodz, '63'0
Pa,cek FeHks, chłop 526
Pawele.c Kazimierz inf. 711
lPiecy;k 729
Pieolche Michał 543, 545
PUchowa Wanda inf. 631
Piotr,owczarz z SieI1nik 5'54
Piotrowski, d·rełicharz ,630
Pojtków rodz. 63Q
PocLgórna 729
Prebicz Johan, młynarz 543
Pryciak Wojlciech, chłop 527
Przewożny Piotr 749
Pypla, przyd. 728
Sabs.a Adolf, kowal 752
Sakulezykowscy, kupcy 633
SerwatowSlki, kowal 752
Siwiec Walenty, Adrian, chłop. 52.6
Ska'rpetowski Lucjan i Tadeusz 748,
749, 754
Skiba Adrian, Szymon, Franciszek,
Mikołaj, Maciej, chł. 526, 527
Skwara Rozalia 616
Skwara' Józef, chłop 616, 625
Skycak Ferek 630, 633
Słowiki 728
Sobotka S., rolnik 747
Spadło Franciszek 527
Stepanow, rodz. 670
Styk Jan, chłop527
Szalay Józef 729
Szambera Adam, chłop 528, 529
Szefler Krzysztof, Wojciech, oWIczarze
543, 545
Szulc Ma'rcm, owczarz 544
Szymalczykowie, drehcharze 630
Alminauskis W. 220, 239
Alesa M. 915
Amnianus Marcellinus 1it6, 137, 150,
222
Andr;eanov B. W. 884, 886
Anisimow A. F. 1l0. 853, 854, 903,
008
Antoniewicz A33
Anucin D. N. 889
Antti Aame 781
Arcichowskij A V. 889
Arciszewski A. 839
AJI1chutowski S. 108
Armon Witold 889-908
AJrnold st. 439, 1029-31
Artamonow M. A. III
Ashmole Eliasz 306
Atkinson W. W. 258
Aubrey 328
Aufenanger H. 983
Awerkiewa T. P. 892
Av~;;enna (Abu-Ali-ibn-Sina)
656,
657, 848
Avien R. F. Avienus 139, 140
Telczak Jan, 62'7
U1mic Jan,
544, 545
Mid,hał, owczarze
543,
Węglarze 728
Wici:k Franciszek 528
Wieczorek Józef, płóciennik 635
Wiercioch, G. S. 7.25, 729
Wloszakowie, rodz. 630
Wnęk Jan, ~UJPiec 630
Wojdechowski,
kowal 752
Wojcieszek Bartłomiej, inf. 702
Wojtyło Apolonia 700
Babachanov I. 877
Bach A 8'09, 810, 812
Bachofen 66-t33, 255
Bachulski A 519
Bader O. 866
Baissac J. 2'97
Balasa E. 968
Balcer O. 242, 439, 446, 450, 853
BaldockRadulf
298
Baliński 25'6
Bang W. 140, 152
Barabasz S. 716, 726
Baran L. 968, 919
Baran Władysław 12
Baranowski Bohdan 515, 516,538545, 1031-1035, 1096
Baranowski I. T. 344 473, 564, 1029
Barbroocke W. Grubb 337
Zachwieja 7213
Zając Jan, Omielarz, góral 709, 723
Zgaga Stanisław, chłop 529
2iskowie 611
Żyszkiewiczów
rodzina
611
INDEKS AUTOROW
Abraham W. 242
Adelung J. Ch. 78, 302
Agrippa
Korneliusz
z
275
Ajdukiewicz K. 665
Nettesheim
As.kimowa M. S. 891
Albisetti C. 984
Alechin W. W. 145
Aleks,androw B. 876
d'Alembert 831
•
92*
Barda~h 446
Barrance Małgorzata 312
Barrett F. 322
Barth Frederi:k 995
Bartsch Karl 288, '291
Bartucz L. 202, 239
Bastian A. 97, 9a, 255
Batchelol' J. 697
Batorowicz ZdzisJaw 1103
Baudoin 265
Baumann F. 743
La Baume W. 239, 668
Baumgart Richard 746
Bebel A 98
Becqu,lrt Maurice 974
Beebe W. 739
Behm H. W. 741
Al Bekri 230
Bekker Baltazar 311
Bekwark 28
Belicer V. N. 48, 890, 898, 908-912.
Bell E. 297 1046
Benedykt Polak 1035
Berg Gosta 827
Ber,g L. 863
Berger H. 20
Bernacki LudwLk 257
Bernard 456
Berndt R. M. 979
BerndtowieR.
M. 'i C. H. 980, 988
Bernhoft F. 92,98, 100
Bernouilli carl A 32'5
Bernsztajn A. N. 888
Bertels E. E. 951
Berthop J. 974
Bessmer Julius 257
Besterman Teodor 258, 292, 293, 307,
309, 316, 333, 334. 338
Biels;ki Marcin 651, 659
Bieniarzówna Janina 475, 1041-1044
Biernacka Mar:a 1103, 1104
Birlinger A 297
Bisch Paul 970
�1458
Bieszczani:n M. 1205, 1206
de la BIache Paul Vidal 811
Blackstone W. 78
Blajda Czesław 700
Blaszyński Wojciech 638
Blese 239
Bles'sington Lady 323
Blinov A. 1. 892
Bloch 146
Blomkwist E, 868
Blumówna Helena 120'5
Blummer 67'3
Blaszczyk Sta'llisław 117&---1183
Boas F. 162, 163, 165, 169, 170, 171.
179, 336, 840
Bodin Jan 76, 27,6, 295
Boehm E. 447, 448, 450, 452, 453
Bogoraz-Tan W. 840, 858
Bohm F. 259, 300
Bohm J, 927, 92'9
Boissard E. 295
Boj,an ,841
Bojarsk J. 1085
.Boriskovskij P. r. S05
Bornemann F.983
Borocco Herman (PauHnus von Loerach) 988
Bosma B. 77
Bossuet J. B. 76
Boueek V. 919, 922
Bourke J. G. 336
Bovet P. 742
Brandes 255
Brandt Kar1670
Brandwajn Rachmiel 1094-1096
Braun A. 519
Breu ił H. 985
Briffault R. 106.. 108
Brinton D. G. 335
Broda Józef 555-582
Brodnew M. M. 851
Broniewski,i S. 856
14f)9
Chan-Mahomedow
S. 861, 888
Chapple E. D. 109
Cha'rcot 297
Charuzin N. N. 100
Chełchowski K. 722, 72'6
Chełmińska J. por. Swiątkowska 3335, 109, 1096
Oheron G. M. 693
Chętnik Adam 519, 1084
Chmielowski Benedykt 655, 657
Chodakowski Zorian D. 666
Chomętowski W. 480, 557
Chomiński 27
Chatek K. 817, 920
Chybiński
Adolf Eustal~hy 27-32,
1083, 10'87
Cimochowski Wacław 941-9'53
Ciołek Gerard 460, 1084
Ciszewski Stanisław 111, 107
853, 1034, 1101, 1164
Clark M. C, 993
Cochet J. B. D. 294
Ch. Le Coeur 974
Cohen M. '698
Collin de Plancy J. 294
Condol'cet 78
Cook Taylor W. 79
Coon C, S. 109
Cooper 1006
Cosentini F. 106
Crecelius W. 289
de Crequi'-Monfort
Georges 961965
Osorba 1089
Cybulski Napoleon 726
Campbell A. 989
Cuenot R. P. 973
Cumberland P. 76
Cunow li. 100, 101
Curle Adam 997
Ourtius E. 92
Czemecki- Walek 25
Czarnowski Stefan 33, 496
Browne T. 294
Brager A. 671
Le BrunPierre
328
Brunhes Jean 811
Bruożis A. 905
Briiclmer Aleksander
221, 239, 464,
1020-1023, 1029, 1045
Bujak Franciszek
7-26,
242, 439,
440, 447, 556, 726
Budanov Władimirski 852
Buga Kaz. 229, 231, 234, 236, 223, 195,
217, 239, 241
Bunak V. 873, 87'5
Burch-and RrZJemy,slaw 701, 702,
746-754
Burgman A. 983,988.
Burian E. F. 919
Burszta
Józef 439-498,
530-537,
726, 1044, 11045,1049-1053
Buschan G. 695, 696
Buslajew F. I. 93
Butinov N. A. 855, 869, 900, 901, 902
Butler A. 33'3
Butler Samuel 310
Buytendij;k F. J. J. 745
Bużkova J. 921
Bucher K. 20
Byg Wilian 298
Bykowski L. J. 1010
Bystroń J. S. 654, 773, 810
Cagllostro 29'6
Camerarius Joachim 276
Cardanus Hieronimus 268, 275
Cams F. A. 7'9
Casaubon Meric 306
Cassiodor 220
Castren A. 141
de Castro Christoph. 328
Celtis Konrad 270, 271
Chaloupecky V.550
Chałasiński Józef 485, 490
Chalubiński T. 555, 707
•
I
Czarnowsky O. 471
Czasznicka Zofia 789, 1202
Czeboksarow N. N. por. Ceboksarow
38, 42, 44, 46, 47, 50, '52, 54, 55, 58,
64, 59, 60, 61, 63
Czekanowski ,Jan 183-241, 895, 1010,
1011, 1012
Czerniecow. W. N, 55, 60
Czerny':'Schwarzenberg
14, 20
Cziczerin B. N. 81
Czubek Jan, 12, 440
CU'll~YĆV. 990
Ceboksarov N. N. 891, 900
Cemecow V. N. 892
Cerny W, 924
Dal Wł. 139
Dalton 309
Damborsky Jih 914-930
Dargun L. 92, 98, 1019
Darwin Ch. 91, 742
Daszewski I. S. 885
Daszyń'ska-Golińska
Zofia 726
Dawidek V. 451, 922
Davidson J. 293
DayI' A. 94
Dą<bikowski 242,518, 650
Debec G. F. 838, 852, 906, 892, 894,
895
Dee John 2'65, 284, 286, 302-310
Defrance E. 2'95
Dekowski Jan Piotr 499, 1195-1197
Delatte Armand 259, 267, 324
Delbrilck U. B. 100
Delbrius Martinus 275, 295, 328
Dembowski Jan 116, 742
Deresiewicz J. 324, 463
Dessoir Max 258
Diderot 831
Diefenbach 248, 249, 255
Dietrich Albrecht 263
Dlugosz 659, 662. 666
DlugopoIski 416
�1460
DmochQwski W. 665
Dobri.akow A. W. 80
Dobrowolska A. 104&-1948, 1088
Dobrowolska M. 439, 816
Dobrowolski Kazimierz 24, 439. 445,
447, 448, 449, 451, 457, 700, 705,
706, 709, 726
Do1gich B. 841, 893, 894, 903, 907
Dombrowski E, 520
Dops'ch A. 1017
Dorneus Gerardus 278
Dottin G. 140
Doutte E. 333
Driver H. E. 983
Drozdowski Z202, 205, 239
Dubois S. J. 697
Dułov W. I. 883
DuniC'z 27
Durkheim E. 106
Dvornik F'rall1ciszek 196
Dynowski Witold 1077, 1083
Dyrenikowa N. P. 110
DzieduS'zycki Tadeusz 17, 20
Dzięgiel Leszek 74'6-754
Ebert W. 445, 446, 447, 454, 1047
. Eckstein F. 80, 91, 92, 100
Ehrenfels U. R. 981
Egorow W. G. 851
Efimenko A. J. 852
Eichhorn K. F. 81
ELldermann H. 120
Einhard 226
E1phistoll1e M. S. 81
Endzelin J. 217, 189, 221, 239, 230
Engel C. 239
Engels Fr. 36, 43, 106, 110, 114, 117,
120, 129, 131, 132, 67, 68, 72, 73.
81, 86 88, 92, 94, 95, 96, 97, 98, 99,
100, 101, 103, 475,525, 832, 833.
849, 850, 1101
Ephraim H. 677 678, 682, 695
Erhard S. 209, 239
1461
Frater Achad (C. Stansfield Jones)
258
Frazer J. G. 104
Frankel L. 300
Freislebenowa K. 917
Fremersdorf 673
Friedrichs K. 98
Frobenius L. 692, 695, 697, 984
Froelkh A. 982
Frołow G. G. 881
Furtak T. 24
Fustel de Coulange 94
Futterer K. 697
Evers J. Ph. G. 81
Ezanus F. J. 983
Fabricius J. A. 329
Fabrycy z Żywca 28
Fagg Wiliam 994
FaJjkowski Jan 746, 751, 1010
Fatio V. 743
Faust Jan 273, 274
Faqiga Ibn al- 151
Fedorov V. V. 890
Feldhaus 674
Feicht 27
Ferguson A. 78
Fernholm Hiika;n 990-992
Fetter Wojciech 940, 941
Fierich J. 449
Fijałek Jan 12, 12, 1035-1038
Filip Jan 916
Filmer R. 76
Fiorth Raymond 996
Fischer Adam 446, 530, 792, 905.
1047
Fischer A. von Waldgejn 146
Fiscllel'owa Emi,lia93&-941
Fitzner-Gam;per 483
Flacons Valedus 142
de Flacourt S. 339
Flavios Josephos 327
Flegel E. 19
Floe:icke K, 738, 745
Fontenelle 311
Forrer R. 613
Fortunatov 102'3
Fourier Ch. 79
Fourneau 973
Francie Mirosława 581
Frankiewiezowa R. 1010
Frankowska
Maria
855~878, 971,
809, 814, 974, 1108-1135
Frankowski Eugeniu'sz 746, 798, 831
847, 908~12, 1076, 1077
Gabain A. V. 982
Gacki 519
al Gaihani 152
Gajek Józef 242-256, 341, 517, 767797, 79 8-806, 809, 812, 814, 816,
817, 818, 1044--1048, 1057, 10681069, W96
Gajewski Czesław 612
Gałanza P. N. 1017
Ga'ns:iniec Ryszard, Ganszyniec 257339
Gaster Moses 329
Gavazzi Milovan 672, 673, 675
Geijer Herman 827
Georgi J. G. 77
Gen€)? A. 696
Geramb V. 989
Gerla·ch Jan 441, 442, 443, 450, 457,
4'66, 468
German 94
Gerstner A. 982, 9B5
Gerulis G. 217, 218, 225, 226, 229.
232, 239, 904
GillZlburg V. V. 892, 895
Gifford W. 321, 741
GiglioH E. 333
Glanvil Joseph 319
Glapa Adam 639-646, 798, 1060,
1068, 1084--1088
1
r
Glauner Wilhelm 602, 604, 605
Gloger Zygmunt 524, 525, 530, 1029,
1034, 1035
Gładykowska J. 205, 239
Gładysz Mieczysław 1088
Gmelin J. G. 77
Gniadek Stanisław 1094--1096
Gcdelmann Joannes Georgius 275
Goehrtz E. 480
Goethe 292, 296
Goetsch W. 740, 7411,744
Goetze A. 695
Goguet A. J. 78
Goldston W. 258
Golębiowski Ł. 659
Gomolec Ludwi:k 105f>-1066
Goodseill W. 109
Goal D. V. 989
Goodrich Freer A. 257, 325
Gorbaczewa N. P. 128, 854, 1046
Gorczycki 28
Gorki M. 932-934
Gorodcow V. A. 846
Gostomski Anzelm 533, 649, 10261029
Goszczyński 726
Goikiewilcz Marian 626,-634. 635638
Gottfriicos Kazimierz 1192
Gourhan Andre Leroi 955-963
Gu ttówna Teres.a n05
Górkiewicz M. 24
Górski K. 520
Gonyey S. 990
Grabowski Józef 853. 1079-1094
Graebner F. 102
Granowskij T. N. 81
Grau R. 107
Graul H. 458
Graus F. 929
Green R. 315
Gregory W. 309
Grekow B. D. Ill. 845
�1462
Gl'eniuk P. 1086, 1088, 1200
Gr.iaule M. 698
Grimm Jacob 81. 269
Grinkowa N. P. 696, 850
Groicki B. 650
Grosse U. E. 101
Grunau Szymon 218
Grzegorczyk Piotr 1089
Guagnin Al. 648, 656, 657, 658
Guaman Poma de Ayala Felipe 697
Gudkowa-Senkevic
V. 869
Guenther K. 741
Guillaume A. 329
Guizot F. 81
Gurvic I. 877
GUl'wicz M. M. 851
Gusev V. 877
Gust.awicz B. 700, 702
Gutenberg 259
Gutkowski W. 350, 352
Haas Mary R. 158, 167
Haberlanctt A. i M. £95, 696
Hadrian 261
Haekel J. 978
Hammerstedt Edward 826
Hansen J05. 267, 269, 272
Hansen W. 671
Harmjanz H. 239
Ha,rt W. H. 302
Hartland E. 105. 108
Hartlieb Jan 269
Hartmann Ju1'ius 278
Harrington Joannes 317
Hastings (Encyclop.aedia of Religion
and Ethics) 258
Haupt K. 290, 291
Haul' J. K. 655, 1025
Hazelius Artur 826. 829. 830
Hiiufler L. 480
Hebbel 292, 297
Hedemann 0.537
Hegel G. W. 79
1463
Heissig W. 977, 982
Hej'nosz Wojciech 511-517
Hekat.aios 136
Hellwald F. 91, 98
Hemmerlin Feliks 268
Hennings J. Ch. 290
Henryk von Veldeke 292
HEnryk z Łotwy 219. 234
Hensel Witold 669, 678, 695
HerakHusz 244
Hel1:en 877
Herman Otto 990
Hermanaryk
188, 196
Herodot 134-152, 204, 205, 208, 221,
248, 685, 690
Heitner A. 810. 811, 812
Heyerdahl Thor. 698
Hildebrandt G. 1052
Hingston R. W, G. 740
Hrpokrates 146
Hirt H. 105, 186., 200, 216
Hładyłowicz K. J. 24
Hobbes Tomas:z 76, 78
Hochholzer H. 816
Hoffm.an E. T. A. 293
Hoffmann Krayer 661, 1947
Hohlhausen H. 986
Hoijer H. 164, 165, 166, 167
Hołowkiewicz E. 562
Hołub-PRcewiczowa
Z. 726
Hołubianka Z, 726
Hołubo\vicz Włodzimierz 1068-1061ł
Home.H. 78
Hemel: 248
Homolacs K. 1085
Hcnigmann J. J. 985
Hoops r.a. 737
Hoszowski St. 24,26
Hottemoth 1046, 1048
Howell P. 997
Hozka L. 921
Hube J, 81
Hume 67
Hupka 20, 22
Hilbner A. 818
Hilllmann K. D. 81
II
Ibrahim ibn Jakub 230, 519
Ilberg J. 292
Ilvolf Fr. 289
Imme.r H. 100
Inglot Stefan 24, 25, 26, 439, 1026.
1029
Ittmann Leszek 981
Jabłonowski A. 485
Jabłoński Marcin 631
Jadrincew N.689,697
Jakimow W. P. 118
Jakovlev N. F. 892
James Wiliam 742
Jan z Salesbury 264
Janet Pierre 257, 258
J an'icek 631
Janik Michał 25
Janikowska Eleonora 12'05, 1206
Jan'kuhn Herbert 671
Jannsen J. W. 227
Janosz Janko 990
Jasko N. 877
Jaskula'Iika Aniela 1103
Jastrzębowski
W. 109Q
Jaworska - Korpczy1'J.s:ka Bronisława
1102
Jaworski Z. 712, 726
Jeffreys M. D, 994
Jefimienko ;p. P, 111, 112, 118, 120.
121, 122, 124, 125, 127
Jefimow W. W. 94
Jendyk Rościsław 190, 209, 238
Jenisch D. 79, 80
Jenness D, 338
Jenslch G. 450
Jensen A. E. 984
Jerabek A. 921
Jettmar K. 981
.Joannes 1rierus 269
Joel Fr. 29'5
Johl C. H, 674, 677, 695
John Alois 291
Johnston H. 156
Jana\! O. V. 908
Jonson Ben. 315
Jonston J. 648
JOl'danes 188, 205, 219, 223,
Jostowa Wanda 703~727
Joul'dier August 746
Junkova H, A. 738
Junod H. A. 728
226
Kaczmarczyk Z. 439
Kaczorowska Blanka 1202, 1207
Kadlec K. 467
Kadłubek 247
Kagarov E, G. 109
Kais·er K. 809
Kajgorodnv D, 145
Kaletka Adam Henryk 552-554
Kalina J, 189, 239
Kal'iszewski 636
Kałaczov N, B. 81
Kałoew N. N. 867
Kamińska J. 670
Kamykowski 1087
Kantor J. 709, 711. 716, 717, 718, 719
720, 726
Ka'l'łowicz Jan 379, 441, 455. 494, 514,
463, 730. 767
Karłowicz Mieczysław 28
Karpiński Fr, 1010
Karpiński J, J. 530
Karondżałov Dymitr 935. 936
Karsten T. E. 191, 239
Kasa J. 918
Katanow N. F. 141
Kaufmann H, 900
Kautsky K. 92, 95
Kawelin K. D. 80, 81
Kavuljak Andrej 626
�14t)4
Kelles Kraus 101
Kellner 922
Kemble J. M. 81
Kemp Malone 240
Kepka R. 921
Kersten Karl 670
KClIJprulian Wójcik 27
Keyser E. 814
Kędzierska Z. 52'0
Kiełczew:ska M. 439
Kiersnowski R. !517
Kiesewetter Carl 258, 27,6, 302
Kimakowicz- Winnicki 667, 668, 671,
689..696
Kiparsky V. 183-241
Kirchmeyer
Tomasz (Thomas Neo··
georgius) 277
Ki<rchner Athanasior 648
Kimkowa T. A. 104'6
Krsielew S. W. 689, 697, 887
Kislakow N. 67, ·69. 70 75
Kittredge GeOl'g Layman 259
Kle'czaj A. 527
Klein F. F. 714, 715, 726
Klemm G. 7'80
Kljasstomyj '8. 875
Klimek Stanisław 18,5. 1010
Klonow.rcz Sebastian,
Fabian
651,
1024, 1026
Klose K. 520
Kluk ,K. 664
Klusak K. 922
Kłoskowska A. 814, 816
Koenigswader
L. J. 80
Kohler J.98
Kofler L. 968
Kolago Władysława 1084, 1088
Ko1ankow:>ki Zygmunt 518--529, 530.
534,546-551
Kolar A. 917
Kolb G. F. 80
Kolberg 28, 31, 647, 516, 654, 657, 767.
920, 1026, 1068, 1185, 1087, 28
1465
Koller Oswald 28
Komoniecki Andrzej 481, 482, 660,661
Komorowski Mikołaj 55·9
Koniń.ski Karol L. 25
Konopka Józef 707, 716, 727
Kopac J. 917
Kopp H. 295
KOPlPers 852
Kopriva J. 917
Korbe C. A. 851, 863, 1084
Korzeniowski JÓ'zef 257
Kostrzewski Józef 519, 667--'676, 678,
695, 69'9, 905
Kostysz J. 1086
Koswen "M. O. 42, 66-133, 853, 854,
85'5, 8'1l9,'885, 902
Kotula Frarn<Ciszek 798, 1053-1056,
1084, 1086, 1184-1188
Kow.a~ew.skij M. M. 94, 98, 69, 100,
106, 856, 885
Kowalski T. 519
.~
Kozierows'ki 'Stan. 416
KczłQwska-Budkowa
Z. 439
Kohler W. 742, 743
Kotzchke R. 20
Kraemer A. 677, 695
Krajewska Janina 1166-1171
Kramarrk J. 918
Kraszernnilkov S. 77, 857
Krawcow N. l. 884
Kreutzirger
J. 516
Krohn Umari 28
Kron (Real Encyclopaedie) 264, 263
Kropotkin 1097
Kroyer 27
Królikowski J. 713, 727
KróHkowski Stefan 591
Krugłow A. P. 111
Krupja.nskaja V. 875
Kry<:zewski E. J. 111
Kryński A. 441, 514
Krzywicki L. 25, 33,519,
524, 525,
526, 527, 528, 530, 531, 532, 533,
535, 536, 1101
Krzyżanowski Julian 781, 1025, 1083,
1086
Kucharska Jadwiga 1Hl3
Kucharski Eugeniusz 197, 240
Kudrjasov K. V. 890
Kudrjawcewa
M. 868
Kuftin W. K. 697
Kukier Rysza'l'd 117(l-1178
Kula W. 9'21
Kulczycki Jerzy 66, 135, 117, 899
Kun A. S. 886
Kunz G, F. 294, 309
Kunz Ludwik 934, 93'5
Kuraszkiewicz Władysław 461, 464
Kurkowa Zofia 701
Kuszner
(Kny,szew) P. 1. ·862, 903,
1017, 1046
Kuśmiderski
Tadeusz612
Kutna l' F. 917, 918
Kutrzeba Stanisław 14, 440, 472, 473,
520,530,534,
536,537, 540
Kutrzeba Anna 1049
KUhne Georg 746, 752
Kwaprs·zewski J. 519
Kyslakov L. R. 983
Laband94
Labuda Gerard 809-823
Ladenber.g Tadeusz 24
Lafargue P. 98
Lafitau J. F. 67. 77, 78, 86
Larnpre1cht K. 20, 98
Piotr de Lancre 296
Landsfeld H. 921
Lang Andrew 257, 2'58, 333, 325
Lalik Tadeusz 446
Lauferski A, 520
Lauterbach R. 482, 483
Lavachery U. 974
854, 899
Lebiedieva I. N., Lebedeva N. W.
Leboeuf J. P. 971
Leciejewski Jan 524, 525,530, 534
Lefren J. P. 8205
Legobien Ch. 77
Lehmacher G. 986
Lehmann Alfred 257
Lelewel J. 518
Lencewicz S. 439
Lenok-Chevitsch
:P. ,974
Lennan Mc 68, 89,90,91, 93, 95, 97. 255
Lenin 36, 4'5, 72, 88, 95, 106, 110, 114.
117, 834, '835, 836, 839, 849. 951
Leonardo da Vinci 648
Leontowicz 853·
Lepsius C. R. i69'6
Lepucki H. 24
Leriche A. 971
Leszczycki S. 727
Letosnikov.a L. 922
Lewicka-Kowalska
Anna 1004-1009
Lewicki Anatol 13
Lew~cki M. 151
Lewicki T. 146
Lewin M. G. 47, 852, 858, 875 889,
892, 900, 903, 1124
Lewiński Ka1rol 614
Lexa Fr. 2'64, 333
Lhote H. 972
Li'b1szews'ka Zofia 1035-1038
Ligers Z. 991
Lilly W. 3,16
Linde B. 379, 441, 494, 514, 581. 665
Lissa 27
Lom F. 919
Lorens Antoni 515
Lorentz F. 240
Lcth E. 33
Lowie R. H. 104, 107
Lubbock J. 91, 93
Ludwig otto 293, 297
Lucas 685, 690, 696, 697
I..Juther Marcin 265, 273
I"
I
�1466
Lutyński J. 814, 816, 1017. 1019
Łowrov P. Ł. 93
Ławrov L. 1. 882
Łepkowski J. 475, 476
Łobaczewski 27
Łowmiański
li. 439, 446, 452, 905
Łoziń,ski W. 516, 665
Łuczak Czesław 583, 610
Łuczycki 1. W. 852
Lun iewsk i Tymoteusz 751
Maas R. 47,6
Maciej-ewski W. A. 81, 465, 1026
MaeterN!nck Maurice 258
Mager F. 52'0
Magryś Franciszek 25
Maisne H. S. 94
lVHkłucho Makłaj N. N. 889, 11061114
Maksimow 845
Maksymow A. N. 106
Malczewski R. 30
MaJ.ewska Zofia 767, 847-855,
899.
912--914, 930-936
Mal'i'cki Longin 613-625
Malinowski Bronisław 104, 105. 153.
900, 996, 1101
Małyszczyki Stanisław 596, 601
Mańkowski A. 520
rVlannhardt W. 825, 826
Manninen 1. 145, 146, 696, 990
Manugiewilcz 1089, 1164-1166
Manugiewicz
Jan Żołna 1053-1056.
58, 59
Mark» 36, 68, 72, 81, 86, 88, 94. 95,
96, 832, 833, 849, 1094
Marlowe 315
Man 37, 38, 39, 62, 110, 153, 850. 872
Martianu» Capella 150
Martiny R. 447, 448, 454, 459
Marquart J. 140, 152
Masłova G. S. 857. 867
Masłowski J. 439
1467
Mason Otis T. 1004
Massinger Filip 266
Massudi 851
Matlakowski
W. 710, 724, 727
Mattheos z m. Urhy 140
Matuszewski
Józef 1014-1019
Matyas K. 449
Mauchamp E. 333
Mauer G. 1. 81
Maull O. 816
Maunier 1101
von Maurer L. 465
Mauriange Edith 966, 967
Maurizio A. 583, 708, 709, 710,
727
Mavrodin V. V. 240
Maxwell J. 258
Maydell K. 4'53, 454, 479, 483,
Mazzarella G. 98
Mead Mar,garet 109'8
Meisner A. 455, 457, 484, 481
Megas Georges A. 967-969
Mekhe A, 288
Meilet A. 186
Meiners Chr 7'8
Meitzen A. 20, 15, 449, 451, 456,
475, 480
Melanchton Filip 275, 276
Melikset-Bekow
L, M. 110
Melville J. 258
Merker M. 738
MetrauxRhoda
999
Meyer H. E. 291
Michajło\': M. K. 93
Michajłowskij
107 •
Michalski 1. 1010
Mierczyński S, 32
Miklosich 243, 255
Mikkola J. J. 190. 191. 192. 195.
227. 240
Milewski Tadeusz 154, 229, 231.
240, 217. 196,. 214, 218, 789.
961-965, 1019-1021
J
l
ł
714,
484
470.
226,
233,
850,
Millar John 67-68, 78, 86. 95
Miller G. T. 77, 140
Miller W. F. 93
Milsztejn E. 1089, 1115
Milonow 1. P. 465
Miłonov N. P. 854
Mitkowski Józef 1024-10'29
de Molina Christoval 335
MoMor A. 740
de Monfreid 741, 742, 744
Monogarowa 1. F. 888
Montandon G. 678, 680, 681, 682, 695
Montesqueu 78
de Montfaucon B. D. 294
Moor John 67
Morant G. M. 202, 240
Morgan L. H. 43,6'8, 74, 81, 86, 90,
91, 96, 97, 99, 108, 255, 858, 849,
856
Morrison R. E. 323
Moszyński K. 134, 152, 343, 345, 346,
348, 352, 583, 674, '675, 695, 696,
7'00, 727, 736, 746, 792, 810, 814,
81'7, 920, 990, 102{)-1023, 1101
Moser J. 78
Muhamed al Chrezmi 850
Murdock G. p. 107, 986
Muller F. 101
MiiHer Fr. 164, 165
Mydlar,ski Jan 1010, 1112, 1113
Myers F. W. H. 257
Nachtigall H. 978
Nagel 80
Nahlik A. 526, 670
Nahodil Otakar 93'2-933
Namaczyńska
S. 24
Namysłowski B. 530, 532, 533
Namysłowski Bolesław 524. 525, 526.
528
Narbuj; Teodor 652
Nan K. J. 981, 985
Nasz Adolf 670. 699. 1104-1106
Naude G., 295
O'Neale L. M. 692
Necles H. 989
Nerman B. 227, 240
Nestor 232, 233, 234
Nesturch M. 838
Nesselman 211, 225
Nevermann H. 679, 684, 691, 692, 694,
69>5,696, 697
Neuburger
A. 696
Neumann Caspar 329
Nędza Kazimierz, Ch. 636
Niebuhr B. G. 81
Nii:ola..s F. J. 979, 982
Niederle Lubor 142, 184, 205, 222,
237, 240, 672, 904, 914, 915, 916,
920, 1046, 1136
Niedosziwin G. 1070, 1076, 1083
Niedźwiecki W. 441, 514
Nikolskaj.a L. A.853
N iszczy.c.ki Krzysztof 518. 619
NOI'denf.alk Carl 1159
Nordens:ki6ld Erland 1004, 1005
Noreen A. 227, 240
'Norris H. T. 995
Northcote W, Thomas 257
Nowacki J. 000
Nowakowski St. 609, 810, 815
Nowicki M, 715, 727
Noviceva A. 876
N6rlu:nd Pau1671
Nuttal Z, 334
Oberme'ier H. 985
Ochmański Wladyslaw 727
Ochrymowicz W. 98
Ogniew S. A. 145
Okł,adnikov A. P. 111, 851
OIaus Magnus 142
Olbrich Karl 292
Olczak 798
Olderogge D. A. 839. 901. 902. 903
Olescuk F. 839
�1468
Olson R. 695
'Optołowi':z Janusz 1190. 1188
Orkan 724
Orosius Alfred 228
Orzak L. H. 985
Ostrowitjanow K. 525
Otręb s>k
i J. 240
OZ€l'eckowskij N. J. 77
Page J. T. 309
If'alacky F. 81
Palacz Jan 11
Pallas P. S. 77, 147, 696
Pallisen N. 9'84
Panzer F. 289
Paprocki Bartosz 647, 648, 65·9
ParaceLsu9 Theophrastus 273, 278287
Paradowski J. 24
Pariel 698
Parish Edm. 2,57
Pa'rker L. K. 337
Parrain Cha'rles 966, 967
Pasl:hal O. 94
Passar.ge S. 809
Pawińs.ki Ado}f 586
Pawli:kvwski J. Gw. 30
Pawłowski st. 439
Ipazyra S. 24
Pauly-Kroll 263
Pauly'S 69,6
Pauwels M. 977
Pearson K. 98
Peckham E. a 740
Peissler A. 447
Pekar 480
Pelc J. 24
Pelczar lVf':chał515
Peliot P. 140
Percy Tomasz 300, 322
Pel'ich L. 921
Perkim~ Wiliam 314
Persowski Franc. 24, 439, 450, 456.484
1469
Perszic A. r. 845, 886, 862, 896
Pescheck 669
!Pessler VI. 812, 813, 814, 815, 816, 822
Petrtyl J. 918
Pen cer Casper 288
!Pękałski M~chał 611-612
Piaścik F. 465
Piątkowski J. 539
Pic J. 673
Pictet A. 94
Pigoń St. 25. 487
Piekosiński F.' 15, 21, 242, 4S6, 531
Pierad~ka Krysty;na 1049
Pietrusiński Ludwik 628, 633
Pietkiewicz Kazimierz 798, 1198-1216
Pintus J. 746
Piotr z Duisburg.a 230
Piotrowski 108,6
Piwocki Ksawery 1070-1078
1082
Philon Claudius z Aleksandrii 327
!Platon 76, 115
Ie Play 18
P,}e:hanov G, W. 106
Plezia Marian 134-152, 222, 241
Pliniusz Se,condus 13'6, 137, 150, 211,
222. 22,3, 263, 737
Pludński Jan 635, 678
Podgajecki G. W. 111
Podlacha Władysław 257, 259
Pogono wsk i Jerzy 1104, 1105
If'ohlhausen A. 989
Polaczkówna H. 2'59, 473
Pollard A. F. 302
Pomponiu.sz Mela 150
Poniatowski St. 810, 817, 331
Popiołek F. 440, 480
Popov A. A. 892, 893, 907
Porfirogeneta Konstanty 244
Port J. B. 313
Post A. M. 98
Fotanin 689, 697
Potapov L. P. 851, 865, 908, 890, 1115,
1116, 1120
Potichi:n r. 1. 114, 115, 849, 874, 884,
900, 1115
PotkańskiKarol
21, 22, 242, 439, 440,
445, 4S0, 519, 554, 725
Potocki Jan K. 243, 250, 256, 897,
1097
Pott 243, 255
Potter M. A. 98
If'outrain N. 294
Pritchard Evans 997
Prokofiev E. D. 907
Prokofiev G. N. 60
Prakopius'z 185
Pl'oudhon 1094-1096
P.róhle H, 276
Pri.ifferowa
Maria
515,990-992
1171-1176
Przesławska Helena 992-998, 966968, 999-1004, 1070-1078
Przyboś A. 1038-1040
Pseudo-Epiphanios 327
ptolemajos 141, 151, 1'85, 190, 193.
222, 223. 229, 230, 248, 851
Puckowa Młynarka 526
Puszet 342
Rabinowic M. G. 889
Radimsky J. 919
Radłow W. Radłoff W. 689, 697
Radzi:kowski St. E. 706, 709, 714,724,
727
Rafacz J. 473, 519, 520. 536, 538, 705.
727
Raine J, 299
Abu Rajohana'l
Biruni 848
Rajt M. 860
Ramovs Franc. 930
Ranke L. 79
Ra·schke G. 670
Ratzel Fr. 101, 811, 812, 815, 816
Ravilas P. 200, 240
Rawdonika.s 852
Reber B. 268
Rechaczev M. 912-914
Reginald Scot 310
Rehnberg Maks 1135, 1136, 1157, 825,
828, 830
Reinach Salomon 263
Reinfuss Roman 699~702, 746, 798,
799, 807, '808, 1075, 1077, 1980,
1082, 1084, 1086, 1088, 1205, 1206,
1207, 1209
Reinfussowa-Cieśla Zofia 701, 1084,
1085, 1088, 1200, 1206, 1207
Reisch Grzegorz 264
Reizner 267
Rej Mikołaj, (Rey) 469, 651
Rel,~s Edmund W. 257
Remig.ius Nioolaus 276
von Repgow Eike 1014
Retzlaf H. 1048
Reuchlin 331
Rex Carolus (Charles King) 258
Reychmann Jan 1031-1035,
10381041, 1089
Reychman Jan i Stefan 555, 556, 568,
571, 573, 581, 583, 717, 727
Richard G. 106
R'ichard Jones z OxfQrdu 301
Rkhter O. 685, 696
Rieger Adam 774
Rimbert 219, 229
Rist Jan 290
Rivers W. M. R. 6,9, 104
Rivet Paul 961-9'65
Rivier Sestier 968
Riviere Rene 968
Robert de Brunn 297, 298
Robertson W. 78
Rochholz E. L. 291
Rock J. F. 988
Rodinson M. 971
Rogge K. A. 81
Roginskij J. J. 891, 900
Roheim Geza 258, 267
Roj-Kozłowska H 714, 71 7, 720,7 21
�1471
1470
Romaniszyn B. 30
Roscher W. 80
Rospond S. 463
Roth H. L. 338. 690, 692, 695
Raubik F. 916
Rousseau J. J. 78
Rozdolski R. 24
R'OZenfeld A. 856, 857
Romer M. 905
Róży:ckiJacek 28
Rudenko S. I. 892
Ruland Martin 278
Rusiński W. 452, 460, 462, 1049-1053
Rutkowski Jan 25, 342, 583, 585, 727
Rybakov B. A. 671, 672
Rychnova D. 922
Rydzewskaja E. A. 110
Ry:k,aczewski 379
Ryszkiewicz Andrzej 1089
Rytard J. 30
Saichs Hans 276
Safa.rewkz J, 1308
Safarik P. 227
Le Sage 295
Sage G, 670
Sajó 0, K. 741
Salamonowie V. G. S, 728
Sales Y. Ferre 98
Sallco N. 870
S'illcni 1185
Salys 232
Samivel 743
Sams'onowic:z Henryk 582
Sandberg 27
Sarasinowie Paweł i Fryderyk
Savibny F. Ch. 82
Saville 996
Saxo 185
SaUUa E. 148
Scott W. 313, 322
Schelling 82
Scheufler 918, 922
14
Schindler 625
Schirach A. G, 1049
Schiferdecker 470
Schlegel Fr. 79, 331
Schleicher A. 186, 216
Schleiermacher 83
Schlenger H. 449, 454, 470, 484, 809.
810, 814, 815, 818, 821
S:hlosser F. Ch. 79
Schmid B. 739, 740, 742
Schmidt H. D. 742
Schmidt J. 18·6, 216
Schmidt M. 696, 697
Schmidt W, 102, 103. 153, 162, 166,
817, 979, 984, 988
Schmoller G. 98
Schnellhaas P. 697
Schneider J. 633
Schrader O. 1{)0 671, 738
Schra.nil J. 667
Schl'eider H. 80
Schreiber W. 461, ,.470, 471
Schroeder D, 979
Schubertowa Mari.a 1104
SchlEmburg W, 695
Schulten A. 140
S.hurtz H. 101
Schiitze H. 476
S€;:Jastian z Felsztyna 28
Sebeok Th, A. 985
Sedir 259
Seebok Th. A. 981
Seler E. 697
Seligman 991'
Semienowa A. A. 886
Semkowicz 439, 485, 566, 626
Sepharial (W, Gornold) 258
Semrau Zofia 1029-1031
Seretse Kama (wódz Beczuana) 860
Sergejew P, 852
Sering von Dietze 448
Seruga Jan 12
Seweryn Tadeusz 639, 647, 666, 798,
1060, 1088, 1134
Shirley R. 258
Shufeldt M. D. 697
Siber N. I. 94
Siegel S. 24
Siemionówna Z. 1010
Simom E. 745
Sirelius Vuno Taavi 689, 696, 990
Sittig E. 228, 240
Skacel J. 922
Skalnikowa Olga 933, 934
Skalova A. 921
Skrodzki 518, 519
Skrzosówna Maria 1103
Skurpski H. 1086, 1087
Skutil J. 916
Sławski Franciszek 1019-1023
Smirnov A. S. 93
Smirnov S. R. 855, 867, 896
Smith Adam 67
Smith P. 221, 240, 302
Smith W. Robertson 92
Smolka S. 13, 556
Sobierajski Zenon 755-768,1023-1024
Sobieski Marian 30
Sobiescy 1087, 1088
Sobisiak Walerian 340-438
Sobociński W. 1014-1019
Sochaniewicz 458
Sokolski W. W. 94
Sokołowski 15
Solinus Julius 150
Solski Stan. 582
Sołowiew A. V, 81
Sorokin V. 877
Sotkowa B. 1046
Soukup B. 919
Spamer A. 686, 696
Spence L. 336
Spencer 91, 107
Spengler Łazarz 276
Spenser Joan. 328
93
Spławiński-Lehr
Tadeusz 137, 139,
223
Stadniok<i A. 439, 467, 478
Stalin 23, 36-64, 72, 73, 107, 110, 114,
831-837, 848-873, 878, 879
Stankiewiczowa J. 13, 1198, 1210
Starek Edyta 798, 1205
Starke 98, 99, 102, 103
Staronkowa 1083
Starzyń.s.ki J. 798, 1070, 1091
Stasov W. W. 885
Stefański Stefan 1193-1195
Ste~nmetz S. R. 98
Steller G. W. 77
Stelmac:howska Bożena 1077, 1085
Stepanow N. 861, 893, 895
Steward Julian H. 1005
Stieber Z. 626
Stimming R. 671
Stith TholTl1P50n781
Stolarczyk J. 722 725, 727
Stolyhwo K. 33, 1010
Strabon 851
Straganović G. 863
Strahlenberg J. Ph. 140
Stra'nska 1046
Struntz Franz. 278
Stryjeńs,ki K. 30
Stryja S. 571
Struhlmann Fr. 684, 685, 690, 696,
697
Styś W. 488, 1051
van Suchtelen N. 258
Sulimirski T. 186, 216
Summers M. 315
Surowiecki W. 199, 201, 237, 243
Sustelle J. 697
Sutor W. M. 712 727
Svenson Sigfrid 827, 1134, 1135
'Sybel H. 81
Sydow e. W. von
Szachmatow A. A. 191, 207, 220, 223,
240
�1472
Szarewskaja 855
Szarzyński 28
Szakow S. S. '93
Szczepanowski Stanisław 727
Szczepański Jan 18, 19, 27, 10961104
Szczotka Stanisław 26, 449, 467, 471,
482, 539, 540, 627, 660, 661, 10411044
Szewcxuk J. 24, 722
Szewczyk L. 2Ó84
Szlro'kogorDV 852
SzpHenskij S. N. 81
Sztemberg L. J. 689, 697
Szuhczu Jan 727
Sz:ulgiJn W. J. 80
SZ1Umowski W. 278
Szymanowski Karol 30
Szymański- Walen ty:nowicz 546
Szymon z Kremony 266
Szys.zkin N. I. 63
Safarik P. 904
Silling E. M. 896
Ściegienny 11
Śreniow,ski S. 920
Świątkowska
Jadwig.a, por. Chełmińska 33-35, 738
Świątkowski Henryk 1103
Świeykowski E. 613
Świeży Janusz 798, 1088
I
\
\
Tacyt 61. 185, 190, 191, 193, 220, 225.
248
Tadyew P. G. 888
Tanowic Stevan C. 73,6, 737, 738
Tarnowski A. 24, 5,39. 540, 627, 660.
661, 1041-1044
TatiSce'" V. ~~. 861
Terentovoj
L. 867
Terleckij P. 859
Teulon Girard 91. 93
Thomas Ady 319
Thomas E. 92
1473
Thompson 333
'l1homson Donald F. 994
Thomson J. A. 258
Thorpe C. 528
Thorndike Lynn 264, 300
Thurnwald R. 105, 1101
Tibesar Antonine S. 999
T.ichomirowa M. M. 851
Tiurin A. 81
Toka'rew A. S. 37, 38, 42, 44, 47, 50,
52, 53, 54, 55, 58, 59, 60, 61, 63,
64, 243, 245, 83'6, 838, 850, 855, 869,
890, 907
Tokarzówna Kry.styna 728-73'5
Tołstoj 1095
Tołstow A. P. 872, 873, 888, 900, 41,
43, 848, 850, 851
Tomaschek W. 204
Tomasz z Akwinu 76
Topolski J. 343, 352
Toulon Girard 69
Treb.Nn M. 450
Trautmann 217, 218
Treidler H. 140
Tretiakow P. N, 38, 241, 851
Trevelyan M. 294
Trithenius Jan 272, 278, 283, 322
Trofimowa P. A. 851, 890, 896
Ts'chopik Harry 1008-1109
T~2hudi Fr. v. 743
Ts,chumi O. 673
Ture.k A. .921
Tuwanówna Janina 953-961
Tyc T. 439
Tylor E. B. 74, 84, 92, 94, 97, 98, 100.
108, 255
Tymieniecki K. 141, 150 439 41:4, 556,
1015, 1'018
Twardowski 652
UdaIcow A. D. 240, 243
Udziela S. 477, 653
Ulanowski B. 14, 15. 473. 527, 585
ULbrich J, 986
Ulehla V. 922
Ułaszyn Henryk 1023-1024
Unger J. 79
Urbanowicz 798, 1088-1089
Vacek Fr. 479
Vallancey C. 294
Vanek V. 920
Vanovepbergh M. 978, 983
Va'silewic G. M. 858, 892
Vasmer -Maks 235, 240, 198, 193, 190,
189
Vazny V. 1136
Veile K. 842
Veniaminov I. 893
Venbov G. D. 895
Verhoeven Th. 983
Verner A. 258
Vieo G. 78
Vierthaler F. M. 78
Virchow R. 209
Voblov J. K. 908
VogtE.
673, 675
Volavka A. 919
Voltaire 78
Vonma V. 860
Voracek J. 919
Voskobojnikow M. 859
Vrabcowa Ewa 950
Vroka J. 918
Vycpalek 918
Wacław z Szamotuł 28
Wiliam de Wadington 298
Wagner G. 169
Waitz Th. 334
Walawender A. 24
Wa,lknowski Dobiesław 748, 750
Emelia v. Walterstorff
668
Warężak J. 24
Waschsmuts W. 79
Wasilewicz G. M. 851, 852
93*
Wasilewski Zygmunt 539
Watt James 67
Webster John 320
Weitz Th. 80, 81
Wells L. H. 992
Wergiliusz 292
Werner Stefan 609
Westermack E. 98, 99. 103
Wiele:kaja N. N. 888
W.ierbickij W. I. 697
Wierciński A. 895
Wierczyński St. 730
Wierzcboniówna
Aurelia 1103
Wiesendanger
257
Wilkund K. B. 194,195,205,238, 240,987
Wilda W. E. 81
WHken F. 81
Wilkinson J. G. 685, 696
Williams T. G. 741
Winicki 667, 668, 671, 689, 696
WiJnnikov 848, 851
Witelnn 313
Wi1kJiewicz S. 724, 725, 727
Witort Jan 530, 531, 534, 853
Wodzicki S. 655
Wojciechowski T. 21, 252-256, 439
Wojkowitz R. de Nebesky 988
Wojtusiak R. J. 741
Wo'kroj Franciszek
1099--1014
Wolff A. 461; 466
Wolfram von Eschenbach 292
Wolfson S. J. 110
Wolski ,Krzys:ztof 1190-1193
Walczak B. J. 888
Worms A. E. 980, 989
Worobiewa N. l. 851, 887
Wójcicki K. W.515, 518, 652, 654,752
Wróblewski Tadeusz 36-65.
677698, 878--888, 977--989
Wrześniowski August 727
Wrzosek Adam 1099-1013
Wulstan 225, 226. 227
Wundt W. 105
�1474
Wy.słouch Bolesław 11
2aborski B. 453, 456, 439. 445, 447
zacek V. 920
Z.a!chemski Jakub 12
Zachorowsiki S. 556
Zajchowska St. 453, 454
Zakrzewski S. 243
Zakrzewski Włncenty 13. 14
Zamoyski Jan 24
zapolski Downar 853
zaręba Alfred 824-830. 1134-1164
1201
Zarembskij I, A. 696
Zawistowicz-Adamska
Kazimiera
1096-1104
Zborowski Juliusz 29, 30
Zbrujewa A. V. 889, 892
Zbylitowski Piotr 651
Zejszner L. 627, 712, 723, 727
Zelenin D. 689, 696
Zi:brt C. 916, 915, 1047
Ziekursch J. 480, 471. 472
Zieleniewski S, A. L. 483
Zieliński ChwaHsław 1208
Zienkiewicz Leon 1064
Zienkowicz L. J. 654
Zołotarew A. M. 60, 110
Zolotarewskaja
J. 838
Zubcov 198
Zubrickij 855
Zuew Vasilij Fedorovic 88 895, 893
Zwolakiewicz Henryk 1078-1096
Zygler T<ldeusz 798, 1080. 1085, 1086,
1083, 1084
Żakow K. 147
Żdanko T. A. 897
Żegota Pauly 256
Żejmo-Żejmis Stanisław 185, 200,238
Żmigrodzka M. 98
Życki 1085
Żytkiewicz Leonid 585
Żywirska Maria 798, 1085, 1206
WYKAZ INSTYTUCJI
Ak. N<mk ZSRR, AN. ZSRR 835, 836,
1108-1135
• Archiwum gł. Akt dawnych w Wars'zawie 562
Anchiwum Archidiecezjalne
w Poznaniu 341
Archiwum Aktów grodzkich i ziemskich 20
Archiwum Diecez. we Włocławku 562
Archiwum Marksa, Engelsa w Moskwie 95
Woj. Archiwum w Poznaniu 584
Woj. Archiwum w Bydgos'zczy 584
Biblioteka Bodlejańska 257
Biblioteka Jagiellońska 16
Czesko-Slow. A. N. 939-943
Gimnazjum bocheńskie 10
Instytut Badań Pieśni Ludowych 32
InsI. Etnografii AN. ZSRR 869, 871,
872
Inst. Nauk Antrop. i Etnogr. W, T.
N. 34
Król. Inst. Antro,p. w Londy.nie 994
I'n.stytut Puławski 20, 22
Instytut Zachodni 25
Muzeum Etnog-raficzne w Krakowie 8
1136
Muzeum Etnogr. w Leningradzie 868
Muzeum Etnogr. w Łodzi 34, 11681173
Muzeum Etnogr. w Lowiczu 34
Muzea Etnogr. ZSRR 1109-1116
Muzeum góralskie 618-625
Muzeum w Jarosławiu 1191, 1192
Muzeum Kultur Ludowych 34, 11661168
NAUKOWYCH
Muzeum Lubelskie IWO
Muzeum w MiędzyrzEl::Gu 1185, 1186
Muzeum Narodowe w Poznaniu
1180-1185
Muzeum
rpomorskie
w Toruniu,
Dział Etnogr.afii 1173, 1180
Muzeum w Przemyślu 1192-1195
Muzeum w Rzeszowie 1186-1190
Muzeum w Sanoku 1195-1197
Muzea Skandynawskie
1136-1166
Muzea Skansenowskie
1140-1155
Muzeum w Sztokholmie {l78, 824831
Muzeum Tatrzańskie 28, 29
Muzeum w Tomaszowie Maz. 11971199
Mu:see National des Arts et Tradihons Pcpulaires 967
National
Museet
w Kopenhadze
1136-1166
Nordiska
Muzeum w Sztokholmie
668, 824-831, 1136-1166
.Polska Akademia Nauk (P. A. N.)
21, 25
Polska Akademia Umiejętności 7, 13,
14, 15, 16, 18, 20, 21
Państwowy Instytut Sztuki (P, 1. S.)
921, 746, 1081-1096
P. 1. Bad. Szt. Lud. 1081-1096
Polskie Tow. Histor. 21
P. T. L. 7, 8, 154, 242, 530, 639
Tow. Naukowe we Lwowie 21
Uniwersytet Jagielloński U. J. 13, !ty
21, 26, 27
Uniwersytet Łódzki 34, 35
Uniwersytet Warszawski 21, 33
�1476
Uniwersytet
we Lwowie 21, 24
Wolna Wszechnica 33
Zakład Etnogr. U. Ł. 35. 1098-1106
Zakład Badania Plastyki,
Architektury, Zdobnictwa Ludowego P. 1.
S. 700
Zakład Gleboznaw,,;twa
wydz. RoI.
U. J. 750
Zakład Historii Gosp. U. P. 340
Zakład Maszynoznawstwa
Rolniczego U. J, 754
Zakład im. Ossolińskich
519
WYKAZ
l
. l·
\
"
I
I
CZASOPISM
Albański
Atlas Strojów Ludowych
104B
Anthropos
979-991
Atlas d. d. Volks-kunde 818
Atl.as Etnografii
Syberii 873
Atlas Polskich Strojów Ludowych 35
63'9, 64'6, 767, 79B-B06, 1055-1070,
1088
Biblioteka dziejów wsi i kultury wsi 25
Bułgarski
Atlas Strojów Ludowych
1048
"Ludy świat.a" wyd, 872
Polski· Atlas Etnograf. 809-823
Polska Sztuka Ludowa 1081-1096
Prace Etnologiczne 35
Prace
i Ma terniały
Etnograficzne
1094, 1098, 1106
Prace Prehistor.
Śląska 668
Primitive
Man 1001-1006
Przegląd Antropologiczny
1011-1016
Przegląd Archeolo.g~:zny 668
Słownik Starożytności Słowiańskich 25
Smithsonian
Institution
1006-1010
Trudy Instytutu
Etnogr. im. N. N.
Mrkłucho"'1Makłaja 981-910
Wiel,ka Encyklo~edia
Sowiecka 942
Baltische Lande 183
Bulletin
de l'Instit.ut
Fran<;ais
d'Afl'ique Noire 973-976
Bulletin de la Sodele Royale Beige
d'Anthropologie
et dePrehistoire
976-979
Biblioteka Puławska 25
Ethnographie Ceskoslovenska 932--943
Czas 17. 20
Czeski Lud (Cesky Lid) 916-931
Ekonomista 22, 18
Fataburen
825
Handbook
of South
Am. Indians
1006-1010, 695
Kalendarz
ludowy 666
Kłosy 665
Kuźnica Kołłątajowska
2'56
Kwartalnik
Muzyczny 28, 29
Le Mois d'ethno.graphie
franc;aise
967. 970
L\id 31, 7, 8, 28, 37. 39, 647
Man 994-1000
Materiały do etnografii 697
Pamiętnik Zjazdu Histr. Lwów 1935,25
Polski Rocz;nik Muzealny 28
Polska Sztuka Ludowa 9'21
Praehistor.
Zeitschrift
667
Proces Verbaux MensueJ.s de la Societ.e d'Ap:hinoise .d'ethnologie et
d'archeologie
970-973
Przyjal:iel Ludu 11, 12, 660, 652, 653
Revue d'Ethnographie
et. de la Sociologie 6~8
Revue des Traditions Populaires 654
Roczniki dziejów społ. i gosp. 24
Sowietskaja
Etnogirafija 37, 38. 41,
42, 43, 44, 46, 47, 48, 50. 52, 60,
61, 66-133, 698, 243, 849, B57,
857-880, 890
The Journ.al of t.he Royal Anthropological Institute
of great BI'itain and Ireland 695
Wiadomości Archeologiczne
667. 66B
Zaranie śląskie 480
Zeitschrift
f. Enthnologie
69B
Ziemi.a 22
Z otchłani wieków 667
Wisła 14. 654, 656
�1479
SPIS RYCIN
Prof. dr Fran:::iszek Bujak 8
Prof. dr Adolf Chyhiński 27
J. Chełmińska-Swiątkowsk.a
33
System rodzajowy języka tuskarora
166
. System rodz.3.jowy języka tunika 167
System rodzajowy prefi.k.sÓw órzeczenia języka męskiego dla pluralu w Yuczi 170
System rodzajowy prefiksów
orzeczenia języka kobiet dla pluralu
w Yuczi 171
System rodzajowy sufigowanych 1'0dz.ajników języka. mę:sk'iego dla
pluralu w Yuczi 171
System rodzajowy sufigowanych rodzajników języka kobiet dla ,pluralu w Yuczi 172
System rodzajowy prefiksów orzeJczenia języka męskiego dla singularis w Yuczi 173
Systera rodzajowy prefiksów
orzeczenia języka kobiet dla singularis w Yuczi 174
System rodzajowy sufigowanych rodzajników
języka męskiego dla
singularis w Yuczi 175
System rodzajowysufigowanych
rodzajników języka kobiet dla singul,aris w Yuczi 176
Pokrewieństwa
języków uralskich
według V. Kiparskyego 187
Wyniki
analiz
kraniologicznych
wczesnohistorycznej
ludności rubieży sterpowo-leśnej w %
206
Składy antropologiczne Finów i Bałtów w Ofo 209
Genealogia języków baltyjskich według V. Kipars,kyego 214
Dawny .i terażniejszy
zasięg języków ,bałtyjskich 215
Bałtyj,skie ludy i języki około 1200
roku 216
SzumeJ:za.Przekształcenie
rzędówki
1870-1937
wg E, Boehma 453
Szkic schematyczny owalnicy wg A.
Meisnera 455
Szkic schematyczny łańcuchówki wg
A. Meisnera 457
Nawsie w Żelaznym Ujeździ e w Czechosłowacji wg V. Davidka 462
Schemat nawsia wsi łanów leśnych
487
CZl;śĆnawsia w Grodzisku Dolnym 492
Grodzisko Miasteczko 493
Część nawsia w Grodz'isku Górnym
495
Karta 200 (recto) sprawozdania z lustracji klul:'za iłźeckiego 521
Karta 200 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 522
Karta 201 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 523
Rysunki wyszkowskich znamion
'bartnych 523
Litewskie klejn" 537
W'idok tartaku od strony przekopu
569
Widok od strony
przy,{opU wg
Reychmanów 571
Rzut poziomy dolny 572
I
tI
I
.lI
Przekrój poprzeczny 574
Przekrój podłużny 576
Prze,krój podłużny wg Reychmanów
577
Wiatrak z XVIII wieku 592
Wiatrak z pocz. XX wieku 593
Koło paleczne, socha i cewka z wiatraku 594
Górna 'część urządzeń wiatraka 595
Kosz, koryto i łub 597
Fundamenty wiatraka z XVIII wieku 599
Urządzenie
do obrac.ania wiatraka
600
Wiatrak z XVII wieku
część
skrzydł.a 601
Oskard z końca XIX wieku i początku XX wieku 602
Perlik 603
Cewka wyrobiona i cewka nowa 604
Wiatrak z XIX wieku - ul'ządzenie
do obracania 605
Rysunek
wiatraka
holenderskiego,
który miał być wystawiony
w
okolicy Kruszwicy w r. 1778, 697
Wiatrak-winda
608
Matryca do drukowania płócien 614
Matryca do drukowania płócien 614
Matryca do drukowania płócien 615
Matry:::a do drukowania płócien 615
Matryca do drukowania płócien 616
Matryca do drukowania płócien 616
Odciski
motywów
zdobni!:zych
z
matryc do drukowania płócien 618
Odciski
motywów
zdobnji~zych z
matryc do drukowania płócien 619
Odciski
motywów
zdobniczych
z
matryc do drukowania płócien 620
Odciski
motywów
zdobni~zych
z
matryc do drukowania płócien 621
Odciski
motywów
zdobniczych
z
matryc do drukowania płócien 622
Od:::iski motywów
zdobni:zych
z
matryc do drukowania płócien 623
Odciskanie wzorów na płótnie 624
Kierunki e:{sportu płótna orawskiego w latach do 1910 62, 632
Krój sukni chlopskiej z XVI w. 640
Krój kaptura chłopskiego z XVI w.
641
Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego 642
Krój lamki chłopskiej z XVIIIw.
645
Próba rekonstrurckji
uszytej lamki
chłopskiej ubranej rprzez kobietę
644
Krój sukni z XVIII w. 645
Mandragora i bo-girni 645
Walka smoka z salamandrą
648
Prace na folwarku 649
Pod zieloną rózgą 650
Uczta pańska 651
Zwierciadło
czarodziejskie
Twardowskiego 652
Chłop i Daniel 653
Wieniec dożynkowy z kogutem 654
Opętany 655
Skolopendra i niedźwiadek 656
Pająk morski 657
Kirgiz 658
Fortel legendarnego Leszka 659
Wół trzy rożny 660
Obnażanie 661
Strój chłopski z wieku XVI 662
Listy ręką Boga oisane 663
Słopiec z dwoma przykrywadłami
664
Maże czumackie 665
Sobótka 666
Typy tkactwa 682
Mapka powiatu Nowy Targ 703
Socha żelazna wg Stanisława
Sobótki 747
�1480
Sooha żelazna wy:mnana w r. 1926
przez L. Skarpetowskiego
748
Pionowe i poziome usytuowanie regulatora głębokości orki soch żelaznych 749
Socha żelazna wykonana w 1926 r.
749
SCi:ha żelazna typu U 750
Rozdwojenie .slupicy 751
Wycięta odkładnica pług.a pruskiego
751
Odkładnica Foltyna 752
Mapka terenu na którym występuje
socha żelazna 753
zabudowania
gosopdarskie
z miejscowości Mora (Dala'rna) w Skansenie 1140
!Plan Skansenu 1141
Gospodyni wyrabia ·sery w drewnianych foremkach 1143
GOSIPodyni przywołuje
krowy
do
obory za pomocą dżwięków świstawki 1144
Stary mistrz grzeb;eniarski ze Sztokholmu
wyrabia
w Skamenie
grzebienie 1146
Plan frilandsmusseet
w Sorgenfri
pod Kopenhagą 1148
Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod
gołym niebem w Sorgenfri pod
,Kopenhagą 1149
Miasto lapońskie w Arvidsjaur półn.
Szwecji 1151
Fragment
miasta
kościelnego
w
Ojebyn, 'półn. Szwe::ja 1152
Urządzenie
oświetlenia
neonowego
w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiegow
Sztokholmie 1154
Karawana
renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyc.kiego w Sztokholmie 1155
Wystawa
rozwoju wybranych
narzędzi pracy 1173
Wystawa
rozwoju wybranych
narzędzi pracy 1175
,I
Ił
i
l
••!
I
Ii·i.
...
I
\
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d6e026e2b1c682e5ead5a3d8e7cc848.pdf
3a93e87ddc23da486a8756bd06f9c82d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:190
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1960
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:165
Title
A name given to the resource
Róźne / LUD 1958/59 t.45
Description
An account of the resource
LUD 1958-59 t.45, s.567-663
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ó
R
ż
N
E
Jan Czekanowski
ETHNIC STRUCTURE
OF AFRICA AND ITS LATEST FEATURES
The African continent forms a perifery overflown by migration waves
from Eurasia. Due to its geographic specifity this continent is also a zo:'!e
with not very transformed
r~lics of various component parts of African
population
brought by those waves. A genetic synthesis of the actual
many-coloured eThnic picture of the African continent ought to be therefore
based upon information
concerning
the consecutive
migration
layers.
Unfortunately
historical written sources can give us only data about
the three last big expansions standing out against a linguistic background,
which have transformed
the ethnic conditions in Africa. They cast light
upon the question of invasions of Indoeuropean, Semitic and partly Hamitic folks to .!Iuch an extent that we are able to understand
the matter of
the transmigrations
of the indigenous population in connection withabove
mentioned catastrophes. As to the old layers of African population which
were the result of migration processes in the remote past, not illustrated
by information
coming from historical sources, we must, if we want to
study tho.!!e layers, rely upon the results of ethnographic,
anthropologic
and linguistic investigations which in the neare.!!t future will be probably
in a very modest degree, supplemented
by archaeologic
achievements.
This concerns above all the immence territory of the very differentiated
Negro formation together with the South-Eastern
zone of Hamitic expansion.
The synthetic summary of investigation results concerning the material
culture of African folks given by Bernhard Ankermann enabled not only
a general identification
of the main complexes of culture which bare
testimony of migration processes in· the past reconstructed
on this base,
but made also possible to compare those complexes with the achievements
of anthropology and partly even with the results of linguistic investigation5.
It is a schematic review of the history of the African population with
a range including the past from the pluvial era up to the European
diluvium; the above author gives also in his work a description of the
Asiatic and European invasions confirmed by historical sources. Due to
the remaining relics of the remote past the reconstruction
of the history
of the African population can prove to be quite a success.
i
,
�572
573
The European colonial expansion differs from the former invasions
because a comparatively
small quantity of newcomers from European lands
has invaded the whole African continent and organized the exploitation
of this natural resources in such an extent as never before.
At the present time we witness the beginning of a process when the
waves of the invasion which have flooded the African continent begin
to slide off leaving there the native population.
Stefan
Łysik
AFRICAN PYGMIES
AND THE PROBLEM
OF THEIR LANGUAGE
Pygmies, i. e. dwarfish tribes living somewhere in distant lands had
been already mentioned by ancient writers. Egyptian sources from about
4 thousand years ago tell us about some divine dwarf-dancers,
which
were brought to the capital Memphis from virgin rorests of Central
Africa. Writers of ancient Greece and Rome like Herodotus and Homer,
later Ktesias, Pliny and others, following the example of Egyptians dropped
also hints of little known dwarfs-pygmies
in their works, locating the
dwellings of those tribes somewhere
at the peripheries
of the antIque
world. Then during the whole medieval era, up to the modern times
nothing has been heard of them. We know about this folk only that
what had been quoted by ancient writers.
That is why these antique
items of information have been considered to be fairy-tales.
In 1870, the explorer Schweinfurth,
and before him, du Chaillu, discovered in the woods of Central Africa roving tribes of dwarfs, the exintence
of which in the world was unknown till then. Because of their resemblance
to Negroes, they have been named in the French manner NegrilIaes, i. e.
small Negroes. The scientific world took great interest in that discovery.
The scholars were captivated
by the small stature of this folk. They
soon became keen on other tribes of dwarfish height living in other continents, especially in Asia. It appeared that many a dwarfish tribe was
known there for scores and even hundreds of years to some nations, like
Arabs, Spaniards and later to Englishmen. These nations knew the Aet;"!
dwarfs of the Philippine Islands, the Semand dwarfs of the Peninsula of
Malaya and the Andamans of the Archipelago. The Spaniards have given
all these dwarfish tribes a common name "Negritaes" oar small Nogr02s.
The French scientist, A. de Quatrefages
thought they were descendants
of the ancient pygmies, mentioned by the antique writers and he proposed
therefore
to call the Asiatic Negritoes and the African Negrilloes -
Pygmies. Beside the common name, all these dwarfish folks were suppos'?d
to belong to one single Pigmy race and culture and according to palaeontologists' opinions of those days they were considered to stay, because of their
dwarfish undeveloped
form, at the beginning of some evolutional
chain
and in that way the Pigmy race ought to be the oldest one, out of which
all other races developed later. This opinion was mainly propagated
by
the Swiss Kollmann and after him for some time by W. Schmidt and other
scientists who were also willing to ascribe all these Pygmies to one homogenous culture, the oldest in the world. Thus, the Pigmies became a very
important problem in the history of mankind evolution.
This problem became more complicated in time because of more d~teiled inv€stigations performed with dwarf groups scientifically little known
or quite unknown and because of fudher
discoveries of dwarfish groups
in the world, e. g. on the Hebrides, New Guinea and in other places.
The problem was in some way darkened
by Emil Schmidt, who in
1905, disregarding
other specific, racial and cultural
features
proposed
to class in the Pigmy group all dwarfish
tribes whose height did not
exceed 150 em. Further
complication
of the Pygmy problem
arose in
connection with their native language because more minute investigations
on the Pygmies revealed that although all the dwarfish tribes, considered
to be Pygmies, distinctly differed from their tall neighbours
in so far
that they owed a specific, very primitive culture and some dwarfish racial
features, but in the question of language were rather similar to them. They
spoke the language of their neighbours which were different in racial and
cultural respects, or used some relics of a littee known language. Only
the Bushmen and Andamans which were at that time still considered to
by Pygmies, used in everyday life their native language. Probably this
lack of a native language convinced some scientists to deny the pygmies
to have any kind of historical independence
and to consider them to be
a degenerated race.
The best answer to that lot of difficulties in solving the Pygmy problem
has perhaps given the same W. Schmidt, who since 1910 encouraged by
all means the scientists in the world to begin immediately with a thorough
investigation in order to settle the Pigmy question in the history of mankind
evolution. He helped to organize after the first world war several scientific
expeditions to various dwarfish tribes. It was by that time probably tile
most valuable contribution
to the researches and discussion about Pigmies.
There was a lot of exploreres. The first scientifically
trained explorer in
this line was our Jan Czekanowski,
who investigated
the Pigmies and
Pigmoid tribes in Africa in 1907/8. Among other Pigmy investigators
cif
great merit were Vanoverbergh,
Schumacher,
Gusinde and others, and
first of all Paul Schebesta, who has be2'n making scientific researches
concerning all the Pigmies in the world for se,'eral decades. In 6 expedi-
�575
574
tions which
roughly the
For some
complicated
he made between 1922 and 1955 he tried to investigate
dwarfish tribes in different places of Asia and Africa.
time past he has been inten~ively working to solve
linguistic problems of the Pygmies.
thovery
The last word in science after lasting investigations
is as follow~:
in has been definitely stated that all the dwarfish tribes in Asia, Africa
and Oceania greatly
differ in anthropologic,
ethnologic,
linguistic
and
religious respect~. Thus, it can be no question of a genefic link between
African and Asiatic Pygmies. The most authentic
Pygmies proved to be
the dwarfish tribes in Central Africa, particularly
the Bambuti who are
living in a complex mass, in woods on the Ituri banks, in Belgian-Congo.
Only those dwarfish tribes in Central Africa have the right to be called
"Pygmies" and 'noother
folk in the world has such r1gh t. The refusa,l of
granting thi~ term to some other dwarfish tribes in Africa, Oceania and especially to the Asiatic dwarfs - Negritaes, doesn't of course mean the cancellation of their great significance in the history of mankind development.
The linguistic aspect of the question amounts to that: the Negritaes,
L e. the tribes Aeta of the Philippine
Islands and the Semang of the
Malaya have probably
lost their native language.
The Aeta are using
today dialects of their tall neighbour~, the Semang have kept the ancient
languages of the Australasian
linguistic group, The Andamans nave saved
their native language.
As to the authentic
Pygmies, to whom, according to latest opinions
of the majority of specialists in this line, belong the Bambuti tribes in
Central Africa, - despite all pretences, they pos~ess their native language,
although in a relic state. Their own language has been superlaid by more
modern Negro dialects. In this way their language became a substratum
uf
the three linguistic Negro - Bambuti groups from the Ituri basin, viz. one
Pigmy - Bantu group and two groups of Pigmy - Sudan languages. Thus,
those are the languages actually spoken by Bambuti Pigmies a~ well as
by their Negro neighbours
living with the former in a special form of
community, which the in. estigators call symbiosis. These three groups of
languages correspond to the division of Bambuti Pigmies into three groups:
Basua Efa and Aka. In all tho~e languages,' especially in those spoken
by B;mbuti, many grammatical,
lexical and phonetical
relics of the old
Pygmy language can be found.
Paul Schebesta
is among the investigators
of the Pigmy problem
rather the only specialist in the world who has a very big comparative
linguistic material concerning this folk, collected during his expeditions
to their land which lasted many years. Only he can tell something definite
about their language. He has just annouced the publication
of the third
volume about the Bambuti
Pigmies which will exclU5ively deal with
the question of the Pigmy language.
Waclaw Korabiewicz
MA WIA BIG ARTISTS
In 1947 when I went to work at the King George's Vth Museum in
Dar-es-sal~am,
Tanganyika,
I found there a very original mask, a similar
one I have seen in no European museum. Slightly larger than life size it
was carved from a single piece of very light wood. The nose was flat,
lips large and fleshy, teeth bared and cut out individually.
The whole
face was covered with scar~ and tattooing stuck on with wax. Tfie most
original things about the mask, however, were the half-closed
eyelids
and its real negro's hair. The eyelids made it appear a death mask. The
inside of the mask was hollowed out and the opening of the neck large
enough to enable the mask to be placed over the head of a óoy or youth.
Naturally,
I tried to discover the origin of this mask. Unfortunately,
the only reference in the Museum's book5 recorded it as being the gift
of a priest from the Mission at Lindi. The donor was since long dead, and
except that nobody knew anything else. There was nothing to be done
but to go to Lindi, and this I did, but all I achieved was to discover that
none of the missionaries working there had ever seen a mask like that.
They, however, suggested me to go to Nanyanga, which I -dId.
A long and exhau~ting pilgrimage began from place to place in search
of traces of the mask. In the territories
of The Wamwere, Makua and
Makonde (Tanganyika)
I found several interesting
masks, but they were
all flat, covering only the front of the face and already described and
illustrated
in Karl Weule's excellent book N a t i veL
ife in East
A f l' i c a. I was on the point of giving up the search when, in Kitangari,
not far from the Mozambique boundary,
I was brought a splendid old
mask of the same kind as that in Dar-es-Salaam,
though arti5tically even
more interesting. Unfortunately,
I was not able to discover where it came
from, but it looked as though it had been made by the Mawia, that Is
a branch of the Makonde tribe living on the far side of the River Ruwuma,
in Portuguese Mozambique. I, therefore, crossed the frontier and with the
help of the local authorities
wenf from village to village asking. about
the mask. As before, no one had even heard of it, and I was almost beginning to believę that thi5 might be the case, since such a conscientious
searcher as Karl Weule had never found one.
After two weeks of being sent from chief to chief, from mission te
mission, I was making my way back to my point of departure
when
a strange coincidence struck me: I was passing the entrance to a path
leading into the bush and realized that I had already passed two others
�577
576
like it. It was not the path itself, for there were lots of narrow paths like
that one, but the decorative way in which all three entrances were ornamented. It was only when I was passing these symbols for the third time
that I became properly aware of them and felt that I wanted to see what
lay beyond. I turned down that third path, but my porters warned me
then that one was not allowed to go that way without permission of the
chief. I decided, therefore,
to put a distance between myself and those
inconvenient
witnesse~ and sent the porters ahead, and followed them at
some space. As I had expected, I soon came to a fourth path similarly
marked and turning into it ran down it for a hundred yards or so. The path
led in a zigzag to a small clearing, on one side of which was a baobab and
on the ground, in the shade of this was a ring of large, flat stones and
in the centre of this ring ~ome ashes of a bonfire. At the other side of the
clearing, rather withdrawn,
and hidden, stood a tiny hut. Its low roof
almost descended to the ground. It had no windows or door, only one
opening.
Without
he~itation
I crawled
inside and stood up. It was
dark. I could feel a roof just above my head. Cautiously, I felt over it with
hands. There seemed bo be a shelf. I thrust my hand in and found three
objets wrapped in rags. Pulling down one of these I was delighted
to
feel that it contained a mask. At that moment I noticed in a strip of light
a line of bare feet in front of me. I was surrounded
by Negroes. Still clutching my prize, I crawled out into the light. In front of me stood at
least fifty old men. Gravely, though with reluctance,
they gazed into my
face.
I unwrapped
the mask. It was identical with that in the Museum at
Dar-es-Salaam.
I told the men that I would buy the mask. paying whatever
they asked. Out of respect for the Wazungu they did not protest and
accepted the money I gave them. "But", said"the eldest of the men, "Ewana
Mkubwa cannot have the midimo mask here and now. We will move to
the road and a little further
on, in the bush. Bwana must not show
it to anyone, or there will be awful trouble".
"All right, but I want to buy the other two as well".
"We have no others, only this one". IndignaJnt at such a lie I crawled
back into the hut, and ~treched out my hand for the other masks. The
shelf was empty. The masks had vanished.
Rather crestfallen,
I crawled out again. It would be useless to insist.
I had let myself be led up the garden path. After a while, when I was
outside the areaof the secret repository, they brought me the mask as they
had promised, carefully packed in a basket and covered with leaves and
rags.
That is how I discovered the great secret of the Mawia tribe. Within
a short time I had been down a dozen or more wch paths ornamented
with magical signs, which are called "Mpolo", and found scores of inte·-
resting masks which none of the local missionaries
had ever seen, nor
had Karl Weule.
That was in 1947. A couple of years later, it was possible to find
a standardized
type of mask (yellow) being offered for sale in Tanganyika
territory
by Mawia labourers
doing seasonal work on the sisal farms.
Later, when I visited Mozambique for the third time in 1953, I found that
a great change had taken place: some Europeans
near the frontier
had
organized
a regular trade in figures and masks which they shipped to
America. The Negroes, tempted by the profits, forgot all about their tabu.
The magical signs at the mouths of the paths had gone, gone were the
birds on strings, the little hedges, and any Mpolo I found gave the
impression of being abandoned and neglected. As it was I didn't find in any
shop or in private ownership such black masks, and I am convinced that
the really interesting,
fine specimens so farfound
are those I managed
to get for the Museums of Tanganyika,
New York and Poland.
In, iew . of the fact that so many of the customs of the Mawia' are
dying out and of all t.he sad changes I found on my recent visit, I felt
that I had to put on record all that I knew of them.
First, I wish to draw attention to a mistake in Wieschhoff's
B i b l i 0g l' a p h y a f N e g l' a A f l' i c a, published
by the American
Oriental
Society. Nothing appears under Makonde, but under "K" is the name
Konde followed immediately,
as though they were synonyms, by names
in brackets, Makonde, Ngonde, Wakonde, Wamakonde,
Wamgonde, Wankonde and Wanyankiuzu.
We must remember that the change of Wa into
Ba in Negro languages
denotes the plural,
but not always
and not
everywhere.
For example, the group of substantives
beginning with Ma
(Makonde) or N (Ngonde) do not change in the plural. Thus the names
given by Wieschhoff (p. 262), Warnakonde, Wangonde, are incorrectly
formed. The Nkonde tribe, or the Wankonde, does not exist. Wieschhoff has
erroneously
included under the common designation
"Kand e", two tribes
that have nothing to do with each other, the Ngonde, from the shores of
Lake Nyasa (blood relatives:
Nyankiuzu)
and the Makonde
from the
River Ruwuma (blood relatives:
Mawia).
I suggest that all tribes listed on page 262 under Konde, and those on
page 458 under Wamawia, should be regrouped and listed under "Makonde"
(Mawia) and "Ngonde" (Nyakyuza), respectively.
The great l\,jakonde C:wells at the lewer banks of the Ruwuma rLTer,
viz. in the district of Nevala on the Tanganyika
side, and in those of
lVIociboa and Dos Makondes on the Mozambique side.
The Ruwuma is thus a natural barrier which divides the Makonde into
two separate
branches,
each having completely
different
conditions
of
life, the first under German administration
and the second under Portuguese. The 120 miles coastal strip of the Ruwuma river inhabited by fi537
"Lud"
t
LXV
�578
579
herm en of Swahili ongm adds further
to this division and as a result,
it is difficult
to find to-day
some common ethnological
features
in
these two branches.
There is reason to suspect that the Makonde people of Mozambique
used to be cannibals. Even now the neighbouring
tribes tell incredible
tales about them, based on their strange gastronomic
taste for monkey,
rat flesh and various worms. This has earned them the contemptuous
name
"Mawia" by which they are known to their neighbours. They are deeply hurt
by this and insist on calling themselves "Makonde" only.
The Mawia inhabit the territory
encircled by the Ruwuma river in
the North, the Indian Ocean in the East, the Mdalo and the Mriti rivers
in the South, and the Luienda river in the West. They are an agricultural
people, strongly attached to their land. They move seasonally to neighbouring
Tanganyika in order to earn money, and always with the idea of returning
soon. They are very orthodox in their customs and different from other
Bantu tribes. It is out of the question for a Mawia woman to marry
a stranger. The Mawia men used to protect their WiVES and daughters
from kidnapping by disfiguring them with horrlble ugly lip-plugs inserted
into the upper lips.
Most probably because of the disgusting nature of "their food and their
different ways, the Mawia have a reputation for being slovenly. In reality
they are cleaner than most of the Bantu tribes. Their villages are bu"lt
in the shape of a quadrangle around a large, well- kept yard in the middle
of which is a strong chicken cage erected on high poles in order to protect
it against. leopards. The interiors of their huts are spacious and clean.
Domestic animals are kept in separate pens. Their utensils are often beautifully ornamented, especially tht water jugs. Fundam'2ntally,
the Mawia are
aesthetes and artists. The roads and paths leading to their dwellings are
hedged and carefully clipped. Even flowers are sometimes cultivated, a very
unusual thing among Negroes,.-.·"
---
C A R V I N G. The Mawia have a special talent for carving. Like all
primitive races, they are lacking in creative initiative, and therefore repeat
the traditional
patterns inherited from their forefathers,
preserving
long
forgotten forms as a kind of a sculptural "Legend". Almost every village
has its great "Fundi" (Craftsmen) whose inherent talent local authorities
are now trying to warp by forcing them to follow European
or Indian
common patterns instead of encouraging them to cultivate a beatiful, austere primitive Negro art. They make the things of everyday use: cooking
vesse;s, 5::;00n5, waler-j'ugs
or pipes, clubs, drums, gun.powder containers
and finally ... MASKS.
M A SKS. These represent the highest form of artistic achievement
I
believe the earliest masks were true copies of the heads of slain enemies.
As a rule the eyelids are half closed, giving a peaceful expression to the
dead face. The masks ("Midimo") are objects of greatest secrecy, jealously,
guarded by tribal "taboo". No woman is allowed to see them. If she does,
she runs the risk of dying or at the very least of becoming barren. This
belief is deep, sincere and generally held, that is why the Mawia hide
their masks in special secret places called "Mpolo". However, when the
dancer appears at the Ngoma (dancing) wearing his mask, women may
look at it without hurt. It would appear that Mawia women really do
believe in the supernatural
origin of the dancers. This great mystery surrounding the Midimo represents
the cardinal, basic ritual of the Mawia
life. Mawia masks can be divided into two groups:
1) The standard masks.
The individual masks.
2)
s,
L T h e S t a n d a l' d M a s k
let us ::all them the "Helmet Masks",
are found in every, village, yellow in colour, with tribal tattooing and sharp
features hardly resembling those of living faces, rather knight's helmets.
II. T h e I n d i v i d u a l M a s k is usually
There are four sub- groups:
a unique, original
specimen.
a) m a s k s o f E u l' o p e a n f a c e s, painted black, as a rule with
a tendency to express malicious, satiric criticism.
b) m a s k s o f M o n g o l i a n f a c e s varying in colour, sometimes white, sometimes black, whose Eastern features most probably date
back to the days of trade relations between the Asania coast and China.
c) m a s k s o f H i n d u f a c e s, - practically
always yellow, with
coloured turbans of the Sikh Sect. This group has only appeared in recent
times.
d) m a s k s o f A f l' i c a n n a t i v e s with local tatuage.
Mawia
masks are seldom old, as it is customary
to destroy them every three
years. The older specimens are to be found on the left bank of the
Ruwuma river, in the area of the Tanganyika Makonde branch, where this
custom does not exit. All masks are made from "Ntone" wood, which is
porous and very soft, and thus easy to work. The wood is very light and
does not crack with the change of temperature
or humidity. For tbeir work
the Mawia use self-made tools such as:
a) small
handle.
knife,
sharpened
on both
sides set on a wooden
cylindrical
b) the same knife only curved flatly at the end, for scooping purposes.
c) a kind of file made of a long slab with parallel incisions on it.
d) pieces of glass from broken bottles to smooth the wood. The masks
are coloured with powdered fire-brick,
charcoal and white clay mixed
with ground nut oil, called "Karangi",
to make a paint. Real hair is
always glued to the cranium of the mask.
37 \.
�580
The Midimo is shaped like a helmet and has a wide opening in the neck,
through which the dancer puts his head. It is very skilfully hollowed till
it is as thin as a sheet of paper. The carver very seldom drives his tool
through by mistake. Usually, all masks are tattooed, but this is done just
before the dance, at the very last moment. For this purpose Mawia artists
use beeswax which they mix with groundnut
oil and a little powdered
charcoal and ashes, spread and roll the mixture
between outstretched
palms into a maccaroni shape, then put it on the surface of the mask
forming lines and triangles in perfect imitation of the tribal tattoo. As
I have already mentioned,
the midimo are kept in secret places called
"Mpolo".
MPOLO. A narrow, tortuous path leads to the Mpolo, winding round
bushes and tree-trunks.
It turns off from the main road somewhere close
to a large village. The entrance is cleary marked, most likely in order to
warn the uninitiated.
On either side of the path a slender tree is planted and the two tops
are joined by a string on which dead, dried birds are threaded, looking
like coloured beads of a necklace. Underneath, on both sides there are low
miniature hedges (25 em. X 20 em.).
The entrance to the path is usually covered with clean yellow sand.
So did those "Mpolo" look in 1947, when I saw them for the first time.
When I revisited the place in 1954, the stringed birds were no longer there,
and the hedges were not so well kept. On the whole, the importance
of
Mpolo, as I noticed, seems to be dying out. And presumably
that of the
tribal Taboo will soon become a thing of the past.
The path leads to a baobab tree beneath which is a ring of flat stones.
On one side, somewhat hidden, stands a small hut with a low grass roof.
One is obliged to enter on all fours. Darkness reigns inside. The hut is not
high but allows one to draw. oneself up to full height. In doing sO,our
hands will find the shelr"c;ii:which the mysterious masks are kept carefully
wrapped in rags. Usually, there are several of them. wIth their ha·cks turned
to the light, and the faces hidden. The tendency to transmit traditional
forms to new generations is not only seen in lVIawian sculpture, but also and
even more strongly in the traditional
ritual dance of the "Renaissance
Knight".
RITUAL DANCER. Any newcomer from Europe will be greatly astonished at the sight of the Renaissance Knight who suddenly appears in
the midst of the Negro crowd. There cannot be the slightest doubt as to the
origin of the costume of that dancer. White tricot, coloured ruff round the
neck, chain armour made of twisted grass, puffed coloured trousers, and
instead of helmet- a Midimo on the head. He is a grotesque, ludicrous
caricature of a Knight of the time of Vasco de Gama.
Let us describe his clothes in detail: The tricot consists of two strips
581
of cheap white calico - ·one of which covers both arms, the other - bot;1
legs. The material is shaped to the arms using thorns as pins.
The ruff and trousers are made of cheap coloured calico. The chain
armour is plaited from twisted grass. A procession of young men led by
the Renaissance
Knight advances to the sounds of beating drums and
rhythmical
singing. The leader trips and stumbles and feels his way like
a blind man as for some unknown reason, the Midimo masks are made
without hol~s f~r the eyes, so the poor dancer has to look downward
through thc fissures between the teeth of the mask. Some friend pushes
him in t.he right direction.
R I T U A L D A N C E R. Every Saturday
and Sunday
a "Ngama"
(Dance) is held in one of the neighbouring
villages. Mawia are very
;;ociably and friendly
people and therefore
everyone attends, going in
procession led by their "Knights". At their destination, the guests gather
spontaneously
in separate groups according to the number of different
lVIpolos represented.
In the middle of each group, a free space is formed
with the Knight at one end and the band of drums at the other. After
a short period of waiting in silence an orchestra of small drums beaten
with switches starts up. Its high-pitched
music resembles the croaking
of frogs. It is a special ritual tune not to be found anywhere else. Each
Knight spreads his arms then as if they were wings, crooks his fingers,
and bends his knees, in this grotesque attitude he begins to run, to shake
and to jump. Flapping his arms and kicking out with his legs, he turm
round at breathless speed and finally reaches the first row of the drums,
exhausted
where he falls into the arms of his guardian friend, who offers
him a ch~ir. The moment he has finished his dance the crowd with raised
hands points at the Knight and shouts imprecations, the wording of which
unfortunately
I have not been able to discover, since everyone gave a different interpretation.
It seems to me that tradition has preserved
only
the original gestures, and not the words. Nowadays, as far as I could
discover
they curse their personal enemies. On the whole, this ritual
costume' and dance seem to have been copied blindly from that of their
forefathers,
while the costume is an accurate copy of the dress of some
Portuguese conqueror of Vasco de Gama's day. The mask itself with its
idea of being put over the head is derived from the knight's helmet, but
the dance is satirical and jeering.
There are other similar dances, but in these no Knight takes part. To
the beating of small drums, now at a much slower tempo, rows of young
men march in a swaying step, with swinging arms, moving like clumsy
apes. When they reach the drum, they halt, to give the musicians time
to withdraw
a little, and, that done, the theatrical
show takes place.
Unf0rtunately
I had no opportunity
to study these performances
carefully.
I remember only one.
�582
583
T H E A T R I C A L S H O W. Leopard Hunting.
Through
the legs of
the spectators standing in a wide circle crawls a very old man, his neck
and back co. ered with a leopard skin. He has to be a great
F d'"
(specialist). With his belly flat on the ground, he crawls alOng," a~~h;5
hIs gassy, .spotted spine, stiffens his muscles, and puts his whole childishly
gleeful heart into his acting. Soon after this come the archers each h Id'
a b'
t
l
'
a Inc,
mv,.. no a rea one but made on the 5,pot ,of a rough boweJ branch
an.d WIth arrows that are too long and have wads of cotton wool for
pOInts. Th: 2rchErs make a lot of noise. They approach the leopard, jurno
away agam, shout and run about without
accomplishing
anything,
Th~
leo~ard roars and charges furiously, So the comedy continues ad nauseam
untIl at last, a new figure, that of "Wazungu"
the masked Knight:
appe,ars .on t~e scene. He holds a real, antique flint-lock
in his hands.
Restmg It agamst his stomach he pulls the flint trigger. A terrible stunning
~oar drowns all other noise: the shouts of the people, the beating of the
~rums, and smoke blots e~erything
out. When the smoke clears, Wazungu
IS see.n on the ground wIth the furious leopard on top of him. Terrific
shoutmg, clapPing. of. hands and stamping
of feet eventually
scare the
leo;,>ard away. and, It ~mally disappears
between the legs of the spectators.
The poor Kmght IS lIfted up and carried away on men's shoulders. Then
the leopard rushes in again, but this time the brave archers kill him Wit~
spe~rs. The dramatic. story seems to be ended, but no! - Wazung appear's
a~all1, .healed from hIs w:mnds or may b·::,., . res',:ITected. Th<~ cr:wd' greets
hIm WIth scornful whistles, and he takes th'i hint and goes away again.
,'d
O R C H ~ S T R A. The orchestra
for dancing is exclusively
composd
of smalI-, blg- and medium-sized
drums; there are no string instrumenls.
a) S ID all. d l' U m s. These are not tucular,
but scoped out with only
~ne open end In shape like a_-"\line~glass. Across the one open end a skin
IS stretched and secured by-means of'pegs driven into the wood and tightllashed round with string like a cuff (upper diameter
of drum - 15 cr:
lower --:- 10 em.) Very cften the tase of these drums is made in som~
geometrIcal ~hape, or is carved to resemble the human head that is typical
for all MaWIa sculpture.
b) B i g d l' U m s ("Nionda")
These are narrow and very long, lii,,~
the barrel of a cannon. Their diameter
is similar to that of the small
dru.ms,. but unlike these, they are hoilow right through frem top to base.
It IS Important
to notice that Mawia Fundis sccop their drums WUl
~and-made
tools only and never by means of fire. As it approaches
the
oase e.ach long drum tapers into a waist which is often richly carved.
It IS ~ fact :hat there are fewer and fewer objects of such real and
~ure natIve art 111 the whole primitive world nowadays. Except for a small
1ron bell attached
to the dancer's feet the Mawia use no ether musical
instruments
at Ngomas. The masked
on his ankles and chain armour,
Knight
too has
iron
bells
hanging
O T H E R O B J E C T S of -H A N D I C R A F'T. - The Mawia smoke
tobacco. The Elders smoke special water-pipes
called "Niungw'a", which
are very similar to the Arab nargiles. The smoke from the clay bowl passes
through a water container made of coconut shell. There is a good description
of Niungwa in H. D. Collings "Notes on the Makonde Tribe of Port. East
Africa" (MAN, XXIX, 1929, page 25) so let it suffice here to reprodUCE
a photograph
of what unfortunately
is most probably the last specimen,
though the common type of Nyungwa without the human leg shape may
perhaps
still be found, C I u b s, circumcision
axes, and spoons richly
ornamented
with typical Maconde heads can still be found, But the most
interesting
objects are the "Ingaringa"
or powder horns made of wood and
horn, (See sketches
in excellent
ethnographical
work of Karl W'2ule:
"Native Life of E. Africa".) No doubt, Ingaringa belong to the past as do
flint-locks
with which they were used. They are oblong boxes with sliding
lids, sometimes
very nicely carved.
Some specimes
have features
of
a Chinaman witha funny pig- tail. Among the handkraftof
Mawia we can
find also round, wooden stools consisting of two plates joined by three
human
figures. These Caryatide-like
figures stand on the lower plate
supporting
the upper one. The whole is made of a single piece of solid,
heavy wood. As the Mawia never use stools and prefer to sit on the
ground or, better, to squat, stools were produced
for the neighbouring
tribes or for the Wazungu. That is why the best old specimens obtained by
some museums have teen found on the TanganyikaMakonde territory.
B l' a c e l e t s are mainly made of copper or brass, occasionally of ivm:y.
There are four kinds of metal bracelets:
l) Broad and embossed, with scratched
ornamentation,
called Gagele,
2) Narrow but wider, cut lengthwise
through, caled "Machana",
3) Still narrower
and less ornamented,
called "Makangana".
4) Very heavy, thick and broad, called "Makomea".
U t e n s i l s:
There
i's also a great
variety
of differe.ntly
sha,ped
domestic utensils made of wood, such as spoons, stirring
sticks, bowls,
trays and plates. Formerly
all these were decorated
in a very original
manner.
C l a y Wat e l' J a l' s. These call for a special attention,
They are
fashiorred by hands without the use of any mould. The average size is abod
half a meter in diameter.
Such jars are beautifully
decorated
all round,
The pattern
is engraved
and subsequently
whitened
so that the figureS
and pattern stand out nicely from the black background.
The best specimens of this work are to be found in Nakapemba
village. (posta Midumbe).
The Mosambique
branch of the Makonde tribe deserves special ethnological study, but for this I had neither time nor opportunity,
�584
585
T H E M A K O N D E of T A N G A N Y I KAT.
The Makonde living
in Tanganyika
differ from the Makonde of Portuguese
E. Africa in the
following ways.
a) D i e t - they do not eat rats, monkeys, bush- babies, nor any vermin.
b) T a t t a 0- different and not sa rich.
c) L i p - p l u g s - "Niania" are white not black and without metallic
sticks on the top.
d) C a l' v i n g - They have no gift for carving.
e) D a n c e s - The ritual Knight Dance is not known.
Instead
they have several
other dances, the most characteristic
of
which are:
1) the S t i l t D a n c e, seen in Kitangari
village, and
"P a k e t e D a n c e, for which a special kind of rattles made of
round Miumba fruits are used. The fruits are fastened together in clusters
making a musical instrument
called "Maheve", which is attached to the
dancer's calf.
2)
They also make percussion music by beating empty bamboo stems with
small sticks. They do not use small drums and their big drums are different in shape, being narrower
in the centre and widening towards both
ends, like a bobbin. A skirt like a "Hula-Hula"
skirt is often worn for
dancing. This is called "Enkunumbi".
A hat made of black vulture feathers
and called "Lich and a" is also popular. It consists of two parts:
a) a rim of plaited grass, and b) a number of feathers
fastened
to
a string which, just before the Ngoma, is inserted round the edge of the
rim into a special notch, thus spacing out the feathers.
Nowadays, theó
Makonde wear European pyjamas for the stilt dance, which gives it the
appearance
of being a maskarade
or circus turn.
f) M a s k s groups:
1.
black
2.
with
3.
4.
5.
they make only flat face-masks,
divided
into the following
Wazungu masks used -iH--Stilt Dances with black mustaches
hair, made from goat hide, very banal in expression.
Makonde masks with the specific, characteristic
tribal tattoo
the lip-plug for a female face.
Animal masks - dogs, monkeys, wild pigs etc.
Masks of different menacing monsters, or caricatures.
Masks of women's breasts so - called "Maziwa".
and
and
The above features
distinguish
these two branches
of the Makonde
tribe. What is much more difficult is to find what they have in common.
The following, if any, may be mentioned:
al the custom of filing their front teeth to a lion- like shape.
b) the manufacture
of masks. Although these differ in character,
the
very fact of their manufacture
is important, since only these two branches
uf the one tribe are the only people making them in East Africa. There
have been rumours of masks having been found in other parts of Tanganyika Territory or even in Kenya, but they have not been confirmed and
ought to be checked up. I have read about masks being made by the
Masaya, but this is pure nonsense, because the latter paint their faces and
never wear masks. Among the neighbouring tribes of Wamwere and lVIakua
one can sometimes find roughly hewn masks, but these are imitations
of the original Makonde masks.
c) the use lip - plugs, though these too are distinct in shape and colour.
Summarizing
the foregoing, I have come to the conclusion that the
deviation between the two branches is a process of centuries and has progressed so far that we are entitled to classify them as two separate tribes,
and I should be inclined to consider the derisiv(' nickname
of "Mawia"
borne by the Mosambique branch as a true tribal name, under which they
are recognized and acknowledged
by all their neighbours
and even by
more distant tribes.
I
I
Edu:ard Bulanda
IS IT THE CRISIS
i .1
~j
OF THE VIENNA
ETHNOLOGIC
SCrWOL?
The date of W. Schmidt's death, 1954, was at the same time the year
of the twenty - fifth anniversary
of the Vienna University
Ethnologic
Institute
in the extraordinary
development
of which the late professor
played the leading part. Those two coincident facts have given impetus
to perform
an analysis of the total ethnologic
activity
of the Vi,mna
School, a critical evaluation of its investigations
and to make some corrections of the methods applied hitherto by that institution,
viz. the so called
method of ,cultural circles. 1. In spite of war losses the international
:scientific
reputation of the Vienna Institute did not suffer, the proof of it being the
IV International
Congress of Anthropology
and Ethnology
which too!,
place in Vienna and the unanimous
election of professor W. Schmidt as
president of the Congress who was rewarded in this way according to his
enormous deserts for the science. "He was undoubtedly
one of the greatest
investigators
in the domain of our study" these were the words about him ..
writt n by prof. Kaj Birket - Smith, the 2 IV. 1954.
A special meaning for the development
of the Imtitute
after World
War II had also activities
of prof. Koppers
and Heide-Geldern
which
have beaten
the track
in getting
the support
of the Wenner-Gren
Foundation
for Anthropological
R2searches
in l\"ew- York. Thanks
to
that fact the Vienna Institute
has received
a big fond for ethnologic
II
iii'l'!
I
�587
586
excursions and scientific travels as well as for its respective publications
and library requirements.
2. On base of a new ethnologic material and deaper understanding
·)f
the cultural life of primitive folks and in line with the progress of prehi~tory - the division into "cultural circules" 50 years ago, sketched by the
Vienna School as working hipothesis
has been thoroughly
che:ked and
subject to big corrections.
Nevertheless,
the crisis of the historical method of above mentionfd
School is out of questi-on, the fact of relati.onship of ,cultures and their
contacts continues to be, and is even stiil more, the main basis for comparative historical studies of folks w1".ich have no written sources.
It has been proved necessary to improve and enlarge the actual criteria,
following the same line as before; then the necessity of paying more interest than up to now for high cultures and folk - cultures remaining ir1
symbiosis with them has been emphasized;
especially
of great servke
in this line can be orientalistics,
egyptology, classic antiquity, hindolog:",
sinology and other sciel1lces.
As to the conceptions of the Vienna School concerning the durability
and preservation
of· cultural
products of primitive
folks a very great
importance
for the future would have a systematic
investigation,
performed on a wide experimental
base of duration and variation phenomena
in various types of culture.
To explain causality in the life of a given culture a big role is reserved
for psychology. A thoroughly
elaborated
psychology
of folks does not
exist yet. That is why it would be very useful for the purpose of such
a study to collect autobiographies
of members of various tribes, to make
an adequate analysis of proverbs of those folks, to gather notices about
their ideas of soul, about their dreams and data about their magics.
Ale these observations
do not affect the proper framework
of the
method whatsoever.
Neither did we undermine
the conception, that the
folks belonging to so called "pr;~~-it-ure"6r as they are known today people
of "old" or "basic culture" kept this culture together with religion really,
ceteris paribus, in the best way.
The genuine crisis concerns the cultural circles, the so called "principal
culture" of totemism, matriarchal
and shepherd cultures. In the historical
development of mankind they form, especially if we speak of the culture
of common land cultivators
and herdsmen,
a wide medium
phase.
W. Schmidt spoke of "culture circles" but the fact is as it has been stated
nowadays that we have to do only with big tendencies of cultural aspects
when together with a respective economic form some inclinations of social
and religions ideology begin to appear. Those "medium cultures"
takcn
by themselves are often very different even in the range of the same type
of economy.
3. Some recent results of ethnologic investigations
concerning: a) TotC'mism. A most general summary of the totemism problem shows that it
is neigher a religious form nor a transitory stage in the historical development of the human culture. At the same time it is not a specific feature
of some cultural phase or of an exclusive cultural complex.
b) Cattle breeding and agriculture.
We may first of all generally s'1Y
that cattle breeding was a result of a gradually
developing skill to cultivate the soil first on the territory
of anterior
Asia during the VI~h
millenium.
The breeding of animals probably started with the domestication
of the
sheep, [oat, pig and ox. Between 1':00 and EOO TI. C. began the nomad
culture of the horse in Central Europe and in the Transcaucasian
area.
The most recent form of cattle breeding is considered to be nowadays the
breeding of reindeer, contrary to what has been thought previously. Both
the Siberian shepherds of reindeer and the horse nomads have kept the
ancient features of religion and mythology what was well presented by
W. Schmidt in his work.
e) Matriarchy.
It is difficult to speak today about some exclusive matriarchal
culture phase and the old theory patriarchal
and matriarchal
opo5ed societes can nlOt be mai:1tained, the matter
is much more compli-
cated.
Maria
Trauiitska-Kwaśniewska
RESEARCHES ON THE QUESTION OF A COLLECTIVE THREE-FIELD
SYSTEM OF AGRICULTURE
IN THE VILLAGE HRUSKIE, DISTRICT
OF AUGUSTOW IN THE XIXth and XXtl1 CENTURIES
The present work deals with the problem what role did play and doe5
still sporadically play the agriculb..:ral system in the total amount of social
and econcmic relations in the country.
A village in Ncrth-Eastern
Poland has teen chosen as example and
on base of investigations
which have been carried out on its territor~'
(mainly by means of interviewing
the oldest people in the village) th'3
economic system existing there at the end of the XIXth and the beginning
of the XXth century has been reconstructed;
it proved to form a tree field system of agriculture
without fallow, continuously
applied by 211
the inhabitants
of the village.
The village Hruskie is situated among the woods of the former Augustów virgin forest; its total area amounts to 500 ha, out of which 60 are
arable. It had been founded not earlier than in the 17th centuryand
had
�589
588
been a fief sE'ttlement of the king. It is actually inhabited by 25 familips.
Up to the time the Augustów channel was built, the main source of living
for the population has heen agriculture
and new the majority is working
in the forest as "drivers". Out of various sorts of the ground only house
ground, garden ground and a part of marshes were not cultivated collectively. Because of the woods framing the village it was impossible to enlarge
the area of arable ground. After the description of all sorts of ground the
author has passed in review the means of dividing the fields along the
fences, names, measures, network of roads. All these matters were strictly
connected with the spatial system linked to this form of economics. Some
of them regulated
the good function of the whole system (the names
helped in the orientation, the fencing of the fields and of the total area
secured the safety of the common crops), other things preserved the rights
of the particular members to make use of common utility equipment and
the rights to an even division of material weatlh. The compulsion of field
cultivation (Flurzwang) does still exist in the village. As the space under
crop is small, the class of the ground comparatively
high and the amount
of pasture- ground fairly big, which gives the chance of cattle breading
with a subsequent possibility of a rich manuring - field cultivation with
no need of fallow is practiced in the village from time immemorial.
The
main cereals cultivated were rye and barley, actually supplanted
by oats.
We at has been sown since 1933, and before the beginning of World War II,
it has, together with oats, almost totally replaced barley.
Potatoes were planted tiU 1870 exclusively
in kitchen-gardens;
they
now rank the second place after rye. Vegetables and tobacco are planted
in gardens.
The compulsion
of cultivation
comprises
in the village:
a) almost all field works performed at the same time with all other members
of the community,
b) the growing on one's field section at kind of plants
as others do, c) a collective pasturage
of cattle on pasture-fields,
and
stubble-fields.
Exception form this system are only made in case when
in a potato-field
the middle is left to sam plants requesting
a late
harvest (so called klatka checkered field). The ground system has
a certain meaning for the mechanical
cultivation
and the technique
of
ploughing (to one side only). The wooden plough called "socha dwupolicowa" existed till 1920. A sickle is used till now in places where mowing
with a scythe is impossible the stripes being to narrow. Working with
modern machines is out of question by this ground configuration
(e. g. the
seeding machine, which cannot manoeuver
on the narrow
stripe).
Sheep and pig breeding prevailed before World War I; they pastured
in the forest and on the marshes. At the present time almost every farmer
has a hors2 (or two if he workes in the forest) and two cows per avarag~.
The organization
cf pasturing did not change for years; it is performed
by turns i. e. one person from each house is bond to pasture one day fJr
one piece of horned cattle and one day for the sheep. Side by side with
the income from agriculture,
means for living come from picking berries
and gathering mushrooms as well as from various wood work (cooperage,
shingle making, weaving of bast shoes etc.) and apiculture.
The spatial
configuration
of the village and the economic system put a stamp on the
community life and on the amusements of the inhabitants.
In conclusion the author has passed in review the problem of economi~s
in the Hruskie village from the point of view of subjective
elements
responsive for the existing situation. A low level of agricultural knowledg("
fear of bribery from the side of more knacky farmers were the factol:s
inhibiting the liquidation of strip farming in the period between the two
World Wars.
At the present time the main impulse for such liquidation is the tendency towards economic independence
and individual
planning
in the
domain
Bolesław
of agriculture
and cattle
breeding.
Garyga
AGRICULTURAL LITERATURE OF THE XVIII and XIX CENTURIES AS
SOURCE FOR THE INVESTIGATION OF TOOLS USED FOR THE
CUL:rrV ATION OF SOIL
In the present article we find an interpretation
of the descriptions
and
drawings given in the following publications:
1) Sincerus: Uwagi Tygodniowe Warszawskie, 1769 (Warsaw weekly notes), 2) Krzysztof Kluk: O rolnictwie, 1779 ,acout agriculture)
and 3) Dziennik Ekonomiczny Zamojski
1804 (The Zamość Economic Journal).
The author's aim is to solve the problem whether the descriptions
and
drawings of the plough, ard and "socha" given in above mentioned three
works have been taken from nature or borrowed from other sources and
whether they represent tools used in this country. On base 01 results obtained from the analysis of the matter the author comes to following conclusions: 1) The drawings of the ard and plough in the "uwagi Tygodniowe
Warszawskie"
(fig. 1, 2) are not taken from nature but from a differe:1t
source, the drawing of the plough being a modification of the ard drawing.
On the other hand, the description gives dialectal names of plough parts,
which still appear in the vicinity of Lublin (see the enclosed map). The
dialectal names are proof that the plough parts marked by t.hose names
were known in the second half of the XVlIIth century in that area, though
the given drawing is not a picture of above plough.
�591
590
2~ The drawings of the ard and plough in the work of K. Kluk (fig. 3, 4)
are taken from a different source, probably from the same one, the author of the "Uwagi Tygodniowe Warszawskie"
has made use of. A certain
similarity of drawings and of the descriptions scheme points to that. Yet,
K. Kluk uses in his descriptions
other words than Sincerus (not dialected
words) which proves that he did not make use oi the work oi the latter.
As to the drawing of the socha in K. Kluk's work it has been taken from
nature and is the oldest known picture of this tool on the territory of Poland. In the description of the "socha" K. Kluk used dialectal names.
3) The drawings oi the ard and plough in the "Dziennik Ekonomiczny
Zamojski", (fig. 7 and 8) were taken from Johann Mehler's work "Del'
Ackerbau des Konigreichs
Bahmen" (1794) and represented
tools used in
the land of Czechs (fig. 9 and 10); as to the socha (fig. 6) it has been copied
from K. Kluk's work. Furthermore,
all the drawings ,in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski" are turned round like in a mirror.
To explain these
drawings the descriptions oi tools given in K. Kluk's work have been partly
used, and the rememing descriptions have been translated from the German
text of J. Mehler's work.
Kr:;;;ysztof
Kwaśnie·wski
CULTIVATION
OF BRU (SETARIA
DURING
ITALICA)
THE XXth
IN MINOR POLAND
CENTURY
On base of terr<itorial investigations
during 1954-1956 the existance of
traditions and relics of bru cultivation has been stated in scores of Minor
Poland villages (see enclosed map and index of investgated
villages). Except those places the cultivation
of bru in Poland is unknown, and the
name "bel''' one can meet only in songs on the territory
of Lublin and
Kurp,ie provinces.
The .author has made a c·omparative schedule out of
European archaelogic data cpncerning the cultivation
of bru and out of
resf·ective references
in Polish herbariums
and agricultural
handbOOKS
since the XVht century.
It results that the cultivation of bru was known
mainly in ::::outhern Poland and partly in Eastern Poland, thus on the
expansion way of this plant from the center in China to Switzerland where
the appearance
of bru has been confirmed by archaeological
data. The
description of cultivation
and treatment
of bru as well as registered opinions d reasants on the matter of this millet prove that the keeping of
such plantations
reąueste:i a lot of work with the use of primitive hand
tools. The barley made of bru for feeding purposes was considered to be
less nutritious
and tasting less good. Only the great fertility ef this cora
was the reason of its cultivation .in the split andovercrowded
peasant farms
in D/linor Poland.
The trend of the surplus of the country population to the towns, the
appearance
of new agricultural
tools for harve,sting
and treatment
of
crops as well as the fiasco of autarchy tendencies which existed even in
small peasant farms was the reason of a definite decline of bru cultivation.
Tadeusz
Seweryn
HUNTING
LURE METHODS
The material collected for this work comes from Poland and neighbouring countries. It has been divided into following parts: luring with
tlJ.e mouth, live and artificial decoys, luring tube, pipe, bag-pipes, cockleshell and feather instruments.
All sorts of scarecrows
acting upon the
senses of sight, hearing and smell have been described separately.
One of the most ancient means of luring is to make use of the mouth
without the help of any instruments.
The Guzul and Volhynian hunters
knew how to imitate the wolf, calling the wolf-cubs
to reply joyfully
from their den. TlJ.e Byelorussians
can imitate the deap basso of the deer
and the Huculs, the voice of the doe, of the chamois and the he-goat,
the cackle of wild hens or the song of the hazel-grouse.
The Slovaks
are masters
in imitating
the mating-calls
of the wood-grouse.
Other
hunters are ab'e to stop a running hare making a loud smaking sound
with their mouth or to imitate the voices of the virgin forest: the whistling of the thrush, the scream of the owl etc. An old hunting trick is to
make use of animals for luring purposes. A sheep or sucking-pig calls the
v'.'olf to the treacherous
pit-fall
and to the shooting stand, a partridge
hidden i'n a dark basked calls other hen, a crow attached to a p-erch
catches with its claws another crow which came to rescue the prisoner
(fig. 1); ducks and domesticated
cranes are luring into the net birds
of the same f€ather. To a pole talled spar are being attached
bullfinches, goldfinches and ducks which were kept in aarkness
the whole
winter, whereas a hidden hunter pulled the string, thus making tne birds
flutter and peep, calling other birds. Siberian ducks, called krakuchy
are
best for this purpose. Eagle-owls on a pole lurre all sorts of birds withi:l
gunshot (fog. 2) artificial
heath-cocks
made of black felt (fig. 3) and
ducks have teen also used.
Decoy-instruments
have different names. They are made of wood, ivory,
le8.ther, . horn, feather, nut-shell, leaves, metal etc. A tube made of pine
"
�593
592
Hood, of birch rind with melted resin inside, or tube as shown in (fig. 9)
serve to lure deer and elks.
A pipe made of gODs bone or hare bono<:is used to lure haze-grous3s
and heath-cocks. To play this instrument
one has to move the finger on
the oblique cut on the other side of the pipe.
With similar decoy
-instruments
made of a marten leg bone do the Guzuls imitate the sereem
of the hare, thus luring the fox. This beast of pray is also called by a kind
of whistle
which
imitates
the squeak
of a mouseor
by means
of a decoy-tool made of an ox-horn (fig. 6). With that instrument
hunters
imitate in March the erotic sounds uttered by a hare or the bleating of
the kid calling the mother goat. A bone pipe connected with a pleated
leather-bag
is used to lure quails (fog. 7). When pulling with two fingers
a string a·croslS a membrane
fastened
on the ring of a horn small
flocks of partridges
are lured. A tin platelet, double-folded
and perforated in its upper part is a decoy for hazel-hen
(fig. 5). When blowing in
a pear-lief or in a piece of birch7bark
put between two thumbs, hunters
imitate thesqueak
of a roe in heat running
to escape the roe-buck.
With a view to lure o fox or a lynx a forest grass plant called "psiarka"
fixed between two scraps of wood is used in the same way as above
(fig. 8).
The tube to lure elks belongs to the same class of decoy-instrument~.
Fire is a powerful means to scare away wild beasts. Bird feathers or
scraps of linen hung on a string upo;n the earth frighten
animah with
a weak sight such as roes, deer, faxes, wolves and wild boars. This means
of keeping off the game in the forest was already known in ancient times.
Wolves which are not hungry can be frightened by the sound of iron, that
is why peasants driving through a forest in a sledge tie an iron chain
which is being dragged upon the earth. In old times, when chasing with
falcons, birds were raised up to a flight with a roll of a drum. Polecats
were driven away by the odour of rue, martens by the sent of tobacco
juice diluted in oil and moles were kept away by means of kerosene,
camrhor or the odour of putrid fish or rotten cabbage.
Maria
Frycz
TALE OF THE ANIMALS
IN A HUT
The tale of the animals in a hut belongs to the most popular fairy-stories in the world. In the international
systematic cataloque of tales by
Aarne-Thompson
it appears in the part where stories about wild beasts
.
,
and domestic animals are collected and is entereJ
under number 130.
Antti Aarne consacrated to the analysis of this motive an interesting work
~ntitled "wandering
animals". In this work he passes in review Asiatic
versions and a series of European
specimens of tales. Of course the
Finnish stories form the majority, with 202 items, making almost 2('.': of
all the European tales out of which there are 12 Polish ones.
Aarne gives an analysis and comparison of the Asiatic and European
tales. He things that the reason of their spread is their interesting
and
vivid topic. The secial reasons of the popularity
of fairy-tales
does not
interest Aarne.
The author of the present work deals with the Polish versions cf
above mentioned tale and aims to interpret
its wide propagation
against
a background
of social conditions of the people's life. The interna1ional
subject-matter
of the tale is often subdued to specific and characteristk
changes of its form depending on the region where the given version comes
from.
The analysis of 57 Polish versions (38 published and 19 collected by
means of folk-lore form) di~closed a certain relationship
with Slav and
West-European
versions and although all regions are not uniformly represented (tales from Great Poland and Kujawy provinces are missing and
there are but few stories from the Mazowsze province) one can state some
interesting
difference in the text and form of those tales in line with
the different ethnic and social character of a given part of Poland .
The analysis of the story themes was based upon the scheme given by
J. Krzyżanowski
(Polish folk tale in a systematic review, page 63). Animals
badly treated by their masters decide to wander out in the world; the ide",
comes usually from the cock or horse; other animals, and sometimes a man,
join the company on the way. The animals intend to spend the night in
an empty hut beloging to the devil or to ruffians, or some wolf; such hut
might be haunted by ghosts. When the proprietor
comes back the animals
attack him and kick him out of the hut. They remain then there or leave
taking away hidden treasures found in the house.
There are all sorts of interesting
deviations of the general scheme e.g.
the man who joines them is an old soldier turned out by the queen or
[, poor fellow looking for a better life. The set of the animals mayalso
change, viz. the Mediterranean
donkey is supplanted
by the 'horse, the ox
by the ram, other animals appear, e.g. the gander, the duck or the crayfish - typical for the fairy-tale
of the Małopolska province.
A far relationship
with the Asiatic tale is marked by above crayfish
which took the place of the scorpion. We meet sometime3 with a fish,
hedgehoi, and egil and with things like bricks, whetstones
and needles.
The analized tales can de divided into 3 groups: a North-Eastern
tal",
from the Poli~h borderland where the animals build the hut by themselves;
38 .,Lud"
t. LXV
�594
this type of tales is similar to the Byelorussian
or Baltic ones. Among the
genuine Polish versions, the group of Pomeranian
and Silesian tales, thus
the Western
group, as well as the Southern
group of the Małopolska
province,
should be pointed
at because of their peculiarities.
In the Pomeranien
and Silesian variation
we meet with the following
motives: the animals
are mostly the cock, the cat, tlie dog and the donkey; they after want to be musicians;
we always have the ruffians
hut.
The literary
value of the tales is rather
mediocre,
their dialoges
are
schematic
and monotonous.
The tales from the province
of Małopolska
are more inspired and fanciful. Instead of the donkey we meet with known
domestic
animals,
such as the horse, ox and ram, the crayfish
appean
often, the number
of wandering
animals
is greater.
The devil's
or tb."
haunted
hut, the forester's
or the farmer's
house supplant
the ruffians
hut. These tales ha;:e many versions
and do differ from the stereotype
motive. They have quite a lot of picturesque
descriptions
of which even
a good writer
would not be ashamed.
We can also often find in these
tales interesting
descriptions
of everyday
life in the country.
A comparison
of Asiatic elements with various animals
reprei'ientcd
in
our tales leads to the conclusion
that the donkey, gander and the ram are
animals which were introduced
later. The most ancient motives are probably the cock and the crayfish (scorpion). The horse came later and next
were the cat, dog and drake and finally the ox. The choice of these animals
is connected with the conception
of the Asiatic tale and at the same time
is strongly
linked with our tale from the province
of Małopolska
where
the Asiatic elements
have been duly modified.
The enormous
popularity
of a tale probably
doesn't ensue only because
of its thrilling
subject-matter,
as Aarne claims, but is a reflection
of discontent of the people dissatisfied
with the life conditions
and expresses
consciously
or unconsciously
the will to run away from the sad reality.
I
Hn
IIe'Kan08C'KU
3THM~ECKAH
CTPYKTYPA
A¢PMKM
M HOBEfiIIIME
HAC~OEHMH
KOHTI1HeHT A¢pI1KI1 COCTaBJIReT rrepl1¢epl1lO, 3aJll1BaeMYlO Ml1rpaI..\110HHbIMI1 BOJIHaMI1113 EBpa31111. BJIarOp;apR CBOI1Mreorpa¢l1'-IeCKI1M oc06eHHoCTRM 3TOT MaTepl1K rrpep;CTaBJIReT TaK)Ke 30Hy, B KOTopOM COXpaHI1JII1Cb
He oc06eHHo 113MeHeHHble peJII1KTbI O'"leHb pa3Hopop;HbIX COCTaBHbIX '"lacTeM a¢pHKaHCKoro HaCeJIeHI1R, HaHeceHHble 3Tl1Ml1 BOJIHaMH. BBHllY 3Toro,
reHeTI1'"leCKHMCl1HTe3 rrecTpoM 3THI1'"leCKoMKapTHHbl cero;:\HRWHero a¢pI'lKaHCKoro MaTepl'lKa p;OJI)KeH OCHoBbIBaTbCR Ha CBep;eHl'lJIX, KacalOIl\l'lXCJI
I10CJIe,llOBaTeJIbHbIX Ml'lrpaI..\l'lOHHbIX HaCJIoeHI1M.
K CO)KaJIeHl'lIO' l'lCTOpl1'"leCKl'leI1l'lCbMeHHble HCTO'HUlKI1 ,lIalOT HaM CBe,!\eHI1JI TOJIbKO o Tpex nOCJIe,llHI1X 60JIbWl1X 3KCrraHCI1RX, BbI,lIeJIJIIOIl\I1XCR
B R3bIKOBOMOTHOWeHI1I1,KOTopble npe06pa3l1JIl1 3THl1'-IeCKl1eYCJlOBI1JIB A¢pl1Ke. OHI1 6pocalOT CBeT Ha HaWeCTBI1R I1H,lIOeBporreticKI1X, CeMI1TCKI1X
VIXaMI1TCKI1XHapo,llHocTeM nOCTOJIbKy, nOCKOJIbKy n03BOJIJIIOTc03p;aTb npep;CTaBJIeHl1e o nepeCeJIeHI1RX KopeHHoro HaCeJIeHI1JI, BbI3BaHHbIX 3TVIMl1KaTacTpo¢aMVI. ~TO KaCaeTCJI cTapblx CJIOeB a¢pl1KaHCKOro HaCeJIeHl'lJI, RBJIJIIOIl\l'lXCR pe3Y JIbTaTOM Ml1rpaI..\l'lOHHbIXrrpOI..\eCCoBB ,lIaJIeKOM rrpOWJIOM, HeOCBeIl\eHHOMCBep;eHl'lRMI1,3a'"lepnHYTbIMVI 113 l'lCTOpl1'"lecKI1XI1CTO'"lHI1KOB,
TO
MbI ,lIOJI)KHbIP;JIJI I1X H3YQeHl1R Orrl1paTbCR Ha pe3yJIbTaTaX 3THOrpa¢l1'"lecKl'lX, aHTpOnOJIOrl1'"leCKl'lX 11 JIl'lHrBI1CTl'l'"leCKI1Xl'lccJIep;oBaHI1M, KOTopble
B 6YP;YIl\eM, BepORTHO B BecbMa CKpOMHbIX pa3Mepax, 6YP;YT p;OnOJIHeHbI
lIOCTI1)KeHl'lRMl'lapxeoJIorl'll'l. 3TO KaCaeTCJI npe)K,lIe Bcero orpoMHoM Teppl'lTOpl1l'l CI1JIbHO ,lIl'l¢¢epeHI..\l'lpOBaHHoro
Herpl1TRHCKOro COCTaBa BMeCTe
e 30HOM roro-BocTO'"lHOM XaMl'lTCKOJ>1
3KCnaHCVIl'l.
IIpe,ll"'lO)KeHHbl}I BepHapp;OM AHKepMaHoM Cl'lHTe3 pe3Y JIhTaTOB l'lccJIep;oBaHl'lM Hap; MaTepl1aJIbHOM KyJIbTypoM a¢pl'lKaHCKI1X HapO,llHOcTeM lIaJI B03MO)KHOCTbHe TOJlbKO pa300paTbCJI B rJIaBHbIX KyJIbTypHhIX KOMnJIeKCaX,
RBJIJIIOIl\l1XCJI CBl'lp;eTeJIbCTBOM1.1l1rpaI..\llOHHbIX npoQeccoB
npOWJIoro, OTCTpoeHHoro Ha 3TOM OCHOBaHl'll'l,HO TaK)Ke cOrJIaCOBaTb I1X C lIOCTl'l)KeHl'lHMYl aHTpOIIOJIOrl'll'l, l'l lIa)Ke '{aCTl1'-lHO C pe3Y JIbTaTaMI1 JIl'lHI"Bl1CTl'l'"leCKI1X
l'lCCJIeAOBaHI1M.31'0 CXe:'.1aTYI'{eCKoeo603peHVIe HCTOpll11 a¢pllKaHcKoro
HaCeJIeHHJI, oXBaThIBalOIl\ee c Oi'jHOM CTOpOHbI I1pOWJlOe i'j0 nJIIOBHaJIbHOrO
rIepl10lla, cooTBeTcTBylOIl\erO eBponeHCKOJ~! )!,11"'1IOBl'!aJIbHoi'I
::moxe, H C ;:;PY-
�596
597
rOM cropOHbI
onHCblBalO~l1e
CTBI1M, nOl\TBepMl\eHHbIX
pe3YJlbTaTbI
a3l1aTCKl1X H eBporrei.1CKl1X Hawe-
I1CTOpl1'-leCKHMI1I1CTO~IHI1KaMI1.BJlarOl\apFl
coxpa-
HI1BWI1MCFlOCTaTKaM l\aBHO MI1HyBwero
npOWJloro,
ucj:Jpl1KaHCKOro HaCeJleHI1R
rrOXBaJlI1TbCR O'-IeHb 60JlbWl1Ml1
MOMeT yMe
peKoHcTpyKI.:\I1Fl I1CTOpHI1
;:\0-
CTI1:;KeHHFlMI1.
KOJlOHl1aJJbHaFl
3KcrraHCHR
TBl1M TeM, '-ITO He3Ha'-IHTeJJbHbIMI1
pa3Hl1TCR
OT
CI1JlaMI1 npl1WeJJbI.:\eB
60raTCTB
HaCTOFl~ee
B TaKI1X pa3Mepax,
BpeMR
l\aBHI1X
113 ee
acj:JpI1KaHCKI1M KOHTI1HeHT 11 OpraHl130BaJJa
npl1pOl\HbIX
pe'-I11. B
~HO TaM
Y/Ke
J13BeCTHbl KapJJI1KOBble
a n03l\Hee
Hawec-
CTpaH
OXBa-
3KCnJJyaTaI..\I1IO ero
O KaKI1X paHee
He
MOrJJO 6blTb
MbI RBJJReMCR CBI1l\eTeJJRMI1 Ha'-IaJJa
npOI..\eCca
Ha3BaHlre
.lie
rr.1JeMR CeMaHr
KaTpecPa)K
a3HaTCKl1X
C 06~I1M
nJlelVieHa
8cj:JpI1KaHCKOro KOHTI1HeHTa 11 OCTaBJJeHHR rrpOMI1BaIO~ero
BblM no
TaM
KopeHHoro
"HerpHTOCOB"
I1JJH
TO~IY Ha3a",
HapO}:laM, Hrrp.
HerpOB".
H aH}:I,n'la-
KapJlJ1KOB
rrOTOMKaMH ,[lpeBHbIX
H acPPJ1KaHCKI1X HerpI1JI.'IOB
K 0,!\H0I1 rrl1rMeiicKOM
pace
-
11 KYJlbType.
nHrMeeB
rrHrMeeB,
Ha3bIBaTb
ITllrMeFlMH. HapFl,!\Y
npl1ql1CJII1Tb
TOMy BpeMeHH B03peHl1RMI1 naJleOHTOJlOrOB,
cPOpMbI
06~ee
<I>paHI..\Y3CKHi1 yqeHbIM
rrl1CaTeJlH 11 rr03TOM)' rrpe,[lJlaraJJ
CQl1TaJIl1 B03MOMHbIM
KapJlHKOBble
apa6a:Vl,
Ha cPl1oTII1-
Ha MaJIaMCKOM rrOJJyocTpoBe
"MaJlbIX
,[lpeBHHe
HeprHTOCOB
Ha3BaHl1eM
Hepa3Bl1TbIe
HaCeJJeHI1Fl.
COTHH JIeT
MCrraHI.:\bI ~aJJJ1 BceM 3TJ1M rrJIeMeHaM
C'-lI1TaJJ 3TvIX
O KCTOpbIX yrroMHHa.llH
COCKaJJb3bIBaHl1R 3TOM Wl1pOKO pa3JJI1Toi.1 BOJJHbI HaWeCTBI1R C rrOBepXHOCTI1
H l\a)Ke
HeKOTopblM
I1CrraHI..\aM H aHr JJI1QaHaM. OHH 3HaJJJ1 Kap.llHKOB A:na
rrHHCKI1X OCTpOBax,
A.
l\eCRTKH
rro'leMeHa
BOB Ha OCTpOBax ApXJIrreJlara.
EBporrei1cKaR
TI1JJa BeCb
OKa3blBaeTCFl,
6blJlH
,n:aJIee,
Bce
KapJlI1KOBbIe
COrJlaCHO C HO-
KOTopble
nOo'lara.lll1, '-lTO
HaqaJIbHoi1
RBJIFl10TCFl
CTa,[ll1eJ1
KaKOer-TO 3EO.1JIOI..\110HHOil
I..\errH, npHHFlT 6bIJl BbIBOl\, '-ITO nl1rMeJ1 COCTaBJIRIOT
cTapei1wylo
pa;:bI.
KOJlbMaH,
A<I>PJfKAHCKME
M
IIMrMEM
MX
IIPOBJIEMA
R3bIKA
O
nl1rMeJIX,
'-IeTblpe
TO eCTb
O KapJJI1KOBbIX
ynOMI1HaJJI1 yJKe
TbICFl'l11 JleT
TOMy Ha3al\
CTBeHHbIX KapJJHKaX-TaHI..\OpaX,
113 l\eBCTBeHHbIX
11 PHMa,
no
repOl\OT
HbIX KapJlI1KaX-TaHI..\OpaX,
rl\e-TO
Ha
OKpal1HaX
HeBeKOBbFl, l\0
BbIJIO
npo
1870
B JIecax
HeKOToporo
MaHep
nepl10l\a
IIJlHHI1M H l\pyrl1e,
B CBOI1X TpYl\aX
O MaoTIOM3BeCT-
IIOTOM,
B
Te'-IeHl1e
Bcero
BCRKMe CJlyXI1 O nl1rMeFlX
MCKaTb
cpel\-
3aMepJlI1.
CTOJJbKO, CKOJlbKO MOMHO 6bIJJO BblCBel\eHI1Fl CO BpeMe-
:U;eHTpaJJbHoi1
"HerpI1JIJI8MI1"
HerpaMJ1,
lIIBaiiHcPypT,
AcPPI1KH
B MHpe
}:lO Hero
HerpaMH".
l\IO lIIai.1.mo
II.7IeMeHa KapJII1KOB,
HI1'-IerO He
3HaJJI1. BCJIel\CTBHe
Ha3BaHbI
Ha
HayqHbIi1
3Tl1M OTKpbITHeM. YqeHbIe
,!\pyrKe
a
6pOl\Fl~l1e
OHI1 6bIJIl1
I1JJI1 "MaJIbIMH
BOMy pOCTy 31'01'0 nJIeMeHI1. Cpa3Y
a 3a
cj:JpaHI..\Y3CKlli1
Ml1p 6bIJI
nOTOM rrpel'lWeTOK HX Hay'-lHblX
loIaJIOpOCJIbIe nJIeWeHa
qpe3-
Yl\I1Bo'1FlJII1CblI:apJIJ1KO-
BHe
I1CCJle,!\o-
AcPPI1I1:I1, OC06eHHO
3eMJle,
0'1' KOTOpOM nOWJIl1 Bce
pacnpOCTpaHFlJI
HI1M CHaqaJIa
TaKMe
B.
""pe
qeJlOBe'leCTBa.
TaKJ1M 06pa30M
IIl1rMei1CKHM Bonpoc
HI1R 60JIee
BOM rBI1Hee
3a,[laqy
11 ,[lpyrJ1X
3I1lJ1Jlb lIIMHl\T,
cPJ1qeCKl1e paCOBbIe
MeRM
Bce
Bonpoc
'-ITO Bce
nJIeMeH,
MeCTax.
Hnp.
)];0
OCTpOBax, B Ho-
CTerreHJ1 3aTeMH11JI TaK/Ke
rOllY, He B3>rpaFl Ha l\pyrJ1e
pOCT
paCWJ1peHI1Fl
KOTOpbIX
npOÓJleMa
He
npl1MHTHBHyIO
Ky JlbTypy
R3bIKa
150
npeBbIwaeT
CM.
I1X pO,[lI1MOrO R3bIKa.
Hcc.nel\OBaHI1J1 Ha,[l nl1rMeHMI1, 3a-
lf.llH :;Ke OCTaTKaMJ.1 KaKorO-TO
H 6ywMeHbJ,
11 paCOBbJe
O'IeHb
H3bIKO~I CBOHX COce,[lei1, qY/Kl\bIX
TeM, "ITO HMeJlI1 OCOKapJlI1KOBbIe
HM B paCOBOM H Ky JIbTypHOM OTHOllIeHI1I1,
MaJIOH3BeCTHoro
KOTOpbIX 1'01',,8
cyTCTBJre c06cTBeHHoro
R3bIKa
Boo6~e
npJ13HaBaTb
OTKa3bIBaJIl1Cb
e~e
Fl3bJKa. E,[lI1HCTBeHHO aH,[la-
npJ1'-lHCJIRJHI K nHrMeFlM,
5blno
npJIqJ1Hoi1
3a
Bonpoca
3TH HarpOMO)K,[leHHble
}:I::Ul,6bITb
MO/KeT, ca~l
IIOJIb30-
BH,[lJ1MOe 01'-
nO~leMY HeKOTopbIe
HI1!>-BInpaBa
,:leHTeoTIbHOCTHJ1 C'lHTa.'lJ1 HX BblpO,[lI1BweticR
OTBeT Ha
npl13HaKH,
MaJlO pa3HJ.1JlI1Cb. OHH nOJIb30BaJll1Cb
I3aJIlICb B rrOBCe,[lHeBHoi1 Ml13HI1 CBOJ1M P0):\HbIM R3bIKOM. 31'0
IIJlnIer1CKoro
cneI..\J1-
3aqJ1CJlI1Tb K Imr-
Kap.1JHKOBbIe rrJIeMeHa,. KOTOpbIX C'-Il1Ta.TIJ1nHrMeFllllJ1, XOTR
O,LlHaKOC TO'-IKI1 3peHHR
JIy 'lW II(I
npo-
BCJle,[lCTBl1e OTKpbITI1R
Ha rI16pl1l\CKHX
RBHO OTJII1QaJlI1Cb OT CBOI1X BblCOKOpOCJlbIX cocel\efi
~laHbI
KyJlb-
BaMHoM
MaJIO I1JII1 COBceM He-
nt;113HaKI1, rrpe,[lJJaran
n.TIeMeHa,
Mepe
TaK:;Ke
H3BecTHoii
1905
KOTOpblfi B
a
YCJJO/KHRJIa TaK)Ke
,I(eJIO B TOM, "ITO no
Me'leHO,
pOJIb
OCJlOMHI1JICFl BCJle,[lCTBJ1e np0J13Be,[le-
KapJII1KOB,
VI KyJIbTypHble
KapJIHKOBble
II11rIllei1cKJ1(r
npH06peJIl1
J1CCo'lel\OBaHHM Ha):\ Hay'lHo
KapmrKOBbIX
KOTopbIe
qeJIOBe'leCTBa.
I1CCJIe,[lOBaHHbIMH rpyrrnaMI1
B MJ1pe "pyrJ1X
wBei1L\apeI..\
y'leHble,
Ol\HOpO,7.l;HOi1,
CTapel1weri
nl1rMeH
CO BpeMeHeM
nOAP06HbIX
qeJlOBeqeCKHe
06pa30M
lIIMH):\T H l\pyrJ1e
rrpJ1~lHCJlRJIl1 K e,[lHHotl
B J1CTOpHH pa3BHTI1R
,[lpyrJ1e
r.TIaBHbIM
3TMX nHrMeeB
GyIO, BeCbMa
KOTOpbIX l\OceJIe
Bbl~laMHO 3al1HTepeCOBaH
B A311J1.
l\peBHei:j: rpeI..\HI1
LITO MeCTOMI1TeJlbCTBa I1X Hal\O
nYTewecTBeHHI1K
CXOl\CTBa C
BaH11M CTao'll1 e~e
CTOJlI1I..\y MeMcj:JHC
CKa3KaMl1.
ro~a
O cy~ecTBoBaHHH
nOTOM KpeCHM,
MMpa.
B l\a-
I1CTO'-IHJ1IUI
O KaKI1X-TO 60Me-
ITI1CaTeJlei1. IIO::lTOMy 31'11 l\peBHl1e
HeM CTaJlI1 Cql1TaTb
OTKpbIJJH
a
HI1X M3BeCTHO MaKcHMyM
'{I1TaTb y l\peBHI1X
OKOJlO
nOJlaraR
l\peBHcro
COBpeMeHHoro
CBel\eHI1R
Acj:JPI1KH. IIHCaTeJJI1
yrroMHHaIOT
rl\e-TO
Erl1neTCKl1e
KOTOpbIX l\OCTaBI1JlI1 B
11 rOMep,
ervlITTRH TaK/Re
MHBY~I1X
nHCaTeJJI1.
nOl\aBaJJH
JJeCOB :U;eHTpaJlbHOii
KaK Hrrp.
npl1Mepy
rrJJeMeHaX,
l\peBHl1e
Ha
B033peHHR
IJcex
C'leMbI
JleKHX KpaFlX
pacy
TaKl1e
Y'IeHbIe
K llCTOpJ1'-IeCKoi1 ca~IO-
pacoi1.
nperrFlTCTBI1Fl K pa3peweHHIO
B.
lIl~Hl,L\T, 1'e\'!, ~ITO y)Ke
Ha-
�599
598
'BiHaH
1910
C
npl1CTymiTb
rO;la
K
O 3aHHMUeMOM
OH
JIW-lHO
CKOJlbKO
6bIJI
BaHMR
rrl1rMeHMM
TO}l{e
CKHM.. KOTOpbIM
)];0 CHX
KaK
CTax
A3HI1
pemeHl1eM
Il.\HXCH
B
3anyTaHHoM
rrp06JIeMbI
TaKOBbl:
H
H
RMI1
KapJlI1KOabTe
OKa3aJl11Cb
J1TYPI1
a
TOpbIX
HerpHTOCbl,
MaHr
Ha
Bonpoca
TO eCTb
B
A3Ta
CeMaHrl1
nOJlb3yI{)TCH
rpyIlIlbI.
He
A3Ta
Ha
J13
iJ;peaHHMl1
Heprl1TOCOB
Bce
Me)K,1:(y
11 peJIl1rH03HOM
HaCTORlIIHMI1
KacaeTCH
B3rJlH)l;aM
MeHa
JnlelOT
nO;lJII1HHbIX
Maccoi:l
AcPPHI{e,
B
Jlecax
TepMI1H
60Jlbllll1HCTBO
Ba:\16YTVI
caOM
IIac.rlOHJlI1Cb
B
crreql1aJlI1CTOB
Toro
"rrHrMeeB",
H
VI
60.nbllloro
H3
HM-
HeIW-
a3HaTCKHX
3Ha'-leHHR,
Ka-
'IeJlODecIeCTBa.
CJleAYI{)ll..\HM:
M IlJleMfl
CBOM P0)l;HMbIM
BbICOKOpOCJlblX
COXpaHHJlI1
Ce-
PO~HOH
H3bIK,
oo.rree HOBble
HO a
llie6eCTa
COce.l\11 HerpbI,
B
rpyrrrrbI
HaCTOHlJ1ee
}l{HBYll..\l1e
C rrl1rMe-
CO}l{l1TeJlbCTBa,
Ha3bIEaeMOrO
y'IeHbIMM
COOTBeTcTByIOT
pa3,1:(eJlY rrl1rMeeB
M AKa.
KOTOpbIX
Bo
rODopRT
JleKCI1KaJlbHble
HBJlReTCH
MR 60JlblllHM
MeCTe
CKOJ1bKO .'leT.
R3bIKa.
OH
CpeAI1
y'{eHbI~r,
KOJlH'{eCTBOM
Ha
BaM6yTH,
MHpe
Bcex
H3blKax
Barvr6yTM,
Toro
Bal\l-
paMOHa,
HaXO)];HTCH MHOrO'IM-
H cPOHeTH'IeCKl1e
OCTaTKH
BO Epe~1fl
Tenepb
OH
Hay'-lHbIX
CTaporo
06
np06.JIeMe
pacnOJlaraeT
D
MaTepHa.JIa
R3blKa
c06cTBeHHo
HaCTOHll..\ee
Bpe-
nHrMeeB,
c06-
3KCrreAI1l..\HM, rrpO)l;O.JI}l{aBllIl'lXCA:
CKa3aTb
06BecTI1Jl
rrocBRw;eHHoro
HCCJle)];OBaTe''1eM 11l1rMeeB
KOTOpbli1
cpaBHHTeJlbHOrO
O)];HH MO}l{eT
'ITO-HH6y)l;b
!'13~aHHI1
OIlpe~eJleHHOrO
TpeTbero
rrHr1'.1ei1cKoro
TO'llla
O
Ha
HeTervry
n11r1'.1eHX
113bIKa.
BonpeKH
OCTaTO'IHoi1: cPopMe.
HerpI1THIICKo-oaMOYTl-I;lCKl1e
Ha
ABTOP
CKY,
HallleJl
D
BbIpe3aHHYIO
-
BbI)Jj\IOllV1ECH
pa}l{eHHe,
BeKM
60raTaR
)l;oweJl
AO
pHTOpMI1
CKYJIbIITOPbI
MaCKM,
rpaHHl..\hl
,Il0BaTb.
O)l;HY
H3bl-
HOBei1ll1I1M
n.neOHI1
)];aBHVlt'1 H3blK
R3hIKOB
B
6a-
'ITO
Te
6e3
}l{e
y
Ha'-laJlbHHKa
8CKopTa
H 3a6paJlCR
6a06a601'.1
11 KaMHH
xaTKa
naJl
a
HblM
06pa30M
Ha
OH
y
no
HeM B rJly6b
rrOCepe)];I1He
OH
6e3
HeM
'-lall..\11.
Hero.
Tpl1
OTKpbIJl
HaCeJleHHOH
MaCKH
Ha
e1'.1y Tpl1
pa3a
Kor)];a
nona,n;aJlMCb
HCCJlerOBopH
BXO)];HTb
TY,1:(a HeJlb3H.
YBH.l\en
06MaHYJl
6,1:(HTeJlbHOCTb CBoero
)l;OM)];R
Ha
Ha
OH
Tep-
O.l\HaKO
nyTb,
MaCK11, 3aaePHYTbIe
BeJlI1'-lat'JllIYIO
MecTy
XOTeJl
HaTO.JIKHyJlCR
OKOH. BJle31l111 TYAa
K
,1:(epeBHIO nOKa
HaH)];R
nperpa)];HJlI1
OH
B
OT CDoeM norrbITKH,
Bxo,n;a.
nJleMeHM
TpOnMHKI1
,1:(.JIHCI1)];eHI1H BOKPyr
KpOllle'-lHaR
nO.JIKY,
BHHMaHHe:
Bbl-
IIOJly3aMKHyTble
M03aM611K,
He
Ma-
CTpaHHoe
rrp06paTbCR
KO.'lOHI1M
3HaKaMI1
)l;ap-3C-CaJlaMe
6blJlO
113 )];epeBHI1
rOTOB OTKa3aTbCH
ero
a
Hee
)KeJlaR
M BaMB3p3.
HOCI1Jlbll..\KI1 HerpbI
'-leTBepTOM
y
llIeBeJlIOpa.
H3BaRH11e.
BaRo
rrpMBJleKJlO
CTapblM
CTpa
11 Kyp'-laBaR
rropTyraJlbCKoi1:
MaKya,
113 HHX,
reOprl1H
)];epeBa;
CTpaHCTBOBaJl
C OC06bIMM
pa3pellleHHH
3HaKH
aBTOp
OH 6blJl
RBJJelIl1e
KopOJlH
KopKOBoro
IlOCMepTHoe
M03aM6HKa
CTpaHHoe
HMeHM
TaTYl1pOBKa
HMHTHpOBaJlI1
npOHCXOfK,n;eHHH
He
MY3ee
113 KycKa
coceAOB,
BI1)];HMOCTH,
rpyrrnbl
MAKOH,lJ;3
TpOlIl1HKI1
npI1Ha)l;JIe}l{aT
HX
Bau,JtaB Kopa6eBu'£
JleCHbIe
CHOM pO)];Hoi-i
COrJlaCHO
3TOM 06JlaCTVl
TO,
IIaBeJI
e)l;11HCTDeHHbIM B
HX
Ha
3cPe
11 ,l],He
rOBopHT
R3bIKa.
R3bIK.
aaCTpaJlI1i1cKo-a3HaTCKOM
KKOTOpbIM
a
R3blKax,
rpaMaTI1'-leCKl1e,
pal-lHOrO
H3blKOB
Bacya,
Il.JIervreHaMI1 MaKOH;Cp,
BbIEO)];
OCTpoaax
3aTepRJll1
)l;HaJleKTaX
AcPPHKe,
B
rpyrrnbI
rpynIlbr:
IlvrnleticKoro
peKOH
rro'1eMeHaM
oc06eHHO
O.UH!'l aH)];aMaHbT
IJ;eHTpa.JIbHOM
oc06eHHO
TPH
R3bIKax
oc06eHHO
Ha,n;
OKeaHMM,
<PHJlHIlHHCKHX
rlHrMeeB.
TpH
CJleflHble
11 I1X
B CI1el..\T1aJlbHOMcPop~le
IlTHMe-
R3bIK.
"-ITO
Ha
TaK
3TMX-TO
CBH311 Me)K)l;y
COBOKyIlHOCTH
H3blKaMl1
6YTl1
BaM6yTI1
O,1:(Ha 6aHTy-nHrMeMCKaH
Ha
KapJlHKOabIe
pa3mi'IaIOTCfl
OKOH'IaTeJlbHbIM
Ha
Me-
Ha)l; pa3-
rrl1rMeti:cKoM
BepORTHO
CerO)l;HH
CTapaJlCH
pa3HbIX
rrl1rMel1
I1MeHHO:
R3bIKOB.
rrvlrMeea.
'{TO
Hai160Jlee
yMaJlReT
weCTH
a
11CCJle)];OBaHIilI'1, KacalO-
3T11M KapJlv1KODbIM
H3
TO
B
reHeT11'IeCKOM
nOJlaraeTCR
.l\eCRTKH
OH
KaK
<:11M0I1030M. 3Tl1
6bI.T1.
B
pa60TaeT
R3bIKOBOM
B HCTOpl111 pa3BI1TMR
TeppVITOpMI1.
rOBopllT
O
ro)];
y
Bpe~1fl
HCC.r.e)l;OBa-
MHpe.
nJIeMeHa
I(eHTpaJlbHOM
AcPPMKe,
113bIKa,
IlJleMR
Ma.nai1cKoM
Herpl1TOCbl
KOBOti:
TOJlbKO
Hepr11TOCOB KOHe'-lHO
KaCaeTCR
B
J1cK.nIO'-leHI1e
rrJleMeH
1955
no
HBJleHI1M
nJlOTHOM
crrpaBeAJlI1BO
Ml1pe.
1922
S
YiTypl1,
3TO
IIepBbIM
H m:yrHe,
peKH
cy,l],aHCKO-nMrMeMCKHX
RMH BaM6yTM
"-IeKaHoa-
KOTOpbIM
I1I1rMeeB
3Ha'IMTe.nbHO
nJleMeHa
KOHro.
OHI1 VIMe.n11,1:(0CMX rrop
"-ITO
a
D
KapJlI1KOBblX
KapJlHKOB
Koe
AcPPHKM
)];pyroMy
llie6ecTa,
Hay,{Hblx
nHrMeRM11.
rrpO}l{MaaIOll..\l1e
BeJlbrMi1cKoM
I(eHTpaJlbHOH
KOMy
a3I'IaTCK11MI1
BaM6yTM,
rY3HHAe
OH yCHJIeHHO
rODOpl1Tb
HI-!
cei1He
He-
I1CCJIe)l;O-
MHoro.
HaW
3aCJly)KeHHbIX
3THorpacPM'IeCKOM,
rr03TOMy,
'Teo70Se'IeCTBa.
VI I1l1rMOTI;J;OB B AcPPH-
KOHCTaTl1pOaaHO,
OKeaHI1M
BOrrpOCa
rr.JIe~leHa~l.
6bIJIO
6bIJI
KapJIHKOabTe
)l;OJlrMX
Hay'IHO
acPP11KaHCKHMH
ITJIeMeHa
C
H3blKOSbIX
3TMX
aI-lTporrOJIOrl1'IecKOM.
HeJlb3R,
ITaBeo'l
I10CJIeA.HMe rO)l;bI
A31111, AcPPHKe
OTHOWeHI1RX.
scero
I1CCJle.l\OaaTb
B
B
,1J;pynlx
Hcc.i1e)];OBaHHeY! scex
pe3Y JlbTaTbI
He;\le;lo7eHHO
BK.na,n; B l-!aY'IHbTe
lliyMaxep,
npOl13BelleHHbIX
06pa30M
rrl1rMeeB
IVIeMeHa
C060M
rrpe}l{)l;e
11 AcPPHKI1.
IIOCJle,n;HMe
KapJII1KOBblM:
MCCJIeAOBaJI ITJ'lrMeeB
BaHOBep6epr,
HaY'IHbIM
:vmpe
Ml1pOBOV. BOl1I-lbl
J1cnbITaTe.'leM
KOJIH'IeCTBa
Hrrp.
3KCrre)];Hl..\HHX,
aceCTOpOHHI1M
pa3HblM
nepBOM
nOJIO}l{MTe.'lbHhIH
ro)];ax
HBJ1fleTCH,
.neT 3aHHMaeTCfl
Hay'IHbIX
1907/8
B
MCTOpT1M pa3BHTHH
nOCJle
HCCJIe,n;OBaTeJIeM nl1rueea
3Ha'IHTeJlbHOrO
nop
B
B CBH3H C nMBl:CflMH.
TeJIeM rrHrMeeB,
V:!
3KCrre)l;I1III1T1: K
B
y'leHblX
I1CCJTe.l\OBaHI1H;\1, ,1:(JTHBbIHCHeHVIH
nOJ1Ofl(eHMM
npl1fOTOBJIeHHbIM
CpeAVI
yroBapvlBaJI
OpraHl130BaTb
nO}l{aJly!1 .. caMb1M
11 npeHMH
IWy'IHO
I<e.
nOJ'
..
wr
Hay'IHbIX
Tor,n;a,
yCJlJIeHHO
OCHOBaTeJIbHblY!
eMy
)];0 60JlblllOM
Ha
orrymKe
Jleca
'-leTBepMHKax
a
TeHHY
nOJlA:HbI
c.ne,1:(bI rroTyxwero
TpHrrKI1.
rrJleMeHll
CO
KO-
HaXO.l\lwaCb
aBTOp
TaKl1M
Hall..\Y-
CJly'IaM-
MaKoHA3,
11X
�600
601
ceKpe~HbIe
XpaHI1JII1I.l.\a
pHTyaJIbHblX
BOJIbWOe
oKpyra
3eMJIe.
rpynnbl
I1X
-
HI1X
Y
HI1X
cToJI6ax
nOCepei'\I1He
OPY,D;HH TPYi'\a,
,,<I>yH,lII1"
HJII1
apTHCT,
npei'\MeTOB
MaCKH -
CJIei'\yeT
BparOB.
KpOMe
6eCTIJIO,!lHOM, '{TO
MaBllIH
coxpaHHIOT
Jl0",
MHCTepJ.1M,
CKopee
Ha
llerpYlTflHCKVle
c
TaTYHpOBKOM
rroxmKHe
nocJle
rrocJlellHee
Tpex
JIeT
Ebl'-laMHO JlerKOrO
(60)l{)l{eHHbIX
BpeMH
Ha
meM.
nepe,ll
nepBoro
B
I1CKyccTBa.
MaCKH
HH
Oi'\Ha
1160 OHa
Cpei'\H
6blJIl1
KonH-
"MHi'\HMO"
)KeHI.l.\l1Ha
I1J1J1yMpeT
COKpOBeHHblX
He
l1J1l1
nO:JTOMy
MeCTax
npe~CTaBJlFHOT
3a6HpaJlO
"Mno-
OCHOBHOti
II).
6eJloi1
MaCKVI
rrTlil..lbI.
}KCo'lTbIM neCKO~1. O,llHaKO
TporrliHKa
,,~mo"'10"
JlI1~a,
MaCKI1
B
TJOp-
MeHlI~HH
(H3secTHbl
,lIa]f{e
Tpa,llI1~HI1
MaCKI1
I1X
113 "KTOII:J"
l1X OKpalllHBalOT
K
Wo'leMa
'{epeny
-
'{pe3-
nopOWKOM
Vl3
npl1KJlel1B3lOT
C 6001JbWl11\1oTBepCTl1e'II
B
noc.'1e,llHHrl
MOMeHT,
TaH~Ll.
06Ca)l{eHbl
WHYPKO~l
'lepTbJ
COrJlaCHO
TaTyl1pylOTCH
lI"'1H pJ1TyaJlbHOrO
aBTopa,
J1H,lIycCKl1e
r JII1HbI.
cPOpMy
Ha
CO Wo'lel\lOM, H HH,lII1BI1P;y-,
Bblpe3bJBalOT
nOTOM
MaJIO nOXO)KHM
MOIUOJlbCKl1e
rrJleMCII,
r,1\e COXpaHJ'IIOT MaCKII
nyTeweCTBJ1H
BblcyweHHble
:JTI1M
I1CKaTb
Ha3blBaeMble
MaCKaMI1
EJIH3aBeTY
HMeeT
Bce
,;:epeBbHMJ1 CO CBH3aHHbJMIl
Je,Hbl
pa-
I1MeeTCH.
paBHOCl1J1bHO CMepTH.
nORBI1J1HCb MaCKI1
30.'11,1 H
06bIKHOBeI-IHO
MeCTa
MaCKH,
BCTpe'{ael
~I MJUKOrO ,!lepeRa.
KHpnH'-IeM,
-
60raTO
,D;OCTHMeHHM CKyJIb-
U1aOJlOHHbIM THn,
pa3Hblx
yHI1'-1TO]f{aIOTCR.
ynoTpe6.neHl1eM
Mno,no
nma:
Mbl
KOpOJIeBy
HaCTOHI.l.\I·le BOJlOCbl. MaCKa
lIo'lfl
3TJ1MH
"'THHbJ li
KaK
61,1.'111B
rro
06eJ1M
BepxywKaMVI,
Ii
rrOJIflHKa
6bIC1'p0
TepHIOT
a
1947
rOllY,
cTopoHaM
Ha
6bI.nH
caoe
SO
BpeMH
TpOilJ1HKH
I-II1X 6bWIl
HaHI1-
xaTKa
BOT
Orrl1CaHHe
Ha3BaJl
CTopoHaM
aBTopa
TporrlilloK
BaCKO
,1\:3faMa.
KOCTlOM
KOTopaH
pbJ~apb
B
B
OllHOM
TOJlnoi1
Ha
MaCKe,
KOTOPblt'1
opKeCTpa
3BYKI1
Hble
,l\BI1]f{eHI1H
11 KPYT~lTCH
BaeT,I\bJXaHl1e
H
rrone'{I1TeJIH.
OH
3Tl1M
BblKpHKHBaeT
110 OlI
rrO.JJaraeT,
COCTOMT
UleJlb
nJleMeHI1
TaK
6eJloro
6bJBalOT
a
TaKl1M
H
rJla3,
I1i'\TI1
a
TOJlna
CMblCJla
"HrOMa"
0I.l.\ynblO.
CTpeMMTeJIb-
Hero
B
nepeXBaTI1-
06'bHTl1H
He
.
Bce-
CBoero
rrO,llHOCJ1T BblCOKO
MaBI1R
'{TO
Ka)l{,lIble
OCTOpOMHO,
aBTopy
06pa30M
B
OTKpbIBaeT
Ha'{I1HaeT
H3HeMO)l{eHHbIM
yrroMRTaK
TaH~bl
WeCTBl1e
B Kpyry
pbl-
1'pl1KO, ~BeTHbIX
U1apOBap
6hICTPOTOM, '-ITO y
TaHe~,
BblcTyna-
B OTCTalOI.l.\eI1MacKe.
pbI~apb
na,l\aeT
MaBHR
KOTOPblM
KaK
OTBepCTI1M ,l\JJH
113 ,lIepeBeH1,
3aKJlHTI1H.
'{TO
M3
rrpMHy]f{,lIeH
OKaH,{HBaeTCH
KaKHe-TO
rrOHBJlHIOTCR
HBJlHlOll..lI1MCH KapHKaTYPOM
I1MeeT
C TaKot!
ECIcope
06pR,I\OB
MeCTO TaH~eB,
6apa6aHHoro
TIo,ll
cpa3Y
rOCTH.
COJlOMbl, Wl1pOKl1X
He
KpaM-
TJJa3 CTOpOMJ1T ero.
Cepe,llI1HY,
:JnOXH B03pO]f{i'\eHHH",
,lIOoTJ]f{eH
CMOTpeTb BHI13 '{epe3
rrpVlxO,llHT
B
rpOTeCK,
rro.1
paCCTOHHl1e BblHOCHT no
He3BaHHorO
nJIeTeHOrl
J1 BOCKpeCeHl1e
noCepei'\I1He
MaCOK. 31'0 pJ1TyaJIbHbJi1 Tallel..l,
KOCTIOM -
M3
:JTO 6a06a6
J13 TpaBbI.
Tpa,l\l1~110HHbIX
Pbl~apH
B
KOJlb'{yrl1
Tall~opbI
nYTemeCTBI1H
no
HeBHi'\HMbIM
BopBeTCH
O,llHOrO ~I3
"TaHlleM
rpeMeH
6pbJMMeM,
VI
"MnOJlO"
,l\epeBHe
BblUleOrrl1CaHHbIX
HYTOM MaCKI1 "MI1,l1I1MO",
rlla
Bcex
npJ1weJIe~
JOI.l.\J1MTaHl..lOp OlleT
cy660Ty
BTOpOro
l13ropOllb
C HJ13KOM KpblweM
rrJIeMeHJ1 J1 oKpy)KalOT
C yn01'pe6JIeHJ1eM
uapH
BO BpeMH
]f{I1BaH
K 6JlH]f{ai1wei1
'IYMOM
CTapeMllll1HbJ
aBTOp
r,
a
nOJl MJ1J1J1,TO BCeTaKJ1 KaKoi1-To
TOJlbKO
A
nTHą
oc06eHHOCTblO
OT "MrrOJIO"
Hei1 Mepe
1953
B
3ar Jloxmei1.
MeJleHbKaH
XOTH
XaTKI1
nOJlb3YIOTCH
nJleMeHI1
Ha
ypmKi'\eH-'
i'\epesHe
,lIaBHVle
npa3i'\HeCTBax,
pbl~apCKoe
:JTOM rpynrre
B
KyBWI1Hbl
Oc06eHHO
y)Ke
HaHI13aHHbIX
EbJr JlH,lIeJla
TaH~Op
caMble
yrra,llOK;
6blJl0
GpaTb,
i'\sa
B
6aHax.
KypHTHHKOM
MaBHR
BJIaCTI1
3Toro
caMOM
6blTa.
f<JJbHbIM Tl1n.
MaCIUl,
Ha
JIeonap,!la);
KaM,lIOM
apTl1CTVI'łeCKHX
'{TO
"MH,!Il1MO"
c
C
OT
CBOe:?"!
MaCOK.
VI
Herpl1THHKl1
CBOI1 MaCKH
pa3,l1eJlHIOTCJ'I Ha
)KI1BOe Jl11110,a
Ha
H3
COce,llH. ,ZJ;epeBHH
]f{HBOTHbIX.
y
nJleMeHH.
KaK
CBR3aHHble
nJleMeHHOro
MacKH
XO,llHT B
OT OCTaJIbHOM
MOi'\eJlI1 eBponeMcKoro
cJlei'\yeT
OnHCbIBaeMble
i'\JlH
i'\BOpa,
B
K
HepHX,
l1X
KpaCI1Bble
pa3Hble
cPopMa
3Toro
l1
'{eM
nopTyraJIbCKHe
nOJIaraTb,
T<lMHa
yBH,lIeTb
yTBapb,
KyJJbTypbl
BbJCo'{aMwaH
MaBHH.
BO.llH'{aMwaH
pl1TyaJl
a
MaKOHi'\:J
pa3HI1TCH
3all.\I1Tbl
30i'\'{ecTBY.
Y1cKyccTBa
MaTepVlaJIbHOM
RMI1 rOJlOB y6l1TblX
a
K
11X KOnl1pOBaTb
POi'\I1MOrO KycTapHoro
(i'\JIR
OT i'\OMaWHI1X
TaJIaHT
MOJKeT ee
THn
XapaKTepHoti
JlOi'\blpei'!
onpHTHoro
ero
-
npl1BH3aHHoe
06pa30M
'{l1CTOnJIOTHbl
KBai'\paTHoro
HHX
CTaHeT
l13BeCTHbIM
nO,llrpynnbl
o'{eHb
penYTa~l1H
60JIee
OTi'\eJleHHble
YI npl1HI1M,lIaIOT
31'0
OHO KopeHHblM
Y
3TH
He
M03aM6HK.
3el\lJIei'\eJIb~eB,
nJlOXaH
BOKpyr
:JCTeTI1KH, HX
nTopOB
HHKOMy
,lIBe
113 oKpyra
nJleMH
06bI'{aHMI1
'-II1CTble,
3yKpaweHbl.
CBOM
HOBbIM,
i'\eJIHTCH Ha
11 MaBHH
OHl1 3Ha'Il1TeJIbHO
nOCTpoeHbI
Hble
MaKOH,lI:J
Ocei'\JIoe
BaHTY.
BblCOKI1X
y
nJIeMH
CBOH~lH
}lo;e i'\eJIe
H
ile
TaIUaHaMKl1
MaBHH
"Mnoo~o"
MaCOK.
PYKl1
y,/\aJlOCb
npOKJlI1HalOT
pa30CBOHX
sparOB.
M3
lIPyn[x
8aeMble
HHX
-
06bl'{aeB
TeaTpaJlbHble
TaK
BJleHHOro
Ha3blBae~wi1
,,<PYHlIl1",
T. e.
Hero
uapb
H3
CO CTapHHHblM
yCbmaHbl
'{I1CTbD[
Horo
3Ha LleHHe
J1 np!'l-
y6HBaIOT
pbll\apH
60H. Korlla
Ha
Bo
3aTeM
'{eTBepl1HKaX
lIJII1HHblMIl
Ha
c~eHY
CTpeJlaMl1,
pbl,{HT,
rro-
6bJBaeT
npl1rHYTblM
113
06cTa-
K
HI1M
3eMJle
rrpl1XO,llHT
C HaMOTaH-
6pocaeTCH
Ha
KOMep;1l11B :3TOM pO,l\e nOHBo'lHeTCH pbl-
py)KBeM
PYKax.
Ha
06blKHOBeHII0
:JTOM pOJII1. C
11 cnycKaeT
KYPOK.
OOI.l.\11
i:'I ry JI C Kpl'lKaMI1
pacceVlBaeTCH
KonbFl:\lll.
yCTpal1-
Cepe,1\I1HY Kpyra,
,ZJ;IIKl1M 3Bepb
J1e)l{aI.l.\ero pblqapH.
BblHOCRT
OXOTHIlKVI
B
JIyKOB
,l\OJlrot'l
UJI1Te,1JbllbIH BbICTpe,1J, c.m1BaFlCb B
Hoe, rrpHrHeTalOI.l.\He
Jleonap,lla.
XJlOrrKa.
TO"TJny. nOCJIe
1'0;'[ 6apa6aHlłOro
B
'laCTO
CSI1,1\eTeJleM 0i'\1I0ro
npOKpallblBaeTCR
Crrel\l1aJlHCT
KJlO'{KaMI1
yrroMHHyTb
6bIJJ
,/\BH)KeHl1HM Jleorrap,/\a.
oKpyMalOI.l.\YIO
B MaCKe,
CJlellyeT
ABTOP
JIeonaplla.
3pl'lTeJlHMI1
OXOTIIJ1KI1 H CTpe"'IHIOT B
OCTpe
Ha
HaKpbITJ.l~'! UlKYPOH
]f{HBOTOM OH rro,l\pa]f{aeT
HbIMJ1' Ha
rrJleMeHI1
OXOTbl
TOJIrrHlIlHMI1CH
Ml1J1011 MY)K'I~lHa,
fiOJIblllOM
3Toro
rrpellCTaSJleHI1R.
,1\bIM Bl'lllHO
3BepH
Kor,la
BpelR
Pa311aeTCH orJlyJlIO,/\ei1 H pOKO-
pa3'bHpeHHOe
oTnyrl1BalOT
.1Jeonap,I\ orrHTb
npellCTaBJleHHR
]f{J1BOT-
KpHKaMJ1, a paHenOHB"'1HeTCH ero
IlrpaeT
opKecTp,
,
ł!
�603
602
COCTOHI.l.\I1i1
VI3 6apa6aHOB
peBa
pa3HOrO
pa3:\lepa.
HeKOTopble
Ha nO,1lCT<1BKaXB BH,n;e "Ie.'lOBe'·JeCKoi1 rOJlOBbl,
KORTC)';
-
Tl1nl1"1HblM MOTYlEBCRKoro po,n;a pe3!>6bl
liOpOB,
npI1HI1~!alOll1I1X y"laCTYIe
rrpJ1Kpen,'leHbl
lVIaBJ1R KypRT
6y6eHUbl
Ta6aK.
nOXOJKl1e Ha
ynoMHHeM
TaHl1ax
M<1JleHbKl1e JKejTe3Hble
HMelOTCll JKeJJe3Hble
Tpy6Kll,
B
y rrJleMel-lVI lVIam!R.
11 rrpe,1lCTaBJleHI1HX,
Y
n.TIe1eHI1,
K
rr.'leMeHll
yrro1'pe6JIRlOT
Ka.IlbHH. M3 npe,n;MeToB
11Mll naJJllqbl,
BO,1lRHble
,lloMawero
o6l1xo,lla
TOflOpbl 11 JlOJKKlI C 60raTblM
,ll.7IR rropoxa
lI3
AepeBa
BHI1MaHl1$! ,llepeBRHHble
flJll1T, coe,!\I1HeHHblX
TpeMR
M lI3
Ta6ypeTbl,
BbJpe3aHHblMl1
Ta6ypeToB
M Jlll60
'l'O'J:Kax, TO CJJe;1\yeT IlOJJaraTb,
I'I1X rrJJeMeH. BpaCJJeTbI
CyHKll
li
rOH"IapHOrO
opHaMeHT
H3
I1opTyraJJhCKoi1
3HalOT.
Bo
113 KpyrJJhlX
BblAeJlKa
CTaHKa.
31'a
yTBaph
B rJJllHe,
BOCTO"lHOI1:AcPPllKll
TaHqeB
nJlO,llOB MlOM6a.
a
KpaCllBO
3aTeM
IlOCRT rOJlOBHoi1 y60p
M3 TpaBbl
ll3 'IepHhlX
CIloc060M
rrJITaHJIH,
TaHqa,
nepheB
B eBponei1cKlle
KpOMe
II
,lIJlR
pTa,
1,0Heq
MaCKl! -
'lepT
6bl
KOTophle
~laCOK. B
BaeTCR.
a TaKJKe
TaTyHpoBlwi1,
He
norpeMylIIKI1
y,llapHhlMll
rYJlH. KpOMe
K
Toro,
0H11
COCTORI.l.\lli1ll3 nJleHa
6e'leBKe.
COJKaJleHVlIO, OHll cerO,llHR O,lle'ITO rrpJl,llaeT
3peJlllI.l.\y
xa-
O 06bJ'-lae
MQ;>!{I{O
nneMeH:1.
Ha
nJleMeHHoi1
TaKJKe
XO,llyJlRX y
TaTyllpoBKoi1
MaCKll
HllX llMelOTII
KOJlhqaMll
JKllBOTHblX
'-ly,!\OBI1I.l.\,B036y}K,llalOI.l.\I1X yJKac
60Jlee
Crrl1JllIBaTh
cYI.l.\eCTBOBaHllI1 MaCOK y
Tpy,n;HO nO,llMeTI1Th -
rrepe,!\Hl1e
,llpyrllx
3y6bl
rrJleMeH
,IJ:EJIO C I{PM3MCOI\1
,IJ;aTa KO'-I'U1Hbl B.
cTHTyTa
BeHcrcoro
GO.TJblIIy;o pO.'lh
(c06aK,
II Ha-
MOJKHO
11 O npOll3BO,llCTBe
aBTOp
Cll.TIhHO COMHe-
lU~,IH:\Ta,
3THOJIOrW:fECKOi1:
KOTopaR
YHI1BE:pCI1TeTa, B
ChIrpa ..'! nOKotiHbliir
cPaKTOB Aa.TIO TOn'IeK
BEHCKOH
1954
rroc ..'le,~OBLUm B
,llOBaHVlM II
BHeCeHI1'l
rro,ll Ha3BaHl1eM
1.
Hec:\'lOTpR
rOAY, 6blc1a
sa
IlOTepH
O,llHllM ll3
3aCJlyrl1
I111CaJl a HeM rrp0cPeccop
SHa"leHlle
rrp0cPeccop
JlCCJle,!\OBaTeJleM B
Kai1
HaY'JHb!M
B
HhlO-VIopKe,
BJlarO,llapR
y<IpeJK,!\eHllR,
HeCOMHeHHO
06JJaCTJl
3HaHMR"
HallIero
2. Ha
60nee
lIlvlX
,lleHTeJlhHOCTh
TaK}Ke
l1CTOpllll,
Onl1paRCh
,lleJleHJ1e Ha
II rrpo-
MCCJle,!\OBaH11l1:
cPOH,ll BeHHep-fpeHa.
rcarrHTaJl Ha
II Hay<IHhlX nyTelIIeCTBI1i1,
6ll6mlOTe'-lHhle
VI
a TaK-
rroTpe6HocTll.
MaTepJWJJa
11 6JrarO,llapR
}KJ13Hll HapO,llHOcTet1: C rrpJlMl1Tl1BHa
HOBble
"Ky.'lhTypHble
JleT TOMy Ha3a;!i II rrpJIl-IRTOe BeHcKoi1
6blJlO nO"'BeprHyTo
Korrnepcy
K rrOJly'-leHlllO cPllHaH-
MHCTllTYT nO.71y<Ill.'lKpyrrHhli1
ll3Y<JeHl1lO rrp06JleMbI
HOi1 Ky.TIhTYPOl1:, a
,llpeBHei1wei1
rHnOTe3bI
,llopory
OCHOBaHlII1 HOBOI'O 3TlłOrpacPll"leCKOrO
rJly60KoMy
-
rO,lla.
,ll.ITR AHTpono.'lOrll<IecKllx
9THOJlOrll<IeCKJlX 3Kcne,!\l1qllH
rry6.71I1KaIIlloHHylO
opraHll30-
6bl.71 e.n;I1HOrJlaCHO BhI6paH
CYI.l.\eCTBYlOI.l.\erO Ha
3T0i1 nOMOI.l.\HBeHcKlli1
CHapRJKeHlle
aBTopl1TeT
MHCTI1TYTa rrOCJle BTOpOi1 l'.mpOBOM
y,llaJlOCh npOTOpllTh
COBOi1 nO,ll,llepJKKH OT 06I.l.\eCTBa
6hIJl
llIMll,D;T. "OH 6blJl
2. 4. 1954
BvlpKeT-CMllT
,ll.'lR pa3Bl1TJlH
feMHe-feJlhlIepH
I1CCJle-
AHTpOrrOJlOrl1ll II 31'-
BOHHhl l1MeJlO TaKJKe TO 06CTORTeJlhCTBO, 41'0 rrpocjJeccopy
cpeccopy
ee
MeTO,!\bl, H3BeCTHble
KpyrOB.
MerK)l.yHapolIHbll1
rrpe,llCe,n;aTe.71eM ero
,llJlR HayKll
KpyrrHei111IJlX
Oc06elIHoe
elO
lVIeJK,!\yllapa,llHhli1 KOHrpecc
BO BpeMH KOTopora
orpOMHble
KOTOpOl'O
9Tl1X ,!IBYX
BCel1: 9TH0.710rI1<IeCKOM:
,lle-
He yManll.TICH. ,IJ;oKa3aTenbCTBOM Toro
BaHHhli1 B BeHe 'leTBepThli1
HOJlOrllll,
0630pa
B npl1MeHReMble
KyJlbTypHhlX
BOeHHhJe
MHcTllTyTa
pa3Bl1Tl1l1
CorrOCTaBJIeHI1e
KpllTlI<IeCKot'l OIreHKl1 pe3YJlhTaTOB
rr )npaBOK
MeTJ,lla
Ha
3aMe'1aTe"'lbHOM
npocpeccop.
,!Ic1H rrp01l3Be)l.eHI1R
RTeJlhHOCTH BeHCKOM llIK()Jlhl,
lIeCRT
rrJleMeH
MbI
O;rHOBpeMeHHo rO)l.0~1 ,TJ,BaAr,aTVInRTI1.1leTHeroJ06J1jIeH 3T1-IOl'pacjJl1'-leCKOrO MH-
}Ke Ha
KapllKaTyphI.
06I.l.\llX ,llJlR 060l1X
yrroMHHyTb
PI1-
3TH HerpbI
npllKperrJleHHhlX
,llJlH TamreB
HOCRT }KeHI.l.\I1Hbl, a
II ,llp.),
HOCI1MOe l\103aM6J1KCKI1c.1HHerpa~1JI
lUKOJlbI?
6eJJhlM:
npe,llCTaBJleHllR.
CO crreqllcPll<IeCKoi1
Ka6aHoB
Ha
OHH nOJlb3ylOTCH
rrllJKaMhI,
qllpKoBoro
MacOK, yrroTpe6JlReMbIX
,llpyrl1e,
06e3bRH,
XO,llyJlRX.
JIX
BellCKOro
K TeJJy
CTepBRTHllKa,
II rry<IKa nepheB,
TaHel1 Ha
llm!
MaBllH,
lVIaKoHA3 C'le-
By.H11l0a
MMEElVI
MaJIeHhKVlMll naJlO<IKaMH, MaJJhlX 6apa6aHOB
BalOTCR ,ll.TIRTaHl.leB
CR
pa3YKpaweHa.
He
TOJKe pa3JlH<IalOTCH cPOPMOi1. Bo BpeMH TaHl..\eB "IaCTO
KpyJKKa
MaCKapa,lla
AJJR APY-
OTJlH<IaeTCH OT lVIaKOH,ll3
OHl1 npHKperrJlHlOT
MM M3BeCTeH TaKJKe
paKTep
Ha KOp-
JJaTyHlI a JlHOrAa
rrOKpalIIeHbI
y<IaCTHllKll o,!\eBalOTCH B 106KI1, rrOXOJKlle Ha ryJlR TeHaro
Jl1l60
PllTyaJlbHOrO
,UJIJI MY3blKl1
HHcTpyMeHTaMI1, BhI611BaH ,llp05h
y HllX HeT, a 60JlhllIlle
OHM
KaK lVIaBI1R HI1KOr,lla
rrpeAHa3Ha<IeHa
lVIaKOH,ll3 113 TaHraHai1Kll
,llPyrl1x
np03BI1I.l.\e
B Ka<IeCTSe HaCTORI.l.\erO Ha3BaHHH
30yapo
,llBYX
KOHTpaCT C <IepHhlM cPOHOM.
30,ll<IeCTBOM H TaHqaMH.
Bpel\UI
op-
COCY,llhl ,llJJR BOAhl OHM JJellHT pyKaMlI,
Bhlpe3aHhl
rpyrrrra
yKpalIIeHllRMH,
TaK
CM,llRT rrpRMO Ha 3eMJle,
<ITO 3Ta
LIPeT; rrOJly<IaeTCR HHTepecHhli1
I1JIeMeHHaH
a
rpyrrnaMI"!
'ITO OHl! COCTaBjlRlOT ,llBa pa3,llejlbHblX
HaCTORI.l.\ero pora .
COCTORI.l.\l1eVl3
y MaBI'IH Me"iHble 11.7!H113 6pOH3bl,
H3 CJlOHOBOi1KOCTlI. fJlI1HHHbJe
yrrOTPe6mUI
npJlHRTh
llpe,ll-
<IeJJOBe<IeCKI1MI1cj:lllrypaMJI.
CTORT Ha HI1JKHei1 rrJlJITe, rrO,ll,llep}KI1BaR BepxHlOlO.
He yrroTpe6JlRlOT
TaH-
HoraM
H3MeHTOM B BI1,lle Tl1ll11"lHblX rOJlOB "lVI3KOH,ll3". CaMblMlI lIHTepeCHblMll
.n:OCTOi1Hbl TalOlCe
OTK.'lOHeHllH ME:JK7J,Y06el1c.\l!
,llyeT C<IJ1TaTb CB;1,!\eTe.TJbCTBOM
Toro,
Y pbJl..\apR B MaCKe TOJKe
6y6ew-ll1Kll.
CTapei1WI1Hbl
l'.1f'TaMlI RBJlRlOTCR pora
om1caHHble
113 ,n;e-
y U~I1KOJlO,n;OK
l1 JTl)11 KOJlb<Iyre.
apa6CKI1i1
ynoTpe6JlHeMble
Bce
I1HCTpyMel-lTbl noBblpe3aHHOM
,!\OCTHJKeHllR B
Kpyrll",
llIKonoi1
TI.l.\aTe,1bHoMy nepecMoTpy
06JlaCTVI
BBe,n;eHHoe llHTh-
B Ka<IeCTBe pa60<Ie11
CO BHeceHlIeM
60Jlb-
rronpaBOK.
He
llIKonbI,
MOJKeT 6hITh
O,!\HaKO pe"llI
1I60 KOHqenIII1R
o
Kpll3JlCe
JlCTOpll"leCKOrO l\leTO)l.a 3TOi'i
pO;rCTBa Ky.TJbTyp 11 llX cBH3ei1 npO,'lOJl}KaeT
C'-lI1-
�605
604
TaTbCR
eil.1e
IlI1TeJlbHbIX
caHblX
,lIa}Ke
CJlyrl1
B
llayKI1
C H~MH
B
KacaeTC.'I
orpOMHoe
60JlbUlyłO
TlJJHHbl
O'-leHb
HeT.
co6paTb
HeT
nl1-
ax
HI1X
3'1'11 3aMe'-laHI1R
He
6blJI
JlY'-lIl1e
KyJIbTyp
O
HI1KOI1M
KpI13Y!C
ee
He
BMeC're
Ky JIbTYPO:i1,
J1 3eMJIeAeJIMe.
Ha
TeppMTOp1111
1200
J1 BOJIa. Me}K,!IY
KO'-leBHMKOB
B
łOHOH <jJopMoii
AałIHotl
'TOM.
pa3HbIx
3THX
Hapo!,\oB,
C
I1X
o
KyJlbTypabItl
OCHOBaHJ1R
no
KOTOpOMy
HapOAHOCTI1
-
KO'-leBHHKM
e) MaTpJ1apxaT.
"CTapOJ1"
c
,!\ei1C'TrJ1TeJJbHO, ceteris
pe.'!HrHei1
B
11 nacTbIpeM,
npoqecee
J1JlJ1 "OCHOB-
xapaKTep.
3KOHOIlY!'-IeCKOH
npe;:(e.Tlax
o,n;Horo
HOBeHUlMe
<jJOpMbl,
ce6e,
,
'Ibl\:
6bIBałOT
YJ Toro
pe3Y~'!bTaTbl
11
M.
,!IO P.
H
B
'-IeTBepTOM
C npMpy'-leHMH
Xp.
B
TPYAHO
B03HWKJIa
3eMJIe-
KyJIbTypa
6bIJla
I'OBOpl1Tb
11 npe}KHee
KOHHbIX
CaMoi1
npHHHToMy
paHb-
nacTbIpw
XOpOUlO
,!I0
CBI1-
C6JIaCTHX.
ceBepHoro
OJIe-
peJIMrH03HbIe
"IepTbI
pa3pa60TaHa
O KaKOI1-TO
-
lIIMJ1,n;-
3aMKHyToI'1:
yTBep}K)J;eHI1H,
OOl..I.\eCTBOUaTpl1apXaJIbHoMy
ropa3,n;a
06il.1l1i1
YMeHI1R
TbICH'-IHJleTlilM
BonpeKw
Cl16WpCKHe
eil.1e
<jJa3e
naTpJ1apXaJIbHOe
npe,!ICTaBJIHeTCH
KaK
c,n;eJIaTb
OBI..\bI, K03bI,
3aKaBKa3KI1X
COXpaHWJlJ1 CTapJ1HHbIe
Ky JIbTYPHOW
npOTlilBonoHeaKTyaJIbHO.
CJIO}KHee.
TpaBU'UC'Ka-KBaC'b1ieBc1ca
~CC~E~OBAHMH
ITO
CMCTEMbI
B
BOITPOCY
,ZJ;EPEBHE
!,\eJIo
HO
B
KOTopbIe,
B
}Ke
TIlDa
'-IaeTO
<jJa3Y"
13epO-llOCTO'-lHoii:
OT
po,n;a
pa3110po;:(-
X03RI1CTDa.
3THorpa<jJW-łeCKHX
TOTe:'vH13Ma. ITp0I13Be,LIR
Ob]'i
no
Mepe
B03MO}l{łlOCTll
He
06Jj~1111IITor
HBJIReTCR
HI!
TEPEXrrO~bHO~
ABrYCTOBCKOrO
XX
ITOBET
A
BEKAX
:.
Bee
np06Jle~lbI
onpe,!IeJleHHOJ1
paccnpOCOB
ee
OKOJIO
MrpaJIa
Ha
npJ1Mepe
cTapeiOiIl1wx
~'1łO,!IeiOiB ,!IepeBHe)
nepeJIOMe
06apOTe
XIX
603
11 XX
COCTaBJIReT
BeKa
500
eOI..\l1aJIbB
ce-
HCCJle,n;OBaHJ1t:1
BeKOB,
OCTaBJIeHJ1R
BCeMJ1 }KI1TeJIHMJ1
17
M cnopa-
O,!IHOii: ,!IepeBHI1
TeppHTOpWaJIHblX
nJIOlqa,!\b
6bIJI
oT06pa-
OCHOBaHHbIM
napa:
3TOT
Ha
cnoc06
nOCeJIeHJ1R.
H C'-II1TaJlaCb CJIy}Ke6HbIM
reKTapOB,
B
TOM
KOpO-
'-IJ1CJIe naxoTHoi1
reKTapoB.
nOCa,!IOM.
ObI.'!
pOJIb
OCHOBaHHW
He paHbUle
60
KaKyłO
CI1CTeMa B cOBoKynHOCTI1
,n;epeBHe.
B03HJ1K.'!a
,ZJ;epoBHR B03HMKJIa
JT01W He
Ha
npJ1lleHReM
Bonpocy,
3eMeJIbHaH
YCJIOBJ1H B
nJIO,llOCMeHHOM
nOCTORHHO
;:;epOBHI1R
In
nOCBHil.1eHa
X03R:i1HJ1'-1aHHR Ha
Tpl'Xl~e.'lbHOM
,r-aCKi1M
'-ITO TOTe:\lH3~I
111
XIX
J1rpaeT
ITOJIbIl1e,
06pa30M
cHoc06
;; ",",HI
11CCJJe;:(oBaHYJI1
KaCal0il.1YJXCR:
TOTe:'.IH3~1a :\1O}l{HO CKa3aTb,
(rJlaBHblM
}"e\.j
"C'epe;:(I1Hł:bIe"
BeCb:\la
CTaTbR
,!IO CMX nop
jW-~KOHOMJ1'-1eCKI1X
TeHlIeH-
113BeCTHoro
~~'-IeCKM
KyJIb-
3aBHCI1MOCTH
HaKJIOllHOCTH. --3TH
OCleHb
HaeTORil.1aR
pa3-
,n;etlcTBHTeJIbHOCTJ1
CI1JIbHblX
B
nepeXOART
KacaeTCR
"cepeAHHHYIO
KaK!1X-TO
KO~~EKTMBHO~
rpYCKE,
Ha3bIBaeMbIX
nacTylllecKHx
I1C'fOpW!eeKOrO
eem1
Kpyrax,
11 pe~'Il1rI103HO-H;:(ei1HbIe
no
KpyroB"
Il1I1POKyłC"
CYil.1eCTBOBaHHe
COOTBeCTBYłOil.1el1
caMH
r.
np06JIeMa
CerO,!IHR
MaTpJ1apxaJ'IbHoii:
Bonpoc
r.
EBpone
OJIeHeBOAcTBO.
J1 KOHHble
CTaBJlRłOil.1ee
A3J1H
MO}KHO
TaK
HMeHyeMoM
CTpOR.
coqHOJJOrWleCKJ1e
B3RTbIe
cne-
Ky JIb-
cHoBJ1AeHHRMI1
caMoro
MaTpJ1apXaJIbHbIX
KyJlbTypHblX
UHii:,
I1MełOil.1Hx
HJ1KaKo:i1
3aMKHyT0J1
C pa3BMTMeM
CKOTOBo,n;cTBa C'-II1TaeTCR cero,!\HH,
TaK
'-IJIeHOB
I1CTOpJ1'-1eCKOM pa3BJ1-
MJIH
Bcero
CBfl3H
BepORTHO
1800
M
U;eHTpaJIbHOW
HH
nCHXO-
B
nepe,!IHeJ1
CKOTOBO!,\CTBO Ha~laJIOCb
RBJIeHJ1J1 ,lIJII1-
,lIHCqH-
B
OH TaK}Ke
<jJa3bI
ITpe}K,!\e
'-ITO CKOTOBO,!ICTBO B03HHKJJO
nOJlO}KeHWłO
KyJIb-
cTyneHbIO
rrpe,n;cTaBJIReT
cOBoKynHOCTI1.
naUleCTBa
Xp.
He
J13BeCTHOW Ky JlbTypHOJ1
CKOTOBOAeTBO
BbIBO;:(,
P.
'-IepTbI
Ule
HaY~\I-IoM
nOCJIOBHq
HapyUlałOT
"KY JlbTypHbIX
TOTeMH3Ma,
CeI'O,!\HR
a)
B)
libH
H ,lIJIHTeJIbHot1
pa3paOOTaHH0J1
TaKOJ1
03HaKOMl1TbCJl
TypHOii:
nepeXO,!IHOW
Ky JIbTypbI.
peJIJ1rl1J1 11 Mw<jJOJlOrJ1l1. 3Ta
aBTorpa<jJHJ1
OHH COCTaBJIHłOT, oco6eHHo
rOBOpl1.lI
B
XOPOlllO
npI1Hqv!TI,
KaCaeTCJl
-
KOHCTaTHpOBaHO
,n;a}Ke
<jJOPMOW, HH
'-IeJIOBe'-leCKOW
B
3eMJJeAeJIbl.\eB
HeKoTopble
erl1n'rOJlOrJ'IR,
KyJIbTyp.
aHam13
cerO,[\HJl
COXpaHI1JII1
'-IeJlOBe'-leCTBa
KyJlbTypbI,
60Jlbllll1e
11 ,lIpyrl1e.
CYil.1eCTBOBaHl1fl
C03AaHJ1R
06pa30M
nepB06bITHO-06il~I1HHOrO
lIIMH,!\T
Oc06eHHO
I1CCJIe,llOBaHl1e
cooHpaTb
;:ly III e,
onpoBeprHyT
KyJIbTyp"
npocTbIX
TI1M
Bcero.
ITO;:lJIHHHbIM
"OCHOBHbIX
pe~'1J1rM03Hoii!
Mal'J1eM.
"npaKyJlbTYPbl",
KYJIbTypOt:I,
paribus,
6bI
KYJlbTypbI
lIIKOJIbI.
TaK}Ke
Ha3bIBaeMOM
AJIR
BbICOKl1e
T'pI1MV1TI1BHOtl
TJ1naX
nepHO!,\
nCJ1XOJIOrHR.
6blJJO
npei'J,CTaBJleHI1Jl
BeHCKOM
B
npe}KHI1X
CI1CTe:'.'laTI1'-1eCKOe, OCHOBaHHoe
,lIaHHbIX
cooTBeTcTBYłOil.1eM
•.1 C CYil.1ecTBYłOil.1eM y
3.
CpaB-
nOCJle!,\OBaJlO C03!,\a-
O npO'-lHOCTI1
C
6Y,llYil.1eM
ITonOMY,
nO.TIe3HbIM
npoH3Bo!,\HTb
Bce
B
B pa3HbIX
vlrpaeT
eil.1e
nJJeMeH,
MeTO,lla
6bl
np~'-II1HHOCTJ1
POJIb
HapO!,\OB
HbIMH
KOTOpbIX
BOCTOKOBe,lleHl1e,
HapO,llHOCTeJ1
l1MeJIO
3Tl1M
CHHOJlOrHR
BeHCKOJ1 lIIKOJIbI
11 nepeMeH'-II1BOCTH
JJOrHH
B.
,lIJIR
11 paCUll1peHI1R
KyJlbTypbI.
OKa3aTb
3KCnepl1MeHTaJIbHbIX
,ZJ;JIR BblRCHeHI1R
TypbI
y
BHI1MaHV1R Ha
I1H,lIOJIOrHR,
npOH3Bel'leHI1J1
3Ha'-leHHe
TeJlbHOCTI1
MoryT
MHpe,
KOHl~em~I1H
<jJyH!,\aMeHTe
B~TlilJl
OCHOBaHl1eM
JII1HI1I1; 3a
60JIbllle
CI1M61103e HapO!,\HbIe
KJlaCl1'-1eCKOM
COxpaHHOCTI1
Typbl
npe}KHeJ1
06pail.1aTb
3TOM HanpaBJleHl111
O
tITO
YCOBepUleHCTBOBaHI1R
npl1!,\ep}IUIBaRCb
He06xo!,\I1MOCTII
HOM"
rJlaBHbIM
LlI1<jJW!eCKoii:
Tpe60EaHI1e
H }KI1BYil.1l1e
Ha
CTeneHI1,
~CTOpl1'-1eCKI1X I1CCJle,llOBaHI1J1 HapO!,\HOCTet:l,
Kpl1Tepl1eB,
J
6ÓJlbUl0J1
I1CTO'-lHI1KOB.
B03HI1KJlO
IIl1e
B
B
coopylKeH
He
paHbUle
HaCTORil.1ee
17
BeKa
BpeWR
ABrycToBcKKii:
J1 C'-IMTaJIaCb
B
Hej(
ltaHaJI,
CJIy}Ke6HbIIl
npOJlufBaeT
rJIaBHbIM
25
KOpO-
eelleHcTB.
cpe,n;CTBOM nponl1-
�606
607
T<lHI1R /KI1TeJlet1
cy
B
Ka<IeCTBe
Ha
11
11
pO,ll,bl
12
6blJlO
CTpaHI1I.1ax)
11 qaCTb
AepeBHR
IlocJIe
Bce
BaHI1R
Ba
nop
11 Ha
'ITO
BblCOKI1M
AaBaR
JII1I.1 Ha
HI1QerO
no,l\
l'O,ll,HR BblTeCHeH
'-faJla
HJ1JJI1 RQMeHb.
a
OH
a)
B
COBepWaJlaCb
KOTopble
JIyroB
Ha'laJlI1
nWeHI1I.1a
1870
KaK
C
Vi OBec
M€CTO
1933
Ha
CKOTOB07\CTBO,
He
OCTaBJJRa
ro,ll,Y.
Bcex
B
B
,ll,epeBHe
3€MJle,lleJIb<I€CKYlX
JJeT He
Toro
CKOTa
cpe,n;CTBaMI1
11 T.
,1:\.) a
B
Ke
TOQK11
B B03,ll,enbmaHI1I1
B)
B
'YJKe
KonneKTVIBHOM
r,l:\e
KOTOphlX
B
nOCa:'KeH
n03,ll,HVIM
'-IeCKOM o6pa6oTK€
Coxa
AIm
TaM,
(Hnp.
BhmaC€
3T0i1
r,n;e
CI1CTeMe
(KJI€TKa).
Yl Ha
Y3KI1e
1920
Tex
06ll1eM
CHCTeMa
He
(TonbKO
CeprroM
B
B
oropo-
y3KYlO
TaKO t'!
B
11 Ha
Ha
l.mpoBo:if
BOMHbl
B
,n;epeBHe
,n;o
MeXaHYl-
B
OBI.1eBOACTBOM J1JIJ1 CBYlHOBO~CTBOM
Yl
B
KaJK,n;oro
eCTb
Jlowa,n;b
HacTORll1ee
a
BpeMH
eCJlI1
nO'-iTI1
OH pa60TaeT
y
B
3TOT
."ecy
C~OT
CeHJIKOM,
KOCOM.
HO
HaCTORIQeH
np06JJ€My
nRTHO
OT-
H3
6epe-
KOHcPl1rypaI.1I1R
Ha
06ll1I1HHOM
3KOHOMI1KI1
3JJeMeHTOB,
arpapl-IOro
}l{I13Hl1
yqaCTKOB
HacToRll1ee
3HaHWR,
B
ro,n;bl
BpeMR
'-Ipe3ITO.JIOcWQbI
OnaCeHI1R
MeJK,I:\y
nO)J.Kyna
nepBoi1:
VIH,n;VIBI1)J.ya.7JbHOMnJJaHHpOBKe
B
K
co
CJlI1RHl1e
11
HMny.JIbCOM
CTpeMJleHWe
rpyc-
TaKoMy
TOpM03Rll111MI1
OCHOBHbIM
RBJIReTCR
11 ,l:\epeBHe
cnoc06CTBYlOll1I1X
6bIJJl1 cPaKTOpaMYl,
18 M 19
JIJ1TEPATYPA
'Yrro-
Hy}l{HO
ceRTb
eCTb
JIecy
no
06pa30M
11 Ha
,lIBe
TO 11 ,n;Be. OpraHiBaI.1H51
60JlO-
CTaTbe
Opy,n;MH,
E}l{eHe,l:\eJJbHble
eKe),
2)
MCTOPMM
BTOpOM
)J..'lR
npo-
3KOHOMI1QeC-
06.7JaCT11 3eMJle-
BEKO
B -
J1CTO'łHMK
3EMJIE)l;EJIb'łECKMX
ABTOP
HaTypbl
aHaJII13
B
BapllIaBCKYle
KJJlOK:
1804
06cYJK)J.aeT
ynoMRHyTblX
np0l13Be)J.eH
ynoMRHyThIX
KPJK11IllTOB
),10CTCKWM 2KypHaJI
O
3aMeTKM
3aMJJe,ll,eJJI1I1
()l;3eHHI1K
np05JJeMY
ny6m1KaI.1I1RX
onl1CaHI1H
CJJe)J.ylOll1I1X
OP'Y)l;Mti
(O
3KOHOMI1QHbl
B3RTbl
113 ,l:\pyrl1x
aBTOp
1.
PMCyHKVI
He
FI
opa.JIa
C)J.eJIaHbl
11 nJJyra
C HaTypbl,
nJJyra
RBJJReTCR
Onl1CaHWI1
ynoTpe6JleHbI
pble
eIJ.1e CerO,l:\HR
KOpOBhI,
JKeHHYIO
naCeHI1R
OKpeCTHOCTRX,
KapTY).
npVIXO,l:\l1T
B
'YBarax
HO B3RTbl
nepe,ll,e,JIKOl1
.D:YlaJleKTI1'-IeCKYle
BO BTOpOH
K
nOnOBI1He
B
18
BeKa,
3)
3a-
Tpex
BblIlle-
opaJJa
TaKJKe,
B CTpaHe.
VI
COXM
KacalOTCR
Ha
OCHOBaHl111
C.7Je,l:\YlOll1I1M BbIBO,/laM:
BapIllaBCKYlX
MCTOQHI1Ka,
opaJJa.
Ha3BaHI1R
OKpeCTHOCTRX
Ha3BaHI1R
B
nJJyra,
TbIrO,/lH€Bb!X
pl1CYHKa
BapllIaBM
3aMoi1:cKI1).
113 ,ll.Pyroro
)J.l1a.neKTMQeCKYle
ynoTpe6JJRIOTCR
Tblro)J.HeB3
I1CTO'-IH11KOB, a
OPY,ll,I1t!, ynoTpe6JJReMbIX
l. 2)
C11HQe-
JJI1 HaXO,l:\Rll1eMCR
JI~I OHYl 3eMJJe)J.e.'lb'-IeCKI1X
aHaJJI13a
3eMJJe-
l)
pOJJbHMI.1TBe)
On11CaH11R 11 pI1CYHK11
VIJJI1 nOQepnHyTbl
11 pYlcyHKOB
ny6JJI1KaQwRx:
('YBarVI
1779
np0l13Be)J.eHHoro
HeB03MOJKHO
rJlaBHhDf
naC.JIJ1 B
X03RI1Ha
IlpocTpaHcTBeHHaR
CBoe
pa3HaR
JIanTeM
TapN2a
pyc:
C
cero,n;HRWHero
nOJlei1:
3aHHMaJII1Ch
Tax.
B
)l;JIHMCCJIE)l;OBAHMH
CyHOK
nepBOH
3eMeJJbHblX
BoMHaMw.
CEJIbCK03HtiCTBEHHAH
yQa-
RpyQHylO).
)l;o
ypoBeHb
JJOBKI1X KpeCTbRH
J!I1KBI1,ll,aQwM
Bo.n.eC.JtaB
YP01Kai1:
O)J.HY CTOPOHY).
pa3MaxHyTbCR
nOJlOCKOt'!
JKHI1Bbe.
TOM, <ITO Ha
0TPaJKaeTCR
CI1CTeMe
pacCMOTpaJJ
cy6'beKT11BHhIX
KO'I'! He3aEJI1CWMOCTI1 11 K
TO
KyJIbTyp,
paCTeH11R,
OpY)J.YlOT
JI03BOJIHlOT
rrpl1
W rp1160B,
ITJJeTeHl1e
)J.f·JlJ1R 11 CKOTOBO,/lCTBa.
ca,ll,RT
O)J.HO Yl
JKe 3na<IHblX
celOT
B
C ,l:\OXO,/la~ll1 OT 3eMJle)J.eJII1R,
Rro,l:\
,/leJlO,
Bb1TecHy.111
)J.OMa
KPynHoro
3aKJlIO<IaeTca:
pa60T
TOJIbKO
113 Ka)K,n;oro
BblTec-
orop0,l\ax
nacT611ll1e
cepe,l:\YlHe
naXOTbl
ro,n;a.
MallIl1H
Ha
caMot!
3eMe.JIbHaH
nOJIOCKVI
B'beXaTb
Ha
3aK.JIlO'-IalOTCR
B
TeXHI1Ke
,n;o
COBpeKeHHhlX
He.JIb3R
CKOTa
KapT0cPeJIb
COXpaHJ1.JIaCb
-rpe6.'leHYle
YQaCTKe
e.
I1MelOll1erOCR
ce-
AO Ha-
,ll.PyrVIx
MCKJIIO'-ieHI1R
CTKe,
Ha o6pa60TaHHOM
HapR)J.y
60pTHI1<IeCTBO.
aBTop
Hl13KWM
pa3p03HeHHI--JX
ne:teHWa
T.
JKI1TeJJeM.
60JJee
MMl:)OBbIMW
OQepe,l:\H,
C06l1paHI1e
VI rOHTapHoe
3KOHO~I1KI1,
3peHMR
nOJlO}l{eH11lO.
CTOpOHbl
l\eJJbQeCKVIX
6)
TaKJKe
3aKJIlOQeHHe
C
OBeą
RB"'lReTCR
(60H)J.apHoe
11 pa3BJleQeHl1RX
BpeMa
'-ITO 11 Ha
11 O,/lI1H ,n;eHb 3a
)J.epeBHVI, CI1CTeMa
no
O,l:\I1H ,n;eHb OT KaJK,I:\OM WTyKI1
npOITI1TaHWR
)J.eJJKa ,n;epeBa
CTbI
113MeHI1JJaCb, nacyT
naceT
BpeMeH.
KOTOPblt1
cOBepllIeHHo
PJKYl.
CI1X
,l\OBOJJbHO
He3anaMRTHblX
nOQTVi
nOCJle
,l\0
BCJle,ll,CTBl1e
COPT ee
11 RQMeHb,
B
11 npa-
yCTaHoB-
,l\epeBHe
06pa60TKa,
ceRTb
l'l
(Flurzwang).
pOJKb
B03,l\eJIhIBaHYlR
nO<ITI1
B
pora
(Ha3-
Teppl1TOpl111
JKe
rO)J.a Ca,ll,VIJII1 I1CKJIIO'lI1TeJlbHO
BTopoe
IloBI1HHOCTb
TaK
n03BO.JIReT
,ll,epeBHe
6blJII1
11 Bcei1
6Jlar.
OT ,ll,aBHbIX
O,l:\11HqeJJOBeK
HOpMaJlbHOe
06e3neqeHO
npI1QeM
3eMJlI1
B
CeRJII1
)J.O
3aHI1MaeT
np0I13BO,ll,CTBe
X03Rt1cTBa.
3eMJII1
cno-
Ha3BaHI1R,
C npOCTpaH-
060PY,I:\OBaHI1eM
He60JIbWaR,
y,l\06peHl1e
OBCOM. IlllIeHViI.1Y
OB0ll111 VI Ta6aK.
JKe
06pa60TKl1
npe,l:\CTaBI1JI
CBR3aHO
YPOJKaR)
qTO
n.'l01I.1aAI1
nOJlOCbI,
06pa30M
06ll1l'lHHbIM
oropoToro,
YBeJll1ql1Tb
nOJlei1
06ll1ero
BBI1,ll,Y
aBTOp
cPopMe
TaKI1M
B Jle-
(onI1CaHHbIX
npl1yca,ll,e6Hble
06pa30M
rOpOJKeHl1e
KOJII1QeCTBO
KapTocPeJIb
ceMQac
3T0i1
3eMJII1
BTOPOt1 MI1POBOt1 BOMHbI
,ll,ax,
3eMJIl1
pa60TaeT
3eM:eJlb
npO,ll,OJlbHble
pa3,1:\eJJ MaTepl'la.'lbHbIX
XOpOllIee
napOM,
Ha
TeCHei1WJ1M
nOJlb30BaHl'le
naxoTHoJ'1
3JIaKaMI1,
yqaCTKI1,
COpTOB
coxpaHHOCTb
11 <ITO 60JlbllIOe
rJlaBHblMI1
COpTOB
B03MOJKHOCTl1
nOJlet1
nOBI1HHOCTb
caMblM
60.1bWI1HCTBO
KOJIJIeKTI1BHO.
CJ1CT€MbI 6bIJlO
cnpaBe,l:\JIJ1Bblt1
nJIOll1a,l\b
TeM
6blJIO
0pl1eHTJ1pOBKy,
CYll1eCTByeT
Toro,
He
OTBeqalOll1ei1
rapaHTl1pOBaJJO
OT,I:\eJJbHblX
KaMl'l,
yca,l\e6Hble
Onl1CaHI1R
Bcei1
06JIerqaJll1
/Ke
pa3HblX
B03,l\eJlbIBaIOTCR
3TO 6blJIO
CI1CTeMOl1,
cPYHKL\J10Hl1pOBaHl1e
AepeBHI1
<mcJla
3arOpOJKeHHblX
CeTI1 ,l\opor.
HCTBeHHOM
He
JIeCaMI1,
3eMJIJ1.
,ll,eJleHI1R
MepbI,
M3
TOJlbKO
60JIOT
oKpyJKeHa
lIaXOTHOM
C06bI
3eM,TIe,ll,eJll1e, Tenepb
"B03<II1KOB".
C
(pMC.
npl1<IeM
,ll,pyroi1:
QaCTei1: nJJyra,
JIlO6.IIYlHa
CBH,I:\eTeJIbCTBylOT
113BeCTeH 6bl.lI
pl1-
CTOpOHbI,
KOTO-
(CM.
IlpI1JJO-
QTO
B
n.JIyr,
3T11X
I1MelOll1l1t1
�608
609
-;acnr,
He
0603Ha'leHl-Ible
H306pa:IKaeT
3Tl'DH1 Ha3BaHI-fRMI1, Op;HaKO rrpl1JTaraeMbIW
:noro
2. PHCyHKH opao'la
ero
HCTO'lHHKa
BaeT
El
H3
TbIrO,'lH€BbIX
Toro
'ITO
,'IpyrHe
OH He
TpY,'le K. KJIIOKa,
KOM :noro
CJIOBa
(He
nOJTb30BaJICR
:IKe HCTO'-IHHKa, KOTOpbIM
BapwaBcKHx".
CXO,'lCTBOpHCyHKOB 11 cxeMbI
ynoTpe6JTReT
(pHC. 3, 4) B3RTbl H3 'ly:IK-
B TpY,'le K. KmoKa
BepoRTHo
BaJTCR aBTOp "YBar
rwe
MHeHI1M KpecTbRH
no'lyra.
11 rrJTyra
-
pl1CYHOK
3TO YKa3bIBaeT
OrrI1CaHI1M. O,'lHaKO
H3
rOBopa)
ero
'leM
B orrHcaHHH
CHHLlepyc,
IIoJIbwl1.
H3BeCTK.
'ITO
TPY,'lOM. LITO KacaeTCR
TO OH C}:IeJIaH C HaTypbI
0PY,!\HR C TeppHTopHH
Ha
nOJTb30-
,'IOKa3bl-
pHcyHKa
H JIBJTReTCR CTapeHWHM
B onHcaHHH
KJTIOK
COXH K.
COX!'!
pHCyH-
KJIIOK yno-
3. PI1CYHKI1 opaJIa
H
7,8)
H
nJTyra
B
B3RTbI 113 TpY}:Ia "Der
".IJ:3eHHI1K'e
Ackerbau
des
11306pa:m:a1OT Ceo'lbCKOX03RMCTEeHHbIe
(pl1c.
9, 10), coxa
:IKe (pl1c.
3KOHOMl1'lHOM
Kiinigreichs
6) Cpl1COBaHa c TpY,'la
K.
. .IJ:JTR06'bRCHeHHR
OnI1CaHI1i1 OPY,'IHi1, HaXO}:lRll.\I1XCR B TPY,'Ie K.
peBe,'leHa
C HeMeLIKoro
TeKCTa
LIeXHH
O}:lHaKO, Bce
nOBepHyTbl
KaK OTpa:IKe-
HCrrOJIb30BaHa
KJIIOKa,
a
HbIX Cpe,'lCTB. Kawa
MeHee
,l:IpyraR
CTBeHHblX
Taaeyw.
Ha
OCHOBaHHH TeppHTOpHaJIbHbIX
CYll.\eCTBOBaHl1e
(pO,l:l npoca,
Setaria
11 nepe'-IeHb
HbIX
ITALICA)
CKoro
TR6eJIb
,,6ep"
palloHa
B ,!\pynIx
BCTpe'laeTCR
eBponeti:cKI1X
HaR C XVI
paI10Hax
11 KypneBcKOW
BOK 113 rep6apl1eB
BeKa;
TaKlKe
BEKE
3a
1954-1956
rr.
KY,'lbTypa
TOJTbKO B neceHKax
06JlaCTI1.
apxeOJIOrl1'leCKI1X
ABTop
6py
no
,1\0 IIIBeHLlapl1l1,
6py
(CM. KapTy
BbIweon!'!caHHeI13BeCTHa,
Ha TeppJ.·/TOpl1l1 JII06JTl1HCOCTaBHJI cpaG!il1feJTbHylo
,l:IaHHbIX O Ky.ITbType
6py
If
cnpa-
11 nOJTbCKI1X CeJTbCKOX03RMCTBeHHbIX pyKOBOp;CTB, HR'-IIf113 HI1X CJTe}:lyeT, 'ITO KYJTbTypa
6py
6bIJIa
r,'laBHbI\1
30M 113BeCTHa B !OJKHOti: ITOJTbWe 11 OT'laCTI1 B BOCTO'lHoi1 IIOJIbwe,
)lOBaTeJIbHO
KOHCTa-
Ky JTbTYPbI
HCKJTlO'leHl1eM
IIoJTbWI1
nYTI1 paCllpOCTpaHeHI1R
r,o;e 3HaKOMCBO C 6py
.!IaHHbIMH. Orrl1CaHl1e
KyJTbTypbI
:noro
paCTeHI1R
OT r,eTlTpa
nOllTBep1K,'IaeTCR
11 06pa60TKI1
3Toro
npoca,
60JlblllaR
H3 MaJlOM
IIOJIbWl1.
OTJIHB 113-
BBe,l:leHl1e HOBbIX CeJlbCKOX03RM-
X03RMCTB 6blJTl1
CIIOCOB~
npH'lHHOM
OKOH'-IaTeJIbHOrO
IIPMMAHKM
onHcaHbl
o6paa CJTe-
E E>ITae
apxeo.'lOTl'l'leCKlDEI
a TRK}Ke 3an:lCH
6acoBoMy
rryraJIa,
rOJlOCaM
OT3bIBaeTCH
OJIeHR, a
lKHBOTHblMH
3hlBalOT
BOJlKa
K
3aKJTIOcreHHaR
B
IIO,l:lBeweHHaH
Ha
'JeT
ee
paKOBl'JHbl
npl1MaHKH
K
ceTH
(Pl1c.
E
npHTallBWVll1CR
a
TperreTaTbCR
K
3T0!1
LleJlll
39
••Lud"
t. XLV
I1JIH
Jly'-Iwe
H
OBLla
K
3BYKH,
6apbepy,
iJ,PyrHe
npH-
KypoIIaTKa,
KypbI,
BOpORy,
TaK
BopOHa,
KOTopaR
XO-
lKypaBJlH
npH-
Ha3bIBaeMOMY
crrapy
,l:IepJKaT
WllypKOM,
npH3blBalOIl~l1e
np~lrO..:1Hbl Crt6JlpCKHe
3ByKaM:
H.nH rropoceHOK
KOTOpblX
OXOTHHK, lIepraR
H3i:\aBaTb
BcerO
YTKH,
I1MHTI1-
C'-IHTaeTCR no.nb-
rrpHpy'leHllble
nOpOllbI.
H
JIeCHblM
cnoc060M
p;pyrylO
H KY,'laX-
yMelOT
rpOMKHM 'lMOKaHbeM
06bI"IHbIM
npH3bIsaeT
HoraMH
MOJIOP;bIX
nO,'lpalKalOT
11 K03J1a
CJIOBaKH
OXOTHI1KI1 MoryT
npI1MaHK!'!.
YTKI1
ll.\erJlOB
BeJlopycbI
I1JII1 OXOTHI1'lbeMy
rrTl'lLlbl TOl1 lKe
CHerHpei1,
TeMHOTe,
HMe
JlOBHT
1 l,
OCo-
3TO H3,1\aBaHl1e pTOM
,'IHKOM K03bI
pR6'-IHKa.
HJlI1 nO,'lpa}KaTb
Kop3HHe
}Kep,1\H
rrpl1
H nepbIWKa.
BOJIKOS, n06y}Kp;alOll.\HX
JIOrOBHll.\a.
6JIeRHblO
Ka'-leCTSe
Te:\IHoi1
CnaCTl1
MaHHBalOT
E
npHBH3bIBalOT
nTHLlbI
CTapblX
H3 CBoero
.IJ:pyrHe
KOBapHoi1
pTOM,
}:IJlR npHMaHI1BaHI1R,
,'Ip03,1\a, KPHKY COBbI H T. ,1\. CTapbIM
30BaHHe
COce,'l-
HHCTpYMeHTOB. rYLlYJIbCKHe H BOJIbIHCKHe
rYLlyJIbI
3aMLla
H H3 p;pyrl1X
npHMaHHBaHHe
CBOI1M BI1,1\OM,3ByKOM, HJIH 3anaXOM.
HJIH ll.\eJlKaHblO
rJlyxapH.
6erYll.\ero
ll\e.nKaHblO
HHcrpyMeHTbI
OXOTHH'lbHM cnoc06oM
nOMOll.\11 KaKI1X-JlH60
TOKOBaHl1e
3a,1\eplKaTb
Ba6HKH,
CTpaWall.\He
,'IpeBHHM
peBY
H3 ITOJlbWH
CJTe,1\YIOll.\I1MrJIaBaM:
CBHpeJIH, BOJIbIHKH, 6apa6aHa,
TUHblO ,l:II1KHX Kypo'leK
pOBaTb
MaTepHaJlbI
pe3p;eJTI1JI no
OXOTHI1KH nO,'lpa}KaIOT
peJTI1KTbI
TO,'lbKO
~'eH,'IeHLlHr1 K 3KOHO:vlH'leCKOM He3aBI1CH~IOCTI1
B 3TOM Tpyp;e
aBTOp
H I1CKyccTBeHHble
3ByKOB 6e3
B MHorHX }:IepeBHRX MaJToM IIOJIbWH
I1CCJTe}:lOBaHHbIX ,'IepeBeHb).
MecTHocTeti:,
a Ha3BaHl1e
Italica)
a
KpeCTbRH
B ropO,'la,
OXOTHMLIbM
C06paHHble
I1CCJTe,'lOBaHHMB
Tpa,'lHLlI1I1,
3JIaKOB.
B03p;eJTKH Ha pa3,'1p06J1eH-
B03,'1eJIKI1 6py.
BOJl'-IaT pallOCTHO
THpOBaHO
113 ,'Ipyrl1X
py'l-
rrHll.\H C'-IHTaJlaCb
C3B3P'bL1t
CaMbIM
B XX
H3 ,1\epeBeHb
B Ka'leCTBe
rrpH'lI1HOt'J ero
'-ITO B03,'1eJlKa
npHMHTHBHbIX
ne-
60
R lVIAJIOJll: ITOJIbIIIE
'leM
6blJla
OPYP;I1M H npOBaJl
'laCTb
'laCTb
KBaC'b1WBC'K:U
(SET ARIA
ynoTpe6J1ReMaR
,!\a:IKe MeJIKI1X KpeCTbRHCKHX
TpY,l:Ia M. MeJIepa.
BP}·
paCTeHI1R
TpY,'la 11 npl1MeHeHI1R
HbIX, MHOrOJllOlIHbIX x03RMCTBax
nOMOll.\H TPy6bI,
A
H3 6py,
JII1WKa HaCeJIeHI1R
lKHBble
KY JIbTYP
BOnpOCy n03BOJTRIOT yTBep:IKp;aTb,
3aTpaTbI
BKYCHOM H IIHTaTeJTbHoi1,
BCXOlKeCTb 3Toro
HHX CTpaH,
KP:JfCUW.TOcfJ
nOMy
(1794)
B
KmoKa.
3THX pl1CYHKOB 6bIJIa
no
60JlbWOM
3aMoi1cKoM"
Biihmen"
0PY,!\I1R, ynoTpe6JIReMbIe
pHCyHKI1 B ".IJ:3eHHI1K'e 3KOHOMH'lHOM 3aMoticKOM"
Hl1e B 3epKaJle
Tpe60BaJla
npeKpall.\eHHH
Tpe6HJT ,!\HaJTeKTI1'leCKl1e Ha3BaHI1R.
(Pl1c.
upy
yTIUI,
BCIO 3HM)'
3UCTaBJIRJI
~PyrHe
TaK
3TH
nTHLlbI.
Ha3bIBae:\-lbIe
�610
611
KpHKYlllKI1.
2).
(pl1c.
IIyra'-l
Ha
MO}KHO
no~nopKe
TaK}Ke
113rOTOBJJeHHblMl1M3 <peTPa
MHCTPyMeHTbl
BaOI1T
nOJJb30BaTbCH
(pl1c. 3)
,!1JJH npl1MaHKI1
H3rOTOBJIeHbl 113 ~epeBa,
BCRKyIO
nTI1QY
I10~
l1CcKycTBeHHbIMH
BblCTpeJI
MapIUl.
<PPU'4.
TeTepeBaMI1,
M YTKaMJ,1.
CKA3KA
I1MeIO'!" pa3Hble
KOCTI1, KOJKI1, pora,
Ha3BaHI1H;
nepbeB,
opeXOBOH CKOpJJynbl,
CKa3Ka
CTpaHeHHblX
OOH 113 COCHOBorO ~epeBa
TOMcoHa
lo{
oepe30BOH
KOpbl, BblJJI1TOH BHyTpl1 paCTOrrJJeH-
TpyOOH, M300pameHHOM Ha pMC. 9. CBl1peJlb,
~l'3 rYCI1HOHI1JJI13aH'-lbeti: KOCTI1yrroTpeoJlHJlI1
TepeBOB.
cpe3Y
MrpaIOT
,!1pyroM
nOJlb3yIOTCH
TaKl1M
oopa30M
KOHl..\e. II0,!100HbIMI1
ryqyJlbl,
nO,!1pa}KaH
JlI1CY. 3Toro
6),
rrpl1
naJJbl..\eM no
Ba611KaMI1
Kpl1KY
3al1l..\a
113
l1:
MaTepl1.
neJJOB
ija
HO:lKKl1:
TIpI1MaHl1-
nOMOl..I.\11KOToporo
BOJJbIHKl1 KO»l:aHblM
yrrOTPeOJlHeTCH ,!1JJH rrpl1MaHKl1 nepe-
HaTHHyToti
qaMJ1 pyK
rrOi1pa:lKaIOT 6JIeH.HbIO ~I1KOM K03bl,
TOM }Ke l..\eJIbJO JlecHyJO
TpaBy)
BKJJai1bIBaIOT
v; rrpl1 rrOMOl..I.\11
3Toro
KaTerOpl111
(pl1c.
,ZJ;YH B
TpaBy,
TaK
Ha3bIBaeMyJO
Me}Ki1Y ,!1ByMH i1epeBHlllKaMI1
I1HcTpyMeHTa
rrcHpKy
TPyoa
8)
K 3TOti:
(pl1c.
rrpl13bJBaJOT 1I11Cl11..\y
l1JII1 pblCb.
BaOl1KOB rrpI1Ha~JJe:lKI1T TaKme
i1JIH. rrpl1MaHI1BaH. JlOCH
LlOll..\HblM cpe,!1CTBoM, oTnyrl1BaIOl..I.\l1M i1l1KI1X:lKI1BOTHbIXH.BJJHeTCHorOHb.
IITI1'-lbl1 nepbH
11J111JJOCKyTbl rrOJJOTHa, pa3BellIeHHble
KE oTrryrl1BaeT
ml1BOTHbIX,
Ha,!1 3eMJJeH Ha IllHYP-
3peHl1e;
~>1K>1eK03JJbI, OJJeHI1, JJI1Cl1l..\bl,BOJJKl1 11 Ka6aHbI.
KJJI<J'IeHI1H.ijl1'-l11 B JJecy
HbIX BOJlKOB nyraJIl1
)jec
I1MeJOll..\l1XcJla60e
rrpl!BH3blBaJl
OblJl 113BeCTeH Yllie
K
HI1M OTHOCHTCR
3TOT cnoco6
B i1peBHI1e BpeMeHa.
3eMJIe. Bo
CTap;rHHoJ1 OXOTbl C COKOJlaMI1 I1Tl1l..\bl 3aCTaB.lJHJlI1 B3JIeTaTb
63;:1..I.\11Ka. XOPbKOB
3a-
HeroJJo,!1-
3ByKOM >KeJJe3a. rr03TOMY KpeCTbHHI1H, rrpOe3}KaH qepe3
K caHHM I..\enb, KOTopaH BOJlO'-lI1J1aCbno
OTrOHHJll1 3arraXOM
PYTbI,
JlP06bJO
KyHl1l..\bl Ta6aqHblM
BpeMH.
6apaCOKOM,
paCTcopeHHbI:'>ł B paCTHTeJlbHOM MaCJle, a KpOThl KepOCI1HOM, ita..'J:<popoti: l1JIl1:
'n;'" ''):.\ rHJJJloi'1 pbI6bI
>1J1H KarrycTbJ.
aHaJIl13l1pyeT
l1X rrOTOM. IIoBop;oM
cpe,!111 KOTOphlX
a3l1aTcKYIO
11 eBponel1cKyJO
l1X pacrrpOCTpaHeHI1R
B EBporre
CKa3KI1 11 CpaBHl1BaeT
OH C9l1TaeT l1X 1KI1BOe
l1 >1HTepeCHoe COp;ep>KaHl1e. COl..\l1aJlbHhIX rrpl1'-ll1H I1X nonYJlHpHOCTl1: OH He
paCCMaTpl1BaeT.
B HaCTOHl..I.\eMTpy,!\e aBTOp Orrl1CblBaeT nOJIbCKl1e Bapl1HHThl :noi1: CKa3KK
ee
pacnpOCTpaHeHl1JO.
KOTOpblH Mor
MHTepHal..\l10HaJlI13M co):\ep}KaHI1R He-
O,!1HOKPaTHOnpOH.BJIHeTCH B Crrel..\l1<pH'-leCKOH11 xapaKTepHoi1:
<popMe,
l13M€-
HHIOl.l..\eI1CH
B 3aBl1Cl1MOCTl1OT MeCTHOCTl1,l13 KOTOPOH ,!1aHHaR eepCI1H IlpOI1CXOi-1I1T.
AUaJIH3
BO
9).
CepEbI.
AapHe
eBpOneHCKl1X cKa30K,
cnoc06CTBOBaTb
y,!1l1paJOl..I.\eti:OT K03JJa
Ma-
rrOJIbCKI1X.
BJJHlllKa,
JJI1CTOK l1JU1
,,)Kl1BOT-
npe,u,CTB8JIRJOT <pl1HCKl1e CKa3KH, KOTOpblX B TpYi-1e HaC'-IJITbIBaeTCH
l1 CTpeMHTCH.,!1aTb COI.:\l1aJlbHbII1<pOH YCJIOBI1Hllil1:3Hl1 HapOAa,
KOpbI, YMel..I.\eHHblMMe}Ki1Y CJlOmeHHbIMI1 601lbllII1MI1 rraJIb-
BpeMH. Te'-lKI1. C
(COOaqbJO
5).
rrOCBH.Tl1JI
a 3aTeM pHi1 eBpOnel1CKI1X pa3HOBI1i1HOCTel1. KOHeQHO, CaMb111 60raTblH
3aMblKa-
Ha rreperrOHKe,
rrOTH.rI1BaIOT ,!1ByMH.rraJIbqaMI1.
AH1'T>1 AapHe
rro,!1 Ha3BaHl1eM
3TOM TPY,!1e OH npI1BO,!1I1T a3>1aTCKl1e BapbHHTbl,
3pO-
npl1MaHI1BaIOl..I.\erO PH.OI1'-lKI1 (pl1c.
KyCOK 6epe30Boti:
B
MeCHl..\€ rrO,!1pamaJOT
CJJO}KeHHaH Bi1BOe, C ,!1blpKaMI1 B BepXHeM '-laCTI1, yrroTpeOJJHeTCH. B Ka'-leCBa611Ka,
cTpaHCTBI1I1".
pacrrpo-
CKa3Kl1 O ,!1I1KI1X11 ):\OMalll-
130.
MOTI1Ba O'-leHb l1HTepeCHbll1 Tpyp;,
MapTe
Ml..I.\yl..I.\ero
HBJlH.eTCil O,!1HOH113 Hal160Jlee
cl1rHaTYPol1
202 lllTyKI1, 'ITO COCTaBJIHeT 2/3 Bcex
OH COCTOl1T113 CTpyHbI,
CTpyHy
B
Tepl1aJI
7). ,ZJ;pyrl1M l1HCTpyMeHToM rrOJIb3yIOTcH ,!1JIH.rrpl1MaHKI1 CTa-
(pl1c.
IOl..I.\eti OKpy}KHOCTb pora.
TBe
UHaJll13Y 3Toro
J1 0603Ha'IeHa
I1MeeTCil 12
y
M3BYllIKE
Me}K,!1yHapO,!1HOI1CI1CTeMdT>1Ke AapHe-
BOJla
KaK
B
OHa HaXO,!1>1TCH.
B 'laCTl1, r,!1e c06paHbI
H>1X lliHBOTHblX
fIble
B
CBI1-
KOCTHHai1 CBl1peJIb, C npl1KPerrJIeHHblM
KyporraTOK.
3eMHOM llIape.
BaOI1KOM 113 pora
B
rapMOHI1KY
Ha
MJJI1 me
Tl1'-leCKOMY3ByKY, 113,!1aBaeMOMY3atll..\eM I1JII1 OJIeHHI1IO K03JIeHKa,
MelllKOM, CJIOJKeHHblM B
KOCOMy
XI1I..I.\HI1Kanpl1!>łaHI1BaIOT TaK}Ke
CTOM, I1Ml1TI1PYIOI..I.\I1M
TII1CK MbIllleH,
(pl1c.
C,!1eJlaHHYIO
~JlH rrpI1MaHKl1 pHO'-lI1KOB11Te-
3TOM I1HCTpyMeHTe, rrepeCOBblBaH
,!1y,!10'-lKI1 Ha
KYPl1qbI
BaH
Ha
)KMBOTHbIX
O >KI1BOTHbIXB 1130ylllKe
JJI1CTbeB, MeTaJJJJa M T. ,!1. .n:JJR r:pI1MaHKl1 OJJeHeH 11 JJOCeH rrOJJb3YIOTCHTpyHOMCMOJlOHl1JJI1 me
O
OHM ObJBalOT
57 nOJlbCKHX BapHaHTOB (38 orry6JIl1KOBaHHblx
rryTeM <pOJJbKJlOpI1CTI1QeCKOI1
aHKeTbl)
Toporo
pO,!1CTBa CO CJlaBHHCKl1M>111 3arra,!1HOeBporreti:cKI1MH BepCHH.MI1 l1 XO-
TH He Bce pal10Hbl
3,!1eCb npei1CTaB.lJeHbI OP;HOpOP;HbIM06pa30M
Bep;eHhl CKa3KH 113 BeJII1KOI1 IIo.lJbllIl1
30K >13 Ma30BHl1),
l1HTepeCHYIO pa3-
CKa30K, KOTopaH H.BJIHeTCHpe3YJIbTaTOM
HI1'JeCKHX 11 3KOHOMI1'IeCKl1:Xoco6eHHOCTeH
OCHOBaHl1eM aHaJI>13a
(Hllp. He IlpJ1-
H KYHBI1I1 l1 110'-lTH COBceM HeT CKa-
TO O,llHaKO MO}l{HOOTMeTl1Tb HeKoTopyJO
Hl1I.:\y B C0,!1epmaHl111 l1 <popMe
H.
11 19 1l0JIy'łeHHhIX
rr03BOJJHeT ,!10CMOTpeTbCHB Hl1X HeKO-
CO,!1ep}KaHl1il CKa30K
Kp}KI1}1{aHOBCKl1M (IIoJIbcKaH.
3T-
,!13HH0I1 '-laCTI1 IIOJlhllIl1.
HapO,!\HaH
HBJlHeTCH cxeMa,
CKa3Ka
B
rrO,!1aHHaH
Cl1CTeMaTl1QeCKOM
npe,!1eTaBJleHl1H, CTp.: 63): 0611}1{aeMble X03FIeBaMl1 :lKl1BOTHble OTnpaBJlHIOTCR
B CTpaHCTBHe; 3a'-lI1HI..I.\l1KOM
H.BJlHeTCH.06bIKHOBeHHO neTyx,
>1HOrAa J1011Ia,llb
l1JJl1 ,!1pyrr1e 1KI1BOTHble. ITo ,!10pore K Hl1M npl1COe,!1>1łHlI<JTCR
APyrlle
HbIe,
a
l1HOrAa l1 geJIOSeK.
)Kl1BOTHble
TOM pa36oi1HH'-lbeti:,
,!1bHBOJlbCKOH,BOJl9beti:
HMI1 ':'36e,
rrOHBJlFIeTCi1 X03Rl1H, TO ero
)KI1BOTHble
a
Korp;a
JiUIBOT-
OCTaHaBJlI1BaJOTCFIHOQeB3Tb B nyc11J1l1 HaBOJK)J,aeMOx npl1BHAeHI1-
1Ke OCTaIOTCH.JIU1Tb B 3aBoeBaHlWH
C nOTaCOBKOX BblI'OHHIOT.
J136e 11!1I1 3a5Hpa:<JT
Ha H-
,!1eHHbli1 TaM KJla,ll.
OT
39 •
3TOH cxeMbl
BCTpe'-laIOTCH pa3Hble
I1HTepeCHble
OTCTYI1!TeHJ1fl,HTTP.
�612
'-JeJIOBeK, npncOe,!1J1HJ1BIIH1MCII K 3BeplIM 6bIBaeT
MHOr,!1a CTapblM COJI,!1aTOM,
BblrHaHHbIM
KOpOJIeBOii,
I1JII1 :IKe 6e,!1HIIKOM, Mll.(yl.l.\J1M JIY'-JilH1X yCJIOBI1M
cyll.(eCTBOBaHI1H.
HOMopCKoro
rycb;
yTKa
Ha
J13MeHHeTCII
TaK}Ke
COCTaB :lKI1BOTHbIX, BMeCTO Cpe,!1113eM-
OCJIa BblCTynaeT
KOHb, BMeCTO BOJIa 6apaH,
nOIIBJIHeTCH
I1JIM paK Tl1nl1CJHblM ,!1JIH CKa3KM M3 MaJIoH IIoJIbwJ1
VI T. ,!1.
,!1aJIbHee
MeHow paKa
pO,!1CTBO C a3J1aTCKOM
CKopnMoHoM
-
H npe,!1MeTbl
BpO,!1e KJ1pnMCJa, OCeJIKa
Cpe,!1M
nO,!1BeprHyTblx
CKa30K,
ceBepO-BOCTOCJHylO
BOTHble
caMM
B
rpynna,
e}K,
C 3aINDEKS
HMl.\O,
XLII,
CKa30K
IIOJIbllJJ1,
B KOTOpOM )KI1-
nOXO}Ka
Ha
11 rpynna
BbI,!1eJIlIeTCH'
CKa30K
113 MajIOM
Aba,
nOMOpCKJoIX Yl CI1JIe3CKI1X
IIocTOHHHO
BapblIHTax
BbIcTynaIQT
npeJ1MyuIecTBeHHo
Jol OceJI. O'-JeHb '-IaCTO 3TI1 3BepM XOTIIT 6blTb
BbIcTynaeT
TO'-lKJ1 3peHI1H
MOTJ1B pa36oMHI1<lbeM
3TJ1 CKa3KJ1 CKopee
CJIa6bl;
113 MaJIoM
CTO OCJIa, BbIcTynalOT
paH.
"-lacTo
BaeTcH,
I1JII1 }Ke ,!10M jleCHI1Ka
xaTy.
xaTKv!.
C
JIl1-
,!1J1aJIor B HMX llIa6-
Pa3MbIIIlJIHH
HaweM
KOTopble
aBTOp.
cKa3KI1
}KJ1BOTHbIe:
KpeCTbHHI1Ha
Analiza
"-lacTo
Bcero
KOHb, BOJI 11 6a-
Ha 3a,!1HMI1 nJIaH
BapHaHToB,
yKJIOHIIIO-
OnMCaHI1M, KOTOpbIX He nocTbI-
nOna,!1alOTcH
I1HTepecHble
n0,!1p06HOCTI1
}K113HI1.
O CXO,!1CTBe C a3I1aTCKJ1MI1 3JIeMeHTaMJ1
pa3HblX
}KJ1BOTHbIX
11 6apaH
3TO 3BepJ1,
n03}Ke,
J1 paK
KOHeLl Bon.
IIo,Z!6op
CTapeMIIlJ1MJ1
(CKOpnI10H),
3aTeM
3TJ1X 3Bepei1
}Ke }KI1BOTHblMJ1 HBJIHeTCH
KOHb, a nOTOM nec
nO,!\TBep:IK,!1aeTCH
M CeJIe3eHb
a3J1aTCKJ1M
MOTI1BOM CKa3KM; OH B CI1JIbHOt'1 CBH3J1 C HallleM
cKa3Koi1
B KOTOPOM a3MaTCKMe
caMOCT05ITe.nbHbIM
"-lpe3BblCJaJitHa5I
IW
3.neMeHTbl
nonyJ'IHpHOCTb
c.ne,!1CTBl1eM HHTepeCIIOro
OTpa:IKeHHeM
He"'OBo.nbCTBa
M Bblpa)KeHl1eM
OT neCJaJIbHOM
326
XLV.
}KeJIaHYlH,
npMo6pe.nM
M3 Ma.noM
HapO,!1a
OCHOBHbTM
IIo.nblllM,
XapałCTep.
AapHe,
CKO.nbKO
CYl.l.\eCTBYlOll.(l1MI1 YC.nOBI1H:\111 )!U13HI1
C03HaTe.nbHoro
,!1eJitcTBYlTeJIbHOCTJ1.
BepoH Ha-
CKa3KJ1 HB"'IHeTCll, nOBI1",I1MO:\ly, He CTO.nb-
C0,!1ep:IKaHI111, KaK yTBep)K,!1aeT
Y1JIYI
"LUDU'"
HeC03HaTeJIbHOrO,
XLIV.
XLII.
zdjęcie
Szwajcarii,
Aproksymacja
XLII.
48
XLII.
opisów
Kolberga,
XLII.
198, 675
256-262,
264-293
-
Kolberga,
-
niemiecka,
-
Nowej
250-262.
241
241
XLII.
446-453
XLIII.
245
Gwinei,
ilościowa,
treści
bajek,
Antropologiczne
XLIV.
Archiwum
XLV.
składniki,
XLIV.
311
XLIV.
nad
Amurem,
XLII.
628
17
268
- wątków,
XLII.
440
Animalizm,
XLV.
113
Animizm,
XLV.
104
Ankieta,
XLII.
203, 206, 353
- folklorystyczna,
XLV. 267, 268
- w sprawie
bru, XLV. 203
Antagonizm
grupowy,
XLV.
398
- klasowy,
XLII.
65, 111
Antropologia,
XLII.
465-52I
- Attapów,
XLII.
609
-
614
465, 469
XLII.
XLII.
XLIII.
Architektura
-
17,
XLIV.
XLIII.
a historia,
XLII.
17
XLIV.
z mleka,
Polski,
Archeologia,
22
21
Kolberga,
Polski,
Wankego,
wódka
Archaizm
ludowej,
31
17
Araka,
kultury
pracy
-
zdjęcie
XLIV.
32
84
etnograficzna,
gadki,
BMe-
MbI npI1X0,!1I1M K BbIBO,!1y, '-ITO OceJI, rycb
BBe,!1eHbI
XLV.
śląskiej,
101.
XLV.
XLIV.
Afryki,
C npJ1BM,!1eHMHMI1,
BblTecHHIoT
60JIbllle
TaK}Ke 06pa3HbIX
,!1epeBeHCKOI1
HTHO neTyx
z wełny,
Akulturacja,
}KJ1BOTHbIX YBeJII1'-1I1-
KOTOpOM ,!1bHBOJI, YlJIM 1136a
3TI1X CKa3Kax
MHoro
XOPOIllMM
113 nOBCe,!1HeBHoi1
B,!10XHOBeHJoIll H cPaHTa3J1J1.
'-II1CJIO cTpaHcTBylOll.(J1X
11 lliaJIaW
B
Il.\Y1XCHOT llIa6JIOHa,
,!1I1JICH 6bI
paK;
BJIa,!1eJIbLleM
pa36oMHYlCJblO
50JIbWe
CJIC,!1YIOIl.(J1e ,!10MaWHl1e
BCTpeCJaeTCH
1136a,
IIOJIbllJl1
TOMU
Antropologiczne
ludności
Amulety,
JIOHHbIM 11 o,!1Hoo6pa3HbIM.
B CKa3Kax
i XLV
397
}KI1BOTHbIe: neTy X, KOT, co6aKa
MY3bIKaHTaMJ1.
płaszcz
Adaptacja
T. e. IO:lKHaH.
TepaTYPHOM
RZECZOWY
XLIV
A
6eJIOpyccKylO
CJI1CTOnOJIbCKJoIX BepCI1M,
3ana,!1HaH
XLIII,
3 rpynnbI:
MO}KHO pa3JIYlCJl1Tb
MecTHOCTel1
T. e.
HapH,!1y
pbl6a,
Yl YlrJIbI.
rpynna
(JII1BOHCKYIO). Cpe,!1J1
nOMopCKO-CJ1JIe3CKaH
IIoJIbWJ1,
na
yKa3blBalOT,
HeCKOJIbKO pa3:
aHaJIJ13Y
M3 nOrpaHI1CJHblX
CTpOHT 1136y;
11 6aJITJ1MCKYIO
cKa3Kow
BCTpe'laeMbIe
fonograficzne,
Assa foetida,
Atlas
Azji
czarcie
XLIII.
łajno,
Środkowej,
XLV.
XLIV.
125
262
238-
250
Azji
XLIV.
Środkowej
dialektologiczny,
169
duński,
XLIV.
250
dynamiczny,
XLIV.
etnograficzny,
XLIV.
etno-demograficzny
cuskiej,
XLIV.
etnograficzny
25,
181, 184
153-204
Afryki
fran-
251
niemiecki
XLIV.
195
etnograficzny
polski,
XLIV.
239
OToiiTI1
• Indeks nie obejmuje suplementów XLIII i XLIV tomu, ani Bibliografii. Kursywą zaznaczono nazwy gwarowe i terminy obce. Cyfra rzymska oznacza tom, cyfra
arabska - stronę. Litera j. - język, p. - patrz.
;!
�615
614
Atlas historyczno-etnograficzny
rosyjski, XLII. 894-897
_ historyczno-etnograficzny
ruski,
XLII. 640
_ historyczno-etnograficzny
Syberii, XLIV. 240
_ historyczno·-ludoznawczy
czeski,
XLIV. 250-253
_. lingwistyczny Francji, XLIV. 252
- lingwistyczno-etnograficzny
Gaskoni, XLIV. 251
- lingwistyczno-etnograficzny
Lionu, XLIV. 251
- rosyjski, XLIV. 174, 240
- statyczny, XLIV. 181
- Syberii, XLII. 607, 641
_ szwajcarski, XLII. 688, 68,9;XLIV.
183, 251
- uzbecki i kirgiski, XLIV. 245
Works, XLIV. 250
Auł turkmeński,
XLII. 148
B
Badania
Ameryki
Południowej,
XLIII. 286
- ankietowe, XLIV. 137-152
- antropologiczne,
XLIII. 436-441;
XLIV. 7
- antropologiczne
Afryki, XLV. 22
- antropologiczne w Indiach, XLV.
370
- atlasowe, XLIII. 67
- dialektologiczne,
XLV. 431
-- etnograficzne,
XLIII.
169-182;
XLIV. 158
- etnograficzne
radzieckie,
XLII.
644-666
- etnograficzne Tadżykistanu, XLII.
208
- folklorystyczne,
XLII. 664, 674677
- folklorystyczne
ZSRR, XLII. 648,
650
Badania gruzińskie, XLII. 661
--=. kraniologiczne, XLIV. 9
- kultury, XLIV. 158
- kultury
Powołża, XLIII. 202
- nad budownictwem,
XLV. 386397
- nad budownictwem wsi Wiriatyno Z.S.R.R., XLIV. 205
- nad budownictwem czeskim XLII.
687. XLIII. 231
- nad folklorem muzycznym, XLIII.
464-471
- nad genetyką grup krwi, XLV.
363
- nad klasą robotniczą, XLII. 675
- nad kształtowaniem
się narodów
socjalistycznych,
XLII. 897-899
- nad kulturą górników, XLII. 683
nad kulturą
robotników,
XLII.
644-666
nad kulturą
robotników
CSR,
XLII. 675
- nad kulturą
robotników
ZSRR.
XLII. 646-666
- nad małżeństwami,
XLIV. 137152
- nad muzyką ludową, XLIII. 122156
- nad narzędziami
uprawy, XLV.
158-202.
- nad odzieżą rosyjską, XLII. 641
- nad Podhalem,
XLIV. 500-.512
- nad rodziną, XLII. 608
- nad rodziną w kołchozie, XLIV.
211-212, 228-230
nad rolnictwem i hodowlą, XLII.
913-922
nad wierzeniami, XLIII. 238
nad współczesnością,
XLIII. 180
- na Kurpiach,
XLII. 264-293
- na Śląsku, XLII. 314
- obrzędów, XLII. 332-412
Badania
Oskara
Kolberga,
XLII.
200-215
- osadnictwa, XLV. 125
_ Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego, XLII. 33-48
_ prawa zwyczajo\vego, XLII. 413_
420
robotników
_
_
_
_
_
660
specyfiki narodu, XLIV. 161
społeczne, XLV. 398, 399
stacjonarne,
XLIII. 42
szwedzkie, XLII. 711, 712
środowisk
robotniczych,
XLIII.
uralskich.
XLII. 658-
Beczki, XLII. 168,
Bednarstwo,
XLV.
Ber, setaria Italica
Ber, berek, browe,
Betyar,
bikar,
169
151
B. XLV. 203-219
proso, XLV. 203
beear. (j.) węg· XLV.
335
Bębenek, XLV, 89
Bębny murzyńskie, XLV. 82, 85
Biblicztina,
XLIV. 129
Bibliografia,
XLII. 209, 212, 519;
XLV. 156-158
_ etnograficzna
niemiecka, XLIII.
259
_ etnograficzno-muzyczna,
XLIII.
151-156
259
_ etnografii polskiej, XLIV. 541Tadeusza Henzla, XLV. 21
582
terenowe, XLII. 48, 288; XLIII,
_ etnograficzna
Polski
za okres
40; XLIV. 159, 175, 178; XLV.
1945-1954 (osobny suplement do
127, 415
t. XLIII, str. 1-355 wykonała
_ terenowe O. Kolberga, XLII. 221,
Halina Bittner-Szewczykowa)
251-255, 280, 303, 323, 346
_ do artykułu S. Bąka o K. Nitschu,
_ nad trójpolówką,
XLV. 125, 126
XLV. 456-458
- w Afryce, XLIII. 210
_ języków aymara i kicua, XLIII.
_ warunków
bytu, XLIV. 157
282, 283
- wsi czeskiej, XLII. 677
_ plastyki ludowej, XLIII. 346
_ węgierskie, XLII, 693
_ pogranicza
słowacko-polskiego,
_ współczesności, XLII. 249-263
XLIV.
297-298
Bajarz, XLII. 24
_ prac B. Stelmachowskiej,
XLIV.
Bajka, XLII. 12, 15, 17, 19, 27, 28
484-488
312
_ sztuki ludowej, XLII. 775
_ azjatycka, XLV. 264
_ wcze~nośredniowieczna,
XLIII.
- europejska, XLV. 264
313
- fińska, XLV. 263
Bicie masła, XLII. 545
_ małopolska, XLV. 273
Biografia, W. Schmidta, XLV. 358
_ podhalańska,
XLV. 275
Bliźnięta w Afryce, XLIV. 314
_ słowiańska, XLV. 263, 264
Bodnie, XLIII. 217
_ zwierzęca, XLV. 263-305
Boginka, XLII. 540
Bajek układ, XLII. 28, 29
Bojewica,
bojewisko,
XLII. 158, 185,
_ praforma, XLV. 285
191
Bałtycka ekspedycja, XLIII. 204
Braha, napój z tłukna, XLII. 615
Baran w bajce, XLV. 281
Brama kamienna, XLII. 607
Bartnictwo
afrykańskie,
XLV. 355
Bransolety murzyńskie, XLV. 87
Barwniki roślinne, XLII. 636
_
_
�616
Brat męża, XLV, 341
Brąz \V Afryce, XLV, 15
Brony, XLII. 151, 152, 155
- laskowe, witkowe, XLV, 148
Bryja, sa/amat, XLII, 616
Brzuszlak,
kamizelka, XLII. 81, 103
Budownictwo,
XLII, 54, 115-142,
291, 295
- azjatyckie, XLII, 608
- czeskie, XLII, 271, 272, 683
- fergańskie, XLII. 609
- kurpiowskie,
XLII, 284, 288
- kwestionariusz,
XLIV suplement
1-56
- ludowe, XLIV. 72
- ludowe Turyngii, XLIV, 388-340
- mazowieckie, XLII, 259, 260
- meklemburskie,
XLIII. 240
- rosyjskie,
XLIII. 202, 203, 211;
XLIV. 230--234
- ryglowe, XLII. 139
- sakralne Nanajów, XLII. 629
- słowackie, XLII. 683
- statków, XLIV. 56
- stodół "na sochę", XLII. 131
- szwajcarskie,
XLII. 698, 699
- uralskie, XLII. 660
- w pow. rawskim, XLV. 384
- w "słup", XLII, 139
- wielkopolskie, XLIV. 343-348
- wielkoruskie,
XLIV. 205
- wiejskie, XLV. 386-397
- wielokątne, XLIII. 218
- wsi socjalistycznej, XLII. 689,690
- wsi spółdzielczej, XLII. 677
Budulec XLII. 139
Budynki gospodarskie, XLII. 191198
Bułgarski dom, XLV, 343
Burgul,
kasza z tłuczonej pszenicy,
XLV, 327
Buty, XLII, 80, 81, 103, 106
617
Buty węgierskie, XLII. 101
Bydło, XLV. 23
Byliny, XLIV. 260
Byt robotników, XLII, 648
C
skiby, XLV, 137
6-płosek, XLV, 137
Cechy ludowego stylu, XLIII. 346
Cel etnografii, XLII, 46
- badań etnograficznych, XLIII. 181
- popularyzacji
etnografii,
XLIII.
156, 166
Cep fiński, XLV. 383
- kapicowy, XLIV. 171
-ogniwkowy,
XLV,383
Cepów odmiany, XLIV. 172, 173
Ceramika, XLII, 666, 667
- czeska, XLII. 672, 673
- Marajo, XLIII. 287
- słowacka, XLII. 667
Chałupa, XLII. 120, 130, 175, 191
- dwuizbowa, XLV. 385
- kowalska, XLII. 176
- podcieniowa,
XLIV, 347; XLII.
120, 136
- w blochy, XLII, 179
- w pruski mur, XLII. 179, 180
- w reglówkę, XLII. 177
- w strychulec, XLII. 176, 177
Chałupnicy, XLII. 73, 154, 181, 188,
190
Chałupy wnętrze, XLII. 184, 185
- wyposażenie, XLII. 164-169
Charakterystyka
ludu, XLII, 51, 65,
71, 72
- obszaru, XLIV. 170
- pigmejów, XLV, 45
- sesji Kolbergowskiej,
XLII. 460
- Ślązaków, XLII, 330
Chart w Afryce, XLV. 23
Chata, XLII. 119, 130, 134
Caliki,
Calizna,
Chata dwuizbowa,
XLII, 116, 119,
120, 134, 138, 185, 189, 190
- diabelska,
w bajce, XLV, 272,
289, 297
- dzikich zwierząt, XLV. 296
- jasieńska, XLV. 384
- jednoizbowa, XLII. 116, 120, 134,
137, 190
- kurna, XLII. 137, 138
- pokucka, XLII. 136
- pusta w bajce, XLV, 273
- wielkopolska,
XLII. 117
- wieloizbowa, XLII. 137
- wilcza, XLV. 272
- zbójecka w bajce, XLV, 263, 290
Chatka, XLV. 71, 81
- duchów, XLV. 121
- opuszczona, XLV. 293
- pusta w lesie, XLV. 272
Chaty, podział wnętrza, XLII, 136
- typologia, XLII 121
Chleba dzieje, XLII. 691
- prądnicki,
XLII. 547
Chlew, XLII. 132, 193-195
Ch/op,
kopica, XLV, 213
- polski, XLII. 9
Chłopa umysłowe zdolności, XLII.
57, 67
Chłopi biedni, XLII. 78, 85-80, 99,
102, 116, 121, 131, 132, 231, 258
Chłopi zamożni, XLII, 76, 77, 95,
99, 101, 116, 121, 127, 130, 190, 123
313, 343
- z XIX wieku, XLII. 103
Chłopskie pisarstwo, XLIII. 325
Chronologia
badań
O. Kolberga,
XLII. 347
- w atlasie rosyjskim, XLIV, 248
- w Polskim Atlasie Etnograficznym XLIV. 181
Chustka, XLII. 290
Chusty, XLII. 83, 98. 105
Ciałopalenie, XLV. 356
,.
Ciasto obrzędowe, XLIII, 277
Cienie, wabie, XLV, 242
Cień, dusza, XLV, 362
Ciesielstwo pomorskie, XLIV. 68, 69
Cieśle, XLII. 260
Cygr, torba ze słomy, XLII. 677
Cywilizacja
Mezopotanii,
XLV. 24
Czapka, XLII. 91, 93
Czarownica, XLV, 290
Czastuszki,
XLIV. 263
Czaszka z Egozwil, XLV, 17
Czegeń, kiszone mleko, XLII, 615
Czeladż, XLII. 75
Czepki, XLII. 83, 95, 98, 105, 108
Człowiek niedrużny,
XLV. 153
- rękodajny,
XLV. 154
Czółko kurpiowskie,
XLII. 290
Czynniki geograficzne, XLII. 472
D
Dach, XLII.
140, 141
XLII, 629
walmowy,
XLII. 202, 203
Definicja etnografii, XLII. 339, 695;
XLIII. 25-30; XLIV. 155
- kręgu kulturowego, XLV. 97
- totemu, XLV, 109
Demonologia polska, XLII. 29
Deputat, XLII. 73, 75
Determinizm
geograficzny,
XLIII.
233
Diabeł w bajce, XLII. 21
Dialekty Arabów Saudyjskich, XLV.
327
- języka litewskiego, XLIV. 37
-- pigmejskie, XLV. 53-56
- Prus Zachodnich, XLV. 434
- śląskie, XLV, 435
Dobór małżeński, XLIV. 143
Dom murowany, XLII. 180
Dom okrągły z dachem stożkowym,
XLV. 365
-
slegowy,
!
�618
Dom śródziemnomorski,
XLV. 325
- dzikich zwierząt w bajce, XLV.
265
- wilczy, XLV. 266
- z koziej sierści, XLV. 326
Domek starej baby, XLV. 287
Dominacja zjawisk, XLIV. 183
Domu rozplanowanie,
XLII. 607
Domy męskie, XLIV. 222
- zrębowe, XLIV. 72
Dorobek etnograficzny, XLIII. 19
Drąg, zwój, żuraw u studni, XLII.
197
Drewniaki, XLII. 79, 85, 87
Drogi morskie, XLIII. 225
- rozwoju etnografii, XLV. 254
Druki na płótnie, XLII. 795
Drużyna weselna, XLII. 101
Drzewo żywota, XLV. 121
Drzwi, XLII. 184, 186, 748
Duchy gór, XLII. 614
Dusza, cień, sobowtór, XLII. 623
- w postaci ptaków, XLV. 350
Duszki złośliwe Australii, XLV .. 353
Dwojaki,
chałupy, XLII. 180, 181,
189
Dworacy, dworscy ludzie, XLII. 89,
90, 111
Dworki, XLII. 120
Dyfuzje, XLIV. 161
Dykteryjki,
XLII. 29
Dymar, XLIII. 214
Dymina,
podymne, XLV. 342
Dynamika rozwoju, XLIV. 178
Dynastia Guptów, XLV. 15
Dyskryminacja
rasowa, XLV. 320
Dyskusja karpacka,
XLV. 472-484
- nad Polskim Atlasem Etnograficznym, XLIV. 204; XLV. 494517
Dziadek leśny, XLII. 544
Dzieci do paszonki, XLII. 71, 75, 82
Dziedziczenie ziemi, XLV. 139
619
Dzieje wsi, XLIII. 323
Dziewki, XLII. 75, 82, 95
Dziobnica,
XLIV. 41
E
Egzogamia, XLV. 102
Ekonomowie, XLII. 77, 91
Ekspansja arabska, XLV. 15, 17
- chamicka, XLV. 23
- indoeuropejska,
XLIII. 303
- indonezyjska,
XLV. 26
- państwa
wielkopolskiego,
XLII.
518
- Słowian, XLII. 515
Ekspedycja
bałtycka,
XLIII.
302;
XLIV. 7, 16-21
- do Afryki centralnej, XLV. 38
- fergańska, XLIII. 207
- na Archipelag
Filipiński,
XLV.
356
- Neweiskiego, XLIII. 198
- Viking
Foundation,
XLII. 736
Eksploatacja
kolonii, XLV. 30
Ekumena
afrykańska,
XLV. 13
Element czasu w etnografii, XLIV.
163
- nordyczny,
XLIV. 15
Elementargedanken,
idee zasadnicze,
XLII. 341
Elementy reliktowe, XLII. 277
Emigracja, XLII. 63, 64, 71
Epika ludowa, XLV. 402-406
Epos heroiczny. XLII 634
Etapy rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
XLIII. 50
Etniczna interpretacja
kultur archeologicznych, XLIII. 244
Etnogeneza, XLIV. 7, 156, 158
Etnografia, XLII. 14. 42, 47
amerykańska,
XLII. 209
Ameryki Północnej, XLII. 720729
Etnografia
czeska, XLII. 666-679,
688; XLIII. 226-232; XLIV. 250253, 267=-274, 281-298
- egzotyczna, XLII. 686
- Indian, XLIII. 283-285
- morganowsko-marksistowska,
XLII. 245
- morska, XLIV. 56
- muzyczna, XLIII. 144, 150
- niemiecka, XLIII. 232-241, 2,55260: XLIV. 336-338
- Podhala, XLII. 762-765
- polska, XLII. 32, 47; XLIV. 180
- prawa, XLIV. 130
- proletariatu,
XLIV. 237
- radziecka, XLII. 607-666; XLIII.
192-226; XLIV. 205-260; XLV.
315-334
- skandynawska,
XLII. 724-727
- słowiańska,
XLII. 27
- szwajcarska,
XLII.
694-701;
XLIV. 237
- Turkmenów, XLV. 332
- w filmie, XLII. 114
- w pierwszej pol. XX wieku XLIV.
488-495
- węgierska, XLII. 689-694.; XLV.
334-340
- współczesna,
XLIII. 253
- wybrzeży Bałtyku, XLIV. 56
Etnograficzna
Sesja specj. w Moskwie XLIII. 259
Etnograficzna wartość Iliady i Odyssei, XLIV. 331
Etnograficzne
Towarzystwa
Naukowe, XLV. 460-472
Etnograficzne zbiory, XLIV. 357-371
Etnograficzny
Kongres w Berlinie,
XLIII. 259
- opis, XLII. 14-16, 147
- park w Zubrzycy, XLIV. 479-480
Etnografii
definicja, XLII. 695
Etnografii
dzieje, XLII. 693
- historia, XLII. 678
- zakres, XLIV. 156
Etnografowie
ormiańscy, XLII. 663
- ukraińscy,
XLII. 664
Etnologia, XLIII. 13.; XLV. 366
- japońska, XLV. 95
- nordycka, XLII. 711
- u Homera, XLIV. 331
- współczesna, XLV. 373
Etnologiczna szkoła wiedeńska XLV.
91-124
Etnos, XLII. 47.; XLIV. 157
Ewolucja kultury, XLV. 99
- rozwoju, XLII. 284, 285
Ewolucjonizm,
XLIV. 167
- krytyczny, XLIII. 51; XLIV. 167
Eucharystia,
jako amulet, XLIV. 95
- dla zmarłych, XLIV. 76
- pod progiem, XLIV. 86
- w czarach, XLIV. 98
- w czarach miłosnych, XLIV. 105
- w lecznictwie, XLIV. 80
- w myślistwie, XLIV. 103
- w rolnictwie, XLIV. 102
- w stajni, XLIV. 86
- w wierzeniach,
XLIV. 75-118
- w wróżbiarstwie,
XLIV. 109
F
Fajka wodna, XLV. 85
Fakty indywidualne,
XLIV. 171
- jednorodne,
XLIV. 185-187
- kulturowe typowe, XLIV. 170
Farbowanie
tkanin, XLII. 636
Fartuchy, XLII. 83, 103, 105
Feudalizm w CSH. XLII. 667, 668
Film etnograficzny,
XLV. 337
Flis, XLIII. 324
Fladry,
straszydła, XLV. 258
Flurzwang,
j. niem. XLV. 145
Folklor, XLII. 10, 115.; XLIII. 292
�620
621
Folklor ałtajski, XLII. 614
_ angiel!ki, XLII. 718
- chrześcijański,
XLIV. 75
- czeski, XLII. 670, 671
- doński, XLIII. 194
- litewski, XLII. 431-445
- radziecki, XLII. 647
- rosyjski, XLIV. 255
- słowacki, XLII. 684, 685
- Słowian wschodnich, XLII. 638640
- Suachili, XLII. 607
- śląski, XLII. 319, 324, 328
- węgierski, XLII. 689-694
- Z.S.R.R., XLII. 665
FoLkLore, XLII. 711
Folklorysta, XLII. 9, 13, 26
Folklorystyka,
XLII. 9, 13, 14, 16,
22, 718, 720
Folklorystyka
czeska,
XLII.
674;
XLIII. 226-232; XLIV. 267-274
- fińska, XLII. 434
- radziecka, XLII. 647-666; XLIV.
253-266
- rumuńska,
XLIV. 266
Folwark, XLII. 77, 117, 180
Fonetyka pigmejska, XLV. 67
Fonograf w etnografii
muzycznej,
XLII. 766
Forma narzędzi, XLIV. 173
- i treść kultury, XLII. 652
Fornale, XLII. 71, 75
Fryzury
afrykańskie,
XLV. 15
Funkcja paleniska, XLV. 343
G
Gadki, XLII. 21, 24, 28
Galeony, XLIV. 70
Garncarstwo,
XLII. 797
Gawęda, XLII. 12
Gazda, XLV. 341
Gąsior w bajce, XLV. 282
Geografia językowa, XLV. 445
Geneza sztuki ludowej, XLIII. 345
- ustroju gruntowego, XLV. 125
Germanizacja,
XLII. 109
Gnojenie, XLV. 147
Gorset ukraiński, XLII. 636
Gospodarka
bezmleczna
Afryki
XLIV. 300
- chłopska, XLII. 459
- kopieniaczo-hodowlana,
XLV. 24.
355
- trójpolowa, XLV. 133
- wiejska, XLII. 284
- zbieraczo-łowiecka
Afryki. XLV_
355
- zrębowo-wypaleniskowa,
XLIII ..
334
Gospodarcze urządzenia, XLII. 169,
170
Go!podarstwa
chłopskie, XLIV. 141
- wielkopolskie,
XLII. 70
Gospodarze,
XLII. 73-76,
95, 185
Grafika
Kielisińskiego,
XLIII. 331
- ludowa, XLII. 773
Gramatyka
Lirów
(Melanezja).
XLIV. 322
- j. Afryki, XLIV. 307
Grapa, żel. garnek do gotowania dla
trzody, XLII. 165, 166
Gonty, XLV. 151
Granica buku, XLV. 379
- etnograficzna,
XLIII. 247
- niemiecko-polska,
XLIII. 246, 247
- Odra - Nysa, XLIII. 252
- polsko-niemiecka,
XLIII. 246
- posko-słowacka,
XLIV. 281-296
Grodzenie poletek, XLV. 140
Groty Altamira,
XLV. 15
Grupa bantu, XLV. 51
- estońska i liwska, XLIV. 39
- gminy Trynidad,
XLV. 360
- irańska, XLIV. 220
- j. oantyjskich,
XLV. 54
Grupa j. efe, XLV. 52, 54
_ j. sudańskich,
XLV. 54
- semicka, XLIV. 220
_ tiurska,
XLIV. 220
Grupy
egzogamiczne
N. Gwinei,
XLV. 351
Gry i zabawy, XLII. 223, 224
Gumno, XLII. 133, 197
Gwara śląska, XLII. 321
·Gwary polskie, XLV. 438
Hodowla jeleni, XLV. 315
- zwierząt domowych, XLIV. 314316
Homo dHuviaHs, XLII. 706, 707
Huby, XLV. 134
Humor ludu, XLV. 407
Ikonografia, XLII. 522-553.; XLIII.
103.; XLIV. 58
Ilość nawarstwień
w Afryce, XLV.
19
H
- OplSOW obrzędów
rodzinnych,
Haczka,
kopaczka, XLII. 158
XLII. 365
Haft, XLII. 291
Ilościowe ujmowanie zj awisk kultuHamefka.
XLII. 637
rowych, XLIV. 181-183
Handel Indii, XLV. 15
Indeks, XLII. 18, 420
Hasła cyfrowe, XLII. 59;;
- LUDU, XLII. 758, 762; XLV. 613- nutowe, XLII. 593
660
Hidżry, kolonie arabskie, XLV. 322
- muzeów w Polsce, XLIV. 388Hipoteza
I. Kopernickiego,
XLII.
390
486
naZWISK etnografów,
XLIII str.
- T.
Lehr-Spławińskiego,
XLII.
326-355. suplement; XLIV. 5e2478, 493
589
- w badaniach,
XLV. 373
Indeksowanie
melodii, XLII. 554Historia etnografii, XLII. 704, 705
606
- etnografii polskiej, XLIII. 9-122
Indor w bajce, XLV. 284
- ludów nie posiadających
dokuInformatorzy
O. Kolberga,
XLII.
mentów XLIV. 176
296, 303-305, 318, 351
-- narzędzi orackich, XLV. 158, 222
Inicjacje, XLII. 702
- odzieży, XLV. 399
Instrument ·maheve, XLV. 87
- Polski, XLIII. 300-312
Interpolowanie
materiałów etnogra- Polskiego
Towarzystwa
Ludoficznych, XLIV. 159
znawczego, XLIII. 1-122
Interpretacja
rysunków
egipskich.
- prawa, XLIV. 135
XLIV. 318
- Słowian, XLV. 377
Instytucja
świątynna, XLV. 119
Histor:,czna metoda szkoły wiedeńIslam, XLV. 25
skiej, XLV. 92-123
Izba, XLII. 164, 137
Historyzm konsekwentny, XLIV. 168
istopka
(j. ros.), X!..II. 211
- w etnografii, XLIV. 1.54, 167, 171
Jabłczanka, chamu[c, polewka, XLII.
Hodowcy wielbłądów, XLV. 322
298
Hodowla, XLII. 285.; XLV. 148, 14.9 .Jagidniki,
młynki, XLV. 215
Jagod~' leśne, XLII. 617
- bydła, XLV. 114-116, 336
�623
622
Jajko
w bajce, XLV. 276, 285, 367
kaftany, XLII. 79-81, 91
Jakośt faktów kulturowych,
XLIV.
185
Janicek, XLIV. 128
Jarzma Marknadook,
XLII. 720
- szwedzkie, XLII. 720
Jata, budka ptasznicza, XLV. 239
Jeż w bajce, XLV. 284, 288
Język Ata, XLV. 54
- Balese - Efe, XLV. 46
'- Bambutów, XLV. 52
- Bantu, XLV. 20
- Basków, XLV. 16
- Basua, XLV. 54
- Bira - Sua, XLV. 65
- Ki-Bira, XLV. 54, -65
- Ki - Kumu, XLV. 65
Ki-ngwana.
XLV. 54
- Ki-Sua, XLV. 60
- Ki-Suaheli, XLV. 33, 35
- kultowy Negritosów, XLV. 50
- murzyńskie,
XLV. 56
- ngo-nke, XLV. 21
- Nkundo i Mongo, XLV. 51
- pi~mejskie, XLII. 703, 738-748.;
XLV. 35-69
- Ruanda, XLV. 51
- sudańskie, XLV. 20
- Wa-Rundi, XLV. 51
Językoznawstwo,
XLII. 703, 704
Jurta chazarska, XLII. 618
Jaki,
__
o
K
95, 97, 105
XLII. 187, 190
Kaczka w bajce, XLV. 283
Kadzioło, XLV. 25
Kafle, malowane, XLIII 355
Kalen ~arz uprawy, XLV. 146
Kalendarze gwiezdne Arabii, XLIV.
309
Kabotek,
Kachle,
XLII.
kafle,
krusznia,
XLV. 139
Kamizele, XLII. 81
Kapa, część cepu, XLIV. 190
Kapeczka,
kopeczka, czepiec, XLII.
102, 105, 107
Kapelusz, XLII. 81, 91, 101, 104
Kapitalizm, XLII. 69, 117
Karbowy, XLII. 77, 84, 91
Karby, barby, deseczki do oznaczania dni pailszczyżnianych,
XLII.
522
Karczma, XLII. 191, 794
Karczowanie puszczy, XLII. 261
Karły Azji, XLV. 35, 40
Karple, XLII. 610
Kartografia
etnograficzna,
XLIV ..
153-204
- słownikowa, XLIV. 198-200
- Z.S.R.R., XLII. 640-642
Kartografowanie
O. Kolberga, XLII.
227, 228
Kartogramy
dynamiczne,
XLIV ..
175-177
-etnograficzne,
XLIV. 154-204
- Pesslera, XLIV. 194
- synchronistyczne,
XLIV. 176
Kasty, XLIII. 298-300
- indyjskie, XLV. 368
Kasza brzana, z bru, XLV. 208
Katalog incipiów, XLII. 577
Kazymu,
domy męskie, XLIV. 222
Kątnicy,
biedacy, XLII. 71
Kibalka,
XLII. 637
Kiecka,
~trój parobków,
XLII. 79,
85, 93, 97
Kierpce, opi71cu, j. rum. XLV. 347,
348
Kierunek
historyczno-kulturowy,
XLIV. 16.5; XLV. 91-125
-- geograficzny, XLIV. 165
Kierznia, XLII. 163
Kij, XLII. 103
istyk, XLIII. 282
Kamienica,
Kije pasterskie, XLII. 692
Kiszłak,
XLIII. 208
Klasyfikacja
literatury
ludowej,
XLIV. 266-267
Klatka kuropatwicza,
XLII. 528
Klechdy, XLII. 12, 309, 312
Kleć, XLIII. 212
Klumie,
postoły, XLV. 151
Kłódki wargowe, XLV. 71
Kłusownicy, XLV. 225
Kmiecie, XLiI. 62, 71-73, 151-154,
157, 168, 173, 193, 231
Kobiety szamanki, XLIV. 227
- u pasterzy nomadów, XLV. 356
- w rodzinie patriarchalnej,
XLV.
340-342
Kobza, XLII. 683
Koczownicy, XLV. 46
- Arabii, XLII. 607
Kogi,
łodzie fryzyjskie,
XLIV. 61
Kogut w bajce, XLV. 278
- w wierzeniach,
XLII. 631
Kolberga
badania
etnograficzne,
XLII. 200-204, 208, 294-306, 323
- dzieło etnograficzne, XLII. 36, 40,
340
- komentarze,
XLII. 30, 209, 225,
353
- metoda, XLII. 20, 23, 39, 48, 115,
116, 144-145, 148, 200, 202, 205206, 210, 220, 223, 275, 278, 279,
326, 338, 349, 354, 421
- korespondencja, XLII, 24, 39, 4148,205,217, 219, 270, 280, 296-297,
310, 314, 319, 322, 329, 336, 342,
356, 363, 372, 418, 422
- poglądy polityczne, XLII. 65-66,
229-230, 345.
- przypisy naukowe, XLII. 29, 201,
279.
- zainteresowania,
XLII. 325, 329,
429, 431--445, 449.
Kolberga zapis, XLII. 21, 42, 426, 440
Kolędy, XLII. 305.
Kolonizacja wołoska, XLIV. 119
Kolor niebieski
w stroju
młodej,
XLII. 99.
Koła bose, XLII. 171.
Kołchozy, XLIII. 207; XLIV. 211,
228-230.
- Tadżyków, XLV. 328.
Koło garncarskie, XLII. 667.
Kołowroty, XLII. 124.
Kołowrót,
brama do wsi, XLV. 137,
141.
- na kunach i stępkach, XLV. 140.
Komasacja, XLV. 126, 155.
Kominy, XLII. 137, 138, 183-185.
Komora, XLII. 119, 120, 128, 135, 136,
184, 185.
Komornicy,
XLII. 62, 63, 71-75,
88-89, 92, 185.
Koncepcja
motywów
wędrownych,
XLIV. 254.
Konewki, XLII. 167, 168.
Konferencja
atlasowa,
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego,
XLII.
908-909; XLIII. 36; XLIV. 153.
-- Centralnego
Instytutu
Kultury,
XLII. 86.
- dla badań nad narzędziami ornymi, XLIII. 442-447.
- etnografów w Krakowie, XLIII.
25. XLIV. 153, 155.
- nad indeksowaniem,
XLIII. 45.
- paremiologiczna,
XLIII. 447.
- pokojowa w Paryżu, XLIII. 247;
XLIV. 47.
- skandynawska,
XLIII. 267.
Kongres etnografii morskiej, XLIV.
56.
-
etnograficzny
N. R. D. XLIII.
236.
Nauk antropologicznych
i etno-
�625
624
graficznych
w Filadelfii,
XLV.
485-494.
Kongres nauki polskiej, XLIII. 25
- slawistów w Moskwie, XLIV. 168;
XLV
- w Greiswaldzie,
XLIV. 12
Konik,
deska, XLIII. 215
- w bajce, XLV. 281
Konserwacja
mięsa, XLII. 61')
Konstrukcja
na słupy, XLIII. 219.
Korabie, XLIV. 62.
Korabnictwo,
XLIV. 58.
Korespondenci
Kolberga, Xl II. 20!',
220, 227, 228, 35~-357
Kosa, XLII. 155-159.
Kosz, XLV. 238.
Koszula męska, XLII. 85.
poncho, XLII. 636.
- przyramkowa,
XLII. 290.
- na wierzch, XLV. 326.
Kot w bajce, XLV. 278.
Kotły Jukagirów, XLV. 318.
Kowal, XLV. 325.
Koza, XLIV. 12I.
- pies i kura w Afryce, XLV. 22.
Koziol
lubuski, XLIII. 332.
Kozy brat y, zabawa, XLII. 543.
Kożuch, XLII. 79, 80, 86, 93, 97, 98.
- ukraiński, XLII. 637.
Koźliny, XLII. 131
Kraj, XLII. 280.
Krąg austro-azjatycki,
XLIII. 297.
Kremer,
drapacz, XLII. 151, 152
Kręgi kulturowe,
LXII. 706; XLV.
110.
Kronika Kaspra Weinreicha, XLIV.
68.
Krusznia,
kamienie, XLV. 139.
Kn'teria
etnograficzne, XLII. 273.
- geograficzne, XLII. 273.
Kr~·terium ciągłości, XLV. 100.
- form~', XLV. 97.
- ilości, XLV. 97, 98
Kryterium
jakości, XLV. 97, 98
- odnośni czyli kontaktów,
XLV.
97.
- reliktowości,
XLII. 268, 292.
- rozbieżności, XLIV. 32.
- stopnia
pokrewieństwa,
XLV.
100.
Krytyka dzieła "Ludy Afryki", XLV.
329-332.
- metody Kolberga, XLII. 275-293,
458.
- metody Kosinny, XLIII. 42.
- monografii Tadżyków, XLV. 328329.
- osiągnięć Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, XLIII. 46, 57, 66.
- postanowień konferencji
wersalskiej, XLIII. 247, 248.
- zbiorku Kolberga, XLII. 311.
Krzywda społeczna, XLV. 275.
Księga przysłów, XLIII. 449.
Kultura afrykańska,
XLV. 14, 20
- andyjska, XLII. 731
- archeologiczna,
XLIII. 244.
- ceramiki grzebykowej, XLV. 380.
- chłopska, XLIV. 195
- duchowa, XLII. 238; XLIV. 179.
- duchowa
Słowian
wschodnich,
XLII. 632.
- ludowa, XLII. 675.
- ludowa Słowian, XLIV. 166.
- ludów egzotycznych, XLII. 729.
- materialna,
XLII. 43-199, 232237, 272; XLIV. 179.
- materialna Szwajcarii, XLII. 698,
699, 700, 716-717.
- materialna,
XLV. 101, 102.
- narodowa, XLII. 292.
- niższych rolników, XLV. 104.
- nomadów, XLV. 115.
- pigmejów, XLV. 19.
- półwyspu
Czukotskiego,
XLIV.
209-211
Kultura pasterska,
XLV. 104
- patriarchalna,
XLV. 102.
- proletariatu,
XLII. 654.
- robotnicza, XLII. 652.
- ~ocjalistyczna, XLII. 654.
- społeczna, XLII. 240; XLIII. 6370; XLIV. 179. XLV. 340-342.
- społeczna i duchowa Szwajcarii,
XLII, 700
- społeczna
Słowian
wschodnich,
XLII. 634.
- staroruska, XLII. 632.
- Sudanu, XLIV. 316.
- tadżycka, XLV. 328.
- totemiczna, XLV. 21, 365.
- tracka, XLV. 345.
- Drug, XLV. 12I.
- wsi, XLII. 49.
- zbieraczy, XLV. 103
Kulturowe
zróżnicowanie, XLII. 45,
46.
Kultury definicja, XLII. 713.
- wtórne, XLV. 103.
- wysokie, XLV. 117-123.
- zasadnicze, XLV. 103, 104.
Kult bóstwa niebios, XLV. 104.
- księżyca, XLV. 104.
- przodKów, XLV. 104.
- zmarłych, XLV. 359.
Kulty, XLII. 70I.
- murzyńskie, XLIV. 298.
Kułak, XLII. 95, 154; XLV. 154.
Kuna żelazna, XLII. 195.
Kunup, XLII. 613, 614.
Kurut,
ser, XLII. 615.
Kutry o czerwonych żaglach, XLIV. 57
Kwestionariusz,
B. Grabowskiego,
XLIV. 134.
- do budownictwa,
XLIV. suplement.
- rolnictwa i hodowli, XLV. 203.
- Polskiego Atlasu Etnograficznego,
XLII. 922-925.
40
.• LUd"
t.
XLV
L
La:la. XLII. 169.
Lasa, ogrodzenie, XLII. 129.
Laska, lola, XLII. 103, 104.
laszczenie
siedlisk, XLV. 14I.
Lebioda,
łoboda,
szabaga,
Henopodium album, XLII. 297.
Lecznictwo N. Gwinei, XLIV. 310;
XLV. 352
Legenda fenicka, XLIV. 330.
Lepianka, XLII. 175, 176; XLV. 325.
Leśne bóstwa, XLV. 47.
Leziwo, łazuki, XLV. 150.
Liczebniki w j. afryk. XLV. 23.
Liga j. nigryckich, XLV. 20.
Literatura
etnograficzna, XLIV. 178.
- ludowa, XLII. 9-34, 42; XLIII.
325.
- ludowa węgierska, XLV. 335.
- rolnicza, XLV. 158, 202.
- sowizdrzalska,
XLII. 29.
Lokalizacja
badał} Kolberga, XLII.
348.
- paleniska, XLV. 342.
Losowanie pola, XLV. 139.
Ludność kultury
łużyckiej,
XLII.
476-480.
- pasterska, XLV. 23.
- polinezyjska,
XLV. 370.
- pragermańska,
XLIV. II.
- puszczańska, XLII. 276
Ludowa twórczość rosyjska, XLIV.
256.
Ludoznawstwo,
XLIII. 13.
- Łużyc, XLII.
787-794;
XLIV.
348.
- polskie, XLII. 10; XLIII. 9-169.
- Skandynawii,
Danii i Finlandii,
XLII. 260-272.
Ludu twórczość, XLII. 30, 3I.
Ludy Afryki, XLV. 329.
- ginące, XLV. 369.
I,
�627
626
Ludy karłowate, XLV. 35-69
_ Sachalinu, XLIII. 199.
_ sumeryjskie,
XLV. 22.
Ł
Leziwo, XLV. 150.
XLII. 722
Łaźnik, wspólny grunt, XLV. 136
Łączność Afryki z Azją, XLV. 20.
_ Afryki z Indiami
i Indonezją,
XLV. 18.
_ kultury
afrykańskiej
i melanezyjskiej, XLV. 2I.
_ paleolitu, XLV. 16.
Łodzie dłubanki, XLIV. 60.
_ klepkowe, XLII, 782-785.
- niewodowe, XLIV. 7I.
_ słowiańskie, XLIV. 66.
Łowiectwo, XLV. 223-262.
- z sieciami, XLII. 542
- wyższe, XLV. 110.
Łóżko, XLII. 165-166.
Łuki afrykańskie,
XLV. 97-98.
- Batwa, XLV. 15.
_ jako instrument,
XLV. 349.
- Jukagirów,
XLV. 318.
_ polinezyjskie,
XLII. 726.
Łyko brzozowe, XLV. 151.
Łazuki,
Łaźnia,
bastu,
M
Macierzyństwo u ChiI'lczyków, XLV.
352, 353.
Madarski jeździec, XLII. 685.
Madżak, Modżak, XLII. 505.
Magia, XLIII. 71-92, 314. XLV. 47,
103.
_ czynna sympatyczna,
XLV. 104.
Magiczne statuetki, XLV. 361.
Malowidła Buszmenów, XLV. 15.
Małżeństwo chłopskie, XLIV. 137152.
- grupowe, XLIV. 226.
Małżeństwo parzyste, XLIV. 225.
_ stryjecznych braci i sióstr, XLV.
324.
Mamuny, XLV. 313.
Mana,
melanezyjska
dusza, XLV.
359.
Manna, XLII. 530.
Maniaki,
cienie, XLV. 239-242.
Mapa badal'! Kolberga, XLII. 248,
300, 302, 363.
_ Jakubowskiego,
XLV. 130.
_ Kwatermistrzostwa,
XLV. 131.
_ rozmieszczenia
zbiorów etnograficznych, XLIV. 448, 449.
_ zasięgu nazw części pługa, XLV.
191.
Mapy katastralne,
XLV. 125.
_ Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLV. 494-516.
Maribo, XLV. 26.
Maski murzyńskie,
XLV. 71-73.
Materializm historyczny, XLIV. 191.
Matriarchat,
XLV. 116
Materiały archeologiczne, XLIII. 188.
_ etnograficzne,
XLIV. 202.
_ Kolberga, XLII. 352, 359, 362, 367.
- muzealne, XLIV. 185.
Mazurki, XLII. 12.
Medycyna Australczyków, XLII. 703.
Melodii indeks, XLII. 554-606.
- transDonowanie,
XLII. 579.
Mercha., ·opłatCJ.za kobietę, XLV. 324.
Metanastazje,
XLIV. 161.
Metoda
analityczno-porównawcza,
XLIV. 167.
- analizy kultury, XLIV. 163.
- badań
etnograficznych,
XLIII.
5I.
_ ekspozycji etnograficznej,
XLIV.
391-451.
_ historyczno-kulturowa,
XLV. 97109.
- St. Huts'ledta, XLII. 572.
Metoda indeksowania
melodii, XLII.
554-606
- jakościowa, XLV. 380.
- kartograficzna
w
etnografii,
XLIV. 153-204.
- G. Kossinny, XLIII. 242.
- kręgów kulturowych,
XLV. 93.
- marksistowska,
XLIII. 48; XLIV.
251, 279.
- Mersmanna, XLII. 567
- osadniczo :ucheologiczna,
XLIII.
242.
- porównawcza, XLII. 48.
- punktowa, XLIV. 201
- punktów reprezentacyjnych,
XLIV. 203.
retrogresywna,
XLIII. 174; XLIV.
159.
- statystyczna,
XLIV. 144.
- typologiczna,
XLIV. 167.
- T. Wojciechowskiego, XLIII. 174.
Metodołogia, XLII. H, 34, 40, 48,
689, 697.
- marksistowska,
XLII. 34.
- kierunku
Graebnera-Schmidta,
XLV. 93.
Metodyka badań społecznych, XLV.
371.
Miary
pola, XLV. 137, 138.
kożuch, XLII. 98.
Miejscowości badane przez Kolberga, XLII. 211, 333.
- uprawy bru, XLV. 219-222.
Mieszkanie, XLII. 234.
- Lapończyków, XLII. 687
Migracje, XLIV. 161.
- kulturowe, XLV. 117.
- ludności murzyńskiej, XLV. 18,20.
- między
Australią
i Ameryką,
XLV. 354.
- Słowian, XLII. 465, 497.
Miotacze, XLII. 619, 620.
Miśnik:, XLII. 165, 166.
Miderak,
40·
Mitologia słoneczna, solarna, XLV.
104, 110.
Młócenie, XLV. 382.
Młyn, XLII. 159.
- kieratowy, XLV. 336.
- w Polsce, XLII. 754.
Monisto,
nami sto, paciorki,
XLII.
637.
Monografi~ etnograficzna,
XLII. 15,
16, 18.
- górników, XLIII. 259.
-- Kurpiów, XLII. 274, 275.
- regionalna,
XLIV. 154.
słowacka, XLIV. 274-281.
- śląska, XLII. 315, 326.
- tematyczna, XLIII. 41
- Turkmenów,
XLII. 608, 609.
Monogamia, XLV. 103.
Mpolo, schowki murzyńskie, XLV.71.
Murzyński
wkład
do cywilizacji,
XLV. 15.
Motyki, XLII. 157; XLV. 321.
Motywy, XLII. 341.
Muzea, XLII. 801-878.
- etnograficzne,
XLIV. 351-480.;
XLV. 658-659
Muzeum Etnograficzne w Krakowie,
XLIV. 391-480.
- kaszubskie,
XLV. 453-477.
- plockie, XLIV. 477-479.
- skandynawskie,
XLIII. 267.
Muzeologia węgierska, XLII. 693.
Muzyka ludowa, XLII. 11, 676
- węgierska, XLII. 694.
- wielkopolska, XLII. 212.
Muzykanci, XLII. 107.
Myszonki,
ślemiona, XLII, 131, 192.
Myśliwce i zbieracze Afryki, XLV.
19.
N
Naczynie ar~ukańskie,
XLII.
- drewniane, XLII. 167.
- na wodę, XLV. 87.
619.
�629
628
Naczynia z kory, XLII. 615, 616
_ z wymienia krowy, XLII. 619.
dodatki, XLV. 136.
Najazdy Wikingów, XLV. 26.
Najstarsza rasa, XLV. 39.
Namioty koczowników, XLV. 326.
Namitka,
XLII. 637.
Narada
etnografów
radzieckich,
XLII. 640, 642.
Narodziny, XLII. 377, 378
Narody
wschodnio-słowiańskie,
XLIII. 632
Narty, XLII. 610-613
Narzecze sandomierskie,
XLII. 495.
Narzędzia,
ciesielskie,
XLII.
160,
161.
Naddawki,
-
kowalskie, XLII. 159-160.
produkcji, XLII. 149-164.
rolnicze, XLII. 150-159;
XLV.
158-202.
- rolnicze rosyjskie, XLII. 641
- rybackie, XLII. 161; XLIII. 240
Nauki pomocnicze historii,
XLIV.
488-495.
- tajemne, XLIV. 117.
Nawożenie, XLV. 143.
Nawóz jako opał, XLV. 344.
Nawsie, XLII. 124; XLIII. 324
Nazwy bru, XLV. 204.
- buszki, XLV. 198.
- głosów zwierzęcych, XLV. 223.
- patronimiczne,
XLV. 138.
- pługa, XLV. 196-197.
- pól, XLV. 138.
- radła, XLV. 200.
- topograficzne Podlasia, XLV. 131.
Narzecza murzyńskie,
XLV. 33, 65,
66.
- romańskie w Afryce, XLV. 25
Negrilles, negritos XLV. 36.
Nereidy,
nimfy, XLV. 307.
Nicielnice, XLII. 717.
Niewolnictwo, XLII. 607.
Nimfy, XLV. 307.
Niwa, niwki, XLV. 134, 138
Nomadyzm pasterski, XLV. 115.
O
Obertasy, XLII. 12.
Obora, XLII. 130, 193-195.
Obrażnik, XLII. 110.
Obróbka kości, XLII. 625.
- lnu, XLII. 158, 159, 721.
- pokrzywy, XLII. 627.
- skóry, XLII. 626.
Obrzezanie, XLV. 325.
Obrzędy, XLII. 262.
- as-saleh,
zdzieranie skóry, XLV.
325.
- Czukczów, XLV. 318.
- jesienne, XLII. 389-390.
- letnie, XLII. 386.
- oczyszczania, XLV. 350.
- rodzinne, XLII. 363-382.
- solarno-agrarne,
XLII. 634.
- weselne, XLII. 366.
- wiosenne, XLII. 384--386.
- wioślarzy, XLV. 319.
- zimowe, XLII. 391-394.
-związane
z polowaniem, XLV. 319
- żniwne, XLII. 394-397.
Ob~erwacja społeczna, XLV. 372.
Obszary historycznych kultur, XLIII.
245; XLII. 713.
Obszar uprawy bru, XLV. 210.
Obyczaj infibulacji, XLV. 325.
Ocena Atlasu Polskich Strojów Ludowych, XLIII. 67.
- materiałów Kolberga, XLII. 264-293, 335.
- procesów współczesnych,
XLIV.
159.
Ocena tez l\Tiestopisu, XLIV.
286-287.
Ochrona zabytków kultury ludowej,
XLIV. 351-357.
Odpływ ludności niemieckiej, XLIII.
251.
Odrębność etniczna, XLII. 341
Odryna,
szopa, XLV. 153.
Odzież, XLII. 69-n~.
- Chantów, XLII. 625-628.
- Słowian wschodnich, XLII." 635.
- ukraińska, XLII. 636.
Ofiara z koguta, XLV. 354.
- z ludzi, XLIII.-297; XLV. 354.
- z niedźwiedzi, XLV. 104.
Ogrody, XLII, 128, 198.
Ogrodzenie patrz płot.
Okna, XLII. 128, 184, 186-188.
Okół, XLII. 129.
Okres
folwarczno-pańszczyźniany,
XLII. 127.
- kapitalizmu,
XLII, 285, 287.
- prac monograficznych,
XLIII. 75
- prac syntetycznych, XLII. 81
- zbieractwa, XLIII. 72
Okręty Wikingów, XLIV. 63
Okreslniki
czasu i jakości, XLIV.
177
Okrycia głowy, XLII. 609
Opis brony, XLV. 167, 168, 175
- budownictwa
lubelskiego,
XLII.
234
- Kolberga, XLII. 262
- kultury ludowej, XLII. 216, 241
- obrzędów, XLII. 210, 240
- odzieży ludowej, XLII. 224
- pługa, XLV. 160, 174
- radła, XLV. 161, 174, 175
- sochy, XLV. 174
- ~trojów, XLII. 207, 210, 313
- wesela, XLII. 204. 212, 222, 224
Opisanie świata, XLII, 785-787
Oracje weselne, XLII. 16
Organizacja
bartnicza,
XLII. 267,
282
- polityczna murzynów, XLIV. 303
- rodowa, XLII. 607; XLV. 317
- wypasu, XLV. 149
Orka, XLII. 151, 152
- sochą, XLV. 138
Ornament, XLII. 607, 628; XLIV. 240
Oryl, XLII. 538
Osadnictwo
Beskidu
śląskiego,
XLIV, 292
- Karpat, XLIII. 336
- kmiece, XLII, 123
- kultury trypolskiej, XLIV. 301
- kurpiowskie,
XLII, 267, 276, 277
- Orawy, XLIV. 281-296
- słowiańskie, XLIV. 65
Osady na prawie niemieckim, XLIV.
118
Oset, XLII. 546
Oskoła, XLII. 617
Osobowość Kolberga, XLII. 461
Oświetlenie, XLII. 54
Owca tłu~toogonowa, XLV. 23
Owczarnia, XLII. 196
Ozdoby z piór, XLII. 637
P
Palenie fajki, XLV. 86
Palenisko otwarte, XLV. 342-347
Pamiętniki
chłopskie, XLV. 406
Państwo afro Shungway'a, XLV. 352
- sumerycko-akkadyjskie,
XLV.
119
- wielkopolskie,
XLII.
465, 486,
494-497
Państwowość czeska, XLII. 465-480
Paralele
etnograficzne
i archeologiczne, XLV. 353
- plesm
polskich
litewskich,
XLII. 444
�631
630
Parobcy, XLII, 71, 73, 75, 91-94
Pas weryp, XLII. 626, 628
Patronimia, XLV. 323
Patrylokalność, XLV. 341
Pasterstwo, XLII. 262, 723
Pastuch, XLII, 87, 88; XLV. 149
Peca, glina, XLII. 139
Peczka, j. buł. piec, XLV. 346
Periodyzacj a, XLIII. 158, 1.59, 164
- atlasu czeskiego, XLIV. 252
- zjawisk etnograficznych,
XLIV.
180
Pianie koguta, XLV. 273
Piastun, roczny wilk, XLV. 224
Piec, XLII. 137, 138, 185; XLIII. 213
- piekarski, XLV. 344
- ruski, XLIV. 233
- stożkowaty, XLII. 691, 692
Pieczenie chleba, XLII. 164
Pieczywka, XLIII. 280
Piekarnie, domy bez kominów, XLII.
138
Pies w bajce, XLV. 279
Pieśni, XLII. 308, 317, 322, 324, 328,
341, 426; XLV. 217
- Białochrobatów, XLII. 336
- beduińskie, XLV. 328
- buntownicze, XLII. 297
- dworskie, XLII. 25
- fińskie, XLII. 720
- górnośląskie, XLII. 315
- kościelne, XLII. 353
- kurpiowskie, XLIII. 139
- litewskie, XLII. 431-445
- ludu polsk:ie~o, XLII. 10-26, 42,
45, 47, 200, 212, 251; XLIII. 142
- łużyckie, XLII. 422
- mieszczańskie, XLII. 25
- o szewczyku, XLIII. 357
- popularne, XLII. 25, 26
- rewolucyjne, XLII. 638
- szlacheckie, XLII. 25
- weselne, XLII. 201
Pieśni wielkopolskie, XLII. 201
- żałobna o Kmicie, XLII, 25
- żołnierska, XLII. 676
Pieśniczki, XLII. 24
Pijaństwo, XLII. 52-53, 59
Pikulka,
wabik na sarny, XLV. 252
Pigmeje, XLIII. 427; XLV. 15,3569
Pióra pawie, XLII. 91, 103
Piwnice, XLII, 133, 195
Piwo ałtajskie, XLII. 617
Plan domu, stodoły, XLII. 235
Platformy palowe N. Gwinei, XLV.
351
Plebiscyt, XLIII. 250; XLIV. 47
Plemiona Indii, XLV. 370
Plonowanie,
dożynki, XLV. 153
Płachta poniowa, j. ros., XLII. 636
Plosa pole, XLV. 134
Płot, XLII. 123, 129, 133, 194, 198;
XLV. 140
- laskowy, XLV. 141
- wygradzany, XLV. 141
- z łupanego drzewa, XLV. 141
Płótno drukowane, XLII. 636
Pług, XLII. 150-154; XLV. 158-203
- arabski, XLV. 321
- bezkoleśny. XLII. 151, 155
- kowalski, XLV. 147
- koleśny, XLII. 151, 155
- praski, XLV. 182, 185
- Sincerusa, XLV. 161
- Sucheniego, XLV. 147
- w Egipcie, XLV. 24
- Zawadzkie~o, XLV. 147
Pochodzenie narodu, XLIV. 161
- Indoeuropejczyków,
XLIII. 51
- narodu kirgiskiego, XLIV. 212219
Pochówki chińskie, XLV. 348, 34~
- japońskie, XLV. 359
- popielnicowe Azj!, XLV. 361
- wtórne, XLV. 356
Podania, XLIV. 120-129
- historyczne, XLII. 17-20
- spiskie, XLIV. 118-129
- wsi Hruskie, XLV. 131
Podcienie, XLII. 137
Podłoga, XLII. 185, 186
Podział ludów Ameryki Północnej,
XLII. 734
- na regiony, XLII. 333
- ojcowizny, XLIV. 138
- Pigmejów, XLV. 38, 44
- Rusinó",-, XLII. 633
Podyma, klatka na puchacza, XLV.
236
Poezja chłopów, XLIII. 327
Pogranicze słowacko-niemieckie,
XLIV. 249
Pogrzeb, XLII. 378-382. p. pochówki
Pojedynek
na skórze mona, XLV.
317
Pojęcie "archetypów",
XLV. 366
Pokut,
święty kąt, XLIII. 214-215
Polemika Gansiniec-Karwot,
XLIII.
472,487
- Bartyś-Kaznowska-Jarecka
XLV. 517
Polski Atlas Etnograficzny,
XLIII.
34.-69; XLV. 203, 494-516
Polowanie z ptakiem, XLV. 235-237
- na zwierzynę morską, XLV. 315
Pol, XLIII. 216
Pomieszczenia
gospodarskie,
XLII
195-198
Poncho, XLII. 627
Poniewa,
~oniowa,
j. ros. płachta,
XLII. 636; XLIII. 192
Popularyzacja
etnografii,
XLIII,
157-168
Posag, XLII. 87
Posoua, pułap, XLII. 185, 186
Postaci demoniczne, XLV. 307, 308
Postęp cywilizacji, XLII. 345
Postęp
w rolnictwie,
XLII.
155;
XLV. 158-202
Poświęcanie nowych' sań, XLV. 319
Potrawy z bru, XLV. 215
Potrzeby muzealnictwa etnograficznego, XLIV. 371, 378
Poweti, szopy, XLIII. 219
Powieści, XLII. 15, 24, 28; XLV. 309
Powinowactwo, XLII. 328
Pożywienie, XLII. 53, 54, 258; XLV.
144
- Ałtajczyków, XLII. 613
- głodowe, XLV. 211
Pół kmieć, XLII. 154
Półrolnik, XLII. 152, 154, 156, 181,
192
Półślednik, XLII. 153, 156, 169, 173,
192
Prace orientalistyczne,
XLIII. 432
Prakultura,
XLV. 103
- pigmejska, XLV. 40
Praojczyzna Słowian, XLV. 377
Prawo lenne w Czechach, XLII. 668
- ludowe, XLIV. 132
- ludu Garo, XLIV. 321
- niemieckie, XLII. 414
- polskie, XLII. 413; XLIV. 133
- rozwoju kultury, XLIV. 155, 167
- wskaźnika
średniej arytmetycznej głowy, XLIV. 31
- wołoskie, XLIV. 287
- zwyczajowe,
XLII. 413; XLIV.
133
Prażaki, kasza z bru, XLIV. 214
Prądy metodologiczne w etnografii,
XLIII. 49-62
Problem czasu w etnografii, XLIV.
174-181
- etnogenezy, XLIV. 190
- klasowo-społeczny, XLII. 231, 343,
352
- Lapończyków, XLV. 380
Procesje, XLIV. 92
�633
632
Procesy ciągłych przemian,
XLIV.
157
- historyczne a środowisko geograficzne, XLIV. 193-198
- etnogenetyczne,
XLII. 18
- mieszania się kultur. XLIV. 161
Program badań społecznych, XLIII.
69
- Polskiego Atlasu Etnograficznego,
XLIII. 36
Proletariat
wiejski, XLII. 61, 65, 85,
87
Proso, XLV. 206
- pałkowe, XLV. 203
-- włoskie, XLV 204
Protochamici, XLV. 21
Prowincja kulturowa,
XLII. 244
Proza ludowa, XLII. 16
Przebudowa etnografii, XLIII. 31
- socjalistyczna,
XLII. 608
Przebieranie
się za lamparta, XLV.
84
Przechowywanie
odzieży. XLII. 627
- produktów, XLII. 619
Przedmiot
badań
etnograficznych,
XLII. 17
- i cel etnografii, XLII. 456, 646,
647,695-697, 909-912; XLIII. 221,
254; XLIV. 325
Przednówek, XLII. 298
Przekleństwa,
XLIII. 436
Przełazy p. płoty
Przejście do wieku męskiego p. inicjacje.
Przełom, metodologiczny, XLIV. 154
- w etnografii niemieckiej,
XLIII.
241
- w kulturze, XLIV. 181
Przemiany
wsi, XLII. 49, 57-59,
61--65, 70, 117, 124, 127
Przemysł lubelski, XLII, 236
- ludowy ruski, XLII. 639
Przeobrażenia antropologiczne, XLII.
465, 473
- wsi Z.S.R.R., XLII. 649
Przeploty, XLII. 721
Przesądy ludu litewskiego, XLII. 442
Przeszłość murzyńska,
XLV. 17, 18
Przeżytki, XLIII. 18
Przodkowie Egipcjan, XLV. 23
Przyczyny chorób, XLV. 362
Przydomki
murzynów,
XLIV. 302
Przydziały ziemi, XLIV. 139-141
Przysłowia, XLII. 12, 15, 18-20, 324
Przywolywek,
XLIV. 135
Pstruchy,
wełniane
płachty, XLII.
98
Psychologia ludów, XLV. 106.
- postaci, XLV. 357
Pszenica, czerwonka, wąsatka, XLV.
144
Pueblo, XLIII. 284-287
Purgatio
canonica, XLIV. 89
Pustka rubieżna, XLII. 499
R
instrument
smyczkowy,
XLV. 328
Rada starszych, XLV. 154
Radlica, XLII. 151-153
Radła, XLII. 151-153; XLV. 169, 188
Rak w bajce, XLV. 281, 282
Rasa, Bałtów, XLIV. 13
- pigmoidalna
w Australii,
XLV.
354
- falijska, XLIV. 14
Rataj, XLII. 71, 73, 152-154; XLV.
132
Reaktywowanie
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 20, 21
Reedycja, XLII. 294, 460, 462
Region, XLII. 333, 334
Regionalizacja
budownictwa,
XLV.
391
Rababa.,
Rekonstrukcja
dziejów
kultury,
XLIV. 166
Rekonstrukcja
dziejów Afryki, XLV.
18, 22
- proces6w historycznych, XLII. 48,
115; XLIV. 159
- podziału gruntowego,
XLV. 12:1
Religia Isnegów, XLIV. 321
- murzynów, XLIV. 303,311,312
- Pigmejów , XLV. 37
Religioznawstwo,
XLV. 350
Relikty, XLTI. 330; XLIII. 18
Retrogresja
historyczna,
XLIV. 234
Heza, włóka, plosa, XLV. 137
Rękopisy Kolberga, XLII. 307
Rodzina duża, XLII. 607; XLV. 153
- języków Nil-Kongo,
XLV. 20
- mała, Eskimosów, XLIV. 221
'- patriarchalna,
XLV. 317
- wielka, XLII. 684
Rogi na proch, XLV. 86
Rok obrzędowy, XLII. 382-398
Rola kowala, kapłana, XLV. 365
Rolnictwo, XLII. 58; XLV. 114-116
- kurpiowskie,
XLII. 289
- mazowieckie,
XLII. 261
- w Egipcie, XLV. 24
Rośliny jadalne, XLII. 614, 617
Rozedrzyskała,
Rozwaliskała,
bajka,
XLV. 271, 275
Rozniecanie
ognia
przy
pomocy
wiercenia,
XLV. 46
Rozrywziele, bajka. XLII. 17
Rozszczepienie się wspólnoty, XLIV.
161
Rozwarstwienie
klasowe, społeczne,
XLII. 229-230,
292; XLIV. 157
- wsi, XLII. 6'9-114, 119, 127
Rozwój
konstrukcji
drewnianej,
XLV. 388
Różnice rozwoju kultury, XLIV. 161
Rubandy, zasłony weselne, XLII. 630
Rubież etnograficzna, XLII. 470, 471;
XLIV. 188
- Europy, XLV. 17
Ruch religijny górali, XLIV. 340
Ruiny Zimbabwe, XLV. 25
Rusałki, XLV. 307, 314
Ryba w bajce, XLV. 284
Rybołówstwo, XLII. 161, 162, 191
Rycerz odrodzenia,
tancerz
murz.,
XLV. 81-83
Rydel, XLII. 151
Ryki, płoty kamienne, XLV. 140
Rysunki skalne Australii, XLIV. 322
Rzemiosło wiejskie, XLII. 52, 59, 237,
267
Rzepa, XLII. 549
Rzesza Wielkomorawska,
XLII. 667
Rzeźba czukocka, XLII. 625
- Mawia, afryk., XLV. 80
- Tuwińców, XLIII. 195
- w kości, XLII. 624
S
Sa.ba, worek do mleka, XLII. 615
Sabat czarownic, XLII. 17
Sadyba, XLIII. 203
Samotrzask
na ptaki,
XLII.
527,
223-262
Sanie, XLII. 173
Saraj, drwalnia,
XLIV. 232
Sarafan,
odzież XLII. 636
Satyry ludowej podział, XLV. 408
Schemat kręgów kulturowych, XLV.
103
- rozwc~u społeczeństwa, XLII. 704
Seminarium afrykanistyczne,
XLIII.
497-500
Separacja
gruntów, XLII. 127
Sesj a Kolbergowska,
XLII.
218,
454-464, 938-947
Sesj a
etnograficzna,
niemiecka,
XLIII. 441, 442
�634
Sesja odrodzenia
PAN, XLIII. 348
_ podhalaI1ska, XLIV. 267, 500, 512,
522
_ naukowa A.N. ZSRR, XLII. 886,
893
Sezonowa translokacja,
XLII, 723
Sieć badań, XLIV. 203
Siedliska, XLV. 135
Siekierka, XLII. 536
Sień, XLII. 185-188, 135; XLIII. 212
Sierp. XLII. 155-159.
Sibie~e, siubie~e, sybile, XLV. 314
Sidło, XLII. 529
Sidziniarki, XLIV. 340
Silesiana, XLII. 307, 458
Sinanthropus,
XLII. 707
Siostrzan, siestrzan, XLII. 185
Sitarze biłgorajscy, XLII. 231, 237
Siwaki podlaskie, XLIII. 354
Skiba, XLV. 138
Skala, Bunaka, XLIV. 47
- Fischera Sallera, XLIV. 19
- Martina, XLIV. 19
Skarby podziemne, XLIII. 551
Sk~e;:y, piwnice, XLII. 195
Skład etniczny Azji, XLII. 219-221
- ludności iberyjskiej.
XLV. 23
Składnik paleoazjatycki,
XLIV. 4'2
Składniki antropologiczne, XLIV. 31
Skórki ptaków, XLII. 627
Skrzynia, XLII. 165, 166
Slawistyka, XLII. 44
Słopiec na wilki, XLII. 524
Słowak, słowacki, słowiański, XLIV.
296
Słowianoznawstwo,
XLII. 465
Słownik etymologiczny języka czeskiego, XLIII. 272
- foklorystyczny,
XLIII. 288-296
- górnośląski, XLIII. 357
- filozoficzny, XLIV. 160
Słowr:iczek gwarowy, XLII. 15, 316
635
Słowniczek pigmejski, XLII. 747-748
- starożytności słowiańskich XLIII.
425
Smoki rytualne, XLIII. 274
Smyk, XLII. 173
Saba, j. buł. izba, XLV. 347
Socha, XLII. 51, 197, 920; XLIII, 219;
XLIV. 72, 301; XLV. 142, 147, 169,
177, 178
Socha litewska, podlallka, XLV. 181
- łopatkowa, XLII. 261, 721
- i ślemię, XLII. 629
- szwedzka, XLII. 721
Socjologia, XLII. 702; XLV. 371
Sołtysi, XLII. 120, 157, 170
Spancerek,
XLII. 79, 81
Spar, wspar, XLV. 231
Specyfika
kultury
Słowian, XLII.
331
- polskiej kultury ludowej, XLIV.
235
- terenu kurpiowskiego,
XLII. 287
Spichrz,
spichlerek,
spichlerzyk,
XLII. 128-130, 196
Spichrze, świrnie, XLV. 152
- Ulczów, XLII. 629
Spiłowane zęby, XLV. 90
Spław, XLIII. 230
Spodnie, XLII. 81, 85, 91, 101
- na oczkur, XLII. 637
- z cielęcej skóry, XLII. 80-95
Spódnice, spodnik, XLII. 83, 92, 95,
103, 105
Spółdzielczość, XLV. 155
Sprawozdanie
Instytutu
Historii
Kultury Materialnej,
XLIII. 500
Sprzęt zbóż, XLII. 155-159
Sprzęty, XLII. 162-169, 260, 261
Stadia rozwoju kultury, XLII. 707709
Stajnia, XLII. 193-195
Stajonka, długość pola, XLV. 138
Stanik, XLII. 102
Stare i nowe w etnografii,
XLIII
179; XLIV. 182
Statki, naczynia, XLII, 16'2-164
- słowiańskie,
XLII. 782-785
Statut cysterski. XLIV. e3
- Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego, XLIV. 527-539
Stępa, XLV. 214, 321
Stodoła, XLII. 127-132,
191-193.;
XLIV. 220
Stosunki
etniczne
tysiąclecia,
XLIII. 'ł05
- pokrewieństwa
w N. Brytanii,
XLV. 367
- rodzinne węgierskie, XLV. 341
- społeczne Czukczów , XLV. 315
- węgiersko-słowiańskie,
XLV. 338
Stożenie siana, XLV. 146
Stół, XLII. 165, 166
Straszaki, XLV. 257-262
Stroje lubelskie, XLII. 233
- łużyckie, XLIV. 348
Strój głowy, XLII. 637
- ludowy,
XLII.
112, 290, 608.;
XLIII. 337-344
- ludowy rumuński, XLV. 347
- obrzędowy, XLV. 90
- ślubny, XLII. 102
- Tadżyków, XLII. 602
Struktura
antropologiczna
Balticum
XLIV. 40
- etniczna Afryki, XLV. 13-34
- rodowa Turcji. XLIV. 320
Strzyga, XLII. 534.; XLV. 313
Strzygoń, XLII. 532
Strzyża, XLII. 525
Studnia,
XLII. 123-126,
132-133,
196-197
Substrat
staropigmejski,
XLV. 65
Sukmany, XLII. 86, 91, 97, 102, 103,
313
Sumiki, XLII. 140
Suszarnia, XLV. 382
Synchronizacja
zjawisk, XLIV. 175
Synteza antropologiczna, XLII. 465521
- etnograficzna, XLIV. 163
Symbioza, XLV. 45, 47, 54, 57
System
Aarne-Thompson-Krzyżanowski, XLII. 761
- językowy, XLII. 707
- dwóch klas, XLV. 113, 117
- A. Riegera, XLII. 554.-606
- zmianowania odgłogowego, XLV.
142
Systematyka,
XLII. 48
- bajek, XLII. 21, 29.; XLV. 263
- faktów kulturowych,
XLIV. 170
- epiki ludowej, XLV. 4.05
-- Kolberga, XLII. 27, 147
Szachownica gruntów, XLV. 127
Szachulec, XLII. 140
Szałaśnictwo alpejskie, XLII. 695
Szamanizm, XLV. 357
Szczepy Bałtów, XLIV. 12
Szczyt domu, XLII. 131
Szczodry wieczór, XLV. 314
Szeregi rozwojowe, XLIV. 172
Szkoła kulturowo-historyczna,
XLII.
704.; XLIV. 156
- lingwistyczno-mitologiczna,
XLII.
327.; XLIV. 254
_ wiedeńska, XLV. 91-124, 359
- zapożyczeń, XLIV. 254
Szlachta mazowiecka, XLV. 488
Szlak bursztynowy,
XLII. 488
- handlowy, XLIV. 73
Szkutnictwo,
XLIV. 57
- gdańskie, XLIV. 67
- skandynawskie,
XLIV. 60
Szońdy, XLII. 197
Szore, XLII. 83
Sztuka białoruska. XLII. 642
- paleolitu, XLV. 15
�ti36
637
Sztuka plastyczna Słowian wschodnich, XLII. 635
- Powiśla, XLV. 418-421
- ukraiń~ka,
XLII. 639
Szuszun,
kaftanik, XLII. 637
Ślemiona, XLII. 131
Śparogi, XLII. 629
Śpiewacy wędrowni, XLII. 690
Śpiewki, XLII. 20, 28
Środki magiczne, XLIV. 84
Środowisko geograficzne, XLV. 161,
163
Śudra, XLIII. 298
Święcenie ziela, XLII. 537
Święta Marta, XLIII. 278
Święto rogów, XLV. 319
Świnie, XLV. 148
Świniobicie, XLII. 526
Świniopas, XLII. 548
T
Tabakierki, XLII. 620, 621
Tabu, XLV. 80
Talkan,
tłukno, XLII. 614, 616
Tamga, gmerk, XLIV. 221
Taniec, tańce, XLII. 20, 28, 238, 239
chodzony,
XLIII. 332
okrąg/y,
XLIII. 333
obrzędowy,
XLV. 81, 87
szocze, XLIII. 332
- walcerki, XLIII. 333
- wiwaty, XLIII. 332
Taradajki
do transportu sochy i brony, XLV. 142
Tatuaż, XLV. 327
Teatr tadżycki, XLII. 608
Technika badań społecznych, XLV.
371
Technika
kartograficzna,
XLIV.
200-204
- odlewanie, XLV. 15
- tkacka, XLII. 634
- uprawy, XLII. 261
Teki Kolberga, XLII. 13, 218, 253,
307-332, 355, 357, 321, 442, 456
Teksty Tuaregów, XLV. 360
Teoria akulturacji,
XLIII. 209
- archetypów Junga, XLV. 357, 366
- Czekanowskiego,
XLV. 380
- kręgów kulturowych,
XLV. 97109
- kulturowych
areałów, XLIII. 209
- motywów
wędrownych,
XLIV.
254
- typów kulturowych,
XLII. 714,
715
Terażniejszość w badaniach, XLIV.
158
Tereny
pigmejów
afrykańskich,
XLV. 37
Terminologia
skandynawska,
XLII.
711, 712
Teza Heyerdala, XLII. 703
Tezy dotyczące przedmiotu
celu
etnografii,XLIV.
155
Topór obrzędowy, XLV. 87
Totem, totemizm,
XLV. 104, 109,
114, 365
Tkactwo hornackie, słowackie, XLII.
682
Tłoka, XLV. 145, 153
Tłuki pięściowe, XLV. 360
Tradycja
grecko-rzymska,
XLV.
307-314
Transport,
XLII. 170-175
- narzędzi rolniczych, XLV. 142
- siana, XLII. 673, 674
Trofea
myśliwców
afrykańskich,
XLIV. 304
Trójpolówka,
XLII. 51, 59, 123
- indywidualna,
XLV. 133
-- zbiorowa, XLV. 125-156
Trzewiki, XLII. 98
Tylnica, XLIV. 61
Typ austro-afrykański,
XLV. 21
Typy hodowli psów, XLIV. 240
Typy gospodarczo-kulturowe,
XLIII.
245
- kultur pasterskich,
XLIV. 323
- nigrycki, sudański, XLV. 16
- orientalny, XLV. 24
U
Ubiór chłopski, XLIII. 352. p. odzież
- dziewcząt, XLII. 82, 108, 109
- górala, XLII. 523
- kobiet, YLII. 82-85, 95-98, 102105, 108
- kurpiowski,
XLII. 283
- lubelski, XLII. 233
- ludowy, XLII. 779
- "mekkański",
XLV. 326
- męski, XLII. 79-82, 307
- odświętny, XLII. 80
- roboczy, XLII. 79-86
Uboczność
zjawisk
kulturowych.
XLIV. 183
Ubój jeleni, XLV. 318
Ugorowanie, XLV. 134, 143, 144
Układ budynków,
gruntów,
XLII.
121, 131, 722; XLV. 128
Uprawa bananów, XLV. 20
- bru, XLV. 203-223
- lnu, XLV. 144
- prosa w Afryce, XLV. 22
- łopatą, XLIV. 305, 323
- tytoniu, XLV. 145
Upiór, XLII. 553
Uprząż, XLII. 170-175
Urodzenie dziecka, XLV. 364
Ustawy uwłaszczeniowe,
XLII. 50,
64, 70, 71, 118, 229, 269, 277, 286
Ustrój feudalny,
XLII, 54-56,
69,
117, 230
- patriarchalno-rodowy,
XLV. 323
- rodowy Eskimosów, XLIV. 221,
228
- ~połeczny Arabii, XLV. 322
Usytuowanie
chaty, XLII. 121, 129
Urządzenia przemysłowe, XLII. 159
-162
Uwrocie,
miejsca za wrotami, XLII.
123
Uzupełnianie
obrazu rozwoju kultury, XLIV. 159
W
Wabie żywe, XLV. 228-239
Wabienie, XLV. 223-262
Wabiki, XLV. 243-257
- bębenkowe, XLV. 251
- mieszkowe, XLV. 290
- muszlowate,
XLV. 252
- na łosia, 'XLV. 255
- na sarny, XLV. 254
- piórkowe, XLV. 253
- piszczałkowate,
XLV. 246
- tubowe, XLV. 244
- zwane przepiór,
XLII. 535
Walka klasowa, XLII. 343
Walki religijne, XLIV. 118-129
Wariant podhalański w bajce, XLV.
273
- ruski, XLV. 269
Warianty azjatyckie w bajce, XLV.
264
- bajki polskiej, XLV. 268, 269
- europejskie, XLV. 264
- bajki zwierzęcej, XLV. 265, 263
Warstwy kulturowe,
XLV. 101
- kulturowe
Afryki, XLV. 18
Warsztat
garncarski,
XLV. 416
Wartość materiałów Kolberga, XLII.
358
Wasm, znak dla bydła, XLV. 323
Watówki, XLII. 98
Wazy murzyńskie, XLV. 82
Wątki bajkowe, XLII. 314, 328
- litewskie, XLII. 440
_. lubel~kie, XLV. 274
�639
638
Weryfikacja
Kolberga, XLII. 459
Wesele, XLII. 16, 207, 333, 363-378
Westka,
kamizela, XLII. 93
Wędrówka Krywiczów, XLII. 498
- ludów, XLV. 25
Wędrówki
motywów
wątków,
XLII. 341
- Słowian wschodnich,
Xl II. 501
- śpiewaków, XLII. 690
Węgierskie
wydania
etnograficzne,
XLV. 334, 340
Węglarka, XLII. 539
Wiatraki,
XLII. 159, 191
Widły, XLII. 157
Widowiska,
XLII. 19
Wielka rodzina, XLV. 324, 329
Wierzeje, XLII. 191
Wierzenia, XLII. 17.; XLIII. 71-92
- Enców, XLII. 623
- ludów myśliwskich,
XLV. 113
- religijne
afrykallskie,
XLV. 364
Wieś kujawska,
XLII. 123, 124, 129
- mazowiecka,
XLII. 129
-- pańszczyźniana,
XLII. 50, 71, 114
- podlaska, XLV. 128, 129
- polska, XLII. 122
- puszczańska,
XLV. 132
- socjalistyczna,
XLII. 690
- wielkopolska,
XLII. 17, 69-114.
1l7, 118, 124, 125, 128, 143,-19!l
Widowiska ludowe francuskie, XLIII.
275
Wilcze doły, XLV. 359
Wilkierze, XLII. 137
Wilkołak, XLII.' 541
Wilkou:yj,
podwywacz,
XLV. 224
Wiły, XLV. 307
Wioski murzyil~kie Mawia, XLV. 71
Wlóka,
miara
pola,
30 morgów,
XLV. 131
Włóki, wloki, XLII. 673.; XLV. 142
- do transportu
narzędzi rolniczych
XLV. 142
Wnętrze domu, XLII. 164, 165, 186
- izby opoczyńskiej,
XLV. 413
Wojownik pruski, XLII. 531
Wozacy podlascy,
XLV. 137
Wozy, XLII. 170, 171
- bose, XLII. 171, 174, 175
- póltoraczne,
XLII. 170, 171
Wózki powroźnicze, XLII. 673
Wpływ małżeństwa
na wielkość gospodarstwa,
XLIV. 152
Wpływy azjatyckie
w bajce, XLV.
285
- chamicko-kuszyckie,
XLV. 22
- rumuńskie,
XLV. 472-484
- słowackie,
XLIV. 294
Wrota, XLII. 197
- na pole, XLV. 140
Wskaźnik
głowy,
twarzy,
nosa,
XLIV. 9
Wsi ubóstwo, XLII. 54, 55
- węgierskiej przemiany, XLII. 689
- układ, XLII. 123
- zakładanie,
XLII. 122
- zamożność, XLII. 50, 51, 60, 62,
64, 182, 343
Wspinanie się na słup, XLII. 550
Wspólnota ludu, XLIV. 157
- terytorialna,
XLIV. 162
- wschodnio-słowiańska,
XLII. 633,
634
Współczesne badania
na Kurpiach,
XLII. 288-293
Współpraca archeologii z etnografią,
XLIII. 183-191, 242
- "Ludu" XLIII. 93
Wycinanki
kurpiowskie,
XLII. 29
Wydawnictwa
Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego,
XLII. 46
Wydeptywanie
zboża, XLV. 384
Wykaz miejsc badanych przez Kolberga, XLII. 398-412
Wykrywanie
genezy faktów kulturowych, XLIV. 164
Wypasanie
bydła w lasach, XLV.
143
Wyposażenie wnętrza, XLII. 260,261
Wyprawy
Wikingów, XLIV. 39
Wyrobnicy, XLII. 73
Wyrwida,b w bajce, XLV. 271, 274
Wystawa budownictwa
socjalistycznego, XLII. 649
- sztuki ludowej, XLII. 925-937.;
XLIII. 451-463
Wywiad społeczny, XLV. 371
Wywoływanie
burzy, XLIV. 88
Wzorcownie
przemysłu
ludowego,
XLIII. 421
Z
Zabawki N. Gwinei, XLV. 360
Zadania etnografii
polskiej, XLIII.
92
- etnografów, XLIV. 157
- metody
kartograficznej,
XLIV.
153-204
Zagadki, XLII. 18, 19.; XLIV. 321
Zagon, plosa, XLV. 137
Zagroda, XLII. 127-129; XLV. 151153
Zagroda
lubelska,
XLII. 129, 130,
135
- mazowiecka,
XLII. 128, 129
- wielkopolska,
XLII. 128
- w okół, XLII. 128
Zagrodnicy, XLII. 6;2, 71, 73, 190
Za gumnie, droga za stodołami, XLV.
141
Zajęcia pozarolnicze, XLV. 150-151
Zakres etnografii,
XLII. 27.; XLIV.
130
Założenia
atlasu
etnograficznego,
XLIV. 154
- badań radzieckich, XLII. 650
- atlasu Górnej Austrii, XLIV. 336
Zakres historii kultury materialnej,
XLIV. 131
Zamożność
wsi, XLIV. 147, 149
krawędź zagonu,
XLV. 138
Zapis melodii, XLII. 225, 238, 239
Zapożyczenia
kulturowe,
XLII. 341
Zasada
kompleksowości
w kartografii XLIV. 183, 189, 192
- równości przydziałów,
XLIV. ISO
Zasięg buku, XLV. 377
- Kaszubszczyzny,
XLV. 433
Zasięgi zjawisk, XLIV. 177
Zasłony ślubne tadżyckie, XLII. 630
Zastodole, droga za zagrodami, XLV.
142
Zawartość
teki śląskiej
Kolberga,
XLII. 309-314
Zbieractwo,
XLII. 283, 719.; XLV.
133
- pieśni, XLII. 21~
Zbieracze, XLII. 22.; XLV. 46
Zbiory w Gdyni, XLIV. 415
_ Ministerstwa
Kultury
i Sztuki,
XLIII. 419-421
Zespalanie
gospodarstw,
XLIV. 146
Zespół kulturowy
rozerwany,
XLV.
102
_ języków sudańskich, XLV. 19
Zgromadzenia
Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 9, 62,
168, 487.; XLIV. 512.; XLV. 519544
Ziela, "ciotka", "matka", XLII. 617
Zioła, XLIV. 339
Zielnik Jakuba Wagi, XLV. 204
Zjawiska
społeczne, XLIV. 162
Zimne budynki, XLV. 152
Zinwentaryzowanie
stano\'1:isk Kolberga, XLII. 451
Złotogłowie kaszubskie,
XLIII. 35~
Zmiany
kulturowe
na wsi. XLII.
344.; XLIV. 177
- w krajobrazie kulturowym, XLIII.
233
Zapaski,
zapaszki,
�640
641
Zmiany w strukturze
gospodarczej,
XLII. 288
Zmienność wytworów kulturowych,
XLIV. 167
Zmory, XLV. 313
Znaleziska, XLV, 16, 17
Zróżnicowanie
budownictwa,
XLV.
390
- kultury, XLIV. 169
- lokalne, XLII. 262
- ludności, XLII. 514
- obszaru
nadbałtyckiego,
XLIV.
33
- zjawisk etnograficznych,
XLIII.
11
Związek etnografii z historią, XLIV.
156
Związki przestrzenno-etniczne,
XLIV. 162
Zwierzęta w bajce, XLV. 263-305
- udomowione, XLIV. 323
Zwyczaje pasterskie, XLIV. 87, 101
115
Zwyczaje prawne, XLIV. 133
Źródła arabskie, XLII. 685, 756
- archiwalne,
XLIII. 93-121
- etnograficzne, XLII. 149.; XLIII.
93-121.; XLIV. 158, 159, 174, 179
- Kolberga, XLII. 360, 429, 438
- zapiw Rudolfa, XLIV. 319
Z
Zarowa uprawa, XLV. 356
Żebracy, XLII. 99, 104, 106
Zeglarze, XLIV. 65
Żegluga polska, XLIV. 68
Zelazo, XLV. 14
Żniwa, XLIV. 192, 193
- w Finlandii, XLV. 382
- na Węgrzech, XLV. 334, 335
Żołądź w bajce, XLV. 286
Życie społeczne, XLIII. 63-70.; XLV.
153-154
Żywność, XLII. 233
Bircza Stara, XLII. 303
Boratyn, XLII. 299
Boruszyn, pow. obornicki,
Brazylia, XLV. 355
XLII. 104
C
J
Chełmskie, XLII. 375, 390 mapa
Chorwacja, Chrobacja, XLII. 484
Cieszyn, XLII. 311
Czechy, XLII. 48()-485
Czersk, XLII. 11
Czortowiec, XLII. 136
Czukotka, XLV. 315
D
Dania, XLIII. 267-269
Dubiecko, XLII. 304
Dudy Puszczańskie,
XLII.
279-282
E
Elbląg, XLIV. 69
Egipt, XLV. 17
INDEKS ETNO GEOGRAFICZNY *
Nazwy geograficzne: kraje, miejscowości, elementy
F
fizjograficzne.
A
B
Abisynia, XLV. 17, 18, 25
Afryka, XLV. 13-34
Amguema, rzeka, XLV. 318
Ameryka Południowa, XLII. 619
Augustowskie,
XLII. 436 mapa
Auksztajta,
XLIV. 37
Azja
t'rodkowa,
XLII.
607-609;
XLIV. 228-230
Azji Stepy, XLV. 23
Bab-el Mandeb, ciesmna, XLV. 23
Babice, XLII. 303
Bachów, XLII. 296
Bahr-el-Djebel
(Nil), XLV. 22
Bahr-el-Ghazai,
XLV. 22
Balticum, XLIV. 7-47
Biała Serbia, XLII. 493
Białoruś, XLII. 26, 442; XLV. 226,
240
Z uwagi na znikomą ilość nazw geograficznych
nie przeprowadzono
szczegółowego podziału nazw geograficznych, elementów fizjograficznych,
toponomastyki,
ani
też nie wyodrębniono nazw na poszczególne części świata. Litera N. oznacza: nowe;
M-małe; W-wielkie; D-duże; pow. powiat.
Finlandia,
382
XLIII.
269-272;
XLV.
G
Gdań~k, XLIV. 69
Gez-tą-pua
nad Amazonką,
XLV.
103
Golejewek, XLII. 79
Górny Śląsk, XLV. 358
Góry Świętokrzyskie,
XLV. 128
Gruzja, XLII. 661
H
Hrubieszów, XLII. 122
Hruskie, pow. Augustów, XLV. 125156
1 ••Lud",
t. XLV
Indochiny, XLIII. 195
Iskań, XLII. 295
Ituri, rzeka, XLV. 48
Japonia, XLV. 359
Jelenia Góra, XLII. 421
Jeżyce, k. Poznania, XLII. 96
K
Kalahari, pustynia, XLV. 19
Kaliskie, XLII. 51, 374, 383 mapa
Kamerun, XLV. 351
Kieleckie, XLII. 19, 376 mapa
Konojad, XLII. 176, 177
Kościan, XLII. 94
Kórnik, XLII. 78-80
Krajna, XLII. 161
Krakowskie, XLII. 25, 370, 371
Kraków, XLII. 22
Krobienice, Radomskie, XLII. 128
Krotoszyn, XLII. 74
Kujawy, XLII. 19, 121, 125, 369
Kurlandia, XLIV. 36
Kurpie, XLII. 264-293
Krzyworównia,
XLV. 243
Kwidzyń, XLIV. 51
L
Leszczowate, XLII. 297
Liguria, XLV. 24
Lipa-Lepa, XLIV. 65
Lipnik, W., XLIV. 118
Lubelskie, XLII. 130, 216-248,
374 mapa
Ł
Łapsze Wyżne, XLIV. 119
Łęczyckie, XLII. 374, 381 mapa
372
�- --'''.
..
643
642
Łoniowa pow. Bochnia, XLV. 214
Łużyce, XLII. 328, 422
M
Macedonia, XLV. 240
Malborg, XLIV. 51
Mazowsze, XLII. 125, 249-263, 374,
386, 388 mapa
Mazowsze Leśne, XLII. 123
- Polne, XLII. 123
- Stare, XLII. 249-263
Między jezierze afrykańskie, XLV.23
Mieszków pow. Pleszew, XLII. 85
Madlnica, XLII. 22, 36
Modlniczka, XLII. 22
Morawy, XLII. 481, 667-670
Morowica pow. kościerski, XLII. 83,
89
Mozambik, XLV. 70
Myszyniec, XLII. 282, 285
N
Nilotów kraj, XLV. 366
Ninino pow. obornicki, XLII. 80
Norwegia, XLIII. 265-267
Nowa Gwinea, XLIV. 299; XLV. 43,
359
o
Obornickie, XLII. 165
Orawa, XLIV. 18, 118-129,
Osturnia, XLIV. 118
281-396
P
Pakosław, XLII. 79
Pałuki, XLII. 161, 167
Peru, XLII. 728
Podhale, XLV. 128; XLIV. 334
Podkarpacie, XLII. 513; XLV. 209
Podlasie, XLV. 128
Pokucie, XLII. 19, 27, 513
Pojana lVIikuli, XLIV. 127
Polesie, XLII. 465, 507-513; XLV.
240
Półwysep Bałkański, XLV. 342-347
Pomorze, XLIII. 252; XLIV. 49
Potaszyca, Potarzyca, XLII. 79, 86
Powiaty: babimojski,
XLII. 81, 82,
213
- biłgoraj ski, XLII. 242
- bukowski, XLII. 85, 97, 213
- bydgoski, XLII. 213
- chełmskI, XLII. 242
- chodzieski, XLII. 86-87, 213
- czarnkowski, XLII, 83, 85, 213
- gnieżnieński, XLII. 213
- gostyński, XLII. 86
- hrubieszowski,
XLII. 242
- inowrocławski, XLII. 213
- kościański, XLII. 213
- krasnostawski,
XLII. 242
- kraśnicki, XLII. 244
- krobski, XLII. 82, 83, 213
- krotoszyński,
XLII. 83, 214
- lubartowski, XLII. 244
- lubelski, XLII. 244
- międzychodzki, XLII. 214
- międzyrzecki, XLII, 214
- mogilnicki, XLII. 214
- obornicki, XLII. 85, 214
- odolanowski, XLII. 85, 214
- ostrzeszowski, XLII. 214
- pleszewski, XLII. 81, 83, 214
- poznański, XLII. 214
- puławski, XLII. 246
- radzyński, XLII. 247
- sulechowski, XLII. 111
- szamotulski, XLII, 109, 206, 215
- szubiński, XLII. 215
- średzki, XLII. 83, 98, 215
- śremski, XLII. 215
- tomaszewski,
XLII. 247
- węgrowiecki,
XLII. 215
- wrzesiński,
XLII. 215
Powiaty wschowski, XLII. 85, 215
_ wyrzyski, XLII. 86, 87, 215
_ zamojski, XLII. 247
Powiśle, XLIV. 47
Poznańskie, XLII. 25, 51, 103-113,
201, 215, 371; XLIV. 49
Prusy Wschodnie, XLIV. 47
Przemyskie, XLII. 51, 294-306, 376,
394 mapa
Punt, kraj, XLV. 25
Puszcza Augustowska, XLV. 130
_ Nowodworska, XLV. 130
_ Nowogrądzka, XLII. 283
_ Ostrołęcka, XLII. 283
_ Perstuńska,
XLV. 130
_ Zielona, XLII. 283, 288
R
Radomskie, XLII. 373, 379 mapa
Rasztowska Wola, XLII. 322
Roztoka, XLIV. 61
Ruś, XLII. 632
Ryczywół, XLII. 184
Rzeszów, XLII. 19
S
,
•
Sandomierskie,
XLII. 51, 368
Sanockie, XLII. 301
Sanu dorzecze, XLII. 294.-306
Sawin, XLII. 350
Siekierki pow. średzki, XLII. 203,
205
Sieniawa, XLII. 299
Skandynawia, XLIV. 7-47
Szwecja, XLIII. 260-265
Słowacja, XLV. 226
Spisz, XLIV. 118-129
Śląsk, XLII. 307-332;
XLIV. 49;
XLV. 397-399
- Cieszyński, XLIII. 335
- Górn)', XLII. 306
Środa, XLII. 77
Swięciany, XLIV. 18
T
Tadżykistan,
XLV. 328, 329; XLIII.
208
Tanganika, XLII. 71
Taraskon, XLIII. 274.-279
Tarnowo pow. chełmski, XLII. 130
Tarnów, XLII. 19
Tolkmicko, XLIV. 73
Tomaszowice, XLII. 22
Troki, XLIV. 18
Truso, XLIV. 73
U
Ukraina,
XLII. 26, 465, 507-513,
631
W
Warszawa, XLII. 11, 14, 49
Wielkie Księstwo Poznańskie
XLII.
200-215
'
Wielkopolska,
XLII. 69-114, 200215, 122, 123
Wielkoruś, XLV. 240
Wietnam, XLIII. 196
Wilno, XLIV. 37
Winiary k. Poznania, XLII. 100
Wiriatyno ZSRR, XLIV. 205
Wolkowe, XLII. 290
Wołyń, XLII. 19,513; XLV. 209,217,
225
Wrocław, XLII. 310
Września, XLII. 77
Wyżyce pow. Bochnia, XLV. 214
Wyszatyce, XLII. 295, 297, 304
Z
Zakopane, XLII. 24
Zaharowce, XLIV. 128
··-~t"". ,.....
".•...• ~
•.'
,. w.'
�645
644
1
Zambezi, rzeka, XLV. 22
Z:lmość, XLII. 122
Zastów, Radomskie, XLII. 128
Ziemia Lubuska, XLII. 111
NAZWY SZCZEPOW,
l
Ż
Żabie, XLV. 225
Żakarowce, XLV. 274, 281
Żmudź, XLII. 435
Żuławy, XLIV. 71
PLEMION,
A
Aeta na Filipinach, XLV. 41
Ajncwie, XLII. 611, 702; XLV. 103
Akoa, Pigmeje, XLV. 44
Andamanie, XLV. 41, 48, 50, 103
Antowie, XLII. 318 mapa, 465, 503,
632, 643
Arabowie, XLII. 607; XLV. 25, 321
Arikena, Brazylia, XLV. 353
Ała, XLV. 356
Awarowie, XLII. 607
Ayom, karły, N. Gwinei, XLV. 42
B
Baambe, Pigmeje afryk. XLV. 65
Babali, XLV. 54, 65
Babeyru, XLV. 54
Babinga, XLV. 42, 44
Ba-Bira, Babiru, XLV. 54, 65
Baćwa, Loćwa, XLV. 44, 51
Bagielli, XLV. 44
Bahima, Wahima, XLV. 13, 23
Bakumu, XLV. 54, 65
Balese, XLV. 54, 65
Balika, XLV. 54, 65
Bambuba, XLV. 54
Bambuti, XLV. 35, 41, 43, 45, 48, 54,
65
Bandande, XLV. 54
Bandaka, XLV. 54, 65
Bantu, XLV. 352
Bantuidzi, XLV. 22
Banyari, XLV. 54
Barumbi, XLV. 54
Basua, XLV. 44, 54, 56
Batutsi, Watusi, XL. 13, 23
Batwa-Twa,
XLV. 15, 42, 43, 51
Bayakowie, Kongo belg. XLV. 361
Belu, Archipelag
Sundajski,
XLV.
350
Bhil, szczep indyjski, XLV. 15
Buszmeni, XLV. 15, 19, 43, 103
Bvuba, XLV. 65
Bałtowie, XLII. 471; XLIV. 38, 73
Bamberki, XLII. 102, 103
Bambrzy, XLII. 96, 99-102
Białochrobaci, XLII. 493
Buriaci, XLII. 608
C
Efe, Pigmeje, XLV. 44, 65
Encowie,
Samojedzi
jenisiejscy,
XLII. 623
Enowie, XLII. 607
Eskimo!li, XLIV. 221-228; XLV. 316
Eskimosi, ?aleokalifornijczycy,
XLV.
103
Estończycy, XLIV. 8
F
Fenicjanie, XLV. 25
Filiponi, XLII. 260
Finowie nadbałtyccy,
XLIV. 7, 34
Gagauzi, XLII. 608
Gheez, XLV. 25
Gilacy, XLIII. 73
Goci, XLII. 485-491, 517
Górale, XLIII. 335; XLIV. 118-129
Gunantua,
N. Brytania,
XLV. 365,
368
H
Hotentoci, XLV. 23
Huculi, XLV. 227
Hyksosi, XLV. 25, 727
I
XLV.
XLII. 100, 101
afr., XLIV. 303;
K
Kamczadale, XLV. 103
Kamilaroi,
AU!ltralia, XLV. 103
Karakałpacy,
XLII. 607
Karuga, Rodezja, XLV. 367
Kazachy, XLII. 607
Kean, N. Gwinea, XLV. 351
Kindiga, XLV. 24
Kirgizi, XLII. 622, 23; XLIV. 212,
219
Koriacy, XLV. 103, 316
Kurali, LIV. 40 X
Kurowie, XLIV. 10, 39
Kurpie, XLII. 264-293
Kumycy, XLII. 608
G
Indianie, XLII. 733, 736; XLV. 367
Isneg, XLV. 351
Itelmeni, XLV. 316
D
Derlacy-Bambrzy,
Dorobo, murzyni
XLV. 355
Jamańczycy,
Ameryka
Płd, XLV.
103
Jukagirzy, XLV. 103, 316, 318
E
LUDOW I NARODOW
Chanaanejczycy,
XLV. 25
Chantowie, XLII. 625
Chazarowie, XLII. 618
Cori, szczep afr., XLIV. 41
Cuna, XLII. 730
Czesi, XLII. 666-688
Czukcze, XLV. 103
- koczownicy,
nadmorscy,
316
Dregowicze, XLIII. 304
Dunganie, XLII. 607
J
Jadźwingowie,
17
XLII. 257,501; XLIV.
L
Lapończycy, XLII. 512
Lechici, XLII. 464, 491-494
Lendu, XLV. 20
Litwini, XLIV. 8
Liwowie, XLIV. 8, 24, 30
Ludy Oceanii, XLV. 367
- syberyjskie, XLII. 607, 608
- tungusko-mandżurskie,
XLV. 316
Ł
Łamutowie, XLV. 316
Łemki, XLVI. 118
Łotysze, XLIV. 8
M
Mabudu, murzyni afryk.
Madi, XLV. 20
Makonde, XLV: 70-91
Makua, XLV. 70
XLV.
65
�647
646
Mamvu, Momwu, XLV. 20, 54, 65
Mangbetu, XLV. 57
Masaje, XLV. 90
Mawia, XLV. 71
Medje, XLV. 54, 57
Mombutu, XLV. 54, 65
Mazurzy, XLIV. 49
Montanezi, szczep Indian, XLV.227,
239
N
Negrito, Pigmeje Azji, XLV. 41
Negritos, Pigmeje filipińscy,
XLV.
356
Negryci, Filipiny, XLV. 103
Neurowie, XLII. 479; XLIV. 38
Ngadha, Archip.
Sundajski,
XLV.
362
Nganasowie, XLII. 607
Niemcy, XLII. 69, 70, 105, 108
Nachurcy, Turkmeni,
XLV. 333
O
Obongo, XLV. 44
Ojibway, XLV. 109
Olendrzy, XLII. 120, 134
Ordos, XLV. 363
Oroczoni, XLIII. 200
P
Papuasi N. Gwinei, XLV. 43, 103
Pigmeje, XLII. 692, 738-748; XLV.
13
- Afryki Środkowej,
XLV. 19, 35
- filipińscy, XLV. 357
- nad Ituri, XLV. 103
Polacy, XLII. 69, 70, 79, 103
Pomorzanie,
XLIV. 71
R
Radymicze, XLIII.
Ruanda, XLV. 44
Rumbi, XLV. 87
Rusini, XLII. 296, 297
Rusnacy, XLIV. 119
S
Samojedzi, XLII. 623, 624; XLV. 103
Sandawe, XLV. 24
Sekuam, Ameryka Płd. XLV. 103
Semangowie,
XLV. 41, 50
- filipińscy, XLV. 103
- malajscy, XLV. 357
Semici, XLV. 24, 32
Senoi filipińscy, XLV. 103
Serbowie Łużyccy, XLII. 422
Siewierzanie,
XLII. 644
Skandynawowie,
XLIV. 42
Słowacy, XLIV. 129
Słowianie, XLII. 45, 643; XLV. 377
- wschodni
i połud., XLII. 497503
Słowińcy, XLIV. 71
Sulka, N. Brytania, XLV. 349
Sumeryjczycy,
XLV. 24
Szorcowie, XLII. 614, 663
T
Tasmani,
Tasmanoidzi,
XLV. 354
Tatarzy, XLII. 607
Tuaregowie,
XLV. 355
Tunguzi, XLV. '103, 316
Turkmeni,
XLII. 607
Twidzi, Pigmeje afro XLV. 43
u
Ujgurowie, XLII. 608
Uralczycy, XLII. 661
Urunda, XLV. 44
W
304
Wabudu, murzo afro XLV. 54
Walbiri, Australia,
XLV. 353
Wamwere, murzo afro XLV.
Wangelina, XLV. 54
Wangwana,
XLV. 33
Wapogoro, XLIV. 303
Wayo, XLV. 70
Weddyci, Cejlon, XLV. 103
Wenedowie, XLIV. 65
70
Wiatycze, XLIII. 304
Węgrzy, XLII. 689, 694
Wołosi morawscy, XLV. 339
ż
Żmudzini, XLIV. 24
Żydzi, XLII. 69, 70; XLV. 25
INDEKS NAZWISK
A
Aarne A. LXIII. 289; XLV. 263
Abraham
W. XLII. 419; XLIII. 20;
XLIV. 134
Adalberg S. XLII. 29
Adamska-Zawistowicz
K. patrz Zawistowicz-Adamska
Adamus R. M. XLIII. 285
Afanasjew
A. N. XLII. 22, 328
Akielewicz M. XLII. 422, 435
Anczyc W. XLII. 370
Andrejew
N. P. XLIV. 255
Ankermann
B. XLIV. 164; XLV. 20,
21, 34
Antoniewicz
W. XLII. 447; XLIV.
504
Antropowa W. W. XLV. 360
Arlt. G. O. XLII. 557
Anuczin D. N. XLIV. 8, 44
Armon W. XLII. 431-445, 768
Assorodobraj
N. XLII. 268
Aul J. XLIV. 44
Awizonis P. J. XLIV. 44
B
Bac S. XLV. 173
Bach A. XLIV. 164, 193
Bachmann A. XLII. 469
Backman G. XLIV. 44
Bakos F. XLII. 689
AUTOROW
Balas E. XLII. 672
Balasso I. XLII. 693
Baliński M. XLII. 226, 265
Balzer O. XLIV. 132; XLV. 126, 156
Bandtkie J. S. XLII. 316, 321
Baran L. XLII. 671
Baranowski
B. XLII. 263, 755
Baranowski
I. XLV. 126, 156
Barącz, XLII. 298; XLV. 264
Barlow H. XLII. 571
Bartkiewicz
W. XLII. 316
Bartok B. XLII. 562
Bastian A. XLII. 340, 346, 704
Baumann H. XLV. 95
Baumgarten
K. XLII. 240
Bąk S. XLV. 426
Bechman A. D. XLIV. 230
Belenyesy M. XLII. 691
Belicer W. XLIII. 191
Bergmann E. XLII. 70
Bernheim E. XLV. 98
Bernsztam
A. XLIV. 212
Berwiński
R. XLII. 24, 30, 31, 45,
146
Białecki, XLII. 317
Biedrzukiewicz
J. XLII. 355
Biegajło W. XLV. 127
Bielicki, XLII. 146
Bielski, XLII. 29
Bieńkowski
W. XLII. 421
Biester J. E. XLII. 122, 125
Birket K. XLIV. 221; XLV. 93
�648
Bittner-Szewczykowa
H. XLII. 947;
XLIII. Suplement
Bliziński J. XLII. 33, 47
Błaszczyk S. XLII. 776, 922, 957
Błomkwist E. E. XLIII. 211
Boas, XLII. 706
Bobrzyński M. XLII.
413; XLIV.
133
Bogatyrjew T. G. XLIV. 265
Bogdanow A. XLIV. 7
Bogusławski, XLII. 25
Bohomolec, XLII. 25, 30
Bolte J. XLII. 314; XLV. 296
Bornemann F. XLIV. 313; XLV. 92,
357
Bohm J. XLII. 668; XLIV. 193
Brandt B. XLV. 156
Brandt Ch. S. XLIII. 284
Braun F. XLV. 156
Brennsohn J. XLIV. 44
Brensztajn M. XLII. 435
Broca P. XLII. 466; XLIV. 7
Brodziński K. XLII. 26, 37
Brown A. R. XLV. 36
BrUckner A. XLII. 30, 263; XLV.
313, 314
Bruk S. I. XLIV. 219
Buga K. XLII. 499; XLIV. 37
Bujak F. XLII. 416; XLIV. 65; XLV.
126, 156
Bulanda E. LV. 91
Bule van G. XLII. 703, 738; XLV.
68
Burgstaller
E. XLIV. 252, 336
Burszta J. XLII. 755, 794, 884; XLIII.
323
Busłajew, XLV. 312
Bystroń J. st. XLII. 28, 44, 309;
XLIII. 175; XLIV. 164
Bytnar-Suboczowa
M. XLIV. 166
C
Casati
G. XLV. 52
Cegielski K. XLV. 171
Cernohorsky K. XLII. 666
Chaillu P. XLV. 35
Charuzin A. XLIV. 8, 44
Chitimia J. C. XLIV. 267
Chodakowski A. XLII. 205
Chodźko A. XLII. 26
Chomiński L. XLV. 458
Chmielińska I. LII. 775
Chmielowski T. XLII. 30, 44
Chopin F. XLII. 10, 12, 37, 38, 49,
335
Christian W. XLV. 94
Chybiński A. XLII. 560; XLIII. 20;
LIV. 507
X
Cichowicz W. XLII. 114; XLIII. 331
Cieśla-Reinfus!owa
Z. XLIII. 354,
355
Ciesielski W. XLII. 221, 228, 232,
234-236
Cinciała A. XLII. 311
Ciszewski S. XLII. 32, 315; XLIII.
16
Colling H. D. XLV. 86
Cook J. XLII. 726
Coriat J. E. XLII. 727
Cygański M. XLV. 243
Czacki T. XL!!. 252
Czajewski, XLII. 270, 271, 280-283
Czarnowski S. XLIII. 178
Czeboksarow N. N. XLII. 656; XLIV.
7, 44
Czekanowska A. XLIII. 122, 123
Czekanowski
J. XLII.
465-521;
XLIII. 16, 17, 303, 312; XLIV. 7,
17, 44, 164, 166; XLV. 13, 23, 34,
38, 53, 207, 397
Czepurkowski E. M. XLIV. 15, 44
Czerniewska K. XLV. 425
Czernik S. XLIII. 325; XLV. 402,
407
Ciźikow L. N. XLIV. 206
,
I
l
\
I
l
.~
,l
l,
I
il
!
J
l
J
<
j
I
I..
D
Damborsky J. XLII. 679, 688; XLIV.
274
Danielewski I. XLII. 24
Dąbrowski J. XLII. 113
Dąbrowski S. XLII. 233, 239
Dąbkowski P. XLII. 414; XLIV. 133
Dekowski J. B. XLV. 384
Delimat T. XLII. 49-68, 238, 285,
800; XL!II. 226; XLIV. 66, 153
Dembowski B. XLII. 24
Dembowski E. XLII. 37, 66, 113
Deniker J. XLII. 517; XLIV. 8, 45
Długosz J. XLII. 44
Dobrowolska A. XLIII. 108
Dobrowolska D. XLII. 644-666
Dobrowolski K. XLII. 454-464, 750;
XLIII. 23, 181; XLIV. 502; XLV.
126, 156, 397
Dopsch A. XLV. 156
Doroszewski W. XLIV. 199
Drobna Z. XLII. 668
Druźbacka E. XLII. 360
Drexel A. XLV. 19
Dumont L. XLIII. 274
Dvornik F. XLII. 485, 491, 497-499;
XLIII. 308
Dynowski W. XLII. 753; XLV. 156,
373
Dźabbarow I. XLV. 328
E
l
l
I
ł
Eberhard W. XLV. 93
Edmont E. XLIV. 252
Ehrenkreutz
C. XLII. 263
Ehrhardt Z. XLIV. 263
Emin Pasza XLV. 22
Erixon S. XLII. 711
Estreicher K. XLII. 38
F
Fajnberg
L. XLIV. 221
Falkowski J. XLII. 263, 469; XLV.
180
Federowski M. XLII. 32
Fejos P. XLII. 736
Fiedler R. XLII. 317; XLIV. 338
Fischer A. XLII. 219, 234; XLIII.
77, 80; XLIV. 165
Fischer E. XLIII. 232
Flizak S. XLII. 954; XLIV. 343
Flor F. XLV. 93
Florea Florescu, XLV. 347
Fojtik K. XLII. 675
Franko I. XLIII. 12, 13, 71
Frankowska
M. XLIII. 37; XLIV.
154, 165
Frankowski E. XLII. 645; XLIII. 17,
354
Fritz J. M. XLII. 317, 329
Frobenius L. XLIV. 164; XLV. 26,
98
Fryczowa M. XLV. 263, 305
Funk, XLIII. 288
G
Gajek J. XLII. 13, 35-48, 218, 337,
422, 454, 576, 631, 758, 797, 893,
909,962; XLIII. 9,23,37,174,337,
449, 504; XLIV. 153, 159, 165, 204,
239, 251, 512; XLV. 177, 203
Gajkowa b. XLII. 885, 909; XLV.
621-660
Gajzlerowa W. XLIV. 279
Gansiniec-Ganszyniec
R. XLIII. 20,
77, 78, 323; XLIV. 75; XLV. 12
Garyga B. XLIV. 250; XLV. 158202
Gawarecki
H. XLII. 265, 267, 276,
281
Gawełek F. XLII. 38, 439
Gawron W. XLII. 950
Gayre G. R. XLIII. 246
Gerson W. XLII. 11
Gieysztor A. XLIII. 301
�650
651
Glapa A. XLII. 69-114,
421-424,
Gillieron J. XLI. 252; XLV. 445
782, 937; XLIV. 350; XLV. 401
Gliński M. XLII. 23
Gloger Z. XLII. 121, 219, 265, 269,
276, 281, 293; XLV. 156
Gluziński J. XLII. 130, 140, 222, 228,
238
Gładysz M. XLII. 307-332, 753
Gołębiowski Ł. XLII. 143, 223, 283,
316
Gorecki A. XLII. 26
Gorki M. XLII. 648
Gostomski A. XLII. 44, 137
Gotkiewicz M. XLIV. 118, 298
Gottfried K. XLII. 298
Grabowski B. XLIV. 134
Graebner
F. XLIV. 164; XLV. 19,
110
Grajnert, XLII. 270, 271
Graus F. XLII. 667
Grimm J., Grimowie, XLII. 22, 227,
326; XLV. 265, 271
Grottger A. XLII. 37
Grube O. XLIV. 45
Gunda B. XLV. 338
Gurwicz I. S. XLV. 318
Gusinde M. XLIV. 314; XLV. 42, 44,
59, 94, 369
Heine-Geldern
R. XLV. 93
Heinitz W. XLII. 570
Hejnosz
W. XLII.
413-420,
795;
XLIII. 325; XLIV. 130
Hempel M. XLII. 350
Hensel W. XLII. 631
Henzel T. XLIII. 427; XLV. 21, 34
Hesch M. XLIV. 45
Hettner H. XLIV. 164, 193
Hilden K. XLIV. 45
Hławiczka K. XLII. 238
Hoff J. B. XLII. 201-204, 211, 212,
312, 322
Hoffmanowa
K. XLII. 222-224
Holsche XLII. 252, 261
Hołubowicz W. xLIII. 89, 188
Horalek K. XLIV. 269
Hryncewicz-Talko
J. XLIV. 11, 46
Hiibner A. XLIV. 193
Hynek J. XLII. 223
Hytrek A. XLII. 311
I
Ilin G. F. XLIII. 298
Inglot S. XLV. 160, 172, 186
Iskrzycka XLII. 219
Iwanow S. W. XLII. 609; XLIV. 240;
XLV. 332
Iwanowsky A. A. XLIV. 45
H
Haas W. XLII. 558
Hacquet XLII. 227
Haekel J. XLV. 92
Halban L. XLII. 415; XLIV. 132
Hammarda
C. F. E. XLII. 308
Hanneson G. XLIV. 45
Hanusz I. XLII. 223
Haudricourt
A. G. XLII. 470
Haupt L. XLII. 309, 337, 422
Haur, J. K. XLII. 44, 227
Hedemann, XLII. 263
Heimendorf K. XLV. 73
J
Jabłczyński
J. XLII. 145
Jackowski A. XLII. 769
Jacobeit W. XLIII. 442
Jakimowicz
XLII. 263
Jakóbczyk W. XLII. 70-73,
Jaraczewska Z. XLII. 223
Jaroszewicz XLII. 252
Jasińska R. XLII. 25, 36
Jastrzębski
J. XLII. 238
Jenike E. XLII. 11, 250
Jerums N. XLIV. 45
114
•
Johansen P. XLIV. 45
Johnson H. XLII. 52
Jostowa W. XLIII. 335; XLIV. 501
Judenko K. XLIII. 49-63
Jurczenko
B. XLII. 358
Juszkiewicz A. XLII. 432
Kaiser E. XLIV. 193
Kalina A. XLIII. 12
Kałużyński
XLIII. 435
Kamiński M. XLII. 441
Kandt-K;;.ntorowicz
R. XLV. 15
Kapuściński
M. XLIV. 126
Karłowicz J. XLII. 9, 20-23, 31, 32,
40, 119, 121, 219, 345, 43fl; XLIII.
10, 71; XLIV. 164; XLV. 450 Karpiński
F. XLII. 320
Karpińska
I. XLII. 779
Karwot E. XLIII. 71, 89, 314
Kavuljak
A. XLIV. 126, 281
Kaznowska-Jarecka
B. XLV. 519
Keller XLII, 223
Kiekebusch
A. XLIII. 242
Kielisiński
W. XLII. 78, 82, 90, 94,
102-110, 114; XLIII. 331
Kiełczewska-Zalewska
H. XLV. 126,
156
Kierski E. XLII. 146, 207, 211
Kiparsky
V. XLII. 499; XLIV. 10,
45; XLV. 381
Kislakow N. A. XLII. 609
Kitowicz J. XLII. 120, 283
Klimaszewska
J. XLII. 750; XLIV.
166
Klimczyk Z. XLII. 84, 92
Klinger W. XLV. 3-07--':3'"14
Klonowicz F. XLII. 29, 44
Klonowski A. F. XLIi. 955
Kluk K. XLV. 158, 207, 230
Kłoskowska
A. XLII.
645; XLIII.
27; XLIV. 155; XLV. 373
Knapp G. F. XLII. 331
Kocka W. XLII. 483
Kojdecka A. XLIII. 225; XLIV. 238;
XLV. 334
Kolankowski
L. XLII. 263; XLV.
126, 156
Kolberg O. XLII. 22, 31, 39-48, 116,
148, 209, 221-224, 252, 253, 265,
283, 289, 308; XLIII. 12, 172, 177,
183, 293, 327, 331, 334; XLIV. 136,
179; XLV. 451
Koller O. XLII. 559, 563
Kołłątaj H. XLII. 216, 320
Komorowski I. XLII. 11
Konopczanka A. XLII. 38
Konopka J. XLII. 11, 250
Kopczyńska-Jaworska
B.
XLIV.
509
Kopernicki
I. XLII. 9, 13, 20, 31,
200-220, 250, 294, 300, 349, 432,
486; XLIV. 7
Koppers W. XLII. 701-710; XLV.
92, 358
Korabiewicz W. XLV. 7()-91
Koranyi K. XLIII. 20, 79q XLII. 962
Korczewski XLII. 29
Kossinna G. XLIII. 242
Korompay B. XLII. 692
Korotyński L. S. XLII. 212
Kostrzewski
J. XLII.
447; XLIII.
187, 191
Kotoński W. XLIV. 507
Kott J. XLII. 239, 270
Kovacewicz S. XLII. 682
Kowalczyk J. XLIII. 186
Kowalenko W. XLII. 453
Kowalska-Lewicka
A. patrz Lewicka-Kowalska
Kozłowski K. XLII. 265
Koźmian J. XLII. 222
Kraiński E. XLII. 297
Kramarik
J. XLII. 670, 674; XLIV.
269
Krasoń J. XLII. 464
Krasowski W. XLV. 386
�652
653
Kraus S. XLII. 217
Krcek F. XLII. 327
Krescentyn P. XLV. 207, 229
Kroha I. XLII. 559
Krupianska
W. I. XLII. 656
Krzywicki L. XLII. 282, 486; XLIII.
173
Krzyżanowski
J. XLII. 9-34,
456;
XLIII. 357, 448; XLV. 263, 267,
296
Kuba L. XLII. 310
Kuchta J. XLV. 313
Kuhn A. XLII. 326
Kukier R. XLIV. 484
Kulczycki J. XLII. 645; XLIII. 24;
XLV. 394
Kunicki L. XLII. 130
Kunz L. XLII. 676
Kuroń!ki E. XLIV. 48
Kuruc P. XLIV. 119
Kusznier P. I. XLII. 651 681, 689,
894; XLIII. 63,' XLIV: 16l, 165,
174, 389
Kutrzeba-Pojnarowa
A. XLII. 263,
265, 269, 758; XLIV. 489, 495, 503
Kużmicz B. XLIII. 157
Kuzniecow W. G. XLV. 318
Kwaśniewicz W. XLII. 701, 750
Kwaśniewska-Trawińska
M. XLII.
249-263;
XLIII. 236, 241; XLIV.
340; XLV. 125-155,
342, 347
Kwaśniewski
K. XLIII.
255 282'
XLIV. 338; XLV. 203-21~
370'
377, 460
'
,
L
Labuda G. XLII. 480, 758; XLIII.
24; XLIV. 163, 165, 169, 173, 194
Lachnicki XLII. 252, 261
Lam L. XLII. 33, 68, 254
Landau E. XLIV. 45
Lebzerter XLV. 94
Lelewel J. XLII. 252, 268, 292
Lenartowicz T. XLII. 37,39,47,217,
250
Lenin W. I. XLII. 658; XLIV. 261
Leontiew N. P. XLIV. 253, 255
Lewicka-Kowalska
A. XLII.
729,
733, 735, 738, 765, 949; XLIII. 288,
334, 337
Lewicki M. XLII. 785; XLIII. 431
Lewicki T. XLII. 756
Lewin M. XLII. 650
Libelt K. XLII. -i8, 202, 212
Ligęza J. XLIII. 471
Linde B. XLII. 40
Lipiński T. XLII. 201, 212, 226, 265
Lips J. E. XLV. 373
Liske K. XLII. 120
Lampa J. XLII. 24, 312, 324
Lorentz F. XLV. 267
Lowie XLII. 706
Lubicz R. XLII. 254
Luschan F. XLV. 15
Lutyński J. XLII. 645; XLIII. 27;
XLIV. 155
L
Lepkowski J. XLII. 319
Lęga W. XLIV. 67
Lękowski L. XLII. 227
Łopaciński H. XLII. 9, 31, 219, 234;
XLV. 460
Łoś J. XLII. 310
Łowmiański H. XLII. 263, 282; XLV.
126, 157
Loziński L. XLII. 296
Łubieński W. XLII. 226
Łukaszewicz J. XLII. 145
Ły~ik S. XLV. 35
M
Macdonald A. W. XLIII. 296-298
Maciejowski A. XLII. 40, 318
Maciesza A. XLII. 487
Majer J. XLII. 250; XLIV. 7
Majewski K. XLII. 749
Malewska Z. XLII. 237, 576, 631,
643, 758, 884-886
Malinowski B. XLII. 257, 705
Malinowski
L. XLII. 21, 309, 312,
317; XLIV. 120
MaliilOwski T. XLII. 446-453; XLIII.
,
.
183
Małecki M. XLIV. 198
lVIannhardt W. XLII. 327
Markoni K. XLII. 11
Marin L. XLIV. 325
Marr, XLII. 646
Masłowa G. S. XLIII. 192; XLIV.
242
Matiegka I. XLII. 482
Matyniak A. XLII. 794
Maurizio A. XLV. 206
Mawrodin W. W. XLII. 499, 643644; XLIII. 226; XLIV. 64
Mączyński J. XLII. 370
Mehler J. XLV. 166, 182
Medggers B. J. XLIII. 286
Meier E. XLII. 326
Meitzen A. XLII. 281; XLV. 125,
157
Mersmann H. XLII. 560
Meskank J. ŻLIV. 348
Merzbach L. XLII. 211
Meyer E. NLV. 24
Miarka K. XLII. 324
Michna W. XLII. 299
Milewski T. XLII. 227; XLIII. 22,
283; XLIV. 45; XLV. 19, 22, 34,
67
Miller M. XLV. 320
Micińska M. XLII. 952; XLV. 418
Mioduszewski XLII. 25, 240
Mitkowski J. XLIV. 495
Montandon G. XLV. 376
Morgan, XLV. 24
Moraczewska B. XLII. 206
Morawski XLII. 146
Morgen3terI'..- S. XLII. 571
Moszyński K. XLII. 263, 469, 753;
XLIII. 19, 23, 168, 177; XLIV.
165, 166, 200; XLV. 11, 206, 453
Mościcki XLII, 263
Mlihlmann W. E. XLV. 48
Mydlarski J. XLII. 516; XLIII. 302,
435-441;
XLV. II, 17
N
Nahodil O. XLII. 669, 679
Narbutt T. XLII. 252, 442
Naruszewicz A. XLII. 320
Naryszkin W. W. XLIV. 209
Navratil J. XLII. 679, 688
Nasz A. XLII. 454; LIII. 24, 32
Necel A. XLIV. 57
Nedo P. XLII. 791
Nehring W. XLII. 319
Nesselmann G. H. F. XLII. 439
Niederle L. XLII. 688; XLV. 346,
377
Niemcewicz J. XLII. 293
Niesiecki K. XLII. 226
Nickel J. XLIII. 260
Nitsch K. XLII. 314, 495; XLIII. 16;
XLIV. 51, 164, 195; XLV. 427456
Nizińska I. XLIV. 498, 500
Nordenskiold E. XLV. 93
Nosek S. XLIII. 187
Nowakowski J. F. XLII. 318
Nowosielski XLII. 18
O
Ochmański W. XLV. 160
Ogrodziński W. XLII. 318
Okładnikow A. P. XLIV. 209
Olderogge D. A. XLII. 609; XLV. 34,
329
Olechnowicz W. XLIV. 11, 45
Olszew~ki W. XLII. 271, 285
�654
Optołowicz J. XLII. 216-248
Orańska J. XLII. 114; XLIII.
Orkan W. XLII. 69
Orłowa A. XLV. 329
Orlowicz M. XLII. 298
Ortu ta y G. XLII. 694
Osiecki XLII. 271
Osipowicz A. XLII. 46, 218
Osiński K. M. XLIV. 498
Otrębski J. ?eLlI. 767
otto K. H. XLIII. 241
331
P
Parczewska M. XLII. 317
Pauli Z. XLII. 336
Pawlak A. XLIII. 333
Pawłowska J. XLII. 925
Perszyc A. I. XLV. 321
Pessler W. XLIV. 164, 193
Petsch W. XLIII. 253; XLIV. 47
PękaIski M. XLII. 238
Piaścik F. XLV. 157, 386
Pieradzka
K. XLII. 782; XLIV. 66
Pietkiewicz K. XLII. 777, 934
Piłsudski B. XLIII. 76
Piprek J. XLIV. 186
Piwocki K. XLII. 770; XLIII. 345
Plater S. XLII. 145, 209, 212
Plezia M. XLII. 644; XLIII. 105
Pojnarowa-Kutrzeba
A. patrz Kutrzeba-Pojnarowa
Polakiewicz M. XLII. 961, 962
Pol W. XLII. 123, 321
Pokropek M. XLV. 177
Polivka J. XLIV. 267
Polisensky J. XLII. 669
Polujański
XLII. 252, 261, 281
Poniatowski
S. XLII. 415; XLIII.
23; "XLIV. 164
Popiel S. XLII. 470
Potapow L. P. XLII. 609, 613, 669,
897, 899
Potiechin I. I. XLII. 651; XLIV. 155;
XLV. 34, 331
Potkański K. XLIII. 15; XLV. 126,
157
Potocka K. XLII. 87, 88
Potocki L. XLII. 439
Poulik J. XLII. 667
Poutrin D. XLV. 36
Prazak V. XLIV. 269
Prus K. XLII. 318
Priifferowa-Znamierowska
M. XLII.
263, 727; XLIV. 351-391
Przesławska
H. XLIII. 274
Przewalski XLV. 242
Przeworska J. p. Rosen-Przeworska
Przeździecki M. XLII. 45
Przybysławski
W. XLII. 351
Przyjemski
F. 495-498
Puffke E. XLII. 24
Purkynie J. XLII. 318
Puszet L. XLII. 119, 121
Puszkarewa
L. XLIV. 211
Pypin A. XLII. 27, 34
Q
Quatrefages
A. XLV. 36, 39
R
Raczyński E. XLII. 145
Radyń P. XLII. 733-735
Radońska T. XLII. 212
Rajewski Z. XLII. 631
Ratzel F. XLIV. 164
Reinfuss R. XLII. 114, 239, 753, 769,
795, 797; XLIII. 24, 356; XLIV.
505; XLV. 157
Refnfussowa-Cieśla
Z. XLIII. 354,
355
Reychmann J. XLII. 694; XLV. 334
Rieger A. XLII. 554-606;
XLIII.
122
Rivet P. XLII. 732; XLIII. 282
,
!
655
Robakidze A. I. XLII. 661
Rosen-Przeworska
J. XLIII.
344,
351
Rosiński B. XLII. 486
Rostafiński
J. XLII. 36; XLV. 204
Rostworowski XLII. 30
Roger J. XLII. 311
Rohr E. XLIV. 193
Rutkowski J. XLV. 157
Rzewuski H. XLII. 226
S
~
I
Sarnicki XLII. 146
Schebesta P. XLII. 703, 744; XLV.
35, 41, 54, 65, 94
Scheur D. F. XLII. 559
Schlagenhaufen
O. XLIV. 45
Schmidt E. XLIII. 253; XLV. 45
Schmidt W. XLII. 701; XLIV. 164,
313; XLV. 21, 39, 50, 123,349,357,
362, 365
Schneider LII. 296
Schumacher K. XLIII. 244
Schumacher P. XLV. 43, 51
Schwalbe G. XLV. 45
Schwartz W. XLII. 327
Schweinfurth
G. XLV. 15, 35
Semkowicz WI. XLIV. 281, 488-495
~erafin S. XLV. 386
Serejski M. H. XLII. 266, 268
Seweryn
T. XLII. 522-553,
753;
XLIII. 85, 103, 347; XLIV. 391,
508; XLV. 223-262
Siarkowski W. XLII. 315
Sierpiński S. XLII. 226
Skalnikowa O. XLII. 675
Skimborowicz XLII. 37
Skurzak L. XLIII. 2'98
Sincerus XLV. 158
Smith-Birket
K. XLV. 93
Smogorzewski K. XLIV. 49
Smolarski lVI. XLII. 120
Schlenger H. XLIV. 164, 193
Smoljak A. W. XLV. 315
Smolerj, XLII. 309, 337, 421-424,
789-794; XLIII. 256
Snigirew O. XLIV. 46
Sobiescy J. lVI.XLIII. 122, 332, 465;
XLIV. 507
S'obieski lVI. XLII. 239, 456, 767;
XLIV.506
Sobisiak W. XLII. 143-199; XLIII.
93; XLIV. 348
Sokołow J. lVI.XLII. 647; XLIV. 255
Sommer E. LII. 327; XLIV. 8
Soderstrom J. XLII. 726
Spamer A. XLIII. 255, 259
Speiser F. XLV. 45, 47, 50
Spławiński-Lehr
T. XLII. 478
Stankowa J. XLII. 682
Starek E. XLIV. 501
Staszczak Z. XLII. 925-947; XLIII.
24; XLIV. 153, 522; XLV. 384,
386
Steć T. XLII. 464.
Steinitz W. XLIII. 236, 256; XLIV.
234
Stelmachowska
B. XLIV. 481-488
Stęczyński XLII. 296
Stieber Z. XLIV. 199
Stieda L. XLIV. 7
Stojanowski K. XLII. 486
Stojkowa S. XLV. 342
Słotyhło E. XLIV. 11, 46
Stopa R. XLII. 703, 710, 748; XLV.
493
stout D. B. XLII. 729
Stranska
D. XLII. 671; XLIV. 251
Stryczek J. XLV. 460
Stuhlmann
F. XLV. 22, 34, 52
Styś W. XLIV. 137; XLV. 126, 157
Strzała K. XLIV. 266
Sucharewa O. A. XLIV. 228
Sumcow, XLV. 313
Surowiecki W. XLII. 146,466.; XLIII.
170
�657
656
Sirennius S. XLV. 204
Syrokomla W. XLII. 26
Szachmatow
A. XLII.
499, 501.;
XLIII. 304
Szalitowa W. XLII. 36
Szczepański J. XLII. 645
Szczepański R. XLIII. 296
Szczotka S. XLII. 879, 884
Szmielewa M. N. XLIV. 205
Szolnoky L. XLII. 690
Szyfelbejn Z. XLII. 264-293
Szyperski A. XLII. 464
Szwengrub L. M. XLV. 373, 399
Średniawa M. XLIV. 502
Świątkowska
J. XLII. 780
Świeżawski E. XLII. 227
Świeży J. XLII. 233, 239, 351.; XLIV.
508
Świętek J. XLIII. 73
Świrko S. XLIV. 448, 451
Świtkowski
P. XLII. 118
T
Taylor, XLIII. 289
Tetmajer J. XLII. 26
Thompson S. XLIII. 289
Tille W. XLIV. 267
Tłoczek I. XLV. 386
Tokarew S. A. XLII. 649, 651; XLIII.
27: XLV. 330
Tołstow S. P. XLII. 609, 657; XLIII.
27; XLIV. ISS, 239; XLV. 329
Tomicki J. XLII. 118. 145, 148
Topolski J. XLV. 160, 189
Trawińska-Kwaśnicwska
M. patrz
Kwaśniewska-Trawińska.
Tretiak J. XLII. 13
Turczynowicz
M. XLII.
44, 114,
200-215, 301, 314, 352, 421, 456
Turnau I. XLII. 402
Tykiel B. XLII. 265, 281
Tylor E. B. XLII. 704; XLIV. 166
Tymieniecki
Twardowski
K. XLII. 265, 474
K. XLII. 17, 552
U
Udziela S. XLII.
XLIII. 15
13, 33, 306, 310.;
V
Vakarelski Ch. XLII. 693
Vanoverbergh
P. XLV. 50
Va~mer M. XLV. 377
Vidal de la Blache, XLIV. 194
Vilppula H. XLV. 382
Vinson J. XLV. 16, 34
Virchow R. XLII. 481; XLV. 7, 46
Vitols T. M. XLIV. 46
Vorbichler A. XLV. 68
WitkiEWicz S. XLII. 24
Witwicki S. XLII. 356
Wojciechowski T. XLII. 256, 266, 484
Wojciechowski Z. XLIII. 424-427
Wokroj F. XLII. 477; XLIII. 431,
441
Wolff W. XLII. 331
Wolniewicz W. XLII. 203, 339
Wolski K. XLII. 294-306;
XLIV.
499; XLV. 348
Wozaczyńska A. XLIII. 123, 139
Wójcik K. W. XLII. 12, 37, 72, 114,
146, 222, 223, 265-268, 276, 278,
283
Wróblewski
T.
XLII.
115-142;
XLIII. 191; XLIV. 324, 332, 336;
XLV. 358, 368
Wrzosek A. XLIV. 4.:3
Wysłuchowa M. XLII. 312
Wyszniepolski S. A. XLIII. 225
W
Wacław z Oleska, XLII. 125
Wagnalls F. XLIII. 288
Waldhauer F. XLIV. 46
Waga J. XLV. 204
Waligórski A. XLII. 725; XLIV.
Wallis S. XLIII. 357
Wanke A. XLII. 297, 467; XLIV.
Waryński L. XLII. 113
Wasilewski E. XLII. 26
Weinberg R. XLIV. 8
Weinhold K. XLII. 319.; XLIV.
Weiss R. XLII. 694-701
Werlin, XLII. 560, 561
Wesołowski A. N. XLIV. 254
Weule K. XLV. 70, B6
Węgrzynowicz L. XLII. 762
White A. L. XLIII. 283, 287
Wielowiejski
J. XLIII. 246
Wieniawski A. XLII. 226, 227
Wilczewski H. XLIV. 56; XLV.
Wildhaber R. XLIII. 259
Wilkońska P. XLII. 201, 203
Wiłkoński A. XLII. 145
Z
503
Z3.borski B. XLV. 157
Zagórski W. XVII. 26
Zajączkowski
S. XLV. 157
Zajączkowski
W. XLII. 608,
787; XLV. 315
609,
Zakrzewska M. XLII. 239
Zakrzewski A. XLII. 265, 269, 276;
XLIV. 166
Zakrzewski W. XLII. 11
Załęski G. XLII. 303, 304
Zatorski F. XLII. 433
Zawiliński R. XLIV. 166
Zawistowicz-Adamska
K.
XLII.
332-412; XLIII. 107, 169; XLIV.
509; XLV. 536
Zborowski J. XLII. 765
Zdziarski S. XLII. 312
Zejszner L. XLII. 26; XLIV. 128
Ziemacki W. XLV. 399
Zienkowicz L. XLII. 76, 146
Ziętkiewicz L. XLII. 206
Zin W. XLV. 386
Znamierowska-Priiferowa
M. patrz
Priifferowa-Znamierowska
Z\volakiewicz H. XLII. 219, 220, 237,
239
Zygadłowicz F.XLII.
114
Żdanko T. A. XLIV. 238
Żmichowska N. XLII. 37
Żółtowski W. XLII. 227
Żupański, XLII. 200, 201
Żyga-A. XLIII. 325.; XLV. 406,407,410
17
WYKAZ INSTYTUCJI
338
421
NAUKOWYCH
Akademia Umiejętności
w Krakowie, XLII. 211, 212
Anthropos
Institut
we Fryburgu,
XLIV. 289-324;
XLV. 93, 348
Archiwum
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
we Wrocławiu,
XLII. 306
Duńskie Muzeum Narodowe w Kopenhadze, XLIII. 268
L'Ethnographie,
Paryż, XLIV. 325326
Etnologiczne
Muzeum w Berlinie.
XLV. 347
12 "Lud".
t. XLV
I ETNOGRAFICZYCH
Instytut
Etnografii
Mikłucho-Makłaja w Moskwie, XLII. 886, 893;
XLII. 206-207; XLIV. 7, ISS, 180
- Etnologiczny
Uniwersytetu
w
Wiedniu, XLV. 91
- Etnograficzny w Sofii, XLV. 347
- Geograficzny w Warszawie XLV.
126
- Historii Kultury
Materialnej
w
Warszawie, XLIV. 153
- literatury
im.
A.
Gorkiego
w Moskwie, XLIV. 254
- Morski w Gdańsku, XLIV. 57
�658
Instytut
Niemieckiej
Etnografii
w
Berlinie, XLIII. 256
- Zachodni w Poznaniu, XLV. 397
.Jakuckie Archiwum Republikańskie
XLV. 318
Komisja
Antropologiczna
Polskiej
Akademii Umiejętności
w Krakowie, XLII. 269
- Historyczna
Polskiej
Akademii
Umiejętności, XLII. 269
Kongres
Nauk
Antropologicznych
i Etnograficznych
w Filadelfii,
XLV. 368, 485-513
- Wiedeński
Etnologów, XLV. 96
Północny Kongres Slawistów w Upsali, XLV. 381
Muzeum Archeologiczne
i Etnograficzne w Łodzi, XLV. 384, 411418
- Etnograficzne
w
Budapeszcie
XLV. 347
- w Białowieży, XLII. 801
- w Białymstoku, XLII. 802
- w Bielsku, XLII. 359
- w Brzegu, XLIII. 372
- w Chełmie, XLII. 854
- w Darłowie, XLII. 326
- w Chorzowie, XLIII. 363
- w Cieszynie, XLIII. 364
- w Częstochowie, XLIII. 366
- w Gdańsku, XLII. 817
- w Gliwicach, XLIV. 368
- w Golubiu, XLIII. 419
- Górnośląskie w Bytomiu, XLIII.
361
- w Grudziądzu, XLII. 807
- Instrumentów
Muzycznych
Vi
Poznaniu, XLIII. 387
Vi Jarosławiu,
XLIII. 388
- w Jeleniej Górze, XLII. 505-508
Vi Kaliszu,
XLIII. 379
- w Kamiennej
Górze, XLIII. 408
- w Kartuzach,
XLII. 870
659
Muzeum w Kętrzynie,
XLII. 870
w Kielcach, XLII. 822
- w Krakowie,
XLII.
830-843.:
XLIV. 391-451
- w Kwidzynie, XLII. 820.; XLV.
418
- w Lesznie, XLIV. 381
- w Lublinie,
XLII. 855
-, w Łomży, XLII. 803
- w Łowiczu, XLII. 801-865
- w Międzyrzeczy
Wielkopo~skim,
XLIII. 413
- Narodowe w Kopenhadze
patrz
Duńskie Muzeum Narodowe
- Nordyczne w Sztokholmie, XLII.
717.; XLIII. 261
- w Nysie, XLII. 373
- w Olsztynie, XLII. 871
- w Opolu, XLIII. 378-378
- w Piotrkowie, XLII. 865
- w Poznaniu,
(Rogalin),
XLII.
382-387
- w Przemyślu, XLII. 390
- w Rabce, XLII. 844
- w Raciborzu, XLIII. 378
- w Radomiu, XLII. 825
- w Rzeszowie, XLIII. 391-395
- w Sanoku, XLIII. 395
- w Nowym Sączu, XLII. 843
- w Sieradzu, XLII. 867
- w Słupsku, XLII. 827
- w Sosnowcu, XLIII. 369-372
- w Szczecinie, XLIII. 396
- w Szczytnie, XLII. 875-878
- w Tarnowie,
XLII. 845
- w
Tomaszowie
Mazowieckim,
XLII. 869
- w Toruniu, XLII. 808-815
- fur Volkerkunde w Lipsku, XLV.
421
- w Warszawie, XLIII. 399-405
- \ve Włocławku, XLII. 815
- we Wrocławiu, XLIII. 411
Muzeum w Zakopanem,
XLII. 864
- w Zamościu, XLII. 860
- w Zielonej Górze, XLIII. 413
- w Zywcu, XLII. 851
Państwowy Instytut Sztuki w"'Varszawie, XLII. 769; XLII. 125
Polski Atlas Etnograficzny,
Zakład
we Wrocławiu,
XLIV. 143-204,
512; XLV. 177, 394
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
we Wrocławiu, XLII. 263, 416:
XLIII. 9-122
WYKAZ CZASOPISM
Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół
Nauk, XLII. 37, 47, 71, 200, 203,
206, 207, 211, 212
Skansen w Sztokholmie, XLII. 263
Uniwersytet
Dorpacki w Dorpacie,
XLIV. 8
- Królewiecki w Królewcu. XLIV.12.
- Ryski w Rydze, XLIV. 9
Wiedeński w Wiedniu, XLIV. 10;
XLV. 91-125
Wileński w Wilnie, XLIV. 8
- Wrocławski w" Wrocłewiu, XLII.
316
WYDAWNIC1W
Archiv
fUr Slavische
Philologie,
kloristica
Europea, XLII. 710XLII. 340
727; XLIII. 261
Ateneum, XLII. 9
Gazeta Codzienna Warszawska, XLII.
Atlas Etnograficzny Węgierski, XLV.
223, 271
336
- Lwowska, XLII. 223
Atlas Etnograficzny
Polski
patrz:
- Rolnicza, XLII. 271
Polski Atlas Etnograficzny
- Gospodyni Wiejska, XLII. 271
Atlas Polskich Strojów Ludowych,
- Gwiazdka Cieszyńska, XLII. 324
XLIII. 337-345
Kłosy, XLII. 204, 223, 227
Biblioteka
Warszawska,
XLII. 14.5 Kratkije
Soobszczenja
Inst.
Etn.
Ceskoslovenska
Etnographie,
XLII.
AN. SSSR. XLII. 607-608
679
Kronika
Rodzinna, XLII. 271
Cesky Lid, XLII. 666; XLII. 226-232
Kultur und Sprache, XLII. 701
Deutsches Jahrbuch
fUr VolkskunKurier Warszawski, XLII. 271
de, XLIII. 236
Kwartalnik
Historii Kultury MateEncyklopedia
Powszechna
Orgelrialnej, XLII. 749
branda, XLII. 145
Lao!, XLIII. 261
- Rolnicza War~zawska, XLII. 116,
Lingua
Posnaniensis,
XLII. 765128, 145, 223
768
Ethnographica,
XLII. 689-694
Lud, XLII. 33, 758; XLIII. 9
Dziennik
Ekonomiczny
Zamojski
Mały Atlas Gwar Polskich, XLV. 177
XLV. 158
Materiały Antropologiczne,
Archeo- Lwowski, XII. 223
logiczne i Etnograficzne,
XLII.
- Poznański, XII. 203
33, 269
Anquetes du Musee de la Vie WaMrćwka Poznańska, XLII. 145
lonne, XLIII. 280-282
Muzeum Domowe
Kalendarzowe,
Folk-Liv, Acta Ethnologica et FolXLII. 145
42·
�660
Opiekun Domowy, XLII. 204
Orędownik, XLII. 73-145
Papers of the Michigan Academy of
Science Arts and Letttres, XLIII.
283-284
Polski Atlas Etnograficzny,
XLII.
242, 899-909; XLIII. 9, In, 249;
XLV. 493-516
Polska Sztuka Ludowa, XLII. 768779; XLIII. 345; XLIV. 2.54
Prace Etnologiczne,
XLIII. 9
Prace
i Materiały
Etnograficzne,
XLIII. 9
Przyjaciel
Ludu, XLII. 17, 74, 76,
107, 114, 145, 200, 201
Revista del Instituto Etnologico Naciona1, XLII. 732
Ricerche
Slavistiche,
XLIII.
272274
Roczniki
Poznańskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk, XLII. 145
Sbornik Muzeja Antropołogii i Etnografii, XLII. 609, 624
Etnograficz.
Sbornik, XLV. 315
Sowietskaja
Etnografija,
XLII. 631;
XLIII.
192q XLIV. 205; XLV.
320
$rednieazjatskij
Etnograficzeskoj
Sbornik, XLII. 608, 609
Starożytności
Polskie, XLII. 145
Handbuch der Prowinz Posen, XLII.
145
Tygodnik Ilustrowany,
XLII.
130,
145, 271
- Lech, XLII. 93, 114
- Powszechny,
XLII. 223
Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik, XLII. 701
Wierchy, XLII. 762-765; XLIII. 333
Wisła, XLII. 9, 33, 416; XLIV. 179
Zeitschrift fi.ir Ostforschung,
XLIII.
232-236
Zbiór Wiadomości
do Antropologii
Krajowej,
XLII. 33, 269; XLIV.
179
Zorza, XLII. 317
SPIS RYCIN
1.
2.
5.
,
4.
Prof. Kazimierz Moszyński .
Mapa 1. Języki Afryki na pocz. I tysiąclecia
Mapa 2. Języki Afryki w XVIII w ..
Mapka 1. Tereny zamieszkałe przez pigmejów w Afryce centralnej
Mapka 2. Tereny zamieszkałe przez ludy karłowate w połud. wsch.
Azji
Plan zagród i pól we wsi Hruskie .
Taniec szczepu Makonde. Fot. autor .
Maska ~tandartowa.
Muzeum Kultury
i Sztuki Ludowej Warszawa, nr inw. 3591. E. Fot. CAF, 1959
Maska z grupy "b" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw.
Ludowej - Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1959 .
Maska z grupy "d" (Mawia) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw.
3578 E. Fot. CAF, 1959 .
5. Ma~ka z grupy "B" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw.
3586 E. Fot. CAF, 1959 .
6. Maska z grupy "a" M. K. i S L - Warszawa nr inw 3594 E. Fot.
CAF,1959
7. Maska indywidualna
(księża) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw.
3588. E. Fot. CAF, 1959 .
8. Wazy gliniane (Mawia). Fot autor
9. Rycerz-tancerz
(Mawia) Fot. autor
la. Fajka wodna Niungwe (Mawia) Fot. autor.
11. Ingainga - prochownie szczepu Mawia. Fot. autor.
12. Rzeżba na obrzędowym toporze (Mawia) Fot. autor .
13. Maska twarzy z kłódką wargową oraz maska kobiecych piersi
(Makonde) Fot. autor
14. Bębenek ze wsi Tenga-Tenga,
Mozambik (Mawia) Fot. B. Czarnecki, 1959
15. Pług wg Sincerusa (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769, nr VIII,
fig. 1)
16. "Pług osobliwszego rodzaju na drapanie
nowin i zoranie onych
w poprzek"
fig. 2)
(Uwagi
Tygodniowe
Warszawskie
1769
,
nr
VIII
,
9
15
32
37
40
128
72
74
75
76
n
78
79
82
83
85
86
87
88
89
161
161
�663
662
17 i 18. Pług wg K. Kluka (O rolnictwie. '. Wrocław 1954, wyd. S.
Inglota, fig. XII i XIV, s. 93 (ryc. 3 i 4.)
161
19. Socha wg K. Kluka (O rolnictwie ... Wrocław
1954, wyd. S.
Inglota, fig. XIII, 93 (ryc. 5) .
173
20. Socha wg Dziennika Ekonomicznego
Zamojskiego,
Zamość 1804,
nr 16, tab!. "Ekonomia"
do nr 16, fig. 12 (ryc. 6)
173
21. Pług wg Dziennika
Ekonomicznego
Zamojskiego,
Zamość 1804,
nr 16 "Ekonomia" do nr 16, fig. 1-11 (ryc. 7) .
184
22. Radło wg Dziennika Ekonomicznego
Zamojskiego,
Zamość 1804,
nr 16, tab!. ,.Ekonomia" do nr 16, fig. 13-20 (ryc. 8)
184
23. Pług (der Prager Pflug) wg .J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs Bahmen ... Erste Sammlung
... tab!. V) ·(ryc. 9)
185
24. Radło (Der RadIo. Ein Raadhacken
in dem Berauner
Kreise)
wg J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs ... Erste Sammlung ... tab!. IX (ryc. 10)
185
25. Mapa - Zasięgi nazw niektórych
części pługa (ryc. 11)
191
26. Tablica - Tablica orientacyjna
nazw pługa i jego części
196-197
27. Tablica - Nazwy buszki i jej części.
198-199
28. Tablica - Nazwy radła i jego części .
200-201
29. Rys. 1. Ber-Setaria
Italica B. - okaz ze wsi Wyżyce, pow. Bochnia. Fot. K. Kwaśniewski,
1959 r.
205
30. Mapa - Ryc. 2. Obszar uprawy bru. Wycinek z mapy podkładowej Polskiego Atlasu Etnograficznego
210
31. Ryc. 1. Łowienie wrony przez powieszoną wronę (rys. autor)
229
32. Ryc. 2. Odyma i pęta na puchacza (według Dombrowicza,
rys.
autor)
~
236
33. Ryc. 3. Kosz do noszenia puchacza na placówkę na słupie (według
K. Dombrowicz, rys. autor)
238
34. Ryc. 4. Tak zwane maniaki lub bałwany na cietrzewie. (Według
W. Korsaka,
rys. autor)
239
35 Ryc. 5. U góry wabik na cietrzewie i jarząbki, u dołu wabik na
przepiórki
(według J. Szytlera, rys. autor)
247
36. Ryc. 6. U góry: wabik na lisa, rysia i wilka, niżej wabik na zająca
(według .T. Szytlera) z boku: na lisa z pow. Bochnia (rys. autor
z okazu w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie)
.
249
37. Ryc. 7. Wabik na przepiórki (Rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie)
251
38. Ryc. 8. Wabik na sarny, Łapczyca, pow. Bochnia (rys. autor)
254
311. Ryc. 9. Wabik na łosia (według J. Szytlera, rys. autor) .
255
40. Ryc. 1. Narzędzia rolnicze.
Fragment
wystawy
etnograficznej
w Muzeum Archeologicznym
i Etnograficznym
w Łodzi. Fot.
K. Wecel, 1959
412
41. Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem.
~tawy etnograficznej
w Muzeum Archeologicznym
nym w Łodzi. Fot. K. Wecel. 1959 .
42. Ryc. 3. Warsztat
garncarski.
Fragment
wystawy
w Muzeum Archeologicznym
Etnograficznym
K. Wecel, 1959
43. Prof. Dr Kazimierz Nitsch
44. Mgr inż. Ludwik Chomiński
I,
I
Fragment
wyi Etnograficz413
etnograficznej
w Łodzi. Fot.
416
427
458
�665
ANTHR
aPa
S. Fr'.!iburg
1955-1956,
vol. 50,
51
(Tadeusz
Wró348
blewski
Intcrnational
(Krzysztof
Articles
Pages
C z e k a n a w s k i. Ethnic structure
of Africa and its latest
features
Stefan Ł y 5 i k. African Pygmies and the problem of their language
Wacław Kor a b i e w i c z. Mawia big artist .
Edward B u l a n d a. Is it the crisis of the Vienna. Ethnologic School
Maria T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w ska.
Researches
on the question of a collective three-field system of agriculture in the village
Hruskie, district of Augustów in the XIXth and XXth centuries
Bolesław G a r y g a. Agricultural
literature of the XVIIlth and XIXth
centuries as source for the investigation
of tools used for the
cultivation
of soil
Krzysztof
K w a ś n i e w s k i. Cultivation
of bru (setaria italica) in
Minor Poland during the XXth century
Tadeusz S e we r y n. Hunting lure methods
Maria F r y c z. Tale of the animals in the hut
Witold K I i n g e r. Once more about mermaids and related demonic
figures and dependence on the Greek-Roman
tradition
Jan
II.
Reports
13
35
70
91
125
159
203
223
263
307
and reviews
The Siberian Ethnographic
Collection II (Works of the N. N. Mikłucho-Maklaj Ethnographic
Institute,
Academy of Sciences of the
URSS, vol. XXXV, Moscow-Leningrad
1957)
Włodzimierz
Zajqczkowski
.
Soviet Ethnography,
Academy of Sciences of the URSS, Moscow 1956,
bulletin 3 (Anastazja.
Kojdecka)
Jan R e y c h m a n. From Hungarian editorial ethnographic
sources
Sz. Judit M a r v a y. Women in big familic5. Budapest 1956 (Maria
S. Georgieva
(Maria
.
S t a j k a v a. The hearth
Trawińska-Kwaśniewska)
in Bulgarian
..
315
'f
320
334
340
.
342
Bobu F I a r e s c u. Soft foot-wear of the Rumanians. Bucarest
1957. Studies of popular
art and ethnography,
vol. I (Krzysztof
.
370
Museums
Report on the activity of the ethnographic
section of the Museum
of Archaeology and Ethnography
in Łódź (Maria Misińska)
.
Exhibition of the relics of the past of folk art in the area of Powiśle.
Museum in Kwidzyń. (He; bert Wilczetcski)
Krystyna
C z e r n i e w ska. Reminiscence of Folk Art in Leipzig
Kazimierz Nitsch as dialectologist, investigator and connoisseur of the
folk culture (Stanis'aw
Bqk) .
Ludwik Chromański. (Euze b:llSZ Łopaciński)
Krz:-"sztof K w a ś n i e w s k i. From the activity
of the scientific
ethnographic
societies at-road
Florea
Wolski)
368
.
411
418
421
IV. Chronics
.
life. Sofia 1956
.
Kwaśniewski)
III.
.
Tra wińska-Kwaśniewska)
of Social Sciences, vol. IX (1957) nr 3, Unesco
The I N T E R V I E W. Forms.
Technique.
Evaluation.
Practical
social investigations.
Published by Rene Konig with assistance of
Dietrich Ruschenmeyer
and Erwin K. Schenk. Cologne 1957 .
Observation and experiment in the social investigations
II. Publi5hed
by Rene Konig with a5sistance of Peter Heinz and Erwin. K. Schench.
Cologne, 1956 (LUi Maria Szwengl ub)
Julius
E. L i p s. At the sources of civilization.
UnL'2rsal Science,
Warsaw 1957 (Kszllsztof
Ku:aśniewski)
.
Jan C z e k a n a w s k i. Preface to the history of Slavs. Anthropologic,
ethnographic
and linguistic perspectives.
Second edition, newly
reviewed. Western Institute, Poznań 1957 (Valentin Ki]:arsky)
Hilkka V i l P P u I a. Threshing in Finland. Ethnographic
Bulletin X
Helsingfors,
1955. (Zofia
Staszczak)
J. P. D e k o w 5 k i. Interier of a Jasie!1 hut. Works and Materials of the
nr 2, Łódź 1958 (Zofia
Stas;:czakówna)
Władysław K w a ś n i e w i c z. New publications from the domain of
village building
Stefan N a w a k o w s k i. Adaptation of the population in the Opole
Silesia. Western Institute, Poznań 1957. (Liii Maria Szwengrub)
Władysław Z i e m a c k i. Materials to the history of dresses in 18181863. Archives of Ethnography
nr 10, Wrocław 1956 (Irena Turnau)
Stanisław
C z e r n i k. Polish folk epics. National Library. Series I.
Wrocław 1957 (Aleksander
Zyga)
.
Jan S t r y c z e k. With a peasant's pen. Folk Editorial Cooperative
Society. Warsaw 1956 (Altksander
Zyga)
T ABLE OF CONTENTS
I. Scientific
Bulletin
347
'\
427
458
460
�666
Dymitr Kra n d Ż a I a w. From the "Carpathian"
discussion during the
XXXIth plenary meeting of the P T L (Polish Ethnologic
Society)
in September
1956 in Zakopane
.
Report
on the participation
in the Vth Congress
of Anthropologic
and Ethnologic
Sciences in Philadelphia,
the 1-9
August
1956
Roman
Remarks
485
Stopa)
on the
Staszczak)
trial
copy
the
Polish
Ethnographic
Atlas
(Zofia
.
Polemics. (Barbara Kazanowska-Jarecka)
Proceedings
of the XXIInd Plenary
Session of the PTL in Szczecin,
the 6-8 September
1957. (Adam Glapa)
Proceedings
of the XXXIIInd
Plenary Session of the PTL in Cieszyn
(Adam
Report
Glapa,
on the
Jadwiga
activity
Kucharska,
of the
Boleslaw
Limanów
Kuzmicz)
Section
on the
of the
PTL
on the
of the
Lublin
Section
of the
PTL
on the
(Sebastian
Report
of the
fJódź
activity
or the
Mszana
(Janusz
Section
of the
PTL
(Jadwiga
Report
547
Dolna
Section
of the
PTL
Flizak)
on the activity
ciszek
549
of the Olsztyn
Section
of the PTL
(A.
Fran-
Klonowski)
on the activity
5E3
of the
Opole
Section
of the, PTL
(Stanislaw
Bronicz)
Report
on the
on the
activity
of the Poznań
Section
of the
PTL
(Tadeusz
58
activity
of the
Toruń
Section
of the
PTL
(K'alina
Antonowicz)
Report
on the activity
560
of the Wałbrzych
Section
of the PTL
(Lesław
of the Zakopane
Section
of the PTL
(Wanda
Lubowiecki)
Report
4.
556
Wróblewski)
Report
HH ~ e K a H a B c K 11. 3THI1'IeCKaH CTpyKTypa AcPPl1KI1 11 HOBeHWl1e
HaCJIOeHI1H .
CTecPaH JI hIC 11K. AcPPI1KaHCKl1e nl1rMel1 11 np06JIeMa I1X H3blKa .
Bal\JIaB K a p a 6 e B 11'I. MaKoHJ\e - BbIJ\alOll\l1eCH CKyJIbnTOpbI .
3J\yap,l\ B y JI H H J\ a. HMeeM JII1 MbI J\eJIo c Kpl1311COM:3THOJIOrl1'IecKOH BeHcKoH WKOJIbI?
MapbH T P a B 11H b C K a - K B a c b H e B c K a. HCCJIeJ\oBaHVIH no BOnpocy KOJIJIeKTI1BHOHTpeXnOJIbHoi1 CI1CTeMbI B p;epeBHe rpYCKe,
aBrycToBcKoro nOBeTa B XIX >1 XX BeKax
BOJIeCJIaB r a p bI r a. CeJIbCKOx03Hi1cTBeHHaH JII1TepaTypa 18 VI 19
BeKOB 11CTO'IHI1KP;JIH I1CCJIe,l\OBaH>1H>1CTOpl1l13eMJIeJ\eJlb"J.ecK>1X OPY,l\>1H
Kp]K>1llJTOcP K B a C b H e B c K 11. KYJlbTypa 6py (setaria itaUca) B MaJIOH IIoJIbJlle B XX BeKe .
Tap;:3YJll C:3 B :3P bI H. OXOTHI1'Ibl1 cnoco6bI npl1MaHKI1 .
MapbH <P p >1'I. CKa3Ka o 1KI1BOTHbIXB 1136YWKe .
B>1TOJIbP;K JI >1H rep.
Ell\e o pycaJIKaX >1 pop;CTBeHHbIX p;eMOH>1'IeCK>1X cPlirypax >1 >1X 3aB>1CI1MOCT>1
OT rpeKO-pYIMCKOMTpap;Hl\>1YI.
545
activity
on the activity
125
159
203
609
611
307
315
?WecKu)
Miscellanea
Jeleniewski
91
C>16>1pCK>1M
3THorpacPl1'łeCKI1i1 C60PHI1K II (TpYAbI HHCT>1TYTa3THOrpacPl1>1 AKap;eMI1I1 HaYK CCCP I1MeHI1 H. H. MI1KJIyxo-MaKJIaH,
TOM XXXV,
MocKBa-JIeHl1Hrpa,l\,
1957 (BJW03U.M.epJłC 3auo'lt'f,-
566
Summaries
in English and Russian - Eugeniusz
Index of the XLII, XLIII, XLIV and XLV \'olumes
by O. G.)
List of illustrations.
13
35
70
II OT1.jeTbI >1 pel\eH31111
564
Jost)
CTaTbl1
crp.
519
544
activity
Kucharska)
Report
I HaY'IHbIe
(piotr
Or;tołowicz)
Report
or JIABJIEHHE
494
517
531
Orzechowski)
Report
472
COBeTcKaH 3THorpacPI1H. AKap;eMl1fl HaYK CCCP, MocKBa 1956, TeTpa,l\b 3 (AHacTacbR Kouo3u,'Ka)
RH P a H X M a H. H3 BeHrepCKI1X :3THOrpaep>1'IeCKI1X113p;aTeJIbCTB C.
IOP;>1T MopBai1. 2KeHIlII1HbI B 60JIbIlll1X ceMbRX. Byp;aneIllT 1956
570
of the L U D (made
613
660
(MapbR
TpaBUHbC'Ka-KBaCbHeBC'Ka).
<P.'1opea B06y <P.'1 o p e C KY. MRrKaH 06YBb y PYMbIH. ByxapecT 1957
HccJIellOBaH>1H B 06J1aCTI1 HapO,l\HOrO I1CKyccTBa 11 :3THOrpaepm'I,
TOM I (KPJłCUlliTOijJ BOJl.bC'KU) .
\
"
320
342
347
�668
66
j
AHTponoc.
eppeCl6ypr
1955-1956
50. 51 (Tao3ym
TOM
(KPJlCUW.TO¢
YHecKo
l1HTepBblO.
348
Bpy6JteBC"Ku)
(1957)
MeJK~YHapo~HbICI 6lOJWeTeHb C011MaJlbHbIXHayK, TOM IX
Hp.
MCCJle~OBaHMe.113,11aTeJlbPeHe
pMXOM PlOweHMei1epoM
368
OI.\eHKa.
KeHMr
illoClxOM,
1957
KeJlbH
370
Tpy.n;HM"łeCTBe C ITeTepoM
1956 (JIuJtu
KeJlbH,
MapbR
IOJlI110C E. JI M n C. Y.
'ł
3HaHl1e.
KMe, ::JTHorpa<pM<reCKl1eM JlIo1HrBJ.'lCTM<reCKMe
nepcneKTMBbI.
H.
IT.
3n
11 MaTepMaJlbI
TR6pR
382
,1l;e K OB C K 11. BHyrpeHHee
My3eil
y6paHcTBo
ApxeoJlorl111
"łeCKaR Cepl1R Hp. 2, JIO~3b
10136hIB HceHe.
11 3THorpacPl1l1·
1958 (CO¢UR
CTaw,a'K)
Tpy.n;bI
384
386
CTpOT-1TeJlbCTBa
1957 (J{.uJtu
MapbR
397
3 e M R 11K H.
1818-1863.
MaTepl1aJlhI
no
HCTOpHH O,LIeJK.n;bIBpeMeH
3THorpacPW-IeCKl1J1 ApXJ.'lB Hp.
10,
Bp0l.\JIaB
'ł
399
e p H 11K.
OJlI10TeKa. Cepl1R I.
IIOJlbCKaR
Hapo~HaR
3nHKa.
402
nepaTMB.
BapwaBa
1957 (AJte'Kca'H.Op 3bLza)
HbIi1 113.n;aTeJlbcKMJ1
KoonepaTMB.
406
1956 (A.1eKCa1iOp 3blza).
6·-8
ceH-
519
C06paHYIR PTL
B
TeWMHe
(Aoa.M.
(IIeTp
OpJICe-
531
BOJteCJlaB KY3b.M.U'l/.)
544
(H'H.yw. On'to-
545
JI.08U'l/.) .
OT"łeT
(Ho Buza
Ky-
547
O ,IleRTeJlbHOCTM OJlbWTJolHCKOrOOT~eJIeHI1R PTL
407
B
MwaHe
,1l;OJIbHOi1(C36aCT'bJl.'H, <PJtu3a'K)
549
O ~eRTeJlbHOCTJolOJIbWTMHCKoro oT.n;eJIeHMRPTL
TUWe'K
(A.
<Ppa'H,-
553
KJte1iOBC'Ku)
(CTa'H.UCJlaB Bpo-
'H.U'l/.)
556
OT,1IeJIeHMRPTL
(Tao3Yw.
Bpy-
558
6JteBcKu)
OT'leT
nOJlbCKOrO Hapo.n;a. Hapo~-
BapwaBa
B II.I;eTMHe
.
IIJleHapHOro
KyxapcKa,
.
Co6paHMR PTL
OT"łeT o ~eRTeJIhHOCTI1n03HaHCKoro
HH C T P M <re K. MY'KI111KI1M nepOM. Hapo.n;HbIi1 113.n;aTeJlbcKI1i1KooCTaHMCJIaB 'ł e p H M K. IOMOP 11 caTMpa
IIJleHapHoro
o ,IleRTeJlbHOCTMTopyHcKoro
OT~eJleHMR PTL
(KaJlu'H.a
A'H.Ta-
1iOBU't)
YKa3aTeJlb
485
494
517
.
OT"łeT o .n;eRTeJIbHOCTM
OnOJlbCKOrOOT~eJIeHYIRPTL
Hapo.n;HaR BVI-
Bpo11J1aB 1958 (AJteKCa'H.Op 3b~za)
HOBuza
Craw,a'K)
K03'H.OBC'Ka-Hpeu,'Ka)
(Aoa ..M. r JtJtna)
1956 r. (Po.M.a'H.CTana)
XOBC'KU)
OT"łeT
1956 (Mpe-
'H.a TYP'H.ay) .
CTaHl1CJlaB
rJtRna,
XXXIII
aBrycTa
TeTpa~11 rrOJlbCKOrO 3THorpaqm-
xapc'Ka)
Il18e'H.-
zpy6)
BJla~bICJIaB
np06Hoi1
OTQeT O ~eHTeJIbHOCTM JlO~3MHCKoro OT~eJIeHJolRPTL
CT::JcPaHH o B a K OB C K M. A.n;anTa11I1RHaCeJleHMR B OrroJlbcKOi1 CVIJle3MM. 3ana.n;HhIi1 l1HCTI1TyT. IIo3HaHb
IIpoTOKOJI
r.
472
AHTpOnOJlOrM"łecKMx M 3THorpa<pM<reCKMX HaYK
nOBo~y
XXXII
1957
3THorpacPl1"łeCKOrO 06I.I.\e-
OTQeT O ,1IeRTeJIbHOCTM
JIlO5J!MHcKoro OT,1IeJIeHMRPTL
BJla.n;bICJlaB K B a C b H e B C K M. HOBbIe ny6JIl1Ka11l1M 101306JIaCTM ~epeBeHCKoro
(IIoJlbcKoro
OT"łeT O ~eRTeJIbHOCTl1JlMMaHOBCKoro OT,1IeJIeHl1RPTL
3THorpaC!::ll1-
.
IIpoToKoJl
npeHMi1 BO BpeMR XXXI
r. B 3aKonaHOM .
"łeCKOrO ATJIaCa (Co¢uJt
epMHJIRH.n;HM.reJIbCI1HrcPopc,
B
no
IIoJIeMYIKa (Bap6ap~
1957
CTaw,aK)
460
B epMJla,1leJlb<pYIM,
COCTORBweMCR1-9
3aMe'laHMR
377
B VIJI b rr n y JI R. MOJlOTh6a
1955 (CO¢UR
1956
OT"łeT O V KOHrpecce
113~a-
HaHOBO 06paOOTaHHoe. 3arra.n;HbIH l1HcTHTyT. IT03HaHb,
(BaJte'H.TU'H. Kunapc"Ku)
rMJlbKKa
C'be3.n;a PTL
CTBa) B ceHTR6pe
I1CTO<rHI1KOB
I.1I1BI1J1M3aI.1I1H.
Bce06u.(ee
427
458
JIonaTbL'H.bCKU)
06I.I.\eCTB 3arpaHMu;ei1 .
nJleHapHOro
1ll0i1xOM.
Il1Be'H.zpy6)
e K a H O B C K M. BBe.n;eHl1e B MCTOpl1lOCJlaBJIH. AHTpOITOJlOrM<rec-
Hl1e II,
,'1MaJIeKTOJlOr,MCCJle.n;OBaTeJlb
M 3HaTOK HapO,1lHoi1
,ll;MMYITp KpaH,1IJKaJIOB. 113 "KapnaTCKYIX"
113.n;aTeJlb PeHe KeHl1r B CO-
reClHI.\eM 11 3pBMHOM K.
1957 (KPJlCUW.W.TO¢ KBaC'H.eBC'Ku) .
BapwaBa
RH
P.
-
KpJKMWTOcP KBaCbHeBCKM. 113 ,1IeRTeJlhHOCTl13THorpacPYI"łeCKYIX Hay'lHbIX
Ha6mo.n;eHMe M 3KCrrepl1MeHT B COI.1l1aJlbHOM
I1CUle.n;OBaHI1I1.ITpaKTM"łeCKOe COI.\MaJlbHOeMCCJle~OBaHMeII.
XpoHMKa
(CTa'H.Uc.1aB BO'H.K) .
JIlO,1IBMKXOMHHbCKI1 (3y336uyw.
B COTpY~HWłeCTBe C ,1l;MT-
1013PBMHOM K.
Ka3MMepJK Hl1'l
Ky.lIbTyphI
C011l1aJlbHOe
ITpaKTw'lecKoe
IV
3
KBaCb'fteBCKU)
epOpMbI. TexHMKa.
.~
560
XLII,
XLIII,
XLIV
JolXLV
TOMa JIlO~a (M3,11.O. r.) .
JIw6oBeu,'Ku)
613
564
OT"łeT O ,1IeRTeJIbHOCTM
3aKonaHCKoro
OT~eJleHMJl PTL
(Ba'H.oa MacT)
566
OT<reT O .n;eRTeJlbHOCTH
3THorpacPl1"łeCKOrO oT.n;e.rreHMRApXeOJlOrM<recKOrO M 3THorpacPl1<reCKoro MY3eR
BbIcTaBKa
naMRTHMKOB Hapo.n;Horo
B KBI1,'13bIHe (fep6epr
KpbIcTbIHa
B JIO.n;3H (MapbR
MCKyccTBa
MUCU'H.bC'Ka)
ITOBMCJlMR B
418
BuJtb'teBcKu)
'ł e p H e B C K a. Bne'laTJleHHR
KHi1 MY3eCl B JIei1nI.1Mre .
411
Pa3Hoe
My3ee
Pe3lOMe Ha aHrJlMi1cKoM JolPYCCKOMR3bIKax
"YKa3areJIh
::JKCKYPCMM
B 3THOJlOrH'leC-
421
XLII,
XLIII
XLIV
M XLV
-
3yr::JHMyw
EJleHeBCKl1
TOMa JIlO.n;a (M3,11.O. r.
CnMCOK MJlJllOCTpaI.\Mi1
~lil
(J~
570
613
660
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2293b2df7bae1f7275a51322b707ac9a.pdf
7b0d0e3cdf220f3a1ce74009a66c151e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:204
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:178
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1960 t.46
Description
An account of the resource
LUD 1960 t.46, s. 636-697
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
637
INDEKS
(wymienionych
A. B. 481
A. G. 416
A. S. 415, 872
A. W. 781, 1331
Adamczyk
S. 521, 537, 563, 622
Adamska
Zawistowicz
463
Adarak
T. 646
Aleksiewicz
M. 307
Andrusikiewicz
J 1283
.Andruszkiewicz
M. 482, 1242
Antoniewicz
J. 929, 944, 1166
Antoniewiez
W. JJ15, 1100
Antoniuk
J. 464, 486, 109.5
Antoniewicl.
K. 123, 465
Apanowicz
A. 124
Arendt A. 416
Armon W. 1201
Arnold S. 2·15, 1223
Atlas S. 780, 1197
Atmo of K. 637
Awaniesowa
R. I. 947, 948
Ayache A. 874
B. J. 85
B. W. 1290a
Babinicz W. 402, 449
Baczewski
J. 1196
Bachuiska
H. 2
Bagiński
P. 534
Banach A. 733, 1173
Banaczkowski
P. 484. 493. 1223
Baranowicz
J. 485
NAZWISK
w bibliografii)
Baranowski
B. 419, 1101. 1102, 1243
1244
Baranowski
W. 1174
Barański
H. 839
Barcikowski
K. 1250
Barciński
F. 832
Barszczewski
W. 646
Bartnik
T. 1041
Bartok B. 1175
Barut J. 647
Basara A. 70
Basara J. 949
Bauer J. 1180
Baumgart
J. 1, 1103
Bawarska
Z. 12'5
Bazielichówna
B. 203, 329, 352, 389
420, 421, 578, 648, 649, 650, 651
Bączkowski
K. 11 76
Bądkowski
L. 416, 840
Bąk p. 952
Bąk S. 950, 951, 953, 954
Beavoir
S. de 881
Beguin A. 882
Bekker J. 1177
Belie A. 841
Bender W. 383
Bernat W. 304
Berwiński
R. W. 48
Bielawski
L. 579, 582
Bielicki M. 487
Bieniarzówna
J. 204, 353, 1272
Bieńkowski
W. 28. .53. 101
Biernacka
M. 403, 1104
Biernacka-Lubańska
M. 1290
Bigorajska
Z. 126
Bigos J. 1178
Bilgorajski
F. 1105
Bińczak J. 1228
Biskup M. 1129
Bittnerówna
H. 77
Bittner-Szewczykowa
H. 5, ~l4
Bleha J. 6
Błachnio J. 127, 354
Błachowski
A. 653. 654, 655
Blachut
W. 128, 436, 4.96, 566, 580
Błaszczyk
S. 54, 86, 129, 6'56, 657,
658
Bobiliska
C. 830
Bocheilski
Z. 659
Boenigk
J. 1106, 1179, 1180
Bogatyński
W. 346, 1245
Bogdanowski
J. 466, 660
Bogdany W. 1311
Bogusławski
A. 661
Bojar
J. 532
Bojko S. 205
Bolanowski
Z. 831
Bolduam
T. 206, 207, 416
Borowiak
J. 1107
Bortkiewicz
F. 1108
Błeszyński
K. 1014
Borecky B. 918, 943
Borowiec J. 473
Borowski
S. 282
Bcrudzka
W. 662
Bożek A. 1181
Brajewski
T. 956
Braun A. 883
Brentjes
B. 110g
Broda J. 308
Bwd~,wską
H 1246
I3ronicz S. 208, 347, 1111
Broni(wsld
W. 479
B:>ro\vy P. 1212
Brożek L. 130
Brudnicki
J. 449
Brunner
Z. 1062
Bruss J. 113
Bruckner
A. 390
Brzeska W. 254, 766
Brzeziński
S. J. 1315
Brzozowska
T. 1261
Buczek 1<.. 355, 1112
Buczek L. 663
Bugajski
M. 445
Bujak F. 1182
Bu'kowski
M. 1239
BCllecka van V. 991
Bunak W. W. 1005
Burchard
H. 919
Burszta
J. 29, 356, 357, 1113, lill4,
1115, 1235, 1247
Butryńczuk
B. 782
Byrski T. 449
Bystro'w A. P. 1006
Cabaj A. 422
Cackowski
S. 1141, 1142
Cehak-Hołubowiczowa
H. 664
Ceynowa
F. S. 4.88
Childe V. G. 920
Chmielewski
S. 131
Chociszewski
P. 1183
Chodakowski
Z. Dołęga 1184
Chojnacki
W. 8, 16, 47, 1317
Chomin M. 209, 1117
Chomiński
J. 595
Chomiński
L. 463
Cho,pin F. 616
Chcrosii:ski
J. 583
Chranicki
J. 745
Chrzanowska
P 132
Chrzanowski
T. 359, 715
Chybiilski
A. 581, 582, 615, 637,
1311a
Cichowicz
W. 423, 665
Cichy J. 1185
Cieniak M. 1186
�638
Cierniak J. 1186
Ciesielska K. 1116
Cieśla-Rein£ussowa
Z. 666
Cieślak E. 51
Cieślak T. 1316, 1321
Cieś;ikowski
J. 667
Cnotliwy E. 309
Colin V. 490
Coriat J E. 1327
Cylwicki E. 490a
Czajkowski
J. 668, 669
Czaplewski
P. 491
Czarnecka
1. 67U
Czarnewski
S. 404
Czarski A. 1042
Czechowiczowa
N. 1133, 134. 135
Czeczot J. 1301
Czekanowska
A. ,584
Czekanowski
J. 40, 210, 842, 843.
875, 1007, 1008, 1009, ,1.010, 1011,
1012, 1013, 1015, 1187, 1188. 1202
Czerner A. 358
Czerniewska
M. 833
Czernik S. 492, 493, 4!94, 495, 491>.
514, 1318
Czernyszewski
M. 1014
Cze~zko B. 911
Czewicz A. 1226
Czukowski K. 497
Czuła M. 1189
Czumiń·ska A. 1063
Cwiek Z. 832
D. G. 1286
Dabinnus G. 211
Dackow B. 674
Damborsky
1. 1328
Damrosz J. 212
Dautreppe
R. L. 906
Dawidziuk
A. 860
Dąbrowski H. 1056, 1144
Dąbrowski
J. 213
Dejna K. 55. 957, 958, 959, 960
639
Dejworek
B. 465, 1190. 1230
Dekowski .J. 136
Dekowski J. P. 671
Delimat T. 137, 138, 754. 114:;. 1"201.
Delusin L. 885
Dembińska
M. 283, 859
Demków W. 244
Deptu.szewski S. 329, 42·1
Derdo'Wski H. 556, 1191
Derenicz M. 884
Deresiewicz
J. 214, 317, lU8
Devoto D. 925
Dębnicki A. 887
Dębni~ki A. 886
Długo.sz W. 1119
Dobrowolska
A. 139, 330, 331. 424.
425, 783, 1043
Do;browolska D. 56, 91, :no, 672,
H20, 1329
Dobrowolska
M. 915
DobrcwoLski K. 41, 57, 87, 88. !}2
Dobrowolski
S. R. 1234
Dobrowolski
T. 1234
Dobrzycki J. 140
Dokladal M. 1015, 1016
Dormienko
W. W. 284
Dorosz K. 1064
Doroszewski
W. 553, 638, 844. 961.
968, 972, 975
Drzewiecka
Z. 1062
Dubiel L. 141, 360, 361. 362, 673. 674.
1209
Dujczew 1. fi
Du1ęba W. 675
Duma A. 142
Dumont L. 311
Dunare N. 676
Dunin M. 1065
Dutkowski T. 391.
Dużyk J. 143, 514
Dworakowski
S. 479
Dybowski B. 1032
Dygacz A. 499, 586. 587, 588, 589
Dygasiński
A. sao
Dynow~ki W. 90, 270
Dzieduszycki
W. 1044
Dziekoński
T. 363
Dzierżoń J. 1193
Dzierżykraj-Rogalski
T.
Dziewanowska
J. 679
Dzięgiel L. 677, 678
1016. 1013
E. K. 946, 131,8
E. M. 1197
Ender J. 451
Fan Wen-Lan
887
Federowski
M. 845
f'enikowski
F. 501
Feicht H. 590
Fejos P. 1320
Fiedler A. 680
Fikus J. 1224
Filipowski W. 144, 1121
Filonik A. 1248
Finkel L. 10
Fiszman S. 1004
Fleszar M. 888
Fleszarowa
R. 1078
Flizak S. 26, 93, 145, 216, 377, 68J
Florans R. 490
Florcwskij
A. 862
Folta W. 1249
Franci~ko de Vitoria 907
Franczic
M. 1122
Franko S. 1325
Frankowska
M. 217. 331
Frybesowa
A. 534
Fryczowa M. 364
F'ryś E. 682, 683, 695
Gajek J. 26, 34, 38, 39, 42, 58. :'i9.
60, 61, 62, 94, 330. 332. 463. 643
756, 846, 1187, 1192. 1201
Gajkowa O. 1216
~ajzlerowa
W. 311, 363
Gałaj D. 819, 1275
Gałęski B. 218, 392, 406, 820
Gansiniec R. 474
Garbacz K. 784
Garcia A. 925
Garczyński
W. 312
Gardawski
A. 92-2, 941. 112:3
Gardowska
B. 684
Garyga B. 11
Gavazzi M. 847
Gaudio A. 876
Gawarecki
H. 1099
Gawin B. 12
Gawłowski S. 889
Gawrak Z. 685, 686
Gawron W. 95
Gąsienica S. 687
Gąsiorowski S. J. 273
Gąsiorowski
J. 922, 1123
Gediga B. 688
Gentil-Tippenbauer
W. 687. 735.
1178
George P. 1044
Gerlach A. 689, 691
Gerlach R. 690
German F. 591
Gębik W. 219, 393, 502. 503
Giełżyński
W. 908
Gierowski
J. 865, 867, 1251
Gieysztor A. 63, 323
Gieysztorowa
S. 96, 1045
Ginertt- Wojnarowiczowa
J. 692
Gizewiusz G. 614
Glapa A. 27. 146, 332, 333, 334, 337.
339, 693, 694, 848, 1201
Godycki M. 1019. 1020. 1028
Golde K. 785
GIoger Z. 13
GluziI'lski J. 832
Gładysz A. 1193
Gładysz lVI. 220, 426, 695, 1201
Gładyszewa
M. 221, 365
Glowa Z. B. 696. 697, 698
�641
640
Głowacka A. 285
Głowacki
W. 119~
Gniazdowski
F. 349
Godlewski A. L. 1066
Goetel W. 222
Gola M. 416
Golachowski
S. 223, 1291
Goldberg J. 204, 2e6, 1124
Goliilski L. 787, 788, 789, 790, 791,
792, 793
Gołębiowski
B. 834
Golkont K. 705
Gonera T. 794, 795
Gościcki A. 518
Gorzechowska
J. 224
Gotkiewicz
M. 225, 226
Gottfried
K. 147
Górska K. 1129
Grabowski
F. 796
Grabewski
J. 699
Grabowski
W. J. 50.5
Grad M. 1252
Grocholski J, 700
Gruchman
B. 1053
Grygiel J. 519
Górska M. 489, 504
Górski R. 452
Górzyński S. 287, 366
Guyan W. U. 923
H.F. 14
Hadyna S. 797
Haisig M. 507, 701
Hajduk
. 1195
Halicki J. 704, 877, 929
Hanelt W. 1094
Hanuszewska
M. 1312
H2rhala I. 1099
Harland
H. 1157
Haupt L. 864
Hawryłkiewicz
J. 335
He':Jda A. 407
Heck R. 288
Heintsch K. 593
Heith Z. 394
Hejncsz W. 298, 1115
Helenowski
W. 591
Husel W. 271, 289, 702, 849, 917. 932,
936, 937, 1021
Herbst S. 24
Hertz B. 508, 509
Hest M. 798
Hilska V. 889
Hiz G. 703
Hoffman H, 227
Hohensee H. 148
Holland H. 1014
Holmsen S. 1067
Hołubowicz
W. 592, 704, 70,5
Horalek K. 593
Hornicka A. 344
Hornig A. 1068
Horodyska
H. 962
Horoszkiewicz
W. 395
Hoszowski S. 51
Houdek J. 1069
Hulewiczowa
M. 508
Husa V. 865
Hu Szeng 890
Hutka J. 149
J. P. 799
J.R. 1069
J. S. 583
J. W, 873
Jachnina
A. 560
Jachnis M. 1063
Jackowski
A. 707, 708, 709, 710, 711
Jagielski
A. 75
JakI J. 637
Jakóbczyk
W. 453
Jakubiec
L 1229
Jakubowski
A. 64
Janaczek
O. J. 867
Janczykowski
K. 151
Janicki J. 118a
Janicki L. 499
Janinga
H. 546
Janiszewski
M. 1070
Janiurek
W. 228
Jankowski
B. 632
Januszewska
H. 511
Jarnuszkiewicz
J. 712
Jarosz S. 1071
Jasicki B. 1022, 1033
Jasienica
P. 229, 1072
Jasiński T. 513
Ja,strzembski
H. 342
Jaworski
K. A. 1197
Ja'żdżewski K. 713, 934, 1125
Jech J. 533
Jelito J. 892
Jelonek A. 1046
Jodełka. T. 512
Jostowa
W. 230, 305, 1126
Judenko K. 65, 104, 641
Judycka J. 963
1. G. Ł. O. 915
I. T. 706
Ignar S. 1302
!lin G. F. 891
Inglot A. 835
Inglot S, 1182
Itman L. 150
Iwanow W. 866
Iwaszkiewicz
J. 253, 558, 622. 634.
1302
Iwaszkiewicz
W. 909
K. B. 882
Kaczmarczyk
Z. 1151
Kaczmarek
J. 152
Kajka M. 513, 514, 1197
Kalabiński
S. 1127
\(albarczyk
S. 278
.J. C. 1023
J. G. 97, 1051
.Tnk. 699
11
,::1
Lud. t. XLVI
Kałużny Cz. 446, '147
Kamińska
E. 1001
Kamińska
H. 964
Kamiński A. 1168
Kamiński
K. 926
Kamiński
P. 572
Kamieńska
A. 1226
Kamocki J. 26, 336, 337, 427
Kanclerz F. 192
Kania J. 516
Kapeluś H. 517, 518, 521
Kapeniak
J. 1200
Kapica Z. 1024
Karastojanow
A. 595
Karaś M. 519, 521, 9.52, 961, 981
Karaśkiewicz
N. 596
Karda F. 800
Karnowski
J. 408
Karnowski
J. P. 597
Karolak
J. 332, 333, 337, 338 342,
345
Karpińska
L 339
Karwicka
T. 714
Karwot E. 98, 474, 475
Kasprowicz
J. 541
Kaznowska
J. B. 26, 334
Kersten A. H28
Kieiczewska-Zaleska
M. 1129
Kieniewicz
S. 1275
Kiersnowski
R. 367
Kieta M. 1130
Kirstein W. 598, 625
Klaczyńs'ki
Z. 733
Klafkowski
A. 907
Klemensiewicz
Z. 46
Klepandy
W. 153
Klimaszewska
J. 313, 428
Klimczakewa
H. 1313
Kliniczyk Z. 334
Klonowski
A. 99, 154
Klukowski
J. 599
Kmiecik Z. K. 460
KobylaI1ski J. 1189
�644
Makowski .T. 1123. 121'5
Makowski Z. 879
Makuszyński
K. 540, 541
Malczewski K. 239
Malewska Z. 66, 1216, 1340
Malicki L. 26, 163, 166. 167. 168. 342
Maiinowski B. 914
Malinowski
K. 188
Malinowski
T. 105, 1201
Malkiewicz K. 728
Małachowski
B. 896
Mallek K. 1217
Mantel-Niećko
J. 1304
Manteuffel
R. 826
Manugiewicz J. 343
Mao-Tse-Tung
897, 898
Marek F. A. 1218
Marek T. 733
Markow J. 729
Marszałkowski
F. 40!J
Martuszewski
E. 240, 514, 554, 614
Maślanka J. 1184
Maszkin N. A. 927
Mat. 454
Matlak R. 804
Matusiak L. 474
Matusik L. 15
Matuszewski
J. 419, 920, 1320
Mawrodin
N. N. 1336
Mazak S. 516
Mazurek Z. 1140
Mączak A. 31'7, 1141
Melicherc:zyk A. 1261
Michajłow
V. 869
Michalkiewicz
S. 1251
Michalski 1. 1021, 1026
Michalski
S. 1262
Michalek M. 1181
Michałowski
K. 1313
Michałowski B. 1046
Michniewicz
Z. 169
Michowski B. 1044
MickiewIcz A. 591. 1303
641
:Ylielczarski S. 322
::Vliędzyrzecki A. 509
;\:Iika E. 615
IVIiketta J. 616
iVIikłaszewska R. 276
:YIikłucho-Makłaj
N. N. 1005
Mikś J. 617
Misińska M. 106, 318, 319
Misiuna W. 1256
Miszkiewicz B. 1027
Mleczko F. 1186
Młodożeniec S. 1186
Mniszech J. W. 1271
Modrzejewski
.J. 880
Modrzewska
H. 930
.:.vlodrzewska K. 1018. 1049
Modrzyński
J. 170
Moldenhawer
K. 293
Molenda J. 409, 1263
Morcinek G. 542
Moreira J. 16
~forelowski
M. 1291
Me'ren 510
Mosbach 488
Moskała E. 1083
Most W. 241. 242, 1219
;'vlcszyńska J. 893
Moszyński K. 277, 974, 975, 976. 100'j
Moszyński L. 977
Mościcki H. J. 1220
Mrongowiusz K. C. 1207
Mrowiec A. 107, 256
Mrożek B. 899
Mulkiewicz
O. 730, 731, 732
Murawski R. 1264
Muszyński J. 480
Miiller B. 823
Myrcik-Markowska
T. 1120
Myśliński F. 171
Naborowska
A. 450
Nahlik A. 1292
Nalepa J. 864
.j
P
.j, R.
799
106fl
J. S. 583
.T.W. 873
.Jachnina A. 560
Jachnis M. 1063
Jackowski
A. 707. 708, 709. 710, 711
Jagieiski
A. 75
JakI J. 637
.JakÓbczyk W. 453
.Jakubiec L 1229
.Jakubowski A. 64
.Janaczek O J. 867
.Tanczykowski K. 151
.Janicki J. 118a
Janicki L. 499
Janinga H. 546
.Janisz€wski M. 1070
Janiurek
W. 228
Jankowski
B. 632
Januszewska
H .. 511
Jarnuszkiewicz
J. 712
Jarosz S. 1071
Jasicki B. 1022. 1033
Jasienica
P. 229, 1072
Jasiński T. 513
Jastrzembski
H. 34-2
.Tawo-rski K. A. 1197
Ja'żdżewski K. 713, 934, 1-125
.lech J. 533
Jelito J. 8'92
Jelonek A. 1046
Jodełka T. 512
Jostowa W, 230, 305, 1126
Judenko K. 65, 104, 641
.Judycka J. 963
K. B. 882
Kaczmarczyk
Z. 1151
Kaczmarek
J. 152
Kajka M. 513, 514, 1197
Kalabiński
S. 1127
"(albarczyk
S. 278
41
Lud.
t. XLVI
Kalużny Cz. 446, 447
Kamińska
E. 1001
Kamińska H. 964
Kamiński A. 1168
Kamiński K. 926
KamińskI
P. 572
Kamieńska
A. 1226
Kamocki J. 26, 336, 337, 427
Kanclerz F. 192
Kania J. 516
Kapełuś H. 517, 518, 521
Kapeniak
J. 1200
Kapica Z. 1024
Karastojanow
A. 595
Karaś M. 519, 521, 9,52, 961, 981
Karaśkiewicz
N. 596
Karda F. 800
Karnowski
J. 408
Karnowski
J. P. 597
Karolak
J. 332, 333, 337, 338 34:~.
345
KarpiJiska
l. 339
Karwicka T. 714
Karwot E. 98, 474, 475
Kasprowicz
J. 541
Kaznowska
J. B. 26, 334
Kersten A. 11128
Kielczewska-Zaleska
M. 1129
Kieniewicz S. 1275
Kiersnowski
R. 367
Kieta M. 1130
Kirstein W. 598, 625
Klaczyński
Z. 733
Klafkowski
A. 907
Klemensiewicz
Z. 46
Klepandy W. 153
Klimaszewska
J. 313, 428
Klimcza'kcwa
H. 1313
Kliniczyk Z. 334
Klonowski A. 99, 154
Klukowski
J. 599
Kmiecik Z. K. 460
Kobylański
J. 1189
�644
Makowski
J. 1183. 1215
Makowski
Z. 879
Makuszyński
K. 540, 541
Malczewski
K. 239
Malewska
Z. 66, 1216, 1340
Malicki L. 26, 163, 166, 167, 168, 342
Malinowski
B. 914
Malincwski
K. 188
Malinowski
T. 105, 1201
Malkiewicz
K. 728
Małachowski
B. 896
Mallek K. 1217
Mantel-Niećko
J. 1304
Manleuffel
R. 826
Manugiewicz
J. 343
Mao-Tse-Tung
897, 898
Marek F. A. 1218
Marek T. 733
Markow
J. 729
Marszałkcwski
F. 408
Marluszewski
E. 240, 514, 554, 614
Maślanka
J. 1184
Maszkin
N. A. 927
Mat. 454
Matlak
R. 804
Matusiak
L. 474
Ma tusik L. 15
Matuszewski
J. 419, 920, 1320
lVIawrodin N. N. 1336
Mazak S. 516
Mazurek
Z. 1140
Mączak A. 317, 1141
Melicherczyk
A. 1261
Michajłow
V. 869
Michałkiewicz
S. 1251
Michalski!.
1021, 1026
Michalski
S. 1262
Michalek
M. 1181
Michałowski
K. 1313
Michałowski
B. 1046
lVIichniewicz Z. 169
Michcwski
B. 1044
Mickiewicz
A. 591, 1303
645
lVIielczarski S. 322
Międzyrzecki
A. 509
Mika E. 615
lVIiketta J. 616
Nlikłaszewska
R. 276
Mikłucho-lVIakłaj
N. N. 1005
Mikś J. 617
lVIisińska M. 106, 318, 319
Misiuna W. 1256
Miszkiewicz
B. 1027
Mleczko F. 1186
Młodożeniec
S. 1186
lVIniszech J. W. 1271
ModrzejewskI
J. 880
Modrzewska
H. 930
Modrzewska
K. 1018, 1049
Modrzyński
J. 170
Moldenhawer
K. 293
Molenda J. 409, 1263
Morcinek
G. 542
Moreira J. 16
Morelowski
M. 1291
Moren 510
Mosbach 488
Moskała E. 1083
Most W. 241, 242, 1219
Mcszyńska
J. 893
Moszyński
K. 277, 974, 975, 976, 100:3
Moszyński
L. 977
Mościcki H. J. 1220
Mrongowiu.sz
K. C. 1207
Mrowiec A. 107, 256
Mrożek B. 899
lVIulkiewicz O. 730, 731, 732
Murawski
R. 1264
Muszyński
J. 480
Miil1er B. 823
Myrcik-lVIarkowska
T 1120
Myśliński
F. 171
Naborowska
A. 450
Nahlik A. 1292
Nalepa J. 864
Namitkiewicz
J. 824
Namysłowski
K. 853
Nasz A. 108
Nawrocki
F. 1265
Necel A. 543, 1221
Neczaj j. 1276
Neymanowa
Z. 172
Nędza-Kubiniec
S. 544, 545, 546.
547, 561, 562
Nichtweiss
J. 870
Nickel J. 109
Niedziński
F. 1335
Niemczyc A. 733
Niesiołowska-Hoffman
A. 940
Nikifor 667, 733
Nitsch K. 1222
Nizajow Kary T. N. 900
Nizińska
I. 320
NacO!". R. H. 39, 913
Nosek S. 931
Nowak K. 1266
Nowak Z. 243
Nowakowski
L. 407
Nowakowski
S. 244, 1051
Nowa,kówna
Z. 901
Nowicki A. 476
Nowicki W. 1067
Nowosielski
E. 825
Nuckowski
T. 58:i
Nycz B. 618
O. G. 72
Obłąk J. 17
Obrębska-Jabłońska
A. 978
Obroch ta J. 619
OChmal'1ski W. 373
Ochońska
M 18
Ociepka T. 667, 1173
Odrowąż-Pieniąż2k
J. 534
Odyniec W. 410, 1142
Okońska
A. 343
Okruszka
I. 893
Okuniewski
Z. 733
Oleszczuk
A. 594, 610, 611, 620
Olszewski
A. 1294
Ondrusz
J. 552
Ogrodziński
W. 1222
Opaciak
K. 735
Op pen D. 1321
Optołowicz
J. 1201
Oracki T. 513, 554, 1208, 1267
OrEcz S. 246
Orłowski
B. 273
Orlowski
J. 1143
Orosz .J. 736
Orynżyna
J. 344, 737, 738, 739
Orze Iski H. 1268
Orzechowski
M. 1181
Osiak F. 294
Osmańczyk
E. 1181
Ost W. 805
Osowicki
J. 621
Ostrowski
B. 902
Oszelda P. 1219
Ożóg J. B. 247
P. B. 810
Pałkowska
J. 1001
Parnicki-Pudełko
S. 740
Paryski
W. H. 979, 980, 1085
Patkowski
A. 1223
Patla A. 173
Patryk
733
Pawelczyńska
A. 1052
Pawlak
A. 630
Pawłowska
J. 73
Pawłowski
E. 981
Pazdur J. 321
Pepczyńska
N. 948
Peters
S. 1269
Petrus J. 398
Pę::lziński Z. 1306
Pęgierska
B. 1329
Piaścik F. 1144
Pieniewicz
S. 1162
Pieprzyk
J. 1270
�648
Stępczak
J. 1053
Stc;szewska
Z. 634
Stęszewski
J. 458, 635
Stieber Z. 989, 990
Stiller R. 1079
Stolarz P. 667
Stolychwo
K. 1032, 1033
Stopa R. 955, 991, 1005, 1304. 1334
Strciński
S. 328
Strumillo
T. 42, 643, 1311
Stryczek
J. 412, .566, 11.')0
Stryj ew ski J. 186
Studencki
J. 187
Studencki
\V. 575
Sucheński
Sz. 548
Suchodolski
B. 459
Sukertowa-Biedrawina
E. 22, 1199.
1232
Sulewski
W. 1276
Sulma S. 1233
Sulowski Z. 856, 1096
Surowiecki
N. 1094
Susuł T. 468
Swirida
D. 23
Sychta B. 439, 992
Sygietyński
T. 1234
Sylwanowicz
W. 1030
Sylwester
A. 1181
Symoni-Sulkowska
J. 993
Sypniewski
Z. 284
Syska H. 577
Sza blik J. R. 1277
Szaflik
J. R. 1153
Szafrańska
Z. 754
Szaniawska
W. 189
Szczawiej
J. 1289
Szczepański
J. J. 559
Szczepański
R. 467
Szczotka S. 1105, 1235. l27iJ
Szela J. 1278
Szela J. 1278
Szewczyk
W. 245, 259
Szewko-Szwuykowska
I. 843
645
Szmydtowa
Z. 130'(, 13fJ8
Szurmiak ..Bogucka A. 61!:!, 022
Szwengrub
L. M. 115. 260 .. 40n
Szweykowska.
S. 636
Szydlowski
.J. lE6
Szyfelbein
Z. 67, 79, 80. 1201
Szyfer A. 50ti
Szymanowski
K. 637, 1311'1
Szymański
J. 116
Szymiczek
F. 537, 589, 642
Szymoszek-Gąlsienica
687
Slaski J. 1236
Slaski K. 857, 105e, 1158, 1332
Śmiałowski
R. 380
Śreniowska
K. 1160
Śreniowski
S. 1159, 1161, 1162. :1G:~
Swiątkowski
H. 190
Swiderski
A. 306
Sławski
F. 987
Słupek S. 5'13
Smolarek
P. 296
Swierc P. 613, 639, 640
Świeży J. 26, 117. 345. 345a
Świrko
S. 5:;2. 56'1, 568, 622. 1101.
1309
T. O. 514
T. R. 768
Tackenberg
K. 940
Tang-e-garn
569
Targ A. 1181
Tarko M. 767
Tarlo'\vska
L. 1034
Tarncwski
A. 191
Tazbir J. 431, 1324
Temkin
G. 413
Tepicht J. 278
Tihelka K. 941
Timcfiejew
G. 440
Tipainis
N. p. 192
Tloczek S. 193, 382
Tomczak A. 1129
Tomkiewic7.
W. 1299
:--Jamitkiewicz J. 324
Namyslowski
K. 8:i3
Nasz A. 108
Nawrocki
F. 1265
Necel A. 543, 1221
Neczaj .L 1276
Neymancwa
Z. 172
Nędza-Kubiniec
S. '544. 54,~. 54ti.
547. 561, 562
Nichtweiss
J. 870
;\lickel J. 109
Niedziński
F. 1335
Niemczyc A. 733
;\liesiolowska-Hoffman
A. 940
Nikifor 667, 733
Nitsch K. 1222
Nizajow Kary T. N. 900
Nizińska
L 320
Nocori R. H. 39, m3
Nosek S. 931
Nowak K. 1260
Nowak Z. 243
Nowakowski
L. 40'7
Nowakowski
S. 2H, 10iJ1
Nowakówna
Z. 901
Nowicki A. 476
Nowicki W. 1067
Nowosielski
E. 82.)
Nuckowski
T. ?)8'i
Nycz B. 618
O. G. 72
Obłąk .J. 1'7
ObrębskR-.JRbłońska
A. 978
Obrochta
J. 619
Ochmański
W. 373
Ochońska
l\1 18
Ociepka T. 667, i173
Odrowąż- Pien iąż2k .T. 5:14
Odyniec W. ,no. 1142
Okońska
A. 343
Okruszko
1. 893
OkuniE'wski
7. 733
Oleszczuj; A. 594, 610. 611. 620
Olszewski
A. 1294
Ondrusz
J. 552
Ogrodziński
W. 1222
Opaciak
K. 735
Oppen D. 1321
Optołowicz
.J. 1201
Oracki T. 513, 554, 1208. 1267
Orlicz S. 246
Orlowski B. 273
Orlowski
J. 1143
Orosz .J. 736
Orynżyna
.J. 344, 737, nil, 739
Orzelski H. 1268
Orzechowski
M. lI81
Osia'k F. 294
Osmańczyk
E. 1181
Ost W. 805
Osowicki
.J. 621
Ostrowski
B. 902
Oszelda P. 1219
Ożóg .T. B. 247
P. B. 810
Palkowska
J. 1001
Parnicki-Pudelko
S. 740
Paryski
W. H. 979, 980, 108.'1
Patkowski
A l22:~
Patla A. 173
Patryk
733
Pawełczyńska
A. 1052
Pawlak
A. 630
Pawłowska .. J. 73
Pawlowski
E. 981
Pazdur J. 321
Pepczyńska
N. 941l
Peters S. 1269
Petrus J. 398
Pędziński
Z. 1306
Pęgiersk a B. 1329
Piaścik F. 1144
Pieniewicz
S. 1162
Pipprz~'k .J 1270
�T
648
Stępczak J. 1053
Stęszewska
Z. 634
Stęszewski J. 458, 635
Stieber Z. 989, 990
S tiller R. 1079
Stolorz P. 667
Stołychwo K. 1032, 1033
8to;:>a R. 955, 991, 1005, 1304, 1334
Strciński S. 328
Strumiłło T. 42, 643, 1311
Stryczek J. 412, 566, 1150
Stryjewski
J. 186
Studencki J. 187
Studencki
W. 575
Sucheński Sz. 548
Suchodolski
B. 459
Sukertowa-Biedrawina
E. 22, 1l99,
1232
Sulewski W. 1276
Sulma S. 1233
Sulowski Z. 856, 1096
Surowiecki N. 1094
Susuł T. 468
Swirida D. 23
Sychta B. 439, 992
Sygietyński
T. 1234
Sylwanowicz W. 1030
Sylwester
A. 1181
Symoni-Sułkowska
J. 993
Sypniewski
Z. 284
Syska H. 577
Sza blik J. R. 1277
Szaflik J. R. 1155
Szafrańska
Z. 754
Szaniawska
W. 189
Szczawiej J. 1289
Szczepański J. J. 559
Szczepański R. 467
Szczotka S. 1105, 1235. 1279
Szela J. 1278
Szela .J. 1278
Szewczyk W. 245, 259
Szewko-Szwaykowska
I, 843
Szmydtowa
Z. 1307, 1308
Szurmiak-Bogucka
A. 619, 622
Szwengrub
L. M. 115, 260, 400
Szweykowska
S. 636
Szydlowski J. 1156
Szyfelbein Z. 67, 79, 80, 1201
Szyfer A. 506
Szymanowski
K. 637, 1311a
Szymański J. 116
Szymiczek F. 537, 589, 642
Szymoszek-GaJsienica
687
Slaski J. 1236
Slaski K. 857, 1056, 1158, 1332
Smiałowski
R. 380
Sreniowska
K. 1160
Sreniowski S. 1159, 1161. 1162. 1163
Swiątkowski
H. 190
Swiderski
A. 306
Slawski F. 987
Słupek S. 5'13
Smolarek P. 296
Swierc P. 613, 639, 640
Swieży J. 26, 117, 345. 345a
Świrko S. 552, 567, 568, 622. 1301'.
1309
T. O. 514
T. R. 768
Tackenberg
K. 940
Tang-e-garn
569
Targ A. 1181
Tarko M. 767
Tarlowska
L. 1034
Tarncwski
A. 191
Tazbir J. 431, 1324
Temkin G. 413
Tepicht J. 278
Tihelka K. 941
Timcfiejew
G. 440
Tipainis N. P. 192
Tloczek S. 193, 382
Tomczak A. 1129
Tomkie\vicz W. 1299
649
Topolińska Z. 625, 994, 1001
Topolski J. 1164, 1280, 1281
Topór J. 986
Tr. 598
Trawińska
M. 1201
Trav ....
ińska-Kwaśniewska
M. 414
Treder F. 194
Troczewski Z 1095
Trudzik Z. 1282
Trybowski T. 195
Trzeciak P. 733
Tschernik
R. 1057
T'urczynowiczowa
M. 1201
Turnau L 24, 340, 349
Tylczyński A. 811
Tymieniecki
K. 271, 298, 323, 387.
852, 1096, 1129, 1137, 1165, 1166
Tymowski J. 1081
Tyrowicz L. 350
Tyrowicz M. 1278, 1283
Tyszkiewicz L. 1143
Ucherczyk A. 652
Urban M. 1097
Urbanek A. 1006
Urbanowicz H. 196
Urbańczyk S. 995
Vielrose
E. 299, 1057. 1058
W. K. 571
W. N. K. 946
Wach W. 1059
Wakar A. 1167
Walas A. 812
Walczak W. 261
Walentynowicz
M. 25
Walentyńska
Z. 262
Walicka E. A. 922
Walicki M. 257
Wallis S. 642, 1237
Waluszewska
J. 1316
Wanke A. 1008
Wantula J. 461
Warcholik S. 1284
Wardasówna M. 1206
Warężak J. 1168
Warneńska
M. 631
Wasilewski T. 996
Wasilewski Z. 462, 514
Wasylewski
S. 570
Wąsicki J. 1285
Wąsowicz K. D. 1325
Wąsowiczówna
T. 118, 119
Wernher F. B. 1291
Wędzki A. 25
Węgrzynowicz L. 34, 383
Wiatrolik E. 324
Wieczorek L. 197
Wielowiejski
J. A. 942, 945
Wierciński A. 1037, 1038
Wiglusz Z. 647, 683
Wiktor J. 1097, 1169
Wilczek S. 1209
Wilczewski H. 198
Wilczur J. 572
Wi'gat K. 1098, 1099
Wilgat T. 1098, 1099
Willaume J. 1287
Winid B. 1078
Winniczuk L. 943
Wistreich F. 884
Wit-Swięcicki
B. 416
Witkowski M. 6
Witz 1. 769, 770
Wojeński T. 450
Wojciechowski
R. 644, 1303, 1310
Wokroj F. 1039, 1040, n88
Woleńska M. 771, 772
Wolff A. 997
Wolff B. 715
Wolniewicz W. A. 285
Wolska K. 513
Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201
Wowro J. 573, 1238, 1238. 1241
Woydyłlo J. 543
Wozaczyńska. A. 42, 643
Wożniak M. 472
�652
649
Kultc:ra duchow~:
1. Prace
ogólne
2. Wierzenia, demcnoJogia,
reJi~ia
3. Magia i wróżby
4. Wiedza ludu .
.1. Literatura
ludowa: powiedzEnia,
przysłowia,
gadki i fa··
ce-cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy
widowiska,
folklor robotniczy
i miejski. folklor wojenny.
pamiętniki
chlopskie .
6. Mu_zyka ludowa, pieśni,
tańce
7. Sztuka ludowa, konkur3Y i wystawy
B. Zespoły
artystyczne,
insce'nizacje
D. Współczesne
przemiany
w kulturze
polskiej:
1. Zmiany
w ukladzie
tradycyjny-ch
grup
spoj-ecz-nych.
(\"'si spóldzielcze,
PGR, POl\1, GOM. g.os:podarstwa indywidualne
i in.) .
2. Inne materialy
związane z wsią
C.
VI. Etno'gra£ia
słowiańska
w polskich
wydawnictwach:
A. Opracowania
ogólne z. zakresu slawistyki
.
B. Słowiani'e
po~udniowi578
C. Słowianie
wschodni
i północno-wschodni
Pogranicze
etnografii
z innymi naukami:
A. Nauki humanistyczne
i s,poleczne
1. Archeologia
.
2. Językoznawstwo
3. Antropologia
4. Geografia
i krajoznawstwo:
a) demografia,
antr"pogeografia
b) krajoznawstwo.
(atlasy. mapy, przewodniki)
,j.
Historia:
al historia
wsi, historia
gospodarcza.
osadnictwa.
ria prawa
b) działa-cze ludowi. etnografowie
c) walki klasowe
555
;561
365
573
575
576
.577
578
VIT. Etnografia
pozaslowiańska:
A. Europa
B. Afryka
C. Azja
.
D. Ameryka
E. Polinezja
Vll!.
552
55a
554
5!j4
579
580
580
582582
583
583
585·
58g
591
.592
histo594
599
605
Topolińska
Z. 625, 994. 1001
Topolski
J. 1164. 1280. 1281
Topór .T. 986
Tr. 598
Trawińska
M. 1201
Trawińska-Kwaśniewska
:VI. 414
Treder F. 194
Troczewski
Z 109"
Trudzik
Z. 1282
Trybowski
T. 195
Trzeciak
P. 733
Tschernik
R. 1057
Turczynowiczowa
M. 1201
Turnau
L 24, 340, 349
Tylczyński
A. 811
Tymieniecki
K. 271, 298, 323, :187.
852, 1096, 1129, 1137. 1165. 1166
Tymowski
.T. 1081
Tyrowicz L. 350
Tyrcwicz
M. 1278, 1283
Tyszkiewicz
L.1143
Ucherczyk
A. 65:!
Urban M. 1097
Urbanek
A. 1006
Urbanowicz
H. 19G
Urbańczyk
S. 995
Vie1rose
E. 299.
1057. 1058
W. K. 571
W. N. K. 946
Wach ,,,•. 1059
Wakar A. 1167
Walas A. 812
Walczak W. 2B1
Walentynowicz
M. 25
Walentyńska
Z. 262
Walicka E. A. 922
Walicki M. 257
Wallis S. 642, 1237
Waluszewska
J. 1316
Wanke A. 1008
Wantula
J. 461
Warcholili: S 1284
Wardasówna
M. 1206
Warężak
J. 1168
\Varneńska
M. 631
Wasilewski
T. 996
Wasilewski
Z. 462, 514
Wasylewski
S. 570
Wąsicki J. 1285
Wąsowicz K. D. 1325
Wąscwiczówna
T. 118. lU)
Wernher
F. B. 1291
Wędzki A. 25
Węgrzynowicz
L. 34, 383
Wiatrolik
E. 324
Wieczorek
L. 197
Wielowiejski
J. A. 942, 945
Wierciński
A. 1037, 1038
Wiglusz Z. 647, 683
Wiktor J. 1097, 1169
Wilczek S. 1209
Wilczewski
H. 198
Wilczur J .. 572
Wi:gat 1(, 1098, 1099
Wilgat T. 1098, 1099
WiJlaume J. 1287
Winid B. 1078
Winniczuk
L. 943
Wistreich
F. 884
Wit-Swięcicki
B. 116
Witkowski
M. 6
Witz L 769, 770
WojeiJski T. 450
Wojciechowski
R. 644, 130;1. 1310
Wokroj F. 1039, 1040, 1188
Woleńska M. 771, 772
Wolff A. 997
Wolff B. 71:;
Wolniewicz
W. A. 285
Wolska K. 513
Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201
Wowro J. 373, 1238, 1238. 1241
Woydyłlo J .. 543
Wozaczyńska.
A. 42. 643
Woźniak M. 472
�652
653
C. KultL:ra duchowa:
1. Prace ogólne
2. Wierzenia, demo'nologia, religia
3. Magia i wróżby
4. Wiedza ludu .
.5. Literatura
ludowa: powiedzenia, p.rzysłowia, gacLki i face·cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy,
widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny,
pamiętniki chła;:>skie .
6. Mu:zyka ludowa, pieśni, tańce
7. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy
8. Zespoły artys.tyczne, insoe'nizacje .
D. Wspólczes.n€ przemia·ny w kultu,rze poL;kiej:
1. Zmiany
w układzie
tradycyjnych
grup społecznych.
(Wsi spółdzielcze, PGR, paM, GaM, gospodarstwa
indywidualne
i in.) .
2. Inne materiały
związane z wsią
VI. Etnografia
słowiańska w polskich wydawnictwach:
A. Opracowania
ogólne z zaokresu slawistyki .
B. Słowianiepo~udniowi
C. Słowianie wschodni i .północno-wschodni
555
561
565
573
6. Historia
sztuki
.
7. Historia
literatury
8. Muzykologia
IX. Varia
X. Recenzje z czasopism etnograficznych
oraz nieetnograficznych
recenzownych
w polskich czasopismach
etnograficznych
Wykaz skrótów
.
Wykaz czaso.pism i ich skróty .
Wykaz wydawnictw
i ich skróty
Indeks
nazwisk
608
609
610
610
611
631
632
632
636
575
576
577
578
578
VII. Etnografia pozas.łowi.ańska:
A. Europa
B. Afryka
C. Azja
.
D. Ameryka
E. Polinezja
VIII. Pogranicze
etnografii
z innymi nauka.mi:
A. Nauki humanistyazne
i s.połeczne
1. Archeo·logia
.
2. Językoznawstwo
3. Antropologia
4. Geograf.ia i krajoznawstwo:
a) demografia,
antropogeografia
bl krajoznawstwo,
(atlasy, mapy, przewodniki)
5. Historia:
a) historia wsi, hist.oria gospodarcza, osadnictwa.
ria prawa
b) działacze ludowi. etnografowie
cl walki klasowE' .
552
553
554
554
579
580
580
582
582
583
583
585
589
591
592
histo594
599
605
:1
II'
I
�656
653
Hipoteza genezy rogatywki.
- Taliekiego.
332
- polska, 478
Historia wsi polskiej, 454
Historiografia,
136
Hodowla, 39]
- jeleni, 334-335
- renów, 9, 127-128
_. świń, 45
- zwierząt, 39-46
Huczma,
czapka, 290
-. lubelska, 304
294
Iczigi, cholewki ze skóry rena, 54
Ideał piękności Kara,gasów, 63
Imiona dzieci, 81-82
Inwentarze,
137-155
- dóbr żywieckich, 167
Istota naj wyższa, 92-100
Izba litewska, łotewska, 329
po·datek, 32, 33, 89, 335
Jazy, tamy, 168
Język karagaski,
11-13. 16, 2'5, 27
90
- kaszycki, 387
- Oroczonów i Goldów, 394
- sojocki, 11
Jurty Karagasów,
48-52
Jasak,
1<
Kaftan karagaski,
53
Kalendarz,
karagaski,
120-121
- rolniczy, 138
- zwyczajów, 411-413
Kalym,
oplata za narzeczoną, 64---66
Kapelusze lubelskie, 265
- słomiane, 265
- węgierskie,
270
Kaptury,
279-285
Karagaśnicy,
kupcy ro,y j<;cy. Ito
Kartografia,
414-416
- niemiecka,
426-427
- szwedzka, 427-428
- polska, 479-480
Kierunek wschód, zachód, 120
Klasyfikacja
narzędzi ornych, 201--206
Kłobuk, 273
Koczownicy, 48-52, 07
- tundry, 335
Koleśnica,
23e-24]
Kołchozy, 345-347
- karagaskie,
]O
Koło garncarskie,
33], 359
Konferencja
etnograficzna
w Danii.
428
- -- AN ZSRR, 339
Kongres antropol.ogiczny
w Namur.
429
- - w Wiedniu, 428
- etnologiczny
w Sztokholmie, 428
Konkwista,
434-439
i<onserwowanie
mleka
w żołądku
rena, 58
Koń, 43-44
Kora brzozowa, 47
Koronka rosyjska, 36]
Kowalstwo celtyckie, 373
Krewa, 44-46
Krój nakryć głowy, 26]
Kryteria
systematyki
pługa, 231238
Księgi sądowe wiejskie,
155-164
Kućma,
łowicka czapka, 304
Kult św. Benedykta,
405-406
- przodków, 386, 419
Kultura
duchowa, 90-91
- hodOwli renów, 11
- Karagasów,
10-134
'- ludowa ziemi bytomskiej.
452
- - żywa, 181
- Masma (Peru), 405
6. Histeria
sztuki
7. Historia
literatun'
8. Muzykologia
IX Varia
608
609
610
610
X Re·cenz,je z czasQpism
etnograficznych
oraz nieetnograficznych
recenzownych
w polskich cz.asopismach etnografi.cznych
Wykaz skrótów
.
Wykaz czasopism. i ich skróty
Wykaz wydawnictw
i ich skrót.y
Indeks
nazwisk
,
611
631
632
032
636
�656
657
Hipoteza genezy rogatywki,
- Taliekiego,
332
- polska, 478
Historia wsi polskiej, 454
Historiografia,
135
Hodowla, 391
- jeleni, 334-335
- renów, 9, 127-128
- świń, 45
- zwierząt, 39-46
Huczma, czapka, 290
- lubelska, 304
294
cholewki ze skóry rena, 54
Ideał piękności Karagasów,
63
Imiona dzieci, 81-82
Inwentarze,
137-155
- dóbr żywieckich,
167
Istota najwyższa, 92-100
Izba. litewska, łotewska, 329
lczigi,
J
podatek, 32, 33, 89, 335
Jazy, tamy, 168
Język karagaski,
11-13, 16, 25, 27
90
- kaszycki, 387
- Or'oczonów i Goldów, 394
- sajocki, 11
Jurty Kara'gasów, 4B-52
Jasak,
K
Kaftan karagaski,
53
Kalendarz,
karagaski,
120-121
- rolniczy, 138
- zwyczajów, 411-413
Ka!ym, oplata za narzeczoną,
64-66
Kapelusze lubelskie, 265
- słomiane, 265
- węgierskie,
270
Kaptury,
279-285
kupcy rosyjscy, 116
Kartografia,
414-416
- niemiecka,
426-427
- szwedzka, 427-428
- polska, 479-480
Kierunek wschód, zachód, 120
Klasyfikacja
narzędzi ornych, 201-206
Kłobuk, 273
Koczownicy,
48-52, 67
- tundry, 335
Koleśnica,
238-241
Kołchozy, 345-347
- karagaskie,
10
Kolo garncarskie,
331, 359
Konferencja
etnograficzna
w Danii,
428
- -- AN ZSRR, 339
Kongres antr<lpologiczny
w Namur,
429
- - w Wiedniu, 428
- etnologiczny
w Sztokholmie, 428
Konkwista,
434-439
Konserwowanie
mleka
w 'żołądku
rena, 58
Koń, 43-44
Kora brzozowa, 47
Koronka rosyjska, 361
Kowalstwo
celtyckie, 373
Krewa, 44-46
Krój nakryć głowy, 261
Kryteria
systematyki
pługa, 231-238
Księgi sądowe wiejskie,
155-164
Kućma,
łow.icka czapka, 304
Kult św. Benedykta,
405-406
-- przodków, 386, 419
Kultura
duchowa, 90-91
- hodowli renów, 11
- Karagasów,
10-134
- ludowa ziemi bytomskiej,
452
-- - ży\va, 181
- Masma (Peru), 405
Karagaśnicy,
Kultura Materialna Karagasów, 33-60
- pasterska,
mongolska,
11
- myśliwsko-pasterska,
126-128
- robotników,
343
- społeczna
Karagasów,
60-90
- zbieraczo-myśliwska,
9
L
Lecznictwo,
105
- chińskie, 380
- Aleutów, 433-434
Literatura
ludowa, 489
- rolnicza, 135-155
- - śląska, 142-155
Ludność Opola, 174-176
Ludy Chińskiej Republiki
Ludowej,
336-337
- pó.wyspu
Indochińskiego,
317-.
319
Lustracje,
137-135
Lodzie, archaiczna
technika,
42.1
- złych duchów, 390
- z trzciny, 423
Luki i strzały, 47
M
Macierzanka,
Thymus
serpyllum,
37
101
Magia lecznicza, 401
Malowidła
peruwiańskie,
417
- skalne Australii,
423-4.24
Małżeństwa,
396
- Karagasów,
60-78
- Nowej Gwineii.
395
- egzogamiczne,
70-78
Mapa nakryć głowy, 300
- Syberii, 128
Matriarchat,
319
Metoda badania ruchów przestrzennych ludności,
174-182
- punktowa,
415
Metodelogia
badań etn,ograiicznych
~49
~2 Lud
t. XLVI
Miary i wagi, 122
Mieszkanie
Karagasów,
4B-52
Mity indiańskie,
418
Mleko renów, 40, 46, 58
Monizm dziejów kultury,
383
Moncgrafia
etnograficzna,
9
Mózg jako pożywienie, 57
Muzyka Karagasów,
124-126
Myślenie prelogiczne,
399
Myślistwo KaragasÓ'W, 34-38
- Nieńców, 334-335
N
Naczynia z drzewa, 47
Nakrycia
głowy, 269-273
- dziane, 268
- Karagasów
54.-55
- mę~kie, 259-315
"- stożkowe, 299
- szyte, krojone,
274-303
- wyplatane,
263-268
Narody Pał. Syberii, 358-360
Narzędzia
kamienne Austr., 383
- płużne, 250
-- rolnicze, 149--155
- uprawy ziemi, 247
- wielorylcewe,
225
Nazwiska rodowe, 90
Nazwy miesięcy, 39, 120-121
- psów, 43
Numas, nams, lit .. łat. dom, 329
O
Obrzęd księżycowych
modłów, 3il1
Obrzędy oczyszczenia,
~89
Obserwacja
ciał niebieskich,
119120
Obuwie karagaskie,
54
Ochra, barwienie
twarzy, 403
Odszczekiwanie
prawne,
163-104
Odzież Karagasów,
52-56
-- serbska, 327
�658
Ofiara
dziękczynna,
101
z konia, rena, 101, 103
- z ludzi, 394
- łowców paleolitu, 103
- myśliwych, 37
- pierwocin, 102
Ognisko w jurcie, 59
Opowiadania,
126
Orczyk, narzędzia roI., 149
Orka płaska, 249-250
- w składy lub zagony, 429-450
Ornament baszkirski, 341
Osadnictwo wołoskie, 364
Owady jako pożywienie, 379
Owczarstwo, 455
Owoce i jagody jadalne, 58
Ozdoby twarzy, 42.2
-
ydyk,
p
Paleoantropologia
Słowian, 344
Pańszczyzna, 166
Park etnograficzny,
456
Pasterstwo, 454
- rumuńskie,
498-504
Pasy karagaskie,
54
Pętla sznurowa, 418
Pieczywo karagaskie,
57
Pielęgnacja
włosów, 55
Pies, 42-44
Pieśni, 1·24-126
-. i tafce ZSRR, 406
-- o Szczelkanie, 355
Pijar'stwo, 58-59
Piłka piórkowa, 421
Pirkia,
lit., istaba, łat., izba, 329
Pisanki, 413-414
Plan pracy Instytutu
Etnograficznego AN ZSRR, 339, 344
Plecenie taśmy, 264
Plecionki z WYS1) Tonga, 422
Plejady, 119-120
Płachta, łoktuszka,
odziewaczka,
376
Przywrócenie
sławy, 155-164
Purgan, Bóg nieba, 92-100
R
Radlica, 232
Radła, 368
-- grabiowa te, 228-230
-- krzywogrządzielowe,
372
-- wielcrylcowe,
209, 216-231
-- właściwe, 231
Rahat,
strój dziewcząt sudańskich,
420
Rasy ludzkie, 321
Rechetuba,
rechetare,
est. -stodoła,
329
Rejestry
folwarczne,
135-155
Rekonstrukcje
Gierasimowa,
344
Religia Karagasów, 90, U5-116
Renifer, Rangifer
tarangus,
39
Repatriand
zza Bugu, 188-195
Rewolucja Październikowa,
9, 16, 52,
56, 343, 345, 362
Rody, 85-88, 387
-- karagaskie,
19
-- sa'mojedzkie, 334
Rodzina, 387
-- Karagasów,
78
-- kolchczowa, 245-346
- patriarchalna,
345
Rogatywka, 291-300
- krakowska, 293, 298
_ lapońska, polska, rosyjska, 2,92293
Rola kobiety, 345
Rolnictwo
Komi-Permiaków,
332333
- śląskie, 143
Rośliny w folklorze, 402, 407
-- jadalne, 39, 57
Rozkład ustroju rodowego, 335
Raz/upa, czapka, 308
Rozpad wielkiej rodziny, 347
T
659
Płodność Karagasów, 79
Pług drewniany, 218
- Komi-Permiaków,
332
- z krojem, 368
-- z lemieszem, 233-237
- niemiecki, 235
- ukraiński,
232
-- wielkoruski,
333
- żelazny, 218
Płużyca, 239, 241-245
Pochodzenie słcwiańskich
narzędzi
rolniczych, 371
Pochówki wtórne, 406--407
Pola kamienne, 3!:l6
Poliandria, 60
Poligamia,
60
Poród w postawie .klęczącej, 88-91
Posag, 64-66
Poświęcanie zwierząt, 102-105
Pożywienie, 385
-- głodcwe, 59
- Karagasów, 56-60
- mięsne, 56--577
Prawo partycypacji,
399
-- własności, 381
Prażucha, Rostmehl, 385
Protonegryci,
390
Przeżytki,
348
Rozwój osiedli białoruskich,
316-317
- narzędzi ornych, 374
-- techniki uprawy ziemi, 205
Ruch ludności w Opol'Skiem,172-175
Rybołówstwo,
454
-- Karagaskie,
38, 57-58
Ryga, est. mieszkanie,
351
Rzemiosło artystyczne
Indii, 321
- Karagasów, 46-48
Rządy szczepowe, 89
S
Sarana (Lilium
martagon),
56-82
Sądownictwo wiejskie, 155-164
Skalpy i trofea, 420
Skład etniczny Indochin, 317-319
- - chiński, 336
Słownik etnologii i folkloru, 428430
- flisacki, 169-170
- folklorystyczny,
430
Słownik karagaski,
12, 84-86
- Tuaregów. 380--381
Sny, wróżenie, 115
Socha peleska, 329
- z żurawiami, 329
Sok brzozowy, 59
Spław drzewa, 165-171
Spodnie Karagasów, 53
Stanowisko kohiety, 72-74
Stosunek małżonków, 74-78
Stanowisko męża, 71-7:l
Stosunek dzieci do rodziców, 84-85
Sto-sunki pIci owe wewnątrz rodu,
64
- pozamałżeńskie.
64, 67
Stroje ludowe niemieckie, 424
- szamanki, 111
Suglan,
jarmark
karagaski,
16, 19.
32, 47, 75, 89
Swatanie, 62-64
Syrga, karagaskie
dzwonki, 111
System folwarczny,
142
Systematyka
narzędzi ornych,
196-259
Szałaśnictwo
wołoskie, 500
Szałasy na platformach,
400
- karagaskie,
48-52
Szaman, 105, 111-114, 389, 392
Szamanizm, 110-114
Szczep, 88-90
Szczepy koczowniczo-myśliwskie,
51
Szkoła histcryc~na, 354, 382
Szłyki litewskie, 282
Sztuka ludewa, 486-487
- - Jugosławii, 407
�660
661
Sztuka
staroamerykańska,
416
starosta
karagaski,
3D, 89
pozagrobowy,
91
Swlenga,
Swiat
T
Tajga syberyjska,
18
Tajne bractwo,
380
Taśma ze słomy, 264
Technika
pielęgnacji
roślin, 199
- spiralno-warkoczcwa,
268
- sprzętu zbóż, 199
- uprawy
ziemi, 198
- warkoczowa,
263
Tkaniny,
450-451
Tłuszcz niedźwiedzia,
57
Torebka
skórzana,
pianżek,
ka'rag.,
54
Totemizm
łowców,
127
Trackie
hełmy, 281
Tratwy,
168
Trumna
szamana,
107
Typy antropolcgiczne,
321
_ budownictwa
nadbałtyckiego,
_
_
_
329
bron radłowatych,
226
kapturów,
275, 2,80
nakryć
głowy cylindrycznych,
_
_
-
286-302
pastwisk
rumuńskich,
501
rogatywek,
295
wlóki, narzędzia
rolnicze, 205
zagród białoruskich,
317
U
Ubrania karakaskie,
5E, 56
- szamańskie,
112
Ul figuralny,
419
Ułusy, 31
Uprawa
roęin, 455
V rasa, jurta
karagaska,
48-52
Urbarze,
137-155
w
Warstwa
turecka,
127
Wdowieństwo,
76-78
Wesele, 68-70
Wędrówki
z bydłem, 410
Wędzenie
mięsa, 58
Wiedza Karagasów , 119-122
Wielka Niedźwiedzica,
119-120
Włóka gałę?iowa,
251
Włóki, 206-208
Wnętrze
jurty,
50-52
Wódka, airan, araga, z mleka, 58-
Zasięg kultuT afrykańskich,
443
- typów nakryć głowy, 310-312
Zatrudnienia
ludndci
repatrianckiej, 178-179
Zbieractwo
syberyjskie,
33, 39
Zbójnickie
nakrycie
głowy, 313
Zła istota, Aza, 100
Z 1aki meksykańskie,
417
Zwyczaje
narodzincwe,
80
- pogrzebowe,
1:>5-108
INDEKS
50
Wróżenie
z łopatki, 114
- ze snu, 115
Wschód, kierunek
istoty najwyższej,
109
Wspóln{)ty patriarchalne,
333
Wspóldzialanie
gospodarcze,
454
Wścieklica,
Wychowanie,
Wytapianie
roz'upa,
303-310
82-85
żelaza, 401
y
Ydyk
Yerbal,
patrz ofiara, 103
święty spichrz, 392
Z
Zabiegi lecznicze, 393
Zabranie
sławy, 15E-164
Zachód, kierunek
istoty złej, 109
Zaćmienie
slońca, księżyca,
120
Z3.gadki, 122-123
Zagadnienie
metodyki
badań nad
narzędziami
rolniczymi,
196265
Zagrcdy
biakruskie,
316-317
Zakaz świstania,
101
Zamawianie
magiczne, 401
Zaręczyny,
68
Zasięg wścieklicy.
309
Nazwy geograficzne,
wg części świata:
ETNOGEOGRAFICZNY
na2.wy szczepćw,
plemion,
ludów
Azja, Afryka,
Ameryka,
Australia,
Azja
Azja centralna,
15
Chiny, 336, 385
Indie, 321
Japonia,
386-387
Półwysep
Indochiński,
317-319
Syberia,
ID, 320
- południcwa,
17, 18, 358-360
Biriusa, rzeka, 13, 46
Góry sajańskie,
9
Guntara,
rzeka, 17
Kan, rzeka, 17, 46
Oka, rzeka, 17, 4·6
Rubachina,
rzeka. 89
Uda, rzeka, 17, 46
Stepy Azji Srodkowej,
Tundry Pieczory, 334
Ludy:
Ałtajowie,
360
Baszkirzy,
Ural, 340-341
Buriad,
44, 75
Chakast,
14, 360
Dafla, Himalaje,
378
Dagestanu,
327
Zrzeszenie
pasterskie,
503
Żródla archiwalne,
155 -164, 171,
36£-374
- etnograficzne,
135-155, 260
- - oKaragasach,
11
- ikonograficzne,
284-312
Życie pozagrobowe,
109-110
- rodziny
hebrajskiej,
404
- społeczne, 421
359
i narodów
Europa
Dżunganie,
336
Giliacy, 299
Goldowie,
303
Hebrejczycy,
401, 404
Jakuci, 11, 51, 75
KabardYllcY,
ASRR, 315
Kaczyńcy,
12
Karagasi-ToIałary,
9-134
Kazachewie,
337
Ketowie,
75
Kirgizi, 337
Kojoal0'wie,
10, 51, 349-350
Komi-Permiacy,
332
Mongołowie,
337
Nieńcy, ZSRR, 333-334
Ostiacy, 51
Samojedzi,
11, 51, 334, 335
Sojoci, 10, 51, 75, 88, 128, 300
Szorce, 360
Tadźycy, 337
Tofa, Tuba, Tufa, 9, 10, 88
Tunguzi,
51
Tuwińcy.
14, 360
Ujgurzy,
336
Uzbecy,
336, 341-342
�T
662
Afryka
Abisynia, 505-509
Afryka Środkowa,
440
Lasy Aruwimi, 440
Kraj Bahaja 385
Jezioro Czad, 422
Nairobi, Kenya, 505
Nigeria, 392
Sudan, 416
Tanganika, 328
Ludy Bantu, 385, 440-449
Pigmeje, 379-380. 393--395
Ameryka
Amazonka, 449-450
Ameryka Łacińska, 435-436
- Południowa,
H9-450
Araukani,
Chili, 396
Aztekowie, 418, 437-HO
Indianie Arizony, 405
- Pueblo, 402-403
Irokezi, 392
Majowie, Chili, 319
Meksyk, 435
Lud Piaroa, 400
USA, 405
Wenezuela, 400, 405
Ziemia Ognista, 449
Australia
i Pacyfik
Australczycy,
386, 388
Nowa Gwinea, 393, 395, 416
Plemiona Nowej Gwinei, 388
Polinezja, 419
Wyspy Trobriand,
388-389
Europa
Bośnia, 376-377
Bułg2rzy znad Wołgi, 332
Huculi, 504
Estonia, 350-351
Karawołosi,
Bałkan, 376-377
Kraje nadbałtyckie,
328
Rumunia,
498-504
Serbia, 327
Szwajcaria,
408-410
Taurydzi, Krym, 397
Wałasi, Wołosi, 363-365
Zakarpacie,
320-322
ZSRR, 339-340
Polska
Cieszyńskie, 363
Górale beskidzcy,
165-170
-- tatrzańscy,
457-460
Husów, wieś, 247
Lubelskie,
264
Małopolska,
155-164
Opolskie, 172-195
Sanok, 157
Soła, rzeka, 167-170
Śląsk, 135-155
-- Cieszyński,
363
-- Dolny, 141
Węgierska Górka, wieś, 166
Wrocław,
143
Ziemia Bytomska, 451-452
Złotoryja,
137
Żywiec, 171
INDEKS
NAZWISK
A
Adamska-Z3.wistowicz
502
Arndt P .. 381
K., 204. 454,
AUTOROW
Czaplicka M., 132
Czeboksarow
N., 328
Czekanowski
J., 132, 440, 499
Czerniewska K., 462
Czubiński P. P., 320
B
Baranowski
B., 159, 455
Bardak J., 164
Bartyś J., 455
Barycz, 161
Batorowicz
Z., 454
Baumann H., 442
Beals R. L., 326
Beckendorf C. F., 142
Beffinger
J., 503-509
Biernacka
M., 454
Bodkt'r L., 428
Bohdanowicz
J., 450
Bringemeier
M., 425
Bronicz S., 229
Bruhl-Levy,
399
Bruk S. L, 317-318, 336
Bunak W. W., 32J
Burchard P., 254
c
Castren A., 11, 12, 132
Carruthers
D., 132
Cegielski H., 214
Chodukin .T. N., 134
Ciesielski Z., 510
Coler J., 137-139
D
Dobrowolsik::. A. 4:98, 524
Dobrowolski K., 490
Dekowski J. P., 229, 45:;
Delavaux
L .. 165-171
Dresky H. G., 142
Dubravius
J., 154
Dynowski W., 4,60
Dziekoński
T., 248-259·-315, 477
Dzięgiel L., 254
E
Erixon
Escher
S., 428-329
W., 409-410
F
Fischer A., 210
Fischer J. E., 132
Fryczowa M., 413
G
Gahs A., 132
Gajek J., 203, 204, 225
Garyga B., 196-:l59
Heine Geldern R., 382
�T
664
Glapa A., 295. 425, 451
Gbger
Z., 251
Gostomski
S., 149
Goszczyński
S., 457-460
Gotkiewicz
M., 366
Grae'cer F., 382
Grocholski
J., 449
Gross F., 132
Grosser M., 139-155
Gur itsch G .. 324
Gusinde
M., 381, 393, 395
Gutkowska
M., 280
H
Halban
L., 471
Harva U., 132
Haudricourt
A. G., 201
Haur J., 139
Hover H., 326
Hultkranz
A" 428
I
Inglot
665
!
S., 135-155
J
Janikowski
L., 441
Jarodzka
H., 474
Jasiewicz
Z., 378
.Temielianow
L. I., 354
Jewsienin
J. A., 132
Jochelson
W., 132
Jostowa W., 470
Katanaw
lVI. F., 14, 133
Klimaszewska
J .• 514-515
Kohn A., 13. 133
Kohn F., 133
Kojdecja
J., 354
Kolberg O., 291
Kolyczewa
E. L, 333-335
Kopczyńska-Jaworska
B., 454, 498505
Koppers
W., 381
Kosvien
M. O" 319
Kresz M., 313
Krupianskaja
W. J., 349
Kucharska
J., 454
Kudlaczek
J., 368
Kusznier
(Knyszer) P. I., 345-348
Kuziejew
R. G., 340-341
Kwaśniewski
K., 416, 427, 428, 470
Kadlec K., 364, 499
Kaleński
E., 207
Kałojewa
J. A., 322
Karapetjan
E., 337
Karamyszt:wa
B. Ch., 341
Karło·wicz .J., 305
Kaspercwski
A., 221
Karutz
R., 133
N
Nahlik A., 450
Nizińska
I., 515
Nocoń . H., 435-440
Nyrek A., 154, 367
O
L
Lebiediew
G. S., 321
Ligęza J., 451
Lepecki M., 449
Lewicka-Kowalska
A., 434
Lips E., 460-462
Lips J., 326
Lipszuc A. A., 319-320
LUcking W., 424
Ławrow
L. I., 31.5-316
1\1
K
Manchen-Helfen
O., 133
Mehler J., 230
Meitzen A., 153
Milewski
T., 198, 435-438,
499
Miller G. F., 319-320
Mioduchcwska
A., 454
Mirotworcew
K. N., 133
Misińska
M., 454
lVIołczanowa L., 316-317
Moszyński
K., 133, 198, 203
lVIulkiewicz O., 362
lVIytnikówna
H., 165-171
Macurek
J., 363-365
Majeczyński
K., 153
Malicki L., 273, 513
MaJkolm D. W., 328
Maksimowicz
A. N., 133
Maringer
J., 386
Markowa
L. W., 327
Matuskówna
M., 515
Mauss M., 325
Oborin W. A., 332
Ochmański
W., Z20
Oczapowski
M., 214
Orlik 1. I., 323
p
Pallas P. S., 11, 102, 107, 133
Pavković
N. F., 376-377
Petri B. E., 133
Petzhold
A., 210
Podwińska
Z., 233
Pokropek
M., 214
Pokrowskaja
L., 324
PoUakiewic,
134
Poniatowski
S., 294
Potapcw
L. P., 349, 358
Prełcwski
P., 13, 134
Przeździecka
M., 414
Pugaczew
N. C., 134
Putilow
B. N., 355
R
Rabosznowa
I. P., 361
Radbw
W., 13, 134
Rahmann
R., 381, 395
Reinfuss R., 515
Rogoziński
S., 441
Rostwcrowska-Meysner
Rudienko
S. I., 340
M .. 453
S
Schebesta
P., 379, 381
Scheuermeier
P., 408
Schmidt
W., 91, 134, 381, 390, 396
~.chroder B., 281
Sergejew
M. A., 16, 134
Simonienko
J. F.. 330-332
Sława M. K., 330
Smirnow
A., 134
Smirnow
J. S., 327
Spicyn A. A., 332
Staszczakówna
Z. 409, 457
Staszków
M., 155-164
Stefanow,
11
Steensberg
A., 231
Sto nor C. R., 378
Strauss-Levi
C., 324.-325
Strumieński
O., 154
Strzała
K., 357
Stubendorff
N. E., 12, 134
Styś W., 217
Suboczowa-Bytnar
M., 172. 1,95
Szarewskaja
B., 324
Swiątkowska
J., 297
Swieźy J., 268
Świętochowski
B.. 216
T
Tarakanowa
S., 328
Tax S., 431
Tchirner
B. W., 142
Terentiewa
L. W .. 328, 349
Tokarew
S. A., 9, 16, 134
Tołstow S. P., 342-343
Topolski
.J.. 218
�666
667
Trippner
J., 385
Trofimowa
L A., 344
Turnau
L, 451
Tuwan J., 463, 476-477
Wasiliew W. N., 15, 134
Welter G., 398-399
Wie 'owiej ski J., 375
Wiercieński
H., 293
Wildhaber
R., 413-414
Winnikow
J. R., 341-342
Wróblewski
T., 361, 397, 408, 424.
430
u
Ulanowski B., 155
Ustjugow T., 134
v
Vaclavik
Zaleski N. W., 15, 134
Zarinia A. Z., 330
Z}łotariew
M. E., 134
Zołotariewskaja
I., 339
Zdanko T. A., 349
Żywirska M., 527
A., 375
Wagner G. K., 35{}-351
Waligórski
A., 433
WYKAZ
INSTYTUCJI
NAUKOWYCH
American
Anthropological
Association, 431
ICOM-Centre
de Documentation
UNESCO, 477
Instytut
Historii Kultury
Materialnej Polskiej Akademii
Nauk,
478-479, 480
Instytut
Etnografii
im. MikłuchoMakłaja AN ZSRR, 339-340,327
Instytut
Literatury
AN ZSRR, 354
Instytut
Histerii
Sztuki Rumuńskiej AN, 323
Museum fur Volkerkunde,
Berlin,
314
Musse de l'Homme, Paryż, 463-470
Muzea Etnograficzne,
493-498
Muzeum Antropo:cgiczne
i Etnograficzne, Moskwa, 15, 340
Muzeum
Etnograficzne
w Bazyl,d,
413
Muzeum Etno.graficzne, Warszawa,
314
I ETNOGRAFICZNYCH
Muzeum Deri, Debrecen, 314
Muzeum Lubelskie,
314
- Poleskie, Pińsk, 314
'- Sanockie, 314
- w Wilnie, 314
- Wołyńskie, Łuck, 314
Ormiańskie
Towarzystwo
Etnograficzne, 339
Polskie Towarzystwo
Filmów Etnograficznych,
485-486
Polskie Tcwarzystwo
Ludoznawcze,
481-485
Sekcja
Badania
Plastyki
Ludowej
Państwowego
Instytutu
Sztuki,
486-487
Zakłady Etnografii,
489-492
Anthropos,
378
Atlas der Deutschen
Volkskunde,
425-427
- Etnograficzny
Austriacki,
414416
- - Niemiecki,
415
A tlas Polski, patrz Polski Atlas
Etnograficzny
- - Szwajcarski,
415
- Over svensk Folkkultur,
427
- Etnograficzny
szwedzki, 427-428
- Włoch i Szwajcarii,
408-409
Azgagrak:an
Andes, orm, 337-338
Baessler-Archiv
Beitrage
zur Volkerkunde,
416-424
Bolszaja
~owietskaja
Encikłopedia.
20, 28, 47, 52, 119
Current
Anthropclogy
a World
journal,
431
L·Ethno.graphie,
397-408
Etnograf, Sbornik Geograf. Obszczestwa, 12
Glasnik Etnc.grafskoh
in ta Srpska
Akad. Nauka, 322
Narody Afryki, 343
- bliskiej Azji, 343
Narody Mira, 343
- Sibiri, 16
Po:ski Atlas Etnograficzny,
204,
415
Prace Etnolrgiczne,
440-9
- i Materiały
Etnegrai:czne,
454
Słownik Geograficzny,
170
Sowietskaja
Etnografij a, 16, 315354
Sprach- und Sa,chatlas Italiens und
Sudschweiz,
403-409
Sr,pski Etnografski
Zbornik, 322-3
Studia i Materiały
do historii kultury wsi polskiej,
454-456
Zapiski
Wostoczno-Sibirskago
Otdeła Imper. Rusk. Geogr.Obszcz.,
12
Sekcja Folklrorystyczna
Państwowego Instytutu
Sztuki, 487-488
�669
TEOFIL
CHODZIDŁO
THE KARAGASHES
-
TOFALARS
Summary
The ethnographic
monography
entitled
"The Karagashes-Tofalars"
is
a synthetic collection of information
about this tribe based en published
seurces which, as it seems, aren't supplemented
any more with new territorial investigations.
As we know, the primitive culture of the KG'.ragashes
was subject to such deep changes under the influence of the October revolution that this tribe hardly exists any longer as a separate ethnographic
unit. The mentioned
revolution
changed
the living conditions
of that
tribe which was never numerous.
A Tofalar
national
regi·on with an
administrative
and cultural
centre in Alygdjer was created in 1930; this
regio.n ma-kes a part of the Nijnieudins:k
district of the Irkutsk province.
In 1930-31 all Karagashes
were gathered
together
and settled in three
kolkhoses:
"The Red Hunter"
(Krasnij ekhotnik)
in Alygdjer,
S. M. KiroH's kolkhos in Nerkha and Kyzyl-Tofa
in Vierkhnaia
Gutara. The settled Karagashes
are occupied with hunting,
cattle-rearing,
agriculture,
vegetable
gardening
and fishing. They dwell in woeden houses of the
Russian type. Children and youth go to school. There is a hos:;>ital and
a high professional
schcol in Alygdjer. The ancient beliefs and the shamanism entirely disapeared.
In the introduction
to his work the author has given a concise description of the actual state of the Karagashes,
hcwever his generai aim is to
draw a picture of the ancient culture of this tribe, i. e. when this folk:
.still represented
a separate ethnographic
unit. As this tribe was known
in the old ethnographic
literature
exclusively
under the name of Karagashes the autho,r is using in his work that very name, though lately'
in the Russian literature
this fclk is called Tofalares
or Tofa.
The auther
has divided his monography
into 7 parts, une-/en as to
their . olume. Chapter unc gives a critical review of the main sources
collected during the last two centuries.
It appears
that the literature
concernig
the Karagashes
is comparatively
scanty and not too ancient.
The lack and the fragmentarir.ess
cf sources in the domain of religion
or beliefs is making itself particularly
felt.
i
Chapter
second is consacrated
to the description
of the geographic
pro.perties of the region where the Karagashes
used to dwell. They occupied the eastern slopes of the Sayan montains,
the territories
adjacent
to the Gutara,
Biriusa,
Uda, Iya, Oka and Kama rivers.
The author
quotes information
concerning
t.he fauna, flora, climate, anthropological
pecularities
of the Karagashes,
their language
and qL'antity as well ::ts
informatio·n
concerning
the administrative
partition
carried
out by the
fe-rmer Russian
au (horities.
He deals also with the problem
of the
extinction
of thb folk and is Gf th? opinion that the Karagashes
don't
actually form a separate geographic unit any more.
Till recently the Karagashes
spoke a Turkic dia·lect but in the middl2
of the 19th century
during the exploration
of that land by Castren the
Samoyed dialect was still us€d in two uluses out of a total number of
five. The Karagash
language
beside Samoyed
elemente; has also words
,showing a connection with Uigur and Yakut languages as well as distinc·t
traces of a contact with Mongolian
dialects. Lean-words
from the Rus·
sian are of course acquisitions
of the latest period, viz. of the three la6t
centuries
since the Karagashes
became Russian subjects.
The third chapter is a sur €y of material
culture, i. e. of economic life
conditior.s,
dwelling, clothes and feeding.
The main occupations
of the
Karagashes
were: hunting, fishing, reindeer-breeding,
collecting of plant
fruit, and forest api;:ulture.
For some time past a rather accesscry occupation ofthe
Karagashes
was wa.ge labour in gold-fields
and ca'rting of
wood and hey. Till recently they did not have permanent
dwelling houses,
but only so called urases, kind of a yourta, (nomad tent), covered in the
summer
with birch rind and in the winter
wite reindeer
skins; they
didn't much diHer in that from the Samoyeds or the nothern
nomadic
Yakuts.
Felled timi:er huts and barns were but recently
adopted from
the Russians.
The old type of clothes made of reinder
skin has been
already
replaced
by imported
clothes or by garments
manufactured
of
imported materials;
previous national samples have been only partly kept.
The old kind of clothes isn't used any more because the reindeer-breeding
has fallen into decay .
In co·ncert with the decline of reindeer-breeding
the nourishment
of
tho Karagashes
became also worse. Not only the occasional consumption
of meat fell cff but milk also disapeared
from the diet. Karagashes
used
to milk the reindeer
and they adopted this custom probably from nomad
tribes through the mediation cf the Soyots.
The fourth
chapter deals with social culture, the latter being the result
of a mixing of custcms and usages practised by cDllectbg and shepherding
trices. Of srecial interest
is a very distinct
equality
of rights existing
between both sexes. In the past virginity was requested
before the maid
was married
but later on morals and manners
became very loose. The
�670
author attributes
it to the Yenisey and Yakut influence. In spite of this,
marriages
are stable, which is probably due to the fact that the will of
the young couple is decisive in making that union a~ well as due to the
influence of the orthodox church. A closer linking in alienated familiE's
is also noticeable, this being due to life conditions which are unfavourabl'3
for making large groups.
In chapter five the author describes the beliefs, the traces of shamanism
and morals. According to him the shamanism is of Turkic origin and the
most primitive beliefs are inherited
from the Samoyds. The analysis of
religious beliefs is very difficult because the Karagashes
were tourned
into Orthodox faith some two hundred
years ago which contributed
b
a mixing of former beliefs with new Christian
and Lamaist creed. The
latter penetrated
through the mediation of the Soyots and the Buryat<;.
The elements of dualistic beliefs can be traces of influence
exerced by
shepherding,
i. e. Tutkic tribes whose shamanism
ha<; a dualistic form,
wiz. a black and a white form.
The way of burial rites shows also
Samoyed, Turkic and lamaist influences. The author quotes examples of
fortune-telling
and interpretation
of dreams.
Conjugal
customs,
such
as prchibition
o[ the levirate, polygamy
a's well as the indissolubility
of the conjugal u'nion, the defence for the widows and widowers to marry
for the fourth time and the usual obligatory
monogamy should be ex,plained by the influence of the Orthcdox church,
Chapter six is consacrated
to science and art. We find here an index
of astronomic
items. a calendar with 13 moon months. measures,
scant
creative work, games, entertainments,
puzzles, music and songs, myths
and tales.
Cha;: ter seventh gives a general
survey of results and points to vadous cultural layers; the initial Samoyed substratum
of the Karagashes
is found in the ancient rites of burying the dead, in the connection of
reindeer-breeding
with hunting,
in the covering of huts (yourts) with
reindeer skins in winter and in the summer time with birch rind, in the
still existing numerous Samoyed words in the actual Karagashes
dialect,
and in the Samoyed names of families. The Turkic layer appears firot
of all in the language forced upon the Karagashes
by the Turkic trib:?
of Kachyntry
during the ancient period when the Karagashe,
we·re connected with the Soyots and Koybals. The vestige of this connection is
a great resemblance of the Karagashes with the Soyots, though the latte:'
have already a much higher standard of economical development
due to
their transition
to agricultural
work. The inheritance
of the Buryat influence ought to be considered as a younger layer and the most recent
cultural
layer is the influence of the Russian colonization which essentially changed life conditions
of this smale ethnic group.
T
671
STEFAN
INGLOT
SILESIAN RURAL LITERATURE
AND PERIODICALS
FROM THE XVI-XVII
CENTURIES AS SOURCES FOR THE HISTORY
OF VILLAGES AND AGRICULTURE
Summary
In order to learn better the history of Silesian villages new sources are
required. A thorough investigation of this problem is inconceivable without
consideration
of the production and technique of the Silesian agriculture.
Old books on agriculture are just that kind of sources giving most valuable
information. Yet, there was a strange lack of appreciation
of these sources
up to now. However the same criterion ought to be applied here as in'
case of other sources for village history, viz. inventories, rural records and
recruiting
lists. They should be also subject of a thorough analysis. All
these sources can be divided into three groups: 1. Boo'ks on agriculture
written on base of a solid knowledge of rural economy and observations
mad'e by author which usually have a great expe'fience in thrs Hne. 2. Books
one part of which contains a description
o[ ancient, mostly Roman runI
wor,ks, and the other part only information
based on own experience.
3. Books on agriculture
exclusively
based on ancient literature,
mainly
of ancient authors dealing with rural problems. It is quite obvious that
the books mentioned under 1. have the greatest value.
As far as Silesia is concerned the chief work of that sort is the "Oeconomia oder Hausbuch" written by J. Coler in 1593-1601 (German scientists
call such books Hausvaterliteratur).
Above work published 20 times (during
15lt3-1711) concerns but partly rural economy in Silesia; of great importance in it is the ccmparative
de,cription
of ancient a·grarian economy
in Silesia, Brandenburg,
Mecklenburg and Saxony. The author has a perfect
knowledge of ancient and medieval literature
and his erudition
is imposing, but this circumstance
lo'wers the value of this work as source
for the history of Silesian agriculture.
Another work of this kind is the "Kurzabgefastes
,schlesisches Wirt$chatsbuch" (Wrocław, 1700), written by an unknown author.
In the middle of the XVIIlth century a ne\v, better type of rual books,
based on experience
and partlyon
scientific sources, appears in Silesia.
The first author of such a literature
was J. Leopoldt, son of a Silesia:l
peasant and who was administrating
big landed properties in Saxony and
Silesia for a period of 30 years. His work entitled "Nutzliche und auf die
Erfahrung
gegri.indete Einleitung
zu der Landwirtscha£t"
(Sorau, 1750) is
a handbook for agriculture
of a more modern type and gives a systematic
�'F
,
673
672
MICHAŁ
description
of :he economy of a big manor, A rather classical work of the
Siles'ian rural literature
of the new type is the book of H, G, Dresky
entitled
"Die nach Grundsatzen
und Erfahrung
abgehandeltc
schlesische
Landwirtschaft"
(Wrocław, 1771-1777, 3 volumes). The work of B. Tschirner (Der schles. Landwirt
mit patriotischer
Freyheit,
Wrecław 1771, Vol.
I.-II,)
is less good. Worth to be mentioned is the book of K. von Benkendorf entitled "Vergleichung
del' markischen
und pommerschen
Landwirt.schaftsarten
mit del' schlesischen"
(Halle, 141:6, in which the author gi es
a comparative
description
ef the specific features
ci the Silesian economy.
He is a convinced
adherent
of the new form ef agriculture,
advocates
stabling of cattle and improved meadow cultivation,
pa~ses in review the
peculiarities
of Silesian sheep rearing, describes agricultural
tools and the
means of natural
and artificial
manuring
ci Silesian rural lots.
The second part of the XVlIIth ce'1tury was in Silesia, just like in the
Polish Commonwealth,
a period of trials in order to break with the a Id
system 0.£ rural economy and to build it on new principles.
The fint
Si!esian agricultural
pericdicals
published
many articles in that subject
Those magazines were: "Schlesiohe cekonomische
Samm1ungen"
(Wrocław,
1754.-1762, vol. I-III),
"Oekonomische
Nachrichten
del' patriatischen
Gesellschaft
in Schlesien"
(Wrocław, 1773-1779), "Der patriot.
GesellschaIt
in Schlesien neue oekonomische
Nachrichten"
Wrocław, 1780) and "Sch1\;sische Provinzialblatter",
which appeared
in 1783.
On this background
the originality
of Martin Grocer's work "Kurze
und gar einfaltige Einleitung zu del' Lcmdwirtschaft"
prepared for printing
and e:1ited by S. Inglot in 1954 {Polish translation
of I. Piprek is distinctly
visible. This unique werk in exclusively
consacrated
to the problem ol
peasant rural economy in Lewer Silesia and, what is more, dating from
the end of the XVlth century, i. e. earlier than the bcok of Coler. It is
,impossible to find a similar work in the who.]e ancient world literature
o this matters. It is a pity that other Grosser's wCTks were not published
in which he wrote about sheep breeding
and collected
in a form of
aphorisms
various observations
of the peasants
regarding
the weather,
different
special rural activities and other thing.s of similar contents.
We are bound to mention only those Silesian books which deal with
all the problems of rural econcmy in that province. It should be stressed
that even particular
kinds of rural prcduction
had their own literature.
Enough to say that already in the XVlth century
th8 technique
of the
Silesian fish industry
in ponds and rivers was publi;;hed
in Polish by
Olbricht Strumenski
(Craccw, 1573) and in Wrocław a book by the bishop
of Olcmuniec J. Dubravius,
entitled "De piscinis et piscibus" was edited
in 1547. A comparative
research werk on the subject of both mentiop.2d
books has been recently published
by S. Inglot and A. Nyrek (Wrocław,
1960).
ST ASZKOW
CASES OF FAME INFRINGEMENT
IN VILLAGE COURTS
IN LITTLE POLAND (MAŁOPOLSKA)
REGISTRED
DURING
THE XVtll--XVIIllh
CENTURIES
Summary
Village courts which were gradually
submitted
to an evergrowing
control of the manor, investigated
in principle all cases which used to occur
in the village and in particular
also cases when "Somebody's
good fame
was taken away". In the most ancient village court registers (XVth-XVlth
centuries) prevail notices, drawn up in such a laconic way that it is often
hard to say what was the matter of the infringement
("diffamatio").
The
most frequent were cases in whkh a person accused of larceny appear~d
before the court "et interrogavit
totam communitatem
primo, secunda,
tertio et quarto utrum sibi aliquam culpam daret pro furtieinio
vel pro
alialiqua alia re inhonest".
As nobody came forward with a formal accusation - ius eum decrevit fore et esse bonae famae". If the suspicion
concerned
a newcomer
from outside, he brought
sometimes
a sort I)f
a certificate
of good behaviour
("litterae
conservatoriae")
issued by that
village municipality
where he originated from. The whole legal pmc2du['e
is called in the ,sources "iustificatio",
"restitutio
bonae famae", "adiudicatio honoris".
The court registers of the XVth and XVlth centuries sometimes mention
an abuse of offending words ("mala verba", "verba improba et pessima")
They ussually ccncerned an immoral life or illegitimate
birth.
W8 find much more materials
of this kind i.n vill"ge court registers
of the XVIIth and XVIIlth centuries. Here also the infringement
of fame
occurs in most cases by rebuking somebody for theft or sexual immorality
and sometimes for deeds considered to be disgraceful
although they were
not oriminal. We med 'in theregisters
more often than before wi,th cases
being an Nal defamation.
On base of sources of this period a dictionary
of words, undecent
and covering with shame, as well as a catalo,gue of
shaking gestures (among them the most frequent
was the showing of the
hinder part of the body or the .shameful lifting of the skirt).
In almost all cases in which "infringement
of fame" Gccured, the court
ordered the culprit to beg the offended pardon. It was a public apology
in the presence of the community
gathered
in the court. In some villages
the procedure
was highly formal:
the excuse was connected
with the
,.return of the good fame" and with a revocation of th8 offending words
which was called, "barking
cff". The formulae
of this "barking off" and
the notice that it had to be done by the guilty after he got under a bench
~~.
4J Lud.
''' ...e.~~;.,.~.
l. XLVI
�674
675
remained
in the registers.
Petty misdemeanours
were usually punished
in the way that the offender h ad to apologize to the victim. If somebody
was accused with a more serious offence, he was sentenced beside the du~y
of apolcgizing and barking off to a fine, to be flogged or to be put into
jail. The more seri0us was the charge, the bigger was the punishment
which a thoughtless
accuser ought to expect.
HALINA
MYTNIK
RAFTING
OF TIMBER
ON THE UPPER
SOLA
Summary
The opinion which prevailed
heretofore
and originated
from the geographers
o fthe nineteenth
century, that rafting of timber didn't exist
neither
on the upper Vistula nor on its i:litial right-side
confluents,
·because of the mountainous
character
of the rivers. Historical
and dialectologie matrials
concerning timber rafting on the Upper Sola in the
Żywiec territory
are at variance with above mentioned
opinion.
We have two reports, both dating from the middle of the inieteenth
century, in which rafting of timber on the Sola river upwards of Żywiec
had been described:
the author of the first report, intitled - Historical
and geographical
notice about the Żywiec district - Cieszyn, 1859, was
Janota, whereas the second report - The Beskidy mountainee'rs
or Górale
of the western
slo,pes of the Carpathian
Mountains,
Cracow, 10951, was
written by Delaveaux. A still earlier source are documents of the Record
,Office enumerating
duties in Żywiec manors at the beginning
of the
eighteenth
century (Inventcry
of the Węgierska
Górka dominion, dated
1715, manuscript
from the Museum of the Żywiec district in Żywiec).
For the majority of the villages situated en the Upper Sola and its main
confluents timber rafting was a condage up to the time when serfdom WaS
abolished.
Later on the peasants
became
undertakers
themselves
and
.started the business of timber rafting to Cracow, which ended in the southwestern part of the Żywiec territory when the government began to build
a railway in 1384.
The rafting of the timber went from a pl'łce only several kilometers
away frem the river source ,in a village called Sól (about 20 km to the
south-west
Qf Żywiec) where
suitable
conditions
for rafting
existed
after pouring rains. A high level of water occured usually three times
a year: at spring, at the beginning of the summer and in the automn,
l
II
lasting, two three days. Various sorts of timber, planks and shingles were
l'afted, subject to the level of the water. lhe way the rafts were built was
primitive.
In order to knock the rafts together, pegs were used instead
of nails. Even the rudC:er was often fixed by means of beechen wedges and
less often by means of iron borers. As the rafting on a swift mountain
.river was difficult, the raft, knocked together out of 5 (exceptionally
3)
to ten logs, 25 "lokci" (15 mtrs) long or 36 "lokcI" (22 mtrs), had two
rudders: the front and the back one and two rafsmen steered above raft
down-stream
In the upper reaches of the river. For the purpose of mooring
0·1' connecting
several raIts together in the lower reaches where the rafting
was easy andsafe,
the so called k I' Z e p i n y or twisted withes, or nuttree twigs have been used instead of ropes.
The vocabulary
of the Żywiec raftsmen
forms a very specific and
particular
group in the already known general terminology
of the woodfloaters. Special attention
deserve words and meanings which have not
been mentioned
in dictionaries
or in other sources up to now: kęs
and
p a j ę c i e (raft) k r z e p i n a (kind of rope made of twisted withes or
nut-tree
twigs), w i o s l a (rudder), s p l a w or p r z y b y t e k raising of
water,
s p u s t waer level and its different
heights:
s l a b y s p u s t,
Ś l' e d n i oS P u s t, d a b l' Y s P u s t and c i ę ż k i s p u st, p a d p a z u c h ą
(interio.r line of the river curve), n a n a l' c ie (exterior line of the river
curve), kiś Ć, k i s c, k i s, water in the river before freezing, l i s t o wn i c a the last autumn raisingof
the water.
MARIA SUBOCZ
SPATIAL
SCHEDULE
OF THE POPULATION
MIGRATORY
IN THE OPOLE DISTRICT
MOVEMENT
Summary
The migratory
campaign
in 1945-1947
has embraced,
beside other
territories reconquered
by Poland, also tQ some extent tile district of Opole.
This area, densely inhabited
from time immemorial
by an indigenous
Polish population has kept these folk till the present day. The newcomers,
i. e. the immigrants
from Central Poland, repatriates
from its eastern
confines, which belonged till 1939 to that country, as well 'lS tho'se who
came from other European countries, form but a small perce:1tage of th~
actual population
of the Opoje district. In order to reIJresent the picture
of the spatial partition
of the newly-arrived
in the Opole district and
taking into account their origin and prcfessiQn, investigations
have been
made during January-April
1949 which undoubtedly
will have some
meaning for an economic planning in this territory.
As far as an ethno4~'
�676
677
graphel' is concerned, the most interesting
thing for hIm is the possibility
to watch closely the contact cf two cultures
in that area, which have
different features
although they both grew up of a common trunk, viz.
the culture of the Opole autochtons and that of the settlers who came from
other places. The investigations
are going to be continued.
The first phase of the investigations
was based on extracts from houseregisters in various rural districts, in line with a special questionnaire.
As result of abo.e investigations
the following rural district have been
differentiated:
1. Rural districts peopled almost exclusively
with autochtons.
2. Districts in which autochto.ns prevail and in which groups of newlyarrived form a homogenous mass in the sense of their origin.
3. Districts with very mixed group of immigrants
and with very distinct
majority of native population.
Out of a numcer of 129,89.5 men beIng the total of the population living
in the Opole district, without
the town of same name, the quantity
of
autochtons
is 120,575, the number
of immigrants
coming from Central
Poland is 4727, the number cf settlers, repatriated
from territ2ries
beyond
the Bug river is 4543, the number of repatriant s from other countries is 30.
The prevailing
part of the repatriates
originates
from t11e Pr'1Vince~
of Lwow, Tarnopol
and Wolyń, their profession
being agriculture.
The
immigrants
are former inhabitants
of the Silesio. - Dąbr·owa, Cracow .and
Lodz Provinces. The majority of. them are workir.g in the industry 1111e;
a considerable
percentage
belongs to other professions.
Out of a total
amount of 9320 immigrants,
4141 men continue to work in their orgin3.l
profession, 5159 are membres of their families and are kept by them.
BOLESŁAW
It is admitted
to divide the whole culture into three big parts: the
material
spiritual
and social culture corresponding
to the differentiation
of requirements
satisfied by the various cultural
actions of a man and
by their products.
Plant-growing
as well as gathering,
hunting, fishing and cattle-raising
being means of procuring
one's li ing, belong to the material
culture.
In the way of growing agricultural
plants three subdivision
elements of
activity and its products have to be taken in account: 1) the technique of
earth cultivation before the sDwing, 2) the technique of the plant care and
3) the technique
of the harvesting
of the cereals and root-crops.
Within the range of earth cultivation
the objects of classification
are
the agricultural
operations and the tools requested for various agricultural
works. The determination
in which degree an agricultural
action influences up()n the form of the tool tha:~ is produci of .another
actiOln is an
important
cognition problem in the building of the taxonomy of agricultural tools.
Taking into consideration
the changes produced in the structure of the
soil and the way of ploughing we discern the following groups of agricultural tools:
t
I
1.
Tools without parts which go deep into the earth; to this group
belong the so called włóki, which are trailed on the surface 0.£ the ploughed soil and which level its tussocky parts, as well as field rollers used
for the ramming of the earth.
2. Tools which loosen superficially
the earth (harrow).
3. Tools leosening the earth deeper than the harrews
(hoes on bars,
hoes with one ploughsha1res, primitive
wooden ploughs and hoes with
many ploughshares).
4. Tools fer hea, ing oif łayers
(Dne-side ploughs).
GARYGA
BASIC CLASSIFICATION
OF AGRICULTURAL
TOOLS
(SYSTEMATIZATION
PROBLEMS OF ELEMENTS
OF MATERIAL CULTURE)
Summary
In classification
and in systematization
which are means of a scientific
description
- general principles,
elaborated
by legic and by the science
of the structure
of kncwledge
and common for all its branches are
binding. The object ci classification
and systematization
in the domain
of culture are the conscious and expedient
aotions of men, tied together
by social links, as well as the product of those actions, it being known
that the sense of the product comes from its connection with the above
actions of men.
of earth
and for making
fieldpatches
5. Tools for heaving off layers of earth and for making a flat surface
af the field (two-side ploughs).
6. Tools or heaving off layers of earth, loosening it and forming fieldpatcheG (one sice harrcws with two cudgels).
7. Tools for heaving oif the earth, loosening it and forming
a flat
surface Df the field (iwo-side harrow with a small shovel).
TADEUSZ
FORMS
DZIEKONSKI
AND TECHNIQUE
OF FOLK
MEN'S
HEADGEAR
MAKING
Summary
The scarcity
and particulary
of sources for an investigation
of the history
of the technique of their making is replenished
of clothels
by means
�679
678
ot ethnographic
materials which 'Supply most valuable
data. They give
us the possibility to make a thorough aquaintance
with the still existing
products of headgear and on top of everything
not only from the si:!e of
its form but also frem the point of view of the raw material
requested
and the technique of making.
The development
of the different
headgear
parts can be considered
as a c0'nstant change in the system of the covering of the human body.
Those changes in the process of their evolution were due first of all
to the anthropogeo.graphic
conditions, to the discovery C'·f all sorts of raw
materials and to the acquired knowledge of how to use them and depended
also of the everchanging
fashion. Undoubtedly,
the greatest part of the
creative efforts was consacraied
to the elaboration
of the covering forms
of such a complicated block as the human body, with due regard for the
movement, and taking also into account the covering of the extremities.
The present work is an analytic test from that paint of view Cif folk men's
headgear
worn at the end of the XIXth and at the beginning
of the
XXth centuries,
first of all on the Polish territory.
It seemed as if the
covering of the head, which from the geometric point of view is a ·part
of the surface of a globe, wouldn't request much complicated
calculatio:l.
Yet, a more accurate investigation
of the manufacture
technique
of the
headgear shows that. in this line many solutions oi the problem did exist
and do exist further on.
The cutting of the headgear often requested
the same methods which
are applied in geometry when we want to trander
the surface of the
globe o'n a plane and vice versa. That is why the technique
of making
the headgea'r, and of the cutting of same, shoul':! be also examined from
the geometric point of view. Only such an attitude can help to understand
that many forms of the headgear are the result of cutting-out
peculiaritie~,
and of the material
tectonics after the sewing of its pieces which have
been properly cut out beforehand.
This circumstance
ought to be taken
into account because it is ci great importance
in case we want to discern
different
kinds of headgear,
when only inconographic
sources, indicating
but its form, are available. That is why the aim of the actual work i3
an attempt
of making, on base of above mentioned
considerations,
at
least a most general systematization
c,I folk men's headgear; although the
most tempting
thing would be to try to gi e a factual picture of how
this part of clothes has been developing, such an attempt would be premature and unjustified.
A material much teo incomplete. scarcity of other
historical
sources, lack of detailed
descriptions
concerning
the mutual
influence of clothes worn in the village, manor, town, clothes worn by
the clergy and army, all that doesn't yet allow to drow adequate
conclusions in this respect.
Except few s'orts of headgear which were found in the past ii'! a ready
t
\
fo,rm, like all kinds of fruit hollowed out, furs of smallanima13
and
except those rare cases when they were manufactured
of a tube-shaped
matedal
or cut out of wood, the basic technique for the manufacturing
of men's headgear was weaving, knitting,
felting and sewing from furs
and different
kinds of textile. The row material
used for weaving was
in the first line straw and grass and sometimes also leaves, reed, roots etc.
For knitting pUl"po,ses all sorts of yarn or thrzads, of animal or vegetable
origin, were applied. The main changes in the shape of the headgear made
of soIt· felt and of threads sprang up mainly out of different
ways of
turning out and of bending.
There was much more possibility of solving the problem when adapting
tho material
to the circumference
of the head and, taking into account
the variety of forms, and by making the headgear out of different
sorts
of textile or furs. Such a head-dre.ss came out when the head was covered
or wrapped
with one piece of materialor
when the edges of one or
several pieces ofcutting
were sEwed together.
The decisive importance for the shape of the headgear had its cutting.
On base of an analysis made on a considerable
number of examples three main groups of head-dress
have been marked
out, viz. headgear
consisting
of a kerchief
(or turban),
hood and oI a cammon group of
cylindrical
cone-shaped
and semicircular
head coverings.
To the first group can belong all the head-co erings which are composed of one piece of textile slipped on the head or by means of which
the head is wrapped. Hood,s were mainly used to protect the head against
cold and were manufactured
out of furs or warm textile. The simpliest
types of hoods were obtained from one rectangular
piece of textile sewn
on the top or on the back orf the head; wmetimes
in those places an
additional
piece of material
was sewn up. The cut of another type of
hood consisted in a rectangular
piece with two additional pieces sewn up
on the sides of the head. All hoods had but one plane of symetry.
A characteristic
feature of a cylindric and a cone-shaped
headgear is
that the cut of its lewer part has always a shape of a cap-band, even
when it makes only a narrow strip and is composed of one or several
parts The difference between both f(\rms is mainly the way of covering
the cap-band
from the top by means ()If cutting out and sewing up
triangles of varions shape. The headgear
had the same feature even in
that case when the whole cap-band was composed of several parts sewed
up together. The kind of the top cover wa~ the reason why some kinds
of headgear
kept a cylindric form, others a cone-shaped
one and still
others a quadrangular
Polish cap form (rogatywka).
The analysis of the cut led the author to the conclusion that the popular
folk men's headgear in Poland called "wścieklica",
which was considered
up to now to be a kind of hood, springs from the cylindric headgear.
�680
He also thinks that the territorial
borders,
where the hoods were worn
as a protection
against cold, reached
only the extreme
north-west
frontierline
of the Polish
co.nfines. The main territories,
where
the hood
was met with, were Nothern
Great Russia
and Byelorussia.
Father
to
the south and to the west of above territoires
were land~ where the main
headgear
was the cylindric
and the cone-shaped
one. This circumstance
was due in the first line to climatic conditions.
<I>eOQlJ1JIXO,ll3J1,l1JIO
KAPArAIIIJ1
-
TO<I>AJIAPbI
Pe3IOMe
3THOrpaQlWleCKaJł MOHOrpaQlUJl "KaparalllW
TOQlaJIapbl" ;lIaeT CUHTeTW-łecKyIO CBO;llKYcBe;lleHuti: 06 3TOM nJIeMeHU, OCHOBaHHblX Ha ony6JIuKOBaHHblX UCTO'lHUKaX, KOTopble, nOBu;lIuMoMy, y:lKe He 6Y;llyT ;lIOnOJIHeHbI
HOBeti:wUM>1TeppUTOpUaJIbHbIMU UCCJIe;llOBaHUJlMU,TaK KaK npe06pa:lKeHUJl,
KOTopble UCnbITaJIa nepB06bITHaJl KyJIbTypa Kaparaweti: nO;ll BJIUJlHUeM nepeBopOTOB OKTJl6pbCKOti: PeBOJIIOI..\J1J1TaK r JIy60KU, 'ITO 3TO nJIeMJl nO'lTU
nepeCTaJIO CYlI..\eCTBOBaTbB CMblCJIe oc060ti: 3THOrpaQlJ1'leCKoti: n03UI..\J1U.
OKTJl6pbCKaJl PeBOJIlOI..\UJl J13MeHJ1JIa yCJIOBUJł CYII..\OCTBOBaHUJl
y:lKe J1 ;lIO
Toro HeMHOrO'lUCJIeHHOrO nJI€MeHU. B 1930 rO;llY B03HUK "ToQlaJIapCKJ1t1:
HaI..\UOHaJIbHblti:pati:oH" C a;llMuHucTpaTuBHblM I..\eHTpOMB AJIblr;ll:lKepe, KOTOPbli1 COCTaBJIJleT 'laCTb HI1:lKHeY;lluHCKoro pati:oHa J1PKYTCKOi1 06JIaCTu.
B 1930-31 rr. Bce Kaparawu
6bIJIJ1 co6paHbI J1 nOCeJIeHbI B Tpex KOJIX03ax:
"KpaCHblii
OXOTHUK" B AJIblr;ll:lKepe, "UMeHU C· M. KupOBa"
B Hepxe
J1 "KU3>1JI-ToQla" B BepxHeti: I'yTape. IIOCeJIeHHble KaparaWJ1
3aHUMaIOTCJl OXOTOtf,CKOTOBO;tlCTBOM,
3eMJIe;tleJTUeM,OrOpO;tlHU'leCTBOMU pbI60JIOBCTBOM.IIpo:lKuBaIOT OHJ1 B ;!IepeBJlHHbIX ;lIOMax pYCCKoro Tuna. ,n:eTU
yl MOJIO;tle:lKbXO;!lJlTB WKOJIy; B AJIblr;tl:lKepe J1MeIOTCJlrOCnUTaJIb J1 cpe,llHJlJl npoQleCCUOHaJIbHaJl WKOJIa· IIpe:lKHue BepOBaHUJl U waMaHU3M COBepweHHO J1C'le3JIJ1.
XOTJl aBTOp B npe,llJ1CJIOBUU K cBoeMy TPY;lly B C:lKaToti: QlopMe U3JIO:lKUJI HaCTOJllI..\ee nOJIO:lKeHUe Kaparawei1,
TO O,llHaKO rJIaBHotf I..\eJIbIO
CBoero Tpy;tla OH C'lUTaeT Ha'lepTaHUe
06pa3a
KyJTbTypbI ynoMflHyToro
nJIeMeHU B ;lIaBHee BpeMJl, KOr;tla OHO 6bIJIO elI..\e caMOCTOJlTeJIbHoti: 3THOrpaQlU'leCKoti: e;llUHJ1I..\etf· TaK KaK B ;lIaBHeti: 3THOrpaQlW!eCKoti: JIUTepaType 3TO nJIeMJl U3BeCTHO UCKJIIO'lUTeJIbHO no,ll Ha3BaHueM Kaparaweti:,
TO aBTOp ynoTpe6JIHeT B CBoeM TpY;lle UMeHHO 3TO Ha3BaHue, XOTJl B noCJIe;tlHee BpeMH B PYCCKOtf JTUTepaType no 3TOMY Bonpocy
Ha'lUHaeT
nOJlBJIHTbCJl Ha3BaHue TOQlaJIapbI J1JIU ToQla·
no 06'beMY
ABTOP pa3;t1eJIJ1JI CBOIO MOHorpaQl111O Ha 7 HepaBHblx
'laCTei1. B ZAaae nepaou OH paCCMaTpJ1BaeT C KpJ1TJ1'leCKotf TO'lKJ1 3peHJ1Jl
rJIaBHei1wue
J1CTO'lHUKJ1, HarpOMO:lK;tIeHHble B Te'leHJ1e ;tIBYX nOCJIe;tlHJ1X
CpaBHJ1TeJIbHO
CTOJIeTJ1tf. OKa3bIBaeTCJl, 'ITO JII1TepaTypa
O Kaparawax
�•
683
682
CKy~Ha
11 Heoc06eHHO
OTpbIBO"lHOCTb
r .IWsa
STOpa5t
Teppl1TOpl1l1,
Ha
BOCTO"lHble
OKI1
CTapa.
>fCTocIHI1KOB
KOTOPOi1
CKJlOHbI
npI1BO~I1T
rop,
npl1TOKI1
CBe,!leHI1H,
OHI1
TYTapbl,
ABTOp
11 npI1XO~I1T
y:>Ke
COCTaBJlHIDT
He
KaparaWI1
11J1>f
BpeMeHa
3aHI1MaJll1
ceBepo-
Y~bl,
Kaparl1wcKI1i1
H3blK,
Ha
CJle~bl
1113pYCCKoro
I1MeHHO
rawl1
J1i1I1,
~aTl1pYIOTCR
c~eJlaJlI1Ch
PYCCKI1MI1
aBTOp
oxoTa,
phI6HaH
JleCHOe
JlOBJlR,
30JlOTa
nOCTOJiHHhlX
1I0ro
3aHRTI1R,
IDpTax,
OJleHb>fM>f
wKypaM>f,
ceBepHblX
RKyTOB'
~aBHO,
nepeHSIThle
OJleHbl1X
WKyp
lIMnOpTHblX
Y30phI.
yna,!lKa
OJleHeBOACTBa.
B
CTaphlM
OTnaJlO
nl1uty,
06bl"lai1
r Jl,asa
He
pe3YJlbTaTOM
Kaparawei1
qaCTI1QHO
nJlO~OB
npl1
B
T.
e·
He
B
KOpOi1,
caMoeAoB
Kaqe-
npOMhIBaHl1>f
KaparaWI1
a
>f
>f3BeCT"
a
311MOM
KO'IyIDUlI1X
113rOTOBJleHHaH
>fJlI1
COXpaH>fJlI1Ch
C~eJlaHHOM
~aBHI1WHl1e
113 ynoTpeOJleHI1R
TaK
YXYAutl1.'10Ch
MHCO, KOTopoe,
KaK
Kaparautl1
nJleMen,
nOCBRUleHa
CMeWaHI1R
B
BnpOqeM,
06blQaeB
TaK:>Ke
peAKo
A0I1J111 oJleHei1,
'leM
COI.1l1aJlbHoi1
nOCpeAHI1KaMI1
Ky JlbType.
nacTyuteCKI1X
aBTop
ero
AHaJl>f3
nOToMy
C HOBhlMI1
COMOTOB
npl1MI1TI1BHble
'ITO
Kaparallllll
Bepy,
6ypRT'
nl1TaHl1e
Horo
'ITO
6blJll1
IToCJle~HRR
nJIeMeH
3TOT
C0i10TbI'
RBJlR-
11 3aHI1Ma-
cPOpMy,
BepORTHO
npaBOCJlaBHOM
ceMeM,
C03AaHI1IO
l1
a
Kpyn-
BJll1RHl1eM
illecTaR
ZJl,aBa
HOMl1qeCKl1e
CKY,l1HOCTh
ra~Kl1,
My3hlKa,
ceBepHblX
Ml1cPbl
aBTOp
CBH311 B
ypOBHH
6hlTb
lllaMaHI13M
norpe6eH1IIR
ra~aHt1e
11 TOJl-
06hI'IaI1,
KaK
HepaCTOp:>KI1MOCTb
B
qeTBepThli1
06H3aTeJlbHOM
B
a
pa3
MOHOraMIIIl1
XOTlI
3KOHOMI1qeCKOrO
l1CKyCCTBy'
B
Tpl1Hal1!.1aTblO
TBop'lecTBa,
HeM
6paqB
6paK
cJle~yeT
Onl1CaHbI
JlyHHblMI1
I1rpbl,
aCTpo-
MeCJi!.1aMl1,
pa3BJle'leHl1R,
caMOM
C
3a-
p0,110B'
C
RBJllIeTCR
B
TlDpKCKI1M
60JlbutOe
HaCJlOeHl1.e
KyJlbTypHoe
6J1arO~apR
COXpaHeHl111
60Jlee
B
COX-
OTpa:>KaeTCJi
KaqI1HI.1eB
11 Koi16aJlaMI1.
nOCJle,11Hl1e ,110CTl1rJll1 y)Ke
pa3BI1TI1R
B
,11l1aJleKTe l1
nJleMeHeM
cy6yMep-
3111MHI1X IOpT
KOpOM,
KaparalllCKOM
cOMOTaMI1
xopOHeHI1H
noxpblTI1l1
6epe30Boi1
TlDpKCKoe
l1 YKa3blBaeT
caMOe"CKl1M
,11aBHeM cnoc06e
OXOTOM,
JIeTHl1X
HaBR3aHHOM
pe3Y JIbTaTOB
ITepBOHa"laJlhHbIM
HaCTORUleM
Ha3BaHI1M
npOlllJlOM
l1
C
OJleHeBO~CTBa
B R3b1Ke,
C cOMOTaMl1,
'Iepe3
111JlereHl1hI.
p110,11 ,11aBHeM CBH311 KaparauteM
IlleM
l1
BCTynJleHI1Ji
HaCJlOeHI1H.
OJleHeM,
c.aMOel1CKI1X
3TOM
cnoc06e
BJlIIIRHl1Ji.
,11aeT 06111ylO CBO~KY
CaMOe,11CKI1X CJlOB B
npe:>K,l1e Bcero
TIOpKCKl1X,
B
06paUleHhI
BepOBaHl1i1:
MoryT
CynpY:>KeCKl1e
nOJll1raMI1>f
HayICe
npOHBJlHeTCH
CO'IeTaHl1I1
e·
11 qepHhlM.
06hl~eHHOM,
KyJlbTypHble
111I1X, B
T.
Ha-
3aTpy~-
npOHI1KaJll1
BepOBaHl1M
npI1Mepax.
apTI1CTl1qeCKOrO
KO:>KaMl1
paHem1I1
Ha
Ha3a,11 6hlJll1
IToCJlel1Hl1e
l1 JIaMalllCTCKl1e
KaJleHl1apb
nec HIll,
KaparallleM
6eJlhlM
caMOeACKI1M
60JlhutI1e
npaBOCJlaBI1H.
B ceob.ItOU ZJl,ase
OTl1eJlhHble
e.
nOCBRUleHa
n03HaHl1H,
MephI,
nJleMeH,
3anpelI.1eHl1e
npl1
TOMy
l1 HpaB-
3aI1MCTBOBa-
CMellleH111D npe:>KHI1X
l1yaJll1CTl1qeCKI1X
T.
WaMaHI13Ma
TlOpKCKI1M
RBJlRIOTCR
11 JlaMaI1CTCKI1MI1·
JIeBI1paTa,
TaK:>Ke
Bl1oBaM,
CJle~bl
Bhl3hlBaeT
y:>Ke ,11BeCTIIIJleT
npe~CTaBl1J1
3anpeUleHI1e
06'bRCHRTb
crpaT
ynoTpe6J1HJlOCb
3al1McTBYR
3TO
He-
:>K113Hb peutalDUlI1M
OToco6J1RIDUlI1XCR
RBJlJieTCR
cnoco6CTBOBaJlO
~BOJ1CTBeHHbIM,
COlO3a,
'13
Kapa-
3aMY:>Ke-
11 RKyTOB.
TaK:>Ke BJlI1RHl1e
CBH3b
BepOBaHI1R
nacTyllleCKl1X
CHOB aBTOp
BAOB!.1aM
Ha
Ha-
a
BepOBaHl1i1:
3J1eMeHThl
BJlI1RH>fR
HanpI1Mep
'13
BCJleACTBl1e
npo"lHylO
6paQHYID
BepOBaHl1R,
WaMaHI13M
peJll1rI103HhlX
XpI1CTl1aHCKI1MI1
l1
C.'1e~aMl1
He-
B
TeCHaH
Onl1ChlBaeT
MHeHl11D
HaM60Jlee
CJleAl1eM.
I1MeJl>f
nOHBI1J1J1Cb TOJlhKO
OAe:>K~a.
OAe:>KAhl BhluteJl
6bIJlI1:
CKopee
ypacax,
aM6apbI
Hl1eM,
ITo
KOBaHI1e
I1MnOpTl1pOBaHHoM
OJleHeBOACTBa
TOJlbKO
nacTyuteCKI1X
"ieTSepTa5t
>f
ITpe:>KHRJi
B ZJl,ase nRTou
CTBeHHOCTb.
B npaBocJlaBHylO
a
eHI1Cei1!.1eB
I1MeeT
AO
CBOeBOJlhHbIMI1;
YCJlOBI1RM>f, Hecnoco6cTByIDUll1MI1
:>K11J1I1UlaMI1, o~e:>K~oi1,
~aBHO
OT
60Jlee
-
6epe30Boi1
3TOM
rJla3a
60Jlee
pa3-
npe:>KHI1M
rpynn.
HeHI1R,
Kapa-
B
6bITOBblMI1
CJlOBa,
KaK
paCTJ1TeJlbHbIX
B
HblX
MHOrI1X
HO ~I MOJlOKO,
OT
B
1136bI
npl1"1eM
po~
TaK
Bhl3BaHO
HI1X
BOJlR COQeTalDUlI1XCR,
BpocaeTCR
caMOe,11CKl1e, TlDpKCKlIIe
pa60"lI1MI1
He
'lTO
RBJlReTCR
y
ITo
l1eBCTBeHHOCTb
BJlI1RHI1IO
BCTynJleHl111
3aMeTHhl
HaeMHbIMI1
EUle
I.1epKBI1·
npl1
CI1JIbHO
MY:>KqI1HaM.
3Ha'I11TeJlbHO
npl1nl1CblBaeT
'ITO
3aCJlY:>KI1BaeT
K
COXpaHI1Tb
CTaJlI1
cynpy:>KeCTBO
Toro,
cPaKTopOM
HpaBbl
aBTOp
3TO,
TaK:>Ke
3a1llMCTBOBaHI1Ji
nop
Ha
BCJleACTBl1e
BHI1MaHIHI
oTHOuteH>f1D
110Jl:>KHa 6blJla
n03)Ke
06CTORTeJlbCTBO
no
KOTOPhlX
KaparaWI1,
JleTOM
BhITeCHeHa
CBR311 C ynaAKoM
rautei1.
:>KeHUlI1Ha
Ol1HaKO
Oc060ro
:>KeHUlI1H
I1Me-
3aHHTI1RMI1
>f npO:>KI1BaJlI1
PYCCKI1X.
MaTepl1aJlOB,
pOAHble
a
KyJlbTypoi1,
BpeMH
OTJll1qaRCb
Cpy6J1eHHhle
y:>Ke
~BYX
np1ll06peTeH1IIHM>f,
C Tex
111c0611paHI1e
nOCJle~Hee
nOKphlBaeMhlX
y
CO~ep:>KI1T
MaTepl1aJlhHoi1
rJlaBHbIMI1
11 ceHa·
He
B
~l1aJleKT.
H3blKaM1II,
~l1aJleKTaMI1'
cYUlecTBOBaHI1R,
pa60TaJl>f
"POB
CTOJleTI1Ji
no~aHHhIMI1.
:>K11J1hIX nOMem;eHI1i1
po~a
CTBa,
BpeMeHI1
19
eUle
n03~Hei1WIIIMI1
BeKaMI1,
noro
KaparaWI1
caMOe~CKI1i1
3J1eMeHTOB
nOCJle~HI1MI1
OJleHeBO"CTBO
11 CB03Ql1KaMI1
KacTpeHa
11 HKYTCKIIIM
3aHI1MaeTCH
B
BpeMH
nOJlOBI1He
ynoTpe6J1HJlCH
HeCOMHeHHO
nl1UlI1.
n"leJlOBO~CTBO.
CTBe KOCBeHHoro
nyTewecTBI1i1
YCJlOBI1HMI1
npl1rOTOBJleHI1Ji
B
11 aA-
PYCCKI1M
,ZJ;0 He~aBHero
HO
MOllrOJlbCKI1MIII
TpeMR
3KOHOMI1'IeCKI1MI1
cnoc060M
C
RBJlHIDTCH
KJlI1MaTa,
BblMl1paHI1H
HaCTOHUlee
e~I1HI1I.1bI.
yi1rYPCKI1M
cPJlOpbI,
"II1CJleHHOCTI1
np06J1eMoi1
B
caMOe~CKI1X
C
KOHTaKTa
H3hlKa
"ITO
Hapeql1l1,
nHTI1,
KpOMe
CBH3b
B ZJl,ase TpeTbeu
HHO
TlDpKCKOM
'II1CJla
YKa3bIBaIDUll1e
HBHble
c06I1paTeJlhCTBOM'
paBHOnpaBl1e
06blQaRM
oc06eHHocTeii
~OpeBOJlIDI.1110HHbIM
TaK:>Ke
y6e:>K~eHI1ID,
reorpacPl1"1eCKoi1
06ulero
H3bIKa,
npl1MeHHeMoro
I1CCJle~OBaTeJlbCKI1X
113
IOUlI1XCR
BI1TOe
BI1PID3bI,
cPayHbI,
Kaparawei1,
3aHI1MaeTCH
K
rOBOpl1J111 Ha
yJlycax
KacaIDU111eCff
oc06eHHocTi1
pa3~eJleHI1H,
npaBI1TeJlbCTBOM'
eTCR
reorpaq:lI1"1ecKl1x
npO:>K11Ba1DT KaparaUII1'
CaHHCKI1X
nJleMeHI1
B
Onl1CaH111D
HeAOCTaTOK
11 BepOBaHI1i1.
CMOTpH
MI1HI1CTpaTI1BHOrO
II
"IyBcTByeTcH
peJll1rl111
11 KaMbI.
ABTOp
a
Bcero
06J1aCTI1
nOCBHUleHa
aHTpOnOJlOrl1"1eCI{I1X
BO
BOJlee
B
B ne-
ITepe:>Kl1TKOM
CXO,11CTBOKaparaBblCOKoro
nepexo,11Y
K
o6Ulero
3eMJle~eJlb-
�685
684
buch".
'JeCKoMy
Tpy,lly.
BOJIee
MJIa;n;Ull1M KyJlbTypHbIM
HaCJIe;n;l1e 6ypltTCKOrO
Hl1eM
RBJIReTCR
cYUlecTBeHHbIM
BJlVlRHI1H, a
BJlI1HHl1e
06pa30M
caMblM
pyCCKOi1
5bITOBbIe
HaCJIOeHl1eM CJle;n;yeT C'II1TaTb
MJla,llUlI1M Ky JlbTypHbIM
KOJlOHI13aU;l1l1, KOTopoe
HaCJIOe-
npe06pa3l1JlO
YCJlOBI1R 3TOW H03Ha'II1TeJlbHOW
CJIe;n;yeT
~3;n;aHO
Horo
X03ltWCTBa
AaBHero
3THI1-
'ITO
1593-1711
(B
B
:no
rr.),
CI1JIe311~;
rrpO~3Be;n;eH~e,
KaCaeTClt
oc06eHHO
npeKpacHo
Ha'I~TaHHOCTb
'J.eH~e
3HaeT
npO~3Be;n;eHl1lt
B
cpe;n;HeBeKoBylO
~CTO'IHI1Ka
CI1CTeMbI
~
CaKCOH~~.
JlI1TepaTypy
O;n;HaKo 3TO 06CTOltTeJIbCTBO
CMbICJle
3eMeJIb-
cpaBHeHl1e
MeKJIeH6ypre
20
6bIJIO
'IaCTI1'IHO
'-IeHHO B HeM
;n;peBHIOIO ~
BHYUlI1TeJlbHa;
KOTopoe
TOJIbKO
X03RWCTBa B CI1JIe31111, BpaH;n;eH6ypre,
ABTOp
'leCKOW rpynrrbI.
3aMeT~Tb,
pa3
~
ero
yMeHbUlaeT
;n;Jllt ~CTOpl1l1
3Ha-
Cl1Jle3CKOro
3e-
MJle;n;eJl~R'
BTOpbIM
ches
B
CVIJIE3CKAH
ArPAPHA.fl
JIVITEPATYPA
VICTO~HVIKVI
KAK
K
VI )KYPHAJIhI
VICTOPVIJ1
)J;EPEBHVI
XVI-XVIII
VI 3EMJIE,n;EJIVI.fl
Erfahrung
AepeBeHb
MomHO
Jly'lUle
B Cl1Jle31111 CJle;n;yeT
pa3pa6oTKa
l1CKaTb
I1CTOpl111 ;n;epeBeHb
,lIYKIJ;l111 11 TeXHI1Kl1
l1 KaK
RBJlRIOTCll
rrp05JleM
;n;alOT QeHHble
HOBbIX
HeMbICJll1Ma
CI1Jle3CKOro
KHl1mKI1
l1
He3aMeHI1MhIe
TaKylO
KaM K l1CTOpl1l1 ;n;epeBeHb,
T. e.
l1HBeHTapeJ'1,
MomHO
I1X pa3;n;eJlI1Tb
B03HI1KUll1e
CTBOM l1
Jly'ulIe
Ha
Ha
C
KOTOpblX
cOJlepml1T
CeJlbCKO-X03RMcTBeHHbIX
CBe;n;eHl1R, ocnOBaHHble
Ha
I1CKJlIO'lI1TeJlbHO
paTypbI,
rJIaBHbIM
KHl1rl1
05pa30M
O'leBI1;n;HO, 'ITO
~TO KacaeTCll
rrp0I13Be;n;eHI1W,
onbITe.
;n;peBHIIx
nl1CaTeJleM
caMylO
50JlbWylO
HeMeU;KI1MI1 Y'leHbIMI1
Ham1caHHOe
a
3.
OCHOBaHl111 ;n;aBHew
CI1Jle31111, TO BO rJlaBe
KOJlepa,
3eMJle,lleJlbQaMI1.
2·
;n;pyraR
schlesische
cJIa6ee
TPY,lI
mit
HPbIM
BaeT
CTOpOHHI1K
oco6eHHOCTI1
KHl1rl1,
BTopaR
arpapHbIM
'laCTb
KHl1rl1,
B03JlI1Te-
BonpocaM'
,Schleslsche
oekonomische
Ha
HaXO;n;I1TCR rrpoodeI'
1773-1779);
TI1Ha
Haus-
•
Ha'IaJll1
nOM
rpoccepa
patriotischtT
Tpy;n; K.
cPOH BeH-
Landwirtschafls-
Orrl1CbIBalOIU;l1ti cneIJ;l1cPl1'IeCKl1e
rrpl1pO;n;HOro
B. RBJlReTClt
;n;JlR
oTHoUlerIVIM'
X03HWCTBa.
OH
ocoABTop
BOCXBaJlReT
JlyroBo;n;CTBO, paCCMaTp~-
Onl1ChIBaeT
CeJlbCKO-X03HW-
11 VlCKyccTBeHHoro
B CI1Jle31111, TaKme
Toro,
'IT06bI
rropBaTb
y;n;06peHI1R
Sammlungen"
Del'
del'
BhIXO,!\VlTb B
cPOHe oco6eHHO
und
(BpOIJ;JlaB,
1783
GeseJIsch,ft
1780)
B Pe'I~
CVl-
Ha HOBbIX
JKypHaJlbI
1754-1762,
Gesellschaft
rry-
in
Schlesien
J1 ,.Schlesiche
T· I-III);
in
Sch~esien"
neue
oekono-
ProvinzialbIiHter",
r.
OT'IeTJIVlBO BH;n;Ha Opl1rI1HaJIbHOCTb
gar
~
3Tl1MI1 113;J:aTeJIbCTBaMI1 6hIJlI1'
patriotischen
pa triot.
KaK
CO CTapow
3eMJle;n;eJme
CeJlbCKO-X03RWCTBeHHble
Qe.TJb1l1 pR;n; cTaTei1.
(BpOI:(JlaB
"Kurze
abge-
TOMa). 3Ha'I~TeJlhHO
schen
CpaBHI1TeJIbHOM
OBI~eBO;n;CTBa ~
Cl1JIe3CKMe
Nachrichlen
Nachrichten"
Tl1rra
Erfahrung
mit
X03RWCTBa 11 rrOCTpOI1Tb C~Jle3CKOe
IIepBbIe
(BpoQJlaB,
E;n;Ba JlI1 He
B CI1Jle311~'
3TY TeMy
mische
JII1TepaTypbI,
cnoco6bI
OJlI1KYIOT Ha
:,Oekonomische
pomme'
CeJlhCKOrO
die
RBJlH-
HOBoro
und
BH~MaHVllt
C 3TI1M, yJly'IUleHHOe
CI1JIe3CKOro
OCHOBaHI1HX.
KOTopbIe
"Oeconomia
HOBOW cPOpMbI
nepl10;n;OM rronbITOK,
CTeMOM ceJlbCKOrO
TOJlbKO
1786),
auf
11 ;n;aeT CI1CTeMaTWlec-
Landwirt
und
Ha
JIeo-
I1MeHI1HMI1
1750)
X03RwCTBa·
1771-77,3
)J;ocToeH
B
Tl1na
.fl.
und
(Sorau,
JII1TepaTyphI
schles.
X03HI1CTBa
nOJlOBI1Ha XVIII
IIocnoJlI1TOM,
05pa30M,
'laCTb
T, I-II).
60JlhUlJ1M~
Grundsatzen,
(BpOl.VlaB
6bIJl
Tpy;n; "Ni.itzliche
CeJlhCKOrO
,.Die nach
•.. (faJIJle,
~
HOBoro
Tl1n
;n;o 113BeCTHOW CTeneHI1
Landwirtschaft
d'3r markischen
CI1Jle3CKOrO
y'IaCTKOB
IJ;eHHOCTb I1MelOT CeJlbCKO-
3TOW ;n;aBHe1>IarpapHOM
1771,
arpapHbIX
X03RM-
der
(Der
cTa6YJlHIJ;111OCKOTa 11 B CBR3.1
05bIKHOBeHHO
JIeT. Ero
CMJle3CKOW arpapHOW
Dresky
schlesi-
aBTopa.
TaKOW JII1TepHTypbI
60.lIbUloro
~l1pHepa
schlesis~hen
~
ynpaBJlRBIIHlM
30
zu
Landwirtschaft
B.
BpOIJ;JlaB
(ieHHOCTI1
KaTerOpl1l1.
1593-1601
handelte
CO;n;epmaHI1R,
ArpapHbIe
"HausviHerliteratur",
B
H. G. von
0PY,lll1lt
3eMJIe;n;eJlb'leCKOW
no
RBJIHeTCH Tpy;n;
CTBeHHbIe
C CeJlbCKI1M
KOTopbIe
Tpy;n;OM
;n;OCTOBepHOCTl1
arpapHoro
aBTOpaMl1,
c06CTBeHHOM
Ha
l1X
COBoKynHocT~
KJlaCCJ1'IeCK~M
arten
HI1M
l1CTO'lHI1-
JlIOCTpaU;I1M l1 rrp113hIB-
3peHI1R
KpeCTbRHI1Ha,
KeH;n;OpcPa "Vergleichung
3aMeUlaTeJlb
K
Onl1CaHl1e
Freyheit.
HOBeJ'1UleM HaUlei-1
X0311MCTBa 113 ;n;aBHI1X, rJlaBHbIM
X0311MCTBeHHbIe rrp0113Be;n;eHI1H rrepBOM
113Be;n;eH.le H.
TO'lKI1
1.
rpyrrnbI:
p~MCKI1X
HI1KUll1e
arpapHbIe
BbIUleyKa3aHHblx
KaK 11 Te I1CTO'lHI1KI1, rrpl1 I1CnOJlb30BaHYlI1
orrbITHbIMI1
OrrI1CaHl1R
B
;n;aBHl1e
KpI1TI1'leCKI1 l1CCJle;n;OBaHHbIX,
OCHOBaHl111 COJlI1;n;HOrO 03HaKOMJleHMH
SIBJlHIOTCR MHOrOJleTHI1MI1 l1
Ha3bIBaeMOW
;n;JlR
I1CTOpl111 rrpo-
O;n;HaKO CTPaHHOe
;n;o CI1X nop
Ha5JlIO;n;eHI1M, rrp0I13Be;n;eHHbIX
COBepUleHHO
VIMeHHO
KOTopble
Koe
rrOJlHall
3TI1X l1CTO'lHI1KOB. O;n;HaKo
aHaJlI13Y'
Tpl1
pa3pa60TKl1
3arrI1COK, (l Trbaren
TaKme
TUlaTeJlbHoMy
113Y'II1Tb l1CTOPl11O
KaK 11 rro OTHOUleHYlIO K ,lIpyrl1M
KOHTpOJlhHbIX
HbIX CrrI1CKOB. VIx HymHo,
nO,llBeprHyTb
Mepy
5e3
CBe;n;eHl1R'
rocrro;n;CTBOBaJlO
CTBO OTHOCI1TeJlbHO OIJ;eHKI1 3Ha'IeHI1R
nOJlHee,
l1CTO'lHI1KOB' BOJIee
3eMJIe;n;eJIl1H.
3TI1Ml1 l1CTO'IHl1KaMl1,
I1CTOpl1'IeCKOM Jll1TepaType
CJle;n;yeT rrpl1MeIUITb
MomHO
onbITe
aBTopOM
Einleitung
abgefasstes
Hel13BeCTHoro
B Cl1JIe31111 HOBbIW, yJIy'IUleHHbIW
Ha
Cl1JIe31111 B Te'IeHl1e
gegri.indete
RBJIlteTCR "Kurz
1700),
pyKOBo;n;CTBOM 3eMJle;n;eJll1S1 60Jlee
eTCR
KaK
IIepBbIM
nOJlb;n;T, CbIH CI1Jle3CKOro
Pe310Me
CTpeMllCb,
OCHOBaHHbIX
CBe,lleHI1RX'
B CaKCOHI1I1 ~
po;n;a
B. nOltBJlReTCR
KH~meK,
Hay'IHbIX
3Toro
(BpO'-lJIaB,
nOJIOBI1He XVIII
arpapHbIX
BB.
np0l13Be;n;eHl1eM
Wirtschaftsbuch"
einfaltige
Einlei
tung
zu der
Tpy;n;a
Map-
Landwiltschaft".
�T
686
npMrOTOBJJeHHOrO K rre LIaTVI M M3AaHHoro
nepeBo,/\
M.
3TO
IIMrrpeKa)·
eAI1HCTBeHHoe
J1CKJJIOLIMTeJJbHO nOCBRII..\eHHOe
B HI1}KHei1: CMJJe3MM, K TmlY
nORBJJeHMR rrpOM3BeAeHMll
MMpOBOW ,/\aBHei1
LITO He
6blJIM
orry6JII1KOBaHbl
Ha6JJIO,/\emlW
KpeCTbRH
IIOHeBOJJe
KaMI1,
,/\Pyrl1e
pOAe
TPYAa
He
TPYAbl
B ¢opMe
norO,/\bl,
etpEssima"
B
pa3HblX
f,
CneI..\l1aJIbHblX
KOTopble
3aHI1MalOTCR
cOBoKynHocTblO
np06JIeM
CeJJbCKOrO
'ITO ,/\aJKe OT,/\eJJbHble
J1 peKax
1573),
Koro
BeKe
06pa60TaJJ
TexHI1KY
Ha
a BO Bp0I..\JJaBe
CI1JJe3CKOro pbl6Horo
nOJJbCKOM R3blKe
X03Hi1-
6blJJa
1547
B
H . .n:y6paBl1yca
enl1CKOrra
I1CCJJe,/\OBaHl1e Ha
orry5JJJ1KOBaJII1
Te My
"De
AByX
piscinis
et
Ha
CT.
MHrJI€T
11
I1HorAa
06BI1HeHI1e
He
TaKJKe
KaTaJIOr
IIO'ITI1
AeJIa
CpaBHJ1TeJIbHOe
ny6JII1'lHOe
He,/\aBHO
AepeBlIlłX
Hblp9K.
3aHI1R,
Bcex
MAJIoJll
B
IIOJIbIlIJ1
XV-XVIII
ynOMI1HaeTCll
verba
improba
JKI13HI1 I1JII1 He3aKOH-
113BI1HeHl1e nepeA
rrOCTpaAaBureMy
Cy.n:AX
B
B.B·
KaKOM-HJ15YAb
11 OTJIaRHI1R,
50JIee
05l1AqltlK
I1JII1 nOABepraJICR
nopKe
60JIee
CJIaBY",
BCTpeqalOTCJI
"nOXI1ll..\eHl1e
CJIaBbI",
nOTepneBWI1M'
3TO
¢OpMa.TIbHO
CYA
6bIJIO
HeKOTopbIX
Orrl1CaHHbIe YKa-
CBH3aHO C "B03Bpall..\eHl1eM
0511AQl1K "OTJIaRJI
CBoe
nOHoure-
TOM, 'ITO HyJKHO
CKaMblO".
KOHqaJII1Cb
'lall..\e
06I1JKeHHbIM.
Cepbe3HOM
AOJIJKeH
MOJKHO 6bl
nJIaTbR").
5blJIO
KaK
Bcero
"OTJIaRHI111" l1 CBeAeHI1R o
naA
ApeBHl1e
A06pylO
B cYAe 05ll..\I1HOM. B
BeCbMa
noc.TIe Toro,
Bcero
npl1rOBOpOM,
ECJIltI KTO-HI15YAb
npecTynJIeHltIl1,
6bIJI
ell..\e
TO
3anJIaTl1Tb
rrpl1Ka3bIBa-
5blJI
HaKa3aHl1e,
KOTopoe
05BI1HlleM
K}lOMe 113Bl1HeHl1R
AeHeJKHbli1:
I1JII1 3aKJIIOqeHl11O B TeMHI1I..\Y."tleM 60JIee
5bIJIl1 06BI1HeHI1R, TeM 50JIbWe
Pe310Me
B
9TOMY nepl1o,/\y,
HacTynl1JIO
c06paBwe!'1:cll
"BJIe3WI1
AeJIa
Cql1TaJII1Cb rr030p-
CJIOB, nopoqall..\I1X
3aKJIIOqaJII1Cb
COXpaHI1JIltICb ¢OPMYJIbl
xapaK-
06BI1HeHI11O B CJIOBeCHOM nOHoureHJ1I1'
JKeCTOB" (TyT qall..\e
rAe
qeCTI1
ceKcyaJIbHOrO
KOTopble
BHHOBHI1K 113BI1HI1JICll nepeA
B rrpl1rOBOpe
MeJIKl1e
TOJKe HapyweHl1e
"tlall..\e 'leM
npl1nO,/\HeCeHl1e
CJIyqallX
1Oll..\I1M113BI1HHTbCH rrepeA
.nEPEBEHCKMX
no
KaCalOll..\l1eCR 113BI1HeHI1R, KOTopoe
BOJIee
B
nocTynKoB,
"Hey'ITI1BbIX
11 ,,3a30pHoe
BO
5blJIO 9TO CAeJIaTb
"tlECTM
verba",
11 B npocTyrrKax
npecTynJIeHl1eM.
"HenpI1CTOWHbIX
nOCTaHOBJIHJI, 'łT05bI
MMXaJI CTawKYB
HAPYIlIEHMM
honoris".
B'B',
B.B. Mbl HaXOAI1JII1 3Ha-
3,/\ecb
OCHOBaHl111 I1CTO'lHI1KOB, OTHOCllll..\I1XCll K
Hl1e".
O
11 XVI
11 XVIII
po,/\a·
KaCaJIOCb
RBJIllJII1Cb
B cY'/\ nocTyrralOT
CJIaBbl"
TJDKBbI
B I1CTOqHI1KaX
,.adiudicatio
6ecrryTHow
XV
3Toro
B yrrpcKaHI1J,oI B KpaJKe
"BblnllqI1BaHl1e"
(KpaKoB
np0I13Be,/\eHI1i1
A
a
KHI1JKKa OJIOMyHeI.:l-
piscibus".
BbIweynoMllHyTbIX
J 960)
(BpoI..\JIaB,
rOAY ony6JJI1KOBaHa
e",
fama
KaCaJII1Cb
KHl1raX
MaTepl1aJIa
COCTaBI1Tb Crrl1COK 9TI1X
B npy,/\ax
CTpyMeHcKI1
nae
XYJII1TeJIbHblX CJIOB ("mala
,/\epeBeHCKI1X
60JIbWe
Bblpa}KaeTCH
BpeMeHa
BI1,/\bI arpap-
X03Ri1cTBa
OJIb6pl1XT
cy,/\e5Hblx
HbIMI1, XOTll
HOW rrpO,/\yKI..\10111
I1MeJJI1 CBOIO OC06ylO JJI1TepaTYPY • .nOCTaTOqHO ynOMJlHyTb,
'ITO ell..\e B XVI
be
OTHOCRll..\I1XCllK XV
OHI1 06blKHoBeHHo
'lI1TeJIbHO
Tepa;
co,/\epJKaHI1R'
rrpl1WJJOCb OrpaHI1LII1TbCll TOJJbKO TaKI1MI1 CI1JJe3CKl1MI1 KHI1JK-
CTBa B CI1JJe311101'HYJKHO nO,l\"lepKHyTb,
3arr11CKaX,
cYAorrp0J13BO,/\CTBO HOCI1T
tio
HOpOJKAeHHOCTI1.
COJKaJJeTb,
KOTOpbli1: nl1caJI
pa3JII1LIHblX
l1 MHOrl1X Bell..\ei1 no,/\06Horo
"rcstitu
I1Hor,/\a 06 ynoTpe6JIeHI111
Hai1TM BO Bcei1
aqlopl13MOB
"iustificato",
B cYAe5Hblx
X03J1WCTBY
CJJeAyeT
rpoccepa,
687
Ha3BaHl1e:
npm13Be,/\eHMe,
EFFn
7
113 KOTOpOW OH npOJ1CXO,/\I1JI' Bce
(nOJJbCKMi1:
CeJJbCKoMy
JJMTepaType·
Ha,/\ C06paHI1eM
r.
B., T. e. HeCKOJJbKO paHblue
IIo,/\06Horo
KaCaTeJJbHO
3eMJIe,/\eJJbLIeCKI1X pa60T
CBoeM
ell..\e C KOHI..\a XVI
CeJJbCKO-X03Ri1cTBeHHoi1
O ca,/\OBO,/\CTBe 11 Tpy,/\HJJCll
B
KpeCTbRHCKOMY
KOJJepa.
1954
C. MHrJJeTOM B
n
WTpa<t>
TRJKeJIble
rp0311JIO JIerKOMbICJIeH-
HOMY 06BI1HI1TeJIIO·
.n:epeBeHCKI1i1
CY,/\, KOTOPblW nOCTeneHHO
1Oll..\I1MCllKOHTpOJIb yca,/\b6bl,
'laJIHCb
B
B
AepeBHe
caMbIX
M cpe,/\H
J13BeCTHO B
CJIyqaJIHCb
'leM
CYAOM "et
quarto
utrum
inhonesta".
eum
TaK
,/\eJIa
cYAe5HbIx
KHHrax
sibi
TaK
decr
npHWeJlbI..\a
5JIarOHpaBI1R"
AeJIa,
interrogavit
aliquam
KaK
vit
JIaKOHI1'leCKH
3aKJIIOLIaJIOCb
cy,/\e6Hble
rrepe,/\
ius
HI1X TaKJKe
AaBHI1X AepeBeHCKHX
DlHHCTBO 3anl1COK
no
esse
daret
bC'nae
J13BHe, TO OH npl1HOCI1JI
(.,litterae
(XV-XVI
pro
YCI1JIJ1Ba-
furticinio
B. B)
po,/\a
BblAaHHoe
raJII1Ha
MblTHI1KYBHa
pro
CIIJIAB
rrpe,/\CTaBaJI
tertio
aliqua
IIO
BEPXHEJIl
CO~E
et
Pe310Me
alia
05BI1HeHI1eM -
ECJIJ1 no,/\o3peHl1e
J1Hor,/\a CBoero
50JIbTOqHO
"tlall..\e Bcero
secundo,
vel
CJIy-
CJIaBbl".
BcerAa
B KpaJKe
primo.
C ¢OpMaJIbHbIM
famae".
conservator.ae"),
He
(diffamatio).
communitalem
BblcTynl1JI
Bce
KOTopble
.,nOXHll..\eHHH
COCTaBJIeHO, 'ITO
OCpaMJIeHHe
totam
cuipam
et
O
no,/\
AeJIa,
B KOTOpblX 06BI1HeHHblfl
HHKTO He
fore
nOAnaAaJI
CY,/\I1JI B OCHOBHOM Bce
.nO CI1X nop
rraJIO Ha
rocrrO,!\CTBOBaJIO MHeHl1e,
BblBOARll..\eeCll OT reorpa¢OB
BHTHa,/\I..\aTOrO CTOJIeTHR, no KOTOpOMy, KaK Ha Bl1cJIe
"CBI1,/\eTeJlbCTBO
npaB05epeJKHblX
05Utl1HOW AepeBHI1,
•
npHTOKax
B BepXHeM
TeqeHI1H
Ae-
TaK l1 Ha ee I1CXOAHblX
He 6blJIO CIIJIaBa,
TaK
KaK
�c
,
E'
'. <.'''.".
me 7'
'"1-"
J
•
,
689
688
npyTbeB
rOpCKl1H
xapaKTep
TpaHCrropTy
3Tl1X peK
JIeca·
3TOMy
6Y,ATO COBepllieHHO
npenRTCTBOBaJI
B03peHMIO npOTMBOpe'-laT
TOJIOrl1'-1eCKMe MaTepMaJIhI,
KacalOll\MeCR
BO,AHOM}'
MCTOpM'-IeCKMeII ,Al1aJIeK-
CnJIaBa
no
BepxHeMy
Te'-leHI1IO
COJIbI B 2KMBeQKOH 3eMJIe·
C
CbIBalOll\l1e
CnJIaB
JIeca
no
HMH -
MCTOpl1'-1eCKOe II
TelliMH,
1859,
Horo
6hlJI
HHoTa,
CKJIOHa KapnaT,
COJIe Bblwe
(MHBeHTaph
HhIX
a BToporo
Jleca
MaTeJlSIMl1 II Ha'laJll1
,Aoporl1
BecHoi1,
OCaJK,I:laJlM Ha
TaK
KaK
6peBeH,
Cnoc06
M3
60JIee
Ha3bIBaeMblX
25
-
BepxHeMy
,I:lJIR KpenJIeHMR
6bIJI
no
nRTI1
P;J1J1Hoi1 B
TaKJKe
KmIeQ
no
60JIee
CnJIaBy
Ha
(B
JKe-
a
nepe,I:lHMii
'I'e"leHl1lO
He
Ha
pa3HbIe
rB03p;M.
l1J1I1
,n:a)Ke
JIeca,
pyJlh
6bIJI
JloKTeii
,n:JlSI npl1'-1aJlHBaHl1SI
'-IaCTO
CBepJlax.
peKe
36
copTa
H
"KpJKenl1H",
6e30naCHhIH,
sapHbli1
He
ynoTpe6J1RJlI1
T. e. lliHYPOB. cKpy"leHHbIX
Tpex)
(22
mIOT
,!lO ,!IeCRTl1
MeTpa).
IIJlOT
ynpaBJIRJlO
K 6epery,
a
KaHaTOB,
l13 npYTheB
Ha!Vl ,I:lOceJle TepMMHOJlOrl1M, KaCalOll\ei1cR
COCTaB JKI1Be,--\KMXCnJlaBll\HKOB
1130JIl1pOBaHHYIO
rpynny·
CeMaHTM'-leCKOe 3Ha'-leHl1e,
Oc060ro
TaKJKe
HO
TaK
l1BhI MJlM
,I:ll1aJleKTOJlOrH'-IeCKI1X MaTepl1aJlax:
(nJlOT),
KpJICenUHa
pO,I:I KanaTa,
CnJlaBa,
COCTaBJIl1eT KOMnaKTHylO
BIIHMaHI1R
HenOAaBae:\10e
nocJle;:\Hee
TIepeCeJlCH'-IeCK3R
TepPI1TOpl1!O.
CKl1M HaCeJleHl1eM,
we.l1h,--\bI, T. e.
3ey.Jll1
3acJlyJKMBalOT
HapaBHe
CKpy"leHHOrO
C
3Ta,
nepeCeJleH,--\bl
eBpOneJICKl1X
l1CKOHH rycTo
TEBEJIb
ITOBETE
OXBHTH:la,
c-reneHH,
3eMJm.
H O"leHh
CJlOBa
II
nOHRTMeM
1939
113 l1BOBhlX nPYTheB
v.
npe.n;c-raBl1'rb
KapTHHy
a
y~11Tb!BaR
pHO,n; C Y!HBapR no
anpe.nh
3T1-l0rpacj:la,
TO ,L\JIR
rO,I:la Hcc.nep;oSaH]:1y!, KOTopbIe
Hero
caMhlM
ó.JI!O,I:laTb BOO<-IJ1IO,RBJIl1eTCI1 npl1Mep
EO,I:llllJ.\HXCSI113
KyJlbTypbI
nOBeTa.
O,L\HOrO Ha'-laJla,
OnOJlRH
KyJIbTypbl
H
MCCJle!\OBaHlm
ITepBaH
B nOM
nOCeJleH,--\eB, npH5blBllll1X
HanpaBJlel-ll1Jl
rMMHbr,
3aCeJlel-lHbIe
XOTR 11 Bbloco6eHHocTH:
Ha
Teppl1TOpJ110
6Y,I:lYT npOl-\OmKaTLCR.
B npOM3BeAeHI111 BbIIlHCOK
05U-lHH (rMJ1H) no BeTa,
orrpOCHO,,"1YJll1CTY. B
"tlTO
AalOlI.\~[MCR Ha-
,I:lByX Ky.JIbTyp,
L
pa60TaHHoMy
HeCOMHeHHO
I1MelOlI.\I1X pa3J1H'-IHble
CTaAHI1 HCCJleAOBaHI1H 3aK.I1IO laJlaCh
H3 AOMOBblX I{Hl1r pa3HblX
1.
KOHTaKTa
HO
lIX
B ne-
3TOj;'1 TeppJ1TOpMl1.
~IHTepeCHhIM.
113
HaCTORll\ero
rrpoq,eCC110H<lJlbHblJ1: COCTaB, 6bJ.T1l1 np0]:13se,n;eHhl
KacaeTCR
113
'raK}Ke
npoc-rpaHCTBeH-
HOBOnpl111IeJIbl.\eB B onO.l1hCKOM rrOBeTe,
1949
nO.l1b-
perraTpl1aHTbl
rO,I:la ITOJlbllle.
npO]:1cxO}j~)J;eHi1e H
pe3Y JlbTaTC
cor JIaCHO 3apaHee
npoH3Be,L\eHHblx
pa3-
J1cc.Tle,L\OBa-
B onO.'IbCKl1!vl nOBeTe:
nO'JTI1
llCK.'JlO'IlITeJlbHO
TY3e~1łlbl\J
3,ąe:\leHTo,r
(HBTOXTOHaMI1).
2.
l1X
rpaTBa
KopeHHbIM
COCTaBJliIlOT MHJlbIii npOl.\eHT
"tlT06bI
p.pyrl1x
11 OnOJIh-
,I:l0 cerOp;r-Il1111HerO ,I:lHP.. ITpl1-
]:13 l.\eHTpaJlbHo>1: ITOJlhlliH
.n;o
KpoMe
TaKJKe
3aCeJlel-maH
3TI1X lIUITeJlef1
rOCYliapCTB,
pacnpe.n;eJIeHI-1R
r.r.
).io ~13BecTHoH
npvlHa,I:lJleJKaBIllI1X
Hace.l1eHHp. onoJlbcKoi1
Horo
3eMeJlh,
cOXpaHHJIa
BOCTOąHhlX 3eMe,lb,
n;pyrl-1x
1945-1947
KaMn<lHI1SI B
')TBOC,E3HHblX ITo.JIbllleff
CJlO-
B l1MelOll\I1XCR CJlOBapl1X II ,I:lPyrl1X
'Kenc
B OITOJIbCKOM
Pe310Me
1I11H AHq,cpepeH,--\HpOBaHO
113BecTHoi1
.1HCTOB1Wl(U -
MMrPAIJ.MOHHAH
HAPOJJ:OHACEJIEHMH
HeCKOJIhKI1X nJIOTOB B HM}KHeM Te"leHl1M peKM, KOr,I:la CnJIaB
.'IerKMii
BHypeKn,
BO,l\bl.
IIMeIOT 3Ha'-leH]:1e ,I:lJlI1 3KOHOMI1'-1eCKOfl IlJlaHl1pOBKI1
TpY,!leH,
l1 3a,I:lHl1H M ,I:lBYX CnJlaBll\l1KOB
peKM.
Tpa
npMMMTMBeH' ,n:JIR CKOJla-
JKeJle3HhlX
ropHoi1
MeTpoB)
YCJlOBl1SI nocJle
06blKHoBeHHO
I1CK.TlIO'-Il1TeJlbHhIX CJlY"laRX
(15
AO 3a:vlep3aHHR,
rrOl-\HeCeHl1e ypOBHR
cnYCT,
-
nOBopOTa
o
IlPOCTPAHCTBEHHAH
TeppM-
M npO,AOJIJKa.TlCSI,!IBa Tpl1
nJIOTOB 6hIJI
CTpeMMTeJIhHoi1
JloKTei1
na:Jyxou
Kpyn-
HeCKOJIbKO Kl1JIO-
B0l-1hI 6hlBaJI
l1 oceHblO
KOJlbI,
peKe
B
noo
Cy60'-l
My3ee
opelliHMKa·
M3
Maplip.
pacnOJIOJKeH-
(OKOJIO 20 KM Ha IOrO-3ana,A
CYJlh
KJIMHhSIX, peJKe
BOAa
KUC -
cnycT;
CaMI1 CTaJII1 npe,Anpl1HI1-
BO,Abl, CaJIaBJlSIJII1
nocTpoHKM
ynoTpe6JIRJU1
CnJlaB
l1MeJI ,I:lBa pyJlR
MM no
JIeTa
}la
B03pUCTaHl"e
BbICOTa, CJla6btU
I-WpTe __ BHeWHRR l-\yra
peKH,
nOBI1HHOCThlO ,AO MOMeHTa
nOAXOlll1Ill;Me ,!IJISI :noro
B Ha'-laJIe
6YKOBbIX
CKOJla'-lHBaJlM
pYKonl1Ch
p;epeBeHh,
OTp;aJIeHHOM Bcero
B p;epeBHe
C71YCT 11 ntJICemJlft
nOBopOTa
ro,I:lY, oceHHee
cKylO
cYll\eCTBOBaJIM
'-IMBaHMSI nJlOTOB
no-
B
B KpaKOB.
B MeCTe,
3aBMCMMOCTM OT ypOBHl1
,!IOCKM11 rOHTbI.
KpenocTHble
rop;a,
KpeCTbRHe
JIec
B
pa3Haił
3ana,!l-
CTOJIeTl1Sl
Te'-leHMI1, a
,!IoJK,!Iei1. BhICOKMt1 YPoBeHb
B rOA:
,AHSI' B
1715
(rypaJle)
r·
MeTpOB OT l1CTO'-lHMKOBpeKM,
pa3a
;':lyra
IIJ!H npJlCU6blT:J'K,
BO,I:lbl II ero
paHHl1M CBM,!IeTeJIh-
"laCTM JKI1Be,--\Koi1 3eMJlM nOJlOJKl1J1a nOCTPoi1Ka
Ha'-ll1HaJlCR
OT }KMBe,--\a), rAe
TPeHHiłił
xopoumu
cn.'WB
py.ąb
ypoBeHb
,AOHece-
BOCeMHa,!l,--\aToro
6LIJI KpenocTHoi1
CnJIaBJISITh
1884
B
JIeca
npOJlMBHblX
Ha"laJle
rYPKl1
II03JKe
nepBoro
BeCKMp;CKl1e ropQLI
,!IOKyMeHTbI, nepe"lMCJISIIOll\Me
OCB060JKl-1eHl1H OT 6apIll;I1HhI.
TOpl1M IOrO-3ana,AHoi1
,AOHeCeHl1H, orIl1-
aBTopOM
6blJI ,n:3.nRBo. BOJIee
COJIoi1 B BepXHe!Vl ee
CnJIaB
cnycT,
-
CBel-1eHMe O 2K11BeQKoi1: 3eMJIe,
B 2KI1Be,--\e). ,n:JISI 60JIhllil1HCTBa
npI1TOKaX,
CaJIaB
-
1859
KpaKoB,
l1!VleHI1SI BeHrepCKOH
Ha,!l peKOH
Jle3Hoi1
2KMBeQa:
JKl1Be,--\KI1X l1!VleHl1RX B
2KI1Be,--\KOH 3eMJIl1
HbIX ee
CTOJleTMSI l1MelOTCH p;Ba
reorpaq,M'-IeCKOe
CTBOM HBJIiłlOTCSI apXI1BHhle
Bl1HHOCTM B
cpeormu
KUCTb,
nOJIOBI1HbI p;eBiłTI-Iap;QaTorO
BeC.IW -
OpeWI-H1Ka,
YPOBHI1 BO;:lbI, cnycT
a
rl\H1Hbl,
rpYT!nbl
B
KOTOpblX
oceBlllHX
I1CXOJK",eHMI1!VlaCcoH.
11J111113
44
Lud
(.
XLVI
KopeHHoe
fJepece.ąeHueB
HaceJ1eHlole
COCTaBJlReT
ÓO.7lblllIIHCTBO.
RB.ąI1IOTCI1 O;:lHOpO,L\HOi-1
B C"lbICJle
nop-
�690
691
3.
rMHHbl
C O'-leHb C~leillallHbl\1
lIaCeJIeHHeM,
M3
COCHIBO:VlHepeCeJleHqeE
129 895,
'IvlCJIa
COCTaBJIFllOII.1erO06ulee
)/('HBalOJ.uerO B OnOJIbCKOM nOBe7e.
HOB BbIpa)KaeTCH
.• 543 3a6Y)KCKHX
50 penaTpl1aHTOB
rpOMa;'lI-We
503
KOJlM'-IeCTBO uace.'leHllH.
ropoll.a
Ono.1H.
H3 l1eHTpcl.'lbHof:J TIOJlbllil!.
Vl3
ilPyrr1x
rocYl.1apcTll.
npoHCxOIlIlT
3aBep;eHl1f:!,
npocPeccl1j;!.
601'alO'1' no
3'1'0 6blBlllHe
no
H3
BOeBOl1CTB:
npoctJeCCI1l1 OHl1 Bce
M3
3Ha'IVlTe.llbHblM
npOl1eHT
061.1.1ero KOJIH'ICCTBa
cBoeM np0cPcCC!1Vl,
5 159
3a
paC:TeHl1HMH B
3JIaKOBblX
06pa60TKl1
9320
COCTaBJIHlOT JIlO;'ll1
nOCeJIeHl1eB,
4141
3eMJIl1
J.1 IIaXO):\HTCFIHa HX COp;ep:lKaHl1V1_
npe;IMeToM
BJIHlleT
npeilCTaBJIFlCT
-
CJle/-lyeT
KaKoM
B03paCTaHI1p.
K.T!aCCl1cPHKal(HI1 RBJIFllOTCJ-I
11 0PYJ]l1R,
pa3JIH'-IaTb
3eMJIl1 H "OPYilvIR"
iW
Onpe,l1eJIeHHe,
nl:fJJ-LOil l1X
11 KOpHenJIOilOB.
Onepal1HI1)
3e\'I.Tle;::re.llb'leCKI1X pa60T-
onepal(I1H
CTeneHH
Tpe6yeMble
-
npoilYKTbl
naxoThr,
I. OPYilHH,
HailJle}KaT
P.BJIRp;pyrot1
CeJIbCKOxo3Hi1cTBeHHaR
Ba:lKHylO n03HBBaTeJIbHYlO
06pa60TKl1
np05JIeMY
B C03AaHHV1
3eMJIH.
TIpl1HHMaR BO BIIHMaHHe 113MeHeHHR, npO:;13BO,'l,HMble B CTPyKType
vI cnoc06
°PY,!1Hi1:
ilJIR
"OPYP;l'1R",
Ha cPOpMy 0PYP;l1H, HBJIRlOl.l.1erOCRnpOJ]YKTOM v'!Hoj;! one-
CVICTe~IaTHKH opy J]Hii ilJIIl
pa-
HBJIHl07Cll '-!.TIeHaMT1ce:v!bV1npellblP;Yl1ll1X
paCTeHl1i-i
(ceJ1bCKOX03RMcTBeHHble
pal1l1H
}KI1TeJIl1 CH.lle3CKo-p;O:'.16pOBCKoro.
l1 JIOP;3l1HCKOrO BoeBO):\CTB. BOJIblUHHCTBO l13 HHX pa60THl1KH
npOMbllllJleHHblX
Ilpyrl1x
npe):\e.Tlax
~eRTeJIbHOC7H-
penaTpH3HTOB
TIepeCeJleHUbl
B
ilei-icTEI1R
yxolla
y60pKH
lOl.I.1l1eCp.cpe;';C:TBaMH 06pa60TKH
pen3TpHallToB,
60JIbillvlllCTBO
TeXIH1K,\
TeXHvIKa
pa3HblX
.:IhBOBCKoro, TapHOnOJlbCKOrO H BOJIhIl-lCKOrO,npl1'IeM
3eMJleile.llbl1bI.
rrpo-
Ko.m1'-1eCTBOaBTOXTO-
2)
3ćlc:eBa.
H 3)
I.1HcPPOM 120575,
4 727 nepeCeJleHl1eB
Kp3KOBCKoro
H C TY3e.V1HbIM
COCTaBJIHlOl.I.1vnlHeCO"lHCHHOe 60JIbllH1HCTBO.
pa3JIH'IaIOT
CJIel\YlOI.I.1He rpynnbl
He 11MelOll~He '-IClcTei1, yrJIy6JIRI0l.l.1l1xCJ-I B nOqBy.
"BOJICKYIllI1", KOTOpblMI1 BblpaBHHBaIOT
:;eMJHl VI pa3,!1po6JImOT
HaxoilHull1ecR
nOqBbl
3eMJIeile.TIb'IeCKHX
K
HHM npl1-
nOBepXHOCTb BcnaxaHHoj;!
B Heti KOqKvl, a TaK:lKe nOJIeBbIe
KaTKvI
IlJIR YMI1HaHHR nalllHH.
II.
OPYilI1R,
III.
pa.'la,
Bo.nec.naa
rapblra
B noaepXHOCTHhlj:[
OPYilHFI,
pa.na
IV.
rJIy6}1{e
cnoc06
~leM 60POHbl
pa3phlXJIRIOI.I.1He 3eMJIlO (60pOHbI)'
pa3pblXJIHlOIl111e
3eMJlIO
OilHO.TleMeillHble, MHOrOJIeMeIlJHble H nepBo6bI'I'Hble
OPYilHH ilJIR onpoKJ1ilbIBaHllFl
(6Pyco'-!Hble
COXV1)-
n.TIBCTOB3eMJIVI H il.TIR 06pa60TKvl
nOJIH
B nO.TlOCKH(O.l\HOCTOpOHHl1en.ąynI).
OCHOBbI
KJIACCMepMKAIJ;J1M
(IlPOBJIElVIbI
3EMJIE~EJIb't{ECKMX
CHCTEMATMIUl
MATEPMA.7IbHo:t1:
OPY~M:t1:
V.
OpYilHH
l\.ąll
OTBa,na
V. OPYilHR
Pe310Me
;KaU\He
Bblpa60TBHHble
3HaHMH, o61.1.1we ilJIH Bcex
oOJIacTei-i
vI Cl1C'1'e:vtaTvIKI1B npe.ne.nax
oopa3Hbl€
nocTynKH
3el'vPIH 11 06pa30BaHHH
n.rJQClwi1 no-
ilJIH OTB3JIa nJjaCTOB 3eMJIH. pa3pblx.nHlOl.I.1V1e noclEy
J]JIH 06pa60'1'KI1
naJlJ1I1aMH P;JIH OTBa"a
B KJIaCCl1cPHKaI~r-ul H CI'!CTeM<:lTI1Ke,HB.TlmOU~YIMHCR
Cpe.l\CTEClMHHaY'IHOrO
OnHCaHI1H. 06F13aTeJIbHbI,
n.llaCTOB
BepXHOCTI1 nOJIH (ilBYCTopOHHHe nJIYDcI).
KYJIbTYPbl)
c'lOrV1Koi1 vl HaYKOM O CTPYKType
V. 0PY,!1I'IFI,
nomo
nOJ,1l
3eM.'lH npH
naxaHvUl)'
OTBa.llHBaIOI.I.1He 3eMJlIO,
r.'IH):lKylO nOBepXIIOCTb
11 CJIy-
B nOJIOCKI1 (O,C\IIOC'1'OpOHHHe
COXI1 C ilBYMR
pa3pbIXJIHlOl.I.1I1e
(/-lBYCTOPOHHFlHcoxa
11
npV1J]alO~l1e
c JIOnaTKoi1)-
OCHOBbI. TIpe,!1MeTOM KJIaCcHcPllKa~V1H
Ky.llbTypbI
HB.1JHlOTCRC03HBTeJIbHble
H l1€JIeCO-
JIIOp;ei1. CB1l3aHHblX COl1l1aJIbHblMI1 Y3aMH 11 npOilYKTbI
3T0i1 p;eHTeJlbHOCTI1. npl1'-1eM c:vrhlC.T' npO.l\yKTaM
npHl\aeT
CBH3b nOCJIeJ]HHX
Tal-\3ym
.IJ:3eKoHbcKH
C ileT1CTBHRMI1'-!eJIOBeKa.
BelO Ky JjbTYPY npl1HHTO pa3,':\eJJHTb
Ha TpH 60.TlbillHe qaCTI1: MaTepHa.1Jb-
HylO KYJIbTYPY, ilyXOBHylO H COL\HaJIbHylO" npmlHMaH
peHl1vIaql1IO
nOTpe6HOCTei'r,
<f>OPMbI
BO BHI1MaHl1e p;l1cPcPe-
YilOBJIeTBOpHe~~blX pa3.lll1qHblMH
M
TEXHJ.1KA
HAPO.IJ:HbIX
Ky.'lbTYPHbl~m
J.13fOTOBJIEHMH
rOJIOBHbIX
YBOPOB
.rrei1cTBVIHMI1'-!eJJOBeKa 11 I1X npOnYKTaMV1.
PaCTeHeBop;CTBO,
TaK}Ke
KaK
I'l C06l1paTeJlbCTBO,
11 CKOTOBOilCTBO,HBJ1HIOIUHecll cnoc060M
CJIHIOTCH K
~1aTepvIa.TIbHoJii KyJIT."pe-
CeJIbCKOx0311i1c'1'BeHHblx
n.TIeKCOB ;:leRTe.nbHocnl
pacTe~lHi-i
VI ee
B
p;06blBaHHIl
cf1oc06e
pa3Jlw-ralOT
npollyKTOB:
1)
OXOTa_ pb16Hap.
npOnl1TaHI1H,
JIOBJIfl
npJ1'-!I1-
pa3Be,!1eHI1F1 KyJIbTYPHblX
Tp!'!
nOnpa3,rjeJleHI1H
TeXHl1KR o6pa6oTKl1
KOM-
3eM,TII1 lIO
CKy J]HOC'1'b llC:TO'IHHKOB J]JIFI
OeHHGCTI1 TeXHI1KJI
MaTepHaJIaMV1,
rr03BOJlFllOT
14'
ee
KOTOpbIe
HCCJIeilOBaHvlH I1CTOpl1H O.l\e}l{J]hl. B
113rOTOB,neHI1p. n0I10JIHH:eTCR
,rjOCTaBJIHlOT oco6eHHO
~eHHbIX
HB~1 06CTOllTe,TlbHO n03HaKO!VfHTbCH C
OCO-
3THorpacPl1'IeCKHMJ1
ilaHHblX.
OHM
cYl.l.1eCTBYlOl.I.1J1MI1
el.l.1e
,
'
�692
ti93
~13,11eJlbHMH11 TO He
L'blpbH
11 TeXHI1Kl1
Pa3BI1Tl1e
H3MeHeHI1H
ljeCCe
TOJlbKO
pa3HblX
B
caoero
rrpl1Ha,11JleMIIOCTeil
CV!CTeMe npl'lKpbITI1H
pa3BI1THH
cPW-leCKHX
yC.'lOBHM,
clloc06a'1l1
ero
HeCO!l1HellllO
cjJOPM
60JIee
TaK
HapO,11HbIe
XIX
VI B
CKJ-IX 3eMe.rIb.
CMblCJle
fOJIOBHOrO
nJlOCKOCTb
H
3peHHR
'ITO
MHOMeCTBO
6Y.!IeT
06pa30M
lIMeTb
rOJlOBHblX
'leCKHe
y60pOB
c;'
UbI
B
y60pOB.
OCHOBHblX
no,IlXo,TI
y50pOB
Toro
KyCIUI.
Kor~a
6Y,IlyT
I10nblTKoi;J
';epTax,
C!1CTeMaTHKl1
l':;,13BUTI1H now
YCR.1\b6bl.
):IaHHOJ1 Bpe;VIR
Kpo!l1e
BpeMeHa
KacaJOil.\I1XCH
ropO,11a, ):IyxoBeHcTBa,
C1\eJIaTb
COOTBeTcTByJOllll1X
He;V1ll0rO'-l!1CJIeHHblX
nJO):lJ1 HaXO,!\I1.lll1
Bbl):lOJl06.neEHblx
n,10,1\OB,
MeHHeMblX
cnoc060B
I1X
Cpe,!\cTBoM
Bblpe3blBaHHH
rOJlOBHblX
HHor;:;a
UlKypOK
B
;VlaJlblX
H3rOTOBJleHI1R.
l13
,1\epeBa.
HaCTOHil.\I1M
rOJlOBHbIX
HenOJlHbli1
Me,K,Ily
3Bepei1,
np06a
MaTeBceCTO-
y50paMl1
110 3TOMY
B
l1
KpOMe
H3
Bonpocy·
pe):lKO
KOHyca
OCHOBHOi1 TexHHKoi1,
ell.\e
MI1HyBwHe
Bpo,11e BCRKoro
HCXO,1\R, Hrrp.
.!laTh
n03BOJlReT
KOTopble
cjJopMe,
TaKaIT
OTCyTcTBYle
l1 1'.,11.He
BhlBOllOB
Xo-
nonblTaTbCH
HO
y60pOB,
rOTOBOM
pO,AOB
O.!le}K,!\bI,
BJlHRHI1R
IlpR):l>UlbEOi1
y60pbl
rrpH
p0i.\a
npl1-
HJII1
no-
nO;VlOU.lJ1
nprDKvT
B
CbIjJbe
WepCTH
HblM
H
HlITeM
y50pa'Vl
y60pOB
vI
cjJOp:l-ly'
rJlaBHble
3Ha 4lt!TeJlhHO
o6pa:mOCTb
50JlbUle
HJlll
MeXOB.
KpaeB
CKpoeHHbIX.
Ha
pOB.
a
y60p
3Ha'feHHe
aBTop
Tl{)p6aHUM
COCTOfllIjHe
H3
n·mu
l1
3H3JI113a,
B
;(3}Ke
Tor.n;a,
H3
KPb!THR
cPOP~;lbl
y50pbl
CWHTblX
M
M
B
CMblCJIe
pa3HO-
YOOPOl3 113 pa3Horo
HJlM
6bIJla
Ea
06il.\aR
npHLlHc.rIJ.1'rb
yoopa
06pa30M
J1'Vle.na 11X
60.llb/llOM
rpynnbl
np11-
fIOCpe,11CTBOM
COOTBeTcTByJOil.\HM
KOJlI1'Ie-
rOJIOEHbIX
rpyrma,
nOJIyKpy}KHblX
y60-
CocTOHlllaH
H3
y60pOB.
Bce
31'11 rOJlOEHble
KOTOPh1l1 Hal<I111blBa.TJH ltiJlYl
OHl1
THnbl
cm~IToro
rm1BHblM
nOJIy'la,1cH
,!\.8el
:lOcKyTa
KamOlllOIfOB
Ha.!l
Kor,lla
C
y50phl.
KOTOpblM
06-
K
B
llpe;:\OXpaHeHI1lt!
MeXOfl
HJlH
ItUIl1
KyCOK
C33,1l,11ro.nOBb]:
M3Tepl1aJla.
CTOpOH
1'O.'IOBbl.
l1Hor.llel
<:paCOH ,lIpyroro
OCHOBHOMy npRMoyroJlbHoMy
60KOBblX
Ten.nblX
nOJTY4aJU1Cb J-13 OI.\HOrO npR-
rOJIoBoi:[
Bce
JlOCKyTy
K3IllOlilOHbl
O;:;HY n.rIOCKOCTb cHMMeTpHH.
oco6eHHocTbJO
KpO(1KU
Korlla
HM}KHCfl
q~l.nHH.npw'lecKltIx
HX
'-laCTH
Pa31HlUa
BepXHerI
nYTó1
OKy)KHOCTlI
TpeyrO.1bHlIKOB.
B
'-laCTet'l·
HMeeT
OH 6b!.TJ TO.TIbKO Y3KOj,i
HeCKO.TJbKI1X '-lacTeti
,1\aMe
oópa30M
113rOTOE.rIHJllt1Cb H3
,110WI1Ba.nl1 ,!\05aBO'-lHbli:l
XapaKTepl-lOi'r
41'0
CJIy'fae
JlOcKyTa,
lol;VleJIH TOJlbKO
HJIll
BbIBO-
~'YltITblBaR
Ma'repl1aJla
OCHOBHble
KalIJOl11Oli bl
JlOCKYTa,
npOCTble
KamOUlOHa
TO.
H
npOH3Be,TIeHHOrO
3aK.nlO'-laJlUCb
3TOM
MeCTax
npHWI1B3.'1J1
eTCH
npoom:~Mbl
rOJlOBbl
'IaCTeM,
TpH
LWJIMCłM MO}l{HO
OAEoro
CaMble
3Tl1X
cnoco60B
):IJlH cjJOPM rOJlOEHOrO
BblAe.'lHeT
TlOpóaHbI,
KanlOllIOHOB
MoyrO.nbHoro
B
pa3Hb!X
rOJlOB-
rOJlOBHblX
rOJloBy·
xO.TIopa;
TKaHe;'i·
cj)OpMaX
nOoTJy<raJlCfl eCJIltI rOJlona
OAHOM I1JJH 60.'lbllle
HMeHHO:
PO.ITh
rOJlOBHble
11 T . .!I'
npl1,LlaBa.ila
B
pa3peweBlm
JIOCKyTOM
ql1.TJI1H;:;pI1LleCKl1X, KOHyco05pa3HblX
OT
l13
113 C.)JOeB He-
113 COonOMb1.TpaBbI.
I13I'0'J'OB.neHl1H rOJ10BHblX
TaKoi;J
OCHOBallllH
npl1MepOB,
BR3blBa.nlt!
Bcero
TpaBa.
paCTI1Te.'lbHOrO
113 KOpbI
11JlH Boi1.'lOKa
oKpyrJlOCTI1
O):lHHM
PeUlaJOillee
CTEe
K
npl1
11J1l1 06MOTUBa
CWvlB3Hl1fl
K
TaKMe
H3MeHeHl1R
B03MOMHOCTeil
MelTepWelJJa
cjJOpM, 6blJlO
pO):lU TKanei1
3aKpoMKa.
npeM;:;e
ynoTpe6-
H.HIt! BbIrHOaHJ1R.
npl1ClIoc06,1eHHff
KphlTa
113 cjJeTpa
H
lllJ1Tble
B3rOTOBJleHHIl
):Ia}Ke
B03HHK8..'ll·1
a
CO.rIOMa
y60pbl
BaJIRTb.
H3-
CblPb€M.
BH3aHHll
11 ",a,Ke
rOJlOBHble
6bl.TJ0
BH3aHl1e,
TKaHeW·
):I. AJlR
Ml1BOTHOrO
TeXHHKa
H
Bcero
11 T.
po,n;a MeXOB.
C 3THM
M
Kpyr.'lylO
HHTeM
pa'fltJB3Hl1R
npe}!{;:Ie
MmKHO
f13 pU3HOrO
IlJleT€Hl'I€,
113 WKyp
KOpHI1
Hl'lTOK
KOTOpyJO
CBR3aHHaR
po;:;a
H
6bma
cjJOP~1aX H3rOTOBJIH.rIH
H3rOTOBJlH-'lH
p;BHoro
nJIeTeHI1R
copTa
npOJ-lcxOM;:(€HHR.
HKOHorpacjJl1-
MyMCKHX
6bI
T21GKe
obl.no
UiI1TbH
.rII1CTbH, TPOCTHHK,
JlHor,1\a
y60pbl,
H
,lI:]R
COOTBeT-
06CTORTeJIbCTBn
CJlI1UlKOM
BO!lcKa
3a-
B 31'01\1 CMblCJle.
l1CTOQHHKOB,
B3al1MHOrO
CWHTbl
IIO'JTOMy
5blJ10
'laCTH
YRCHl1Th,
oc06eHHocTei1
TOJlbIW
HapO,!\HblX
H Heo6oCHoBaHHoi1.
C 1'04101
paCCMaTpJ1BaHl1H
cjJOpMy.
c06.TIa3HI1Te.rlbHhlM
Ulapa
rOJlOBHblX
'raK Me
3Toro
COBepWeHMJi
CKY,11HOCTb ,11pyrJ1X HCTOpI1'-leCKHX
,lIepeBHH,
npl1
I1X
npl1eMOB,
MmKeT
6bIJlH
'Y'-leT
,TIOcTynHbI
TO.'lbKO
Me
npHrOTOBJIeHHR
KaK
H 1'yT
np06J1eMbI.
nOBepXHOCTI1
pe3YJlbTaT
3H3LlelU1e
na}KIIOe
03BaKOM.'leHl1e
TaKI1X
rrp06JleMe
31'0
ero
HaM60.nee
onHcaHHi;J,
K
Tpe6y-
0,!\H3KO, 'ITO
paccMaTpHBaTb
nOcJle
npe}K,n;eBpeMeHHoil
B
TCXHl1KY
3aKpOeHHbIe
cPaKTI1'IeCKOrO
pOlIHi'IX
111iOr;:;a
nOJIb-
He
113 BaJleHOi~( wepCTY!
a
reOMeTpl1'IeCKOM
pa3perueHHR
nepeHeCeHJ111
MaTCpY1aJla
IwpTHHy
pYlaJI,
npH
c.lle~yeT
rO.nOBHbIX
UbIJla
6bI
Tpe60B3J1a
TaKOM
n,:JC}K,Ile Bcero
KOHe'łHo,
B
H3-
ynoTpe6J1eHHJ1
3a,Il3'Ieiir,
nOKa3bIBaeT
crroc060B
II03TOMY
J1CTOLTmIK!1. n0Il:31OIIll1e
Tpy,11 HE' ': :~.•
KOTOpbIiir
nO,Ap06HOe
3aKpotiKY
TOf,TIa,
B
BO.'lee
y60pOB
B
Tepp11TOpHl1
pa3pemeHJ1H'
y60pa
ocoueHHO
Ha
6bIJI
MHoro
,LIeJla,1H ;vry}KCKJ1e ro.nOBHble
:vnOTPe6.:JRe'IbIYI
'leJIOBe-
1'04K11 3peHHH
wapa
TOJlMW
epOPM
6bIJlH
Bcero
MO,n;bl.
KOHe4HOCTI1.
C :noi1
KOTop!:>le
npeM,11e
KOTOpo~i
·IR.rIJ1 pa3Hble
Co
pa3pa60TKa
npe,ACTaBJlflE:T
VI nOKpbI1'VIe
rOJlOBHOW y6op,
reOMeTpHH
I1X
TeKTOHHKH
CTByIOil.\HM
B.B.,
BHoil
nOrJIOTI1.rIa
KaKylO
npo-
aHTponoreorp3-
OT 1'011 H.nl1
YCl1J!HM
B
pO,11a CbIPb€M,
nOBepXHOCTl1
Ha060pOT'
oc06em·ro
reOMeTpJ1J1.
Kpoi;jKJ1,
TH
VI
B
pa3Horo
33BHCeJIl1
y60PbI.
XX
6bI,
KaK-6Y,11TO nOCTOHHHble
31'11 H3MeHeHHH
npoaH3.ilH3VIpoBaTb
cyu"ecTByeT
npHMeHRJOTCH
y60pOB
CO CTOpOH!:>l
rOTOB,1el-llIe
pe3y.'lb1'aT0:'01
C
rJIbl6bI,
M3r01'OB,'leHI1IT rOJlOBHbIX
3aKpoMKa
Bcero
,lIBl1MeHl1e
rOJlOBHble
Ha'Ia.TJe
TeJla·
.'llO",eM
TaKMe
nblTa,nCH
Ka3a.noc!:>
CYl1.\eCTEOB3J10 li
Ha
3
ell"e
CJlMilJKOl,1 C,'lo}KHoro
KaKHe
rrpe}K,[Ie
C.'lO}KHOM
COCTaEJIHCT 'IaCT!:>
C TeXHl1Koi;j
HO TaK,Ke
no
y60pa
1'BOp'-leCKBX
y''-!ijTbIB3R
TpY,11e aETop
KOHqO
IOil.\eM
6bl.111
Bccro
npl1KpblTI1H
"lyMcKl1e
B
cPOpMhl,
cPOPMbl
03HaKOMJ1eHHR
np:H1eHeHI1R,
'!eCK11i1 Ty.rIOB,
CTOflil.\eM
CO CTOpOHbI llX
113rOTOBJleIlI1H'
1'0'1
TaKHe
c.nY'-lae,
Cnoc06
)Ke
nOJlOCKO!;J H
I1X
oc06eHHOCTH
li
y60pOB
<pOp:'l)'
cnocooe
CIWJB3H!IH
~nlem1
3TH
OKO,TJbIW COCTOfW H3
BepxHerl
RBJJR-
'()KOJlblwa.
COCTOHJl 113 O,!\llOi·i
COCTOHc1a B
Bblpe3blBamlH
Kor,11a BeCb
npJ1KpblTHR
B
rO.rIOBHblX
Bcer;:;a
OKpy;.ł{HOCTl1
npHpa3Hoii
rO.nOBHble
HeCKOJIbKltIX
6hl.'!
npVI'-lHHOii
�694
Toro, 'ITO 0AHH rO.~OI3Hble yÓOpbl COXpaHl'lJHI cPOP:'-lY L\l1JlHHAPOB,.:lpyrHe
KOHyCOB HJlH, HanpH:'>rep, cPOPMY ~eTblpexyrOjlbHbIX
lllanOK.
AHaJII13 KPOtiKI1 n03BOnl1JI KOHCTaTl1pOBaTb, ~TO ~aCTo ynoTpe6.1HeMblti
H ITo.TIbllle
HapoAHblti rO,loBHoi1 y60p, aa3bIBaeMbIVr "BCTeK.TIHuefl", KOTOpbIi1
,:(0 CMX nop C'łHTaJICH POAO:vIKanlOllloHa, npOI1CXOAI1TOT UI1:mHAPI1'łeCKI1X
y60pOB. ITp0I13Be;:leHHbIi1 aHaJIl13 npHBeJI aBTopa TaKiKe K EbIBOAY, ~TO
TeppHTOpl1aJlbHaH rpaHI1I.1a, rAe HOCI1.nl1KanlOlllOHbI E Ka~eCTBe 3aU.\I1TbJ
OT xO.JIO):1a,
npOeTllpaJlaCb TOJlbKO ):10 Kpai1Hero ceBepoBOCTO'JHOrO py6eiKa
nOJIbCK)~X 3eMe.JIb· rJJaBHOi1 TepPylTOpHeti, KpOMe CJ16vrpl1, r):1e BCTpe~aJICH
KamOlllOH 6bIJJY! ceBepHble BeJIMKopyccKHe H 6eJIOpycCKl1e 3eMJIM. ,n:a.nhllle
f{
lOry M 3ana,l1y OT om1caHHblX 3e:l1e.JIb npocTMpanaCb
Teppl1TOpl1H, r.n;e
!\)JaBHbIM o6pa30M BblcTynajjM UM.JIMHAP:1~IecKHe
H KOHycoo6pa3Hble rOJIOBHbIe y60PbI. 3TO 06(;TOflTe.JIhCTBO06'hRCHHJJOCb npeiK)le Bcero Km1MaTH'łeCKMMMoc06eHHocTHMM'
SP1S ILUSTRAC.Jl
t .•.
,
l) Ryc. 1--4. Karo.ga>'i wg W. N. Wasiliewa
- Kratkij
oczerk by ta
:7.2, :~;3
Karagasów.
Etnograficzeskoje
Obozrenie,
Moskwa 1910
:;f)
2) Ryc. ~-6.
Karagasi
wg W. N. Wasiliewa
.
:3) Ryc. 7. l\1:ieszkańcy c~;edla - Karaga1si wg W. N. Wasiliewa
27
4~l
4) Ryc. 9. Ludncść
osiedla karagaskiego
wg W. N. Wasiliewa
.J.,~
.1) Ryc. la. Ambar - magazyn karagaski
wg W. N. Wasiliewa
·'lr;
6) Ryc. 11. Karagaska
na reniferz,~ wg W. N. Wasiliewa
.
7) Ryc. 12. Koczowisko
z urasami karagaskimi
wg W. N. Wasiliewa
·lR
8) Ryc. 13. Urasa karagaska
wg Geogr. Buchana:
Die ViiIker Asiens.
Au·straliens
und der Si.idseeinseln.
Berlin.
~I
9) Ryc. 14. Trumna
szamana
karagaskiego
wg G. Buschana
107
10) Ryc. 15-16.
St.rój szamana
karagaskiego
wg W. N. Wasiliewa
111
U) Ryc. 17.Pieśniarz
z bałabaj:ką
karagaską
wg W. N. Wasiliewa
124
12) Ryc. 18. Mapa etncgraficzna
Syberii Południowej
.
123
13) Mapa - Repatrianci
i prze.siedJeńcy
do powiatu
opolskiego
wg
miejsca ich zamieszkania
w dniu 1. !l. 1939 r. - rys. lVI. Myrcik .
14) Mapka - ;VIiasto Opole - rys. M. lVIyrcik
178
15) Mapka - Zatrud·n.ieni·a ludności re.patrianckiej
i przesiedleńczej
w pow. opolskim.
Rys. M. Myrcik
179
16) Ryc. 1 Typ włóki
(Bulgaria)
zv'any
przez
K. Moszyńskiego
"broną płotkową"
(Kultura
Ludowa Słowian,
cz. l, s. 180 i 182)
205
)7) Ryc.2.
Typ włóki
(Bułgaria)
tzw. "brona
deszczułkowa"
Rysunki pochodzą z pracy K. lVIoszyńskiego .
20~
18) Ryc. 3. Brona
wykonana
z wierzchołka
świerka
(Polesie
północne) wg K. M.
:lO8
19) Ryc. 4. Brona "smykowa"
(lnflanty)
wg A. Petzholdta
(1864)
208
:<0) Ryc. 5. Brona lasko\va
bez kabłąka
(Rosja) wg A. Petzholdta
(1864)
'UO
21) Ryc. 6. Brona laskowa
z kabląkiem
(polska) wg A. Fischera
210
22) Ryc.7. Brona b€leczkcwa
(okolice Erfurtu)
wg Kri.initza (1777)
211
23) Ryc. 8. Brona
beleczkowa
poclwó!na
(Grabczak).
pow
Opole.
S. 17, P 30. p. III). Fot. autor
213
24) Ryc. 9. Brona radlowata
(Brzo7.0'.nl. pow. Tarnów.
S 29. P 35.
p. XIII). Fot. ::'111. Pokropek
.
214
I
I
I
,
�696
:!5) Ryc. l.G. Brona
radłovia
zwan"
"drapaczem
cz.worobocznym"
wg H. Cegielskiego
(1863)
:!6) Ryc. 11. Brona radława
(tak nazwana
przez K. Moszyńskiego)
prze,; Petzholda
potrójnym
radłem der dreifache
Rella (ReisCJ... 1864)
2"/J Ryc. 12. Typy bron radłowatych
j radel wielorylcowych
w zach.
cZf;ści Podola. wg Józefa Gajka .
22) Ryc. 13. Radło grabiowate
wg S. lVIeh1era (Czechy - 179,1)
29) Ryc. 14. Radło grabiowate
wg J. Mehlera (Czechy - 1794)
:30) Ryc. 15. Plug ukraiński
z lemieszem symetrycznym
cZ)ili radlicą
wg: A. Petzholdta
(1B64)
:l]) Ryc. 16. Plug
z lemieszem
o kształcie
zbliż0nym
do k:iztaltu
racJlicy (Czechy) wg J. Mehlera, 1794 .
32) Ryc. 17. Pług z lemieszem
a kształcie zbliżonym do kształtu
radlicy (Chleb - Czechy) wg J'. Mehlera, 179<1·
33) Ryc. IB. Pług z lemieszem
o ksztalcie
zbliżonym
do k~;z.taltu
radlicy (Doupov - Czechy) wg J. Mehlera, 1794 .
:{4) Ryc. 1. Schematyczne
rysunki objaśniające
dwa główne sp·)soby
plecenia taf.my ze słomy
35) Ryc. 2. Schematyczne
rysunki wyjaśniające
kolejne etapy chałupniczej produkcji
nakryć glowy Hajdu, Balmazujvaros.
Rok 1957
36) Ryc. 3. Przykłady
różnych typów kapturów
i ich ·krojów
~7) Ryc. 4. Przykady
typów kapturów.
Persja starożytna
.
3E') Ryc. 5. Przykłady
różnych typÓ\V nakryć cylindrycznych.
stożkowych i półkulistych
i ich krojów .
:3fI) Ryc. 6. Stangret
w rogatywce.
ZSRR, okolice NIoskwy
40) Ryc. 7. Kobieta w rogatywce ZSRR Kałmucy
·H) Ryc. B. Lapończ.yk w rogatywce
- L. Bey
42) Rye. 9. Przykłady
różnych typó'w rogatywek
43) Ryc. la. Rogatywka
krakowska
w stopniowym rozwoju
44) Ryc. 11. Mapa zestawienie
zbadanych nakryć. Wiedeń 1904
45) Ryc. 12 Czapka mazurska
w swym stopniowym rezwoju
46) H.yc. 13. Kroje nakryć zwanych "rozłupami"
.
47) Ryc. 14. Przykłady
przeobrażeń
form~' nakrycia
w wyniku jej
swobodnej interpretacji
w plastyce
42) Mapa. Formacje
kulturowe
międz.\Tzecza
Nilu
Kongo wg
H. Bc\Umanna i. P. Schebesty
'\9) Fotografia
Prof. L'?ona Halbana
.50) Fotografia
Jani\1\' Tuwanówn:"
21,
:lI.)
226
228
:!30
SUMMARY
T", a f i l C h o d z ił o. The Karag,8'chE's Total8;.';. Ethr.cgra·phic
monography
T a d e us z D z i e koń ski.
Fc'rms ,l.nd technique
of folk men's
headgear making
S t e f a n I 11g lot.
Silesian rural literature
and periodicals
of the
XVI-XVIII
centuries
as sources feT the history of the vill:3ges
and a.griculture
M. i c h a ł S t a s z k ów. Cases of infringement
in village courts in
Little Poland (Malopolska) registered
during the Xyth-XYIIlth
centuries
H a l i n:3 M Y t n i k ó w n a. Rafting of timb-er ·on the Upper Sola
M a r i a B y t na r - S u b oc z o w a. Spatial ,se!",-edule er the populaHon migratory
movement
in the Opole district .
B o l e s ł a w G a l' y g c:. Basic cia,ssification
cf agricultural
to·ols
(ElemE'nt~ of ma·terial culture - problems of systematization)
2/2
2:1:5
'!3'"
2:{7
264
27:1
280
286
292
292
292
295
298
300
302
304
J08
44:3
471
476
Articles
1.
r'
1
I
l
j
Il
"
II.
R e 'r:. (o
I'
t s a n od
l'
172
Hl!)
ev iew s
SOVIET ETHNCGRAPHY.
Academy of Sciences.
USSE. Mo·scaw
1956, pages 1-3 (Anastazja
Kojdecka)
Russian folk!cl'. Materials
and investigations
('01. III edited by the
Academy of Scienc~s. USSR, M-I, 1938, 446 p. (Kaz:mi.erz
Strza'a)
.J. P. Pot a'p ow. The peoples of SOtlth Siberia.
Nowcsibirsk.
19:)3.
160 pages, 16° (Tadeusz
Wróblews/{
i) .
.1 P. R a b o s Z li o w a. Rus·sian National
Lace. ,.Artistic
domestic
craft industr~· in RSFSR", Moscow 1936, 45 pages 6 plates.
65 illustration~:
(Olga Mulkiew'cz)
.J ó z e f ;vr a c u rek.
The Wallachs
in the Cieszyn area after the
30 year's war (in the 2nd part of the 17th centu~y) Silesian Almanach (Slezsky Sbornik) 52. 1954. 1-2, pages 34-102 (Aleksander
315
3;;1
361
NYl'ek)
.1 ()
S € f K u d l a c e k. A contribution
te the studie.> on the origin
of the old Slav rura! economy, Slovensky
Narodopis. yth yearboek 1957. number 1. pages 3--4'~ with 16 illust. (Jcrzy Wielo-
H::ejski)
.'
363
�698
699
A n t a n i Va c i a w i k. The origin of the dCluble-~jded canvas, called koutnice and llvodnice. A contribution
to folk family rites.
folk art and clothes. Copy frem the work: To celebrate Frank
Wellman's
70th anniversary,
Brno, 1958, pages 482-529
(Adam
CLapa)
:17~
Sources and material to the cultural history Ol East
Tuzla, 1957. 2.,,6 pages (Zbir;ni.<?lc Jel'!elck:c)
.
ANTHROPOS
(Frei'ourg··Posieux)
Vol 52 psrt l-S.
Bo~:nia. Vol. 1.
'376
19,,7 (Tadellsz
Wróblewski)
:l7B
ANTHROPOS. Vol. 33, 1958, parts 1--2, 3-4, 5-6. FreiblJrg, Switzerland I,Tadeusz WróbLewski)
.
E.THNOGRAPHY. Vol. 50, 19~5. Paris, 1956 (Tadel1sz WróbZewsk i)
ETHNOGRAPHY,
Vol. ::1. :956 (Tadeusz Wrćb[cw.~ki)
p a u l S c h a u e I' m e i e r. Pe2sants Economy in Italy and in Italian
and Retrcman
Part of Switzerland.
Part I, ZlTich, 1943 (Z. S.)
Wal t e I' E s c h e r. Village Comm!mity
and Silvestersongs
in St.
Antontnen. A contribution
to .the Problem
of Community
and
cultural
needs. Pa'pers of the Swiss Ethncgraphic
Society. Volume 310.Printed by G. Krebs. Editional house, Ltd. Basel 1947
(Maria
..CURRE~T ANTHROPOLOGY",
book I (Andrzej
WaLigórski)
.
T h e a d o reP.
B a n k, Botanical and Ethnobotan:cal
Studies in the
Aleutian Islands. Papers of the lVrichigan Academy of Science.
Arts and Letters. Vel. x""OCVIII, 1953, pages 41'i-ł31
(Taclellsz
Fryczolca)
.
:388
397
'-\0:1
.•OR
{09
. .1 000 Easlter
Eggs and Easter Baking Pr·oducts from the whole
Europe"
(Special bulletin
of the Journal
"Del' Hochwachter",
March, 1957. Published by Paul Haupt, Berne (M. Przeździeck·).
AUSTRIAN ETHNOGRAPHIC
ATLAS. Linz/Do.nau, 1-959, edited by
E. Burgsteller
and A. H elbo ck. 16 maps, index and commenta.rles
(Krzysztof
Kwaśniewski)
Kwaśniewski)
43:3
.-\ n n a K o wal s k a - L e w i c k a. Interest
to Ameri~an Matters in
PO'land after the II Wc·rld War
A n on y m - A z t e c. The conquest of Iv1exico. Translated
and prepared for printing by Tadeusz MilEwski. "Biblioteka
Narodowa",
Series II, NT. 115. The Ossolinskis' National Institute. WroclawCracow, 1959, pages XCIX -I-160, 2 maps, 6 illustr. (R. H. Nocoń)
.J a n C z e k a n a w s k i. Into the woeds d Aruw:mi.
Diary of the
excursion
to Africa. Ethnologic Works, Vol. IV, Polish Ethnographic Society, Wrocław, 1958, 461 pages (Jerzy CrochoLs/d)
NI i e c z y s j a w L e p e c oki. Frcm the Amazon river to the Terra
del Fuegó. Warsaw, 1958, 400 pages (Janusz Bohdanowicz)
.
:\ d a m N a h l i k. Tissues from the XlIIth_XIVth
centurycEmEtery
in Równina
Do,lna, Kętrzyn district.
The "Rocznik OlsztYl1ski",
Vol. I, Olsztyn 1958. State Publishing Hou'se io·r Scientific Matters,
pages 171-191 (Adam CLa;a)
l r e n a T u I' n a u. Text.ile a'nd clothes production
at the Warsaw
ma·nuiacto:ries in the XVlIIth century. The histmk review "Przegląd Historyczny",
Vel XLVIII, bo·ok 4, pages 72.7-750 (Adam
4:)4
437
440
419
·1:10
4~1
CZapa)
./ ó z e f L i g ę z a. An essay
414
BAESLER'S
ARCHIVE.
CONTRIBUTIONS
TO ETHNOGRAPHY.
New Series, Vol. I, III-V,
1952. 1953-1957, Berlin. Published
by D. Raimer (Tadeu.sz
WróbLewski.)
.
Wo l f L i.i c k i n g. History ·of the folk dress in Germany. L Schaumburg-Lippe.
Introduction
of l\olartha Bringmeier.
Institute
for
Germany Ethnogra'phy,
GeTman Academy cf Sciences at Berlin.
1958; 99 pages - 21 pages containing
the text, the remainder
illustrations
(Adam
GLapa)
.
ATLAS OF GERMAN ETHNOGRAPHY.
New Series. EcJitor Ma·thias
Zender. Marburg, 1958. 12 maps 1959, 232 pages {J.ftext (Krzysztof
A TLAS OF SWEDISH FOLKLORE. L Material and social
Editor Sigurd Erixon. Uddevalla, 1917, 62 pages, 24 maps,
wings (Krzysztof
Kwaśniewski)
.
S i g u r d E I' i x a n, A>ke Hultkrantz
and Laurits Bodker:
tional dictionary of regional European anthropology
and
,.The Laos" print, Vol. III. 19:\5 Kopenhagen
(T. W.) .
'll;j
WróbLewski)
ł.ll
H6
424
42",
cuMure.
44 dra-
on Folklore in the Bytom dis.trict "Nine
centuries of Bytom" -- sketches on the history of the city od'
Bytom and the Bytomarea,
collective work. Edit'or Franciszek
Ryszka, Katcwice
1956, p. 313-339 (M. Mrysner-Rostworowska)
STUDIES AND MATERIALS
ON THE HISTORY OF THE CULTURE OF THE POLISH VILLAGE in the XIXth and XXth Centuries. Oc'd jobs. Economic cocperaticn.
The ,.Biblioteka
Etnografii Polskiej", journal Nr. I, Wrocław 1958. WCTks and ethnographic materials, Vol. XII. Polis Ethnog.raphic Society, Wrocław
1959, Łódź Ethnographic
Studies, Vol. I, P'olhh EthnogI1. Soc.,
Branch Section in Łódź. Łódź 1959 (Zofia Staszczak)
.
.
S e weI' y n G a s 7. c Z y [1 S k i. Di8r:-' of the traval to the Tatras.
Prepared
for printing
by Sta,nisłcnv Sierotwiński.
The "T3iblioteka Narodowa",
hook I, Nr. 170. ThE' Ossolińskis' National 1n>titute 1958 (Al.eksander
Żyga)
.
427
Internafolklor.
III.
Polish
4~8
Ethnographic
(Wandn
Jostowa)
Collection
M
\l
4;')7
o: e u m s
in the Musee
de lTlomme
at Paris
46:3
�700
rv.
Remembrance
J 2. n i n a
K l'
Z
of Profesor
Y s z. tof
Leon
ó w n a,
1 u wan
(Helena
Halban
(Tadeusz
K w a Ś n i ew
Stafi
E l' a n i s l a w a
Chrc,nicle
ski.
Jnfoclzka)
Dziekański)
Ethnography
,
in
Poland,
Centres
and
cattle
K o p c z y ń s k a - J a w or
grazing
in
Rumania
s k a,
Investigatiom
on
I
T ~ o ep 11 ,11 h
Corres;Jondence
RelJort
on
the
Sc-ciety
munt
XXXIVth
(PTL)
in
Ciesielski,
Report
on
munt
the
Ple:1ary
Tomasz
activity
cf
jl,leeHng
(Danuia
Olsztyn
of the
'leCKaH
Ethnographic
1'rawińskrt-Kwaśniewska.
SkarzYIL~ki)
the
Pciish
.
Białystok
VI
of the
Section
on
the
:Vi 11X a.lI
activity
of
the
Gdańsk
Section
{}·f the
PTL
ra
on the
acti.
ity
of the
Kielce
Section
Report
of
the
NiziilSka,
Report
of
HaH
acHvity
of
Ma1gorzata
,the
Cracow
Section
of
the
PTL
(Irena
Sedion
er
,the
PTL
(Maria
Matuskówna)
activity
of
the
Silesian
on
the
a-:tivity
of
the
Wrocław
Section
of
the
in
1959
(Olga
of
the
T a ]:I :.I Y Ul
nO."blll;1
rap
bl r a.
Report
of the
Society
Annual
total
XXXIVth
PTL)
report
Society
activity
Plenary
the
Re'port
·on the
Chruści.eiowa)
wo,rk
(Anna
1959
adivit.y
PTL
Meeting
(Anna
i'n Olsztyn
en
in
of
of the
the
Pclish
Library
of the
Kolberg's
.
Józef
Polish
Lech)
.
Ethnographic
CommitpC:'
for
19.19 (ireml
IT.
Bi1:licgraph,'
for
1956-19.58
Bibliography
worked
out
190,
Boles/(lu;
Gm.vil!
.
:)41
by
Summaries
Table
O. Gajek.
by
of dra\vi
E.
ngs
Table
of content;;:
52,
Jelenieli;ski
lO 3 :) ep
in English
2nd
Russian
(Ho
654
668
695
11
(Tao3Yw
65
e T hl
A.
P e l..\ e H
H
H.
HOBeHHH
M-l,
CCCP.
nJIaTKOB,
1956,
CTp. 1-3
CrpJlCa,w)
HOBOCH6HPCK
MocKBa
1956,
(OJl'bza
17
JleTOnHCb
CTp.
3eMJle
CTOJleTI1H).
45-6
K
361
IlOCJle 30-JICTHei1
CHJle3CKl1tI
C50PHl1K
:3G:3
I1CCJle,I:\OBaHHIO o
X03Hi1CTBa.
1957
r.,
Ho:vrep
HCKyccTBe
B03HI1K-
CJlOBeHcKHtl
1. corp. 3-44
3G8
.l\BycTopOeel1X
KOyTHHl..\bI II yBO,llHI!l..\hI. K Bonpocy
Hapo,!jHoM
I.1BeTHbIX
HbLp3K)
CeJIhCKOrO
rIHTaH,
,.Xy,!\O)KeCTBeH-
MyJLb'l<:eBu'r)
(AJleKca'Ho3p
npl1J10)l<eHHe
354
1953,
:358
HapO,I:\HOe KpYlKeBo.
IlOJIOBI1He
c-rapOCJlaBHHCKoro
06pH.l\ax.
H3,!\a-
Bpy6.1.eBC'<:U)
1-2, CTp. 34-102
T. Ha3.
(TOM III,
(Ka3u.ltepJIC
CH6l1PH,
c 16 pHcyHKaMH
(EpJICu BeJlOBeucKu)
A H T o H H H B a l..\Jl H B I1 K. npOI'ICXO)l{,lleHl1e
ceMei1Hblx
3 vI H
MocKBa
1958, CTp 446)
IQ)KHoi;j
PC<PP".
C60PHI1K,
196
315
PYCCKoe
K y ,II;JI H '-l :) K.
HapO,I:\Hblfl
.
113rOTOBJleHl1H
259
11 I1CCJle,!\OBaHHH
lIJIJlIQCTpal..\I1i1
(BO BTOpOi1
1954.
KyJlhTYPbI)
TeXHI1Ka
lO 3 :) cj:J M a l..\y P :) K. B a.JIaXI'I B TeillI1HcKoi1
BOtlHbI
:vTiscellanea
16
npOMblc.'lhl
Ta6J1Hl..\,
by
T 'l
Hap0,I:\bI
P a 6 o ill H o B a.
Hble
V.
Indices
Index
O
MaTepI1aJlbI
n o T a n o B.
CTp.
11. n.
l72
rO.TIOBHhIX y60pOB
TeJlhCTBO A. H. CCCP,
III.
MHrpaql1oH-
nOBeTe
Koii,(hu,'Ka)
PYCCKl111 <POJlhKJlOp.
.
165
KJlaCCI1cj:JI1Kal..\l1l1 3eMJle,!\eJlh'-leCKHX
<PopMa
3THOrPAct>HH.
(AnacTa3'b51
155
CO.fle
npoCTpaHCTBeHHaH
B OnOJlhCKOM
OCHOBbl
;J:1epeBeHCKI1X
li
B.
BepxHei1
Cl1CTeMaTI1KM MaTepl1aJlhHoi1
HapO;:li'IbIX
COBETCKAJI
Ethnographk
Łyszcz-Wirpszowa,
Łyszcz-Wirpszowa)
af
Gajek)
no
B a.
'1eCTH
B.
CllJlaB
Jl: 3 e K o H h C K H.
II
of the
B XV-XVIII
Hapo,!\OCeJleHI1i1
Staszczak)
Report
1:35
11K Y B Ha.
H
(Zofia
PTL
J1HTepaTypa
HCTO'lHI1KOB K HCTOpl111
o HapyUleHl111
B hl T H a p - C y 6 a cI o
Ta6eJIb
Mym:CKHX
the
3nlOrpaepl1-
CeJlhCKOX03HtlcTBeHHaH
B. B. B Ka'leCTBe
K Y n. TalK6!>1
lU
M hl T
B o JI e c JI a B
Żywierska)
Report
Tocj:Ja:raphL
9
C;'IJIe3CKaiI
0PY,11l1J1:(np06Jle;VlbI
the
-
arpr1Ky.llhTYPbl
.MaJIoiiI
JI J1 H a
M a p 11H
(Aleksandra
of thePTL
Dobrowolska)
KaparaUll1
XVI--XVIII
VI
C Ta
cy,!\ax
(Longin
Malicki)
Report
m:ypHa,llbl
]:IepeBeHh
(Zyg-
PTL
X O A 3 li ):\ JI o.
MOHorpaepl1H
C T:3 ep a H J1 H r JI eT.
Zyg-
Cesie/ski)
Report
CTaTbll
.
J1 O Hapo,!\HblX
60.flhWI1X
o HapO,I:\HbIX
KocorlO'.lax.
�702
703
<PP<JHKy
BO.Jlbl.laHY
I1CTO-I!lviKII
HlUL
K
ulaa.\(
CTp. 432--529
CcMH,'\eC.'lTH.~eTHevy
VI MaTepl1a,l]bl
Toy!
L
AHTPOnOC
lO5H.~eIO,
BpHo.
1958.
r Jtana)
TY3,nR
no
1957.
Ky:1bTypHOFr
CTp.
(<Pper;r6yp-noc"be)
I1CTOpl1'1 BOCTO'IHOM Boc-
(36umeB
256
HCeBH'i)
1'0:1'1 52. TeTpa.llb
1-6,
376
(To.aeyw
1957
Bpy6~WBC1<U)
AHTPOnOC.
378
T. 53. 1958, TeTpC!AH 1-2,
(Tur'J3yw
l\apllH
T.
3THOrPA<i>liIH,
T.
JJI1H
B a
,1]
H
1955.
<JaCTb
51,
I
rO,lla
(MapuR
(CH.11bBeCTpOB
Kpe6ca.
:lKypHaJJa
raynT,
AeHb)
B
nemu"!
VI
CT.
HpaBax.
B K3HYH
AHTOHI1Hax.
IV!aTepl1aJJbI
TOM
31.
nyHKToB
K
Ba3eJlb,
K
III-V,
.11!O K 11H r.
lIIaYMóypr-JIvmn3.
AT JIAC.
rJtRna)
(Ada,.\(
CTpaHl1qa,
OCTa.11bBili!
CTp.
qaCTb
1958
KY.1bTypa.
r.
TvtnOrp3cPIlfl
12 KapT.
1959,
KY.JIbTYPbl.
C,lryp,ll
1.
3pHKCOH.
fym,TKpaH!~
:I1eCTHoto'J
H JIaYPHl..I
eBponel1cKOłl
..JIHOC". T. III
CTp 232
42~
lVIe:lKB.)
1853
r.
CTp.
-13:3
K AMepHKe
B nOJJbWe
6HOJJI10TeKa.
BpOl\JJaB
Kpal{QB
r.
,J]eCOB ApYBI1MI1.
3THOJIOfI1QECKI1E
BpOl\JJaB
Hp
1959,
115.
CTp.
H01I,01tb)
4:37
.D:HeBHI1K nyTeIllec-
TPY.D:bI,
0611lecTBo.
II,
Cepl1R
(P.
6 11.:l.nlOcTpal\HiiI
3THorpacPHQecKoe
I1epeBO,1.1 11 o6pa60TKa
TOM IV,
1958 CTp.
nO.11b-
61
(EpJIC1<
440
XI
JI e n e l..IK 11.
1958,
BeKa
TKaHl1
e:lKerOllHI1K
HayQHOe
CTp.
B XVIII
BeKe
CTo.JIeTl1fI
6bITm1cKof1
-
nOBeT3.
fOCYlIapCTBeH450
np0I13B0,1.1CTBO B BapwaB.,I1p:lKerJJeH,II
rHCTOpbIQHbr"
(Ada.M r~Htna)
HapO,D,Hoi1. KYJJbTYPbl
BhITOMa
1958.
(AdQ.At r JtRna)
171-191
TeTpa,D,b 4, CTp. 727-750
cP JI VIr e H 3 a. O'-lepK
449
XIII-
.D:OJJbHa, KeHTpJKI1HCKOrO
TOM 1. OJJbWTm-1
113,l1aTeJJbCTBO,
CKI1X MaHYcPClKTypax
3el\wlI1.
BozdaliOBU't)
T y P H a y. TeKCTI1JJbHO-O,!Ie.lKHOe
H P 3Ha
,1.10 OrHeHHOM
113 K.11a,1.16I1m~HCKOro norpeÓeHI111
B MeCTHOCTI1 PYBHI1Ha
OJlbWTHHCKHiiI
1033
AMa30HKlI1
(HHytU
CTp. 400
H a r.lI 11K.
OT
Hdl3pOCKI1
451
6bITOMCKoro
no
paiiIOHa.
I1CTOpl1J1
rOp0,1.13
3e:l1Jlv!. Ko.JIJJeKTI1BHb111 TPY,1.1no,1.1 pe,1.1aK!..V1eH <ppaH-
PblLIlKI1.
KaTOBl1lie
1956
r.
CTp.
(1l1. Mauc1I.ep-
313-339
rrOJIbCKol1
451
11 lVIATEP11A~bI
.D:EPEBHI1
11
IIOJlbCKoti
B XIX
3aHHTI1R.
11 XX
11CTOP11It1
Hp
C :3B 3 P bI H
1.
06pa6oTaJJ
428
CTaHHCJl3B
.D:HeBHHK
CepOTBHHbCKvl.
CTp. l, Hp 170. HapO,1.1HOe It13l\3Te.JIbCl'BO
(A,ąeKCOlld3P
)Ku ?a)
(HeCeJJb-
C0061l.\eCTBO BI16.11>1O-
BpOl\JJaB,
lVIATEP11AJIbI,
f o ml1 H b C K 11.
KYJIbTYPN
B. B. .D:06aBOQHbIe
X03Hv,CTBeHHoe
3THorpacPJ1H.
3THOfPA<P11tIECK11E
no
1958.
TOM XIII.
3TlIOrpacPl1QeCKOe
0611lecTBo.
Bpoą'IaB
1959:
OT .D:EJIEH11E.
J10,ll3b 1959 (30rjJUR CTaw,a'K:)
aHTpOITOJlOrlHl
(T.
-{-160, 2 KapTbI,
BapwaBa
TeKa
Y,II,IIeBaJJJla
1955 KoneHrClreH
1'0:'\1 XXXVIII,
4:~4
HaUl10HaJJbH3fl
CKOX03RHCTBGHHbIe)
lVlClTepHClJJbl
BO,llKep.
.D:OKJJ3,D,bI lVIl1Yl1raHCKOM AK3-
MeKCI1KI1.
OCCOJJI1HbCKl1X.
It1CCJIE~OBAHMH
Pe,ilaKTOp
44 (KPJIC1lWTOrjJ KBQCHeBcKu)
11cCJie-
POCTBOP06C'IW)
I1.TJJllOCTpal\11I1
TeKCT
nOKopeHVle
'<I e K a H O B C K H. Br Jly6b
TI1IllKa
B Bep99, B TOM
cepVlH.
XCIX
H
425
Pe,ilaKTOp
24, pllCyHKOB
CJJOBapb
Ho BaR
Bo-
MI1POBOM BOl1HbI
MYI,~eBCKoro.
".D:eBHTb
11HCTI1TyT
AKa,1.1eMYlH HaYK
3THOrPAep11I1.
3 p H K C o H, AK3
11 cPO.:JhK.'IOpa.
113llaTe.1IbCTBO
KOCTIO:MI B [epMaHHVI.
Bep,11I1H 1958.
BTOp0I1
T. XJIVIII,
416
fepMaHcKoi1
3eH,1.1ep. Map5ypl'
.:IyHapo,':lHbIH
HOBaR
Bpl1HrMaMep.
nOCJJe
A q T 3 K - A. H O H H:vI.
Hoe
424
1957, CTp. 62 KapT
C 11l' Y P A
Bepm1H.
MapcPbl
(KpJlCUmTorjJ
KaacHeBcKu)
1\ TJIAC
IllBE.D:CKOl1
HAPOJJ;HOJ/:!
11 COl\I1ClJJbHan
1959
nepe414
3THOfPA<P11I1,
YlCTOpl111 HapO,llHOrO
I'EPMAHCKOl1:
lVIaTcPeti
O
1955-1957,
BBe,1.1eHl1e
21
16 KapT,
Bpy6JteacK1t)
K
3THorpacPl1l1
TeKCT8
"'II1Hq-.D:oHay
feJJb60Ka.
OCTOBax,
:'\ H H Cl K O E a .n b C K a - JI e B 11l\ K a. 11HTepec
A ,1.1a M
113,1.1aTe.11bcTBO
(KP:JICUULTOrjJ KBucHeBcKu)
113,D,aTeJJbCTBO AKa,1.1eMHVI -
'-lI1c.rre
(cnel\l1aJJbHbIl1
1957.
AJJeYTCKI1X
:vr e "111 C JJ a B
413
11 A.
BOIIPOCY
1952,
(Tu<hym
PeHMepa
repMaHCKoM
Map T
(Aliap.1łCeit
1
rpOXOJtbCKU)
1947
fTpJICc3d3eu,Ku)
11 KOMMeHTapl111
I,
EBponbI
HO:\lep
H 3TH060TClHl1yeCKl1e
,lIeMI1H HayK.
"ApTC
aHA JIeTTepc·'.
415-431
(Tad3ym
Bpy6JteBc';<;u)
CKoe
11 KHl1r0I13-
05mecTBo
B a H K. B01'aHl1'I€CKl1e
BI1R B Aq)pI1Ky.
Bonpocy
TeTpa,llb
431
n.
;:(OBaHI1H Ha
8: H
HO-
IllBeiiIqapcKoro
Tl1nOrpacPl1R
BceiiI
rOXBeXT:3p".
(M.
APXIt1B.
TOM
B 0.11 b ci)
".D::3P
co
E. ByprWTaJlJJepa
BA3EJIbCKIt111
cepHR.
neyeHI1v,
3THOrPA<PH'<IECK1111
noJ.< pe,l\aKl\l1ełl
.-\TJIAC
1.
408
06ml1H3
AKI.\110HepHOe
VI
BepH
ABCTP11l1CKI1l1I
m'lHe.
<JaCTb
et> 3 O 11.O p:3
113,1.1aTeJlbCTBO
409
R11l\
HOMep
I
lUBei1qapVII1,
AHTPOrrOJIOJJ;)Kw·.
JtUZypcKul
T.
B 11Ta-
ct>PN"tOBO.)
naYJJb
,n:.
403
paBOTbl
C.)
06meCTBa.
r.
naCX,UlbHblX
'-IeHb
(3.
397
Bpy6~teBC'l{u)
11 peTpopOMaHCKOH
.D:epeBeHcK3H
3THorpacPwlecKoro
1000
lIlBei:l-
Bpy6"leBcKU)
CeJJbCKOX03HiiIcTBeHHble
VI KyJJbTypHbIX
,ilaTeJJbCTBO
<Ppei/róypr,
(Tad';lyw
1956.
(Tad';lyw
1956
1943
3 III e P.
o6u:;rme
5-6.
388
napmK
M e iiI e p.
'ITa.11bHHL:Koti
b T :3 P
Boro
o
50,
III a yep
IJ)OpVIX,
3-4,
Bpy6JtesCKU)
3THOrPA<i>HH,
n a y .11b
.,KEPEHT
37;)
TPY.D:bI
I10JJbCKOe
JIO.D:3J1HCKOE
nyTeIllecTBHll
"BH6JJ~IOl':3Ka
454
B
TaTpb!.
HapO,llOBa"
11:Yr. OCCOJ11lHbCKtIX
1958
457
�704
III
fIOJJbCK3H
3THorpaepll'łeCKaH
(Bauoa
pl1/Ke
;Wn.~eKUl1R
BOCrJO:\ll1HaHl1e
H 11H
Kp
)K H
a TY
B TvIusee
de l'Homme
B
I1a-
X P
a
H
Y
JIeoHe
B H
O H 11K
(E.n,ena
raJJb6aHe
a. (Tachytu
-l71
HpOÓ3IW)
,l(3e'KOnbC'Ku)
K B a C H e B C K 11. 3THorpa<pJ.lrr
a
476
B I10.'lbJUe
-
OTj\e478
K O n 'ł II H b C K a - fI B o P C K a.
nacTylIlecTBa
B
J,1cC.llel-\OB3HI1H no
:'>00
PY:\1blHl1l1
M3 KoppeCnOHl-\eH~1111
OT'leT
o
515
,1l;errTe.TJbHOCTI1 Be.TJOCTOIJ,KOrO OTi-\e.TJeHYIff I130
TeCeJl,bC1w)
OT'leT
OT'leT
o
(3 bIZ.ltiJHT
.
o ,1l;errTeJIbHOCTI1rAaHCKDrO OTAe.nem1R IT30
OT'leT
O ,n:eHTeJJbHOCTI1 KeJJe1vwro
,l( 06pOBOJ/,bC'Ka)
AerrTeJJbHOCTH
OTlle"'leRI1H
(JIonzwli
Ma.n,ul\'ń:u)
(A.1e'Kcanopa
I130
OTl-\e,rreHloIH
U3UH'bC'Ka, MaJl.wpJICaTa
MaTyC'KYB'lw)
OTLleT o l-\ellTeJJbHOCTl1 Cv/,TJe3CKOro OT;leJleHI1H
(JiIp3Ha
IT30
5?~,
(MapIlR
IT30
./Ku-
526
aupc'Ka)
O'r<JCT O XXXIV
05l.l.\eCTBa
OT'leT
o BceM
Bce06u~eM
(II30)
'lec Koro
C06paHl1l1
o
06l.l.\eCTBa
TPYl-\OB 1130
pa50Te
3a
TIOJJbCKOrO 3TłlOrpa<pHLlecKoro
Anna
B OJJblIlTHHe.
06'beMe
r01\11<JHbli1 oTLleT
OT'leT
52U
:121
52:3
KpaKoBcKoro
JIbLw"
B 1959
B BH6JlVroTeKe
1959
r.
Amur
o AeHTeJJbHOCTl1 KOMl1TeTa
r.
I033rjJ
JIex
528
O.n,bza
rae'K
535
IIo.TJbcKoro
3THorpa<p115Ti
JI1JL1.U,-B1LpnuwBa
/1:\1. Ko.TJb5epra
3a
1959
r.
I>J16JJHOrpacj:»]fl 3a
Hp:J1ia
5:38
XpycTe.ni!sa
V
1956-1958
BJ15.r.:J1orpacPI1H
r. r. CocTaBH.JI Bo.n,eCJWB raBUli.
541
CMeCb
~e310Me
CO<:T. E.
068
EJlelie13<:1<:U
flepe<JeHb
pl1CYHKOB
Or.TJaSJJeHl1e Ha aHrJlYlj;'jCKOM 11 pyCCKOM R3. COCT. O. raeK
.\t
~ u.
.~
OG~
.., \
WOJ'"
!
a
COTPYl-\HVlKI1
VI
H 11C JI a B
Bonpocy
I
~
-163
O I1pocj).
B
lU T O <p
JIeHl1rr
[; P o
li
!1ocToBa)
IV
IT a
M Y3e
G95
697
~
I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ca9455b9487ba0a6487963625dc1c31.pdf
263f56f5112366d23340475ef0ee2937
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:220
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1962
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:193
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1961 t.47
Description
An account of the resource
LUD 1961 t.47, s.643-705
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
642
lała równie'; Komisja
Inwentaryzacyjna
\V
skł8dzie:
mgr J. :Yrajchrzak,
Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska,
Cecylia Strzelczyk;
Władysław
Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno
Archiwalna.
Towarzystwo
posiada
swoją centralę
we Wrocławiu
przy ul. Nankera 4. Towarzystwo
posiada
804 członków
wpisanych
do specjalnej
księgi (po skreśleniu
członków zmarłych
i niepłacących
składek). Posiadają oni legitymację
Towarzystwa
i działają w ramach organizacyjnych
Oddziałów PTL.
Porównując
niniejsze sprawozdanie
z planem przedstawionym
na początku 1961 r. należy stwierdzić,
że zasadniczo plan został zrealizowan:-'
w znacznym
stopniu
(wydawniczy
naukowo-badawczy).
Największym
osiągnięciem
Towarzystwa
jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych.
Do
osiągnięć
natury
organizacyjnej
należy ogromny
zryw nowowybraaego
Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji
prac Towarzystwa,
zgodnie z założeniami
Statutu
PTL.
O. G.
JAN
ż
ó
R
N
E
KUBARY
A CONTRlBUTlON
TO THE
STUDY
(on the Pacific
OF THE
ANCHORITE
ISLANDS
Ocean)
Summary
On the basis of explorations
which the <,.uthor carried out in the
Archipelago
of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented
the
life of the inhabitants
of above islands
which
were discovered
by
Bougainville
in 1768.
Jan Kubary begins his work with a characteristic
of the flora and
fauna of the isands and then proce des with an anthropological
examination
of the inhabitants
who, he believers, are of lVIelanesian race. According
to him their anatomical
build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development.
of their limbs and the general
dimentions.
After
a thorough
description
of the anthropolocical
features
the
author
quotes
the characteristic
customs
of the population,
Le. the
numerical system and the vocabulary
of the inhabitants
of the Anchorite
and Samoa Islands.
That part of Kubary's
work with the annexed
paradigms of the grammatical
forms of the natives has very great value
even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social
organization
on the islands;
he speaks of architecture.
arms, forms of
religious life and of social culture problems.
A great deal of his attention
is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care
of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats.
A detailed survey of all sorts of tooh; and
arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes
at the end.
This ethnographic
work (unpublished
up to now) is a valuable
contribution
to the study of the Pacific Ocean primitive
tribes and of
their culture.
�644
645
RYSZARD
GANSINIEC
LA TONSURE
DANS
LA CIVILISATION
:\1EDITERRA:\EENNE
Resume
Dcpuis l'etude magistrale
de :\1. Wilckcn sur l'Offrande
des cheveux,
nous ne possedons pas de recherches
comprehensives
sur la coupe des
cheveux rituelle. M. Wilcken en ethnographe
traita en premier lieu les
usances des peuplcs primitifs et n'evoqua les coutumes des peup!es anciens
que pour prouver ses propres vues. II y a done une lacune evidente dans
l'histoire
de la civilisation
des peuples anciens que nous essayons de
combIer. Nous preciserons
non seulement les rites et les usages se rapportant a la coupe des cheveux, mais nous mettrons aussi en vue leur
origine et leur fonction, nous determinerons
les motifs ou les emprunts
qui conduisirent
a la genese et a leur maintien durant des sil~cles. Pour
eette raison nous preferons
une exposition
historique
a une synthese
systematique.
D'apres ce plan l':Egypte et les peuples de l'Asie Mineure
forment un groupe politique et ethnographique
uni comme representants
de la civilisation orientale. L'Hellade et Rome constituent
l'autre groupe
qui donnait naissance a la civilisation
occidentale:
nous presenterons
ce
groupe d'une importance
exceptionnelle
pour la connaissance
plus approfondie de l'Occident comme seconde partie de notre etude dans l'annee
suivante de cette Revue.
En Egypte nous rencontrons
la coupe complete de la chevelure et de
la barbe depuis Ie commencement
de l'epoque historique, surtout a la cour
royale: obligatoire
pour les fonctionnaires
et employees royaux elle se
diffuse parmi les differentes
classes de la societe, penetrant
peu a peu
jusqu'a la bourgeoisie. C'etait alors sans doute une innovation relativement
recente: la preuve evidente en est la perruque
obligatoire
et la barbe
postiche des dignitaires
dans des actes officiels et publics. Nous sommes
enclins de voir dans cette innovation un reviremcnt
de la mentalite, une
manifestation
d'un esprit militaire,
discipline,
meme belliqueux.
Cette
explication
n'est pas conforme a la vue COUl'ante qui impute cette innovation a la prevalence
des raisons d'hygiene; nous ne nions pas que ces
raisons plus tard suffisaient amplement pour maintenir cette pratique qui,
du reste, jamais ne fut universelle, puisque les classes inferieures,
p. ex.
les pecheurs et la patres, resterent
fideles au costume des ancetres avec
leur chevelure
et leur barbe. Pour la classe des pretres
et en general
pour Ie persc11l1lo:lde service de temple, la tonsure devint au CaUl'S des
temps un signe distinctif de leur profession, parce qu'ils ]'etendaient,
pour
des raisons de purete absolue et ideale, non seulement aux sourcils, mais
a tous les cheV2UX du corps qu'ils rasaient soigneusement. - En outre,
on pratiquait
en Egypte la coupe des cheveux en signe de deuil, et l'offrande votive de la chevelure lors du recouvrement
de la sante apres une
maladie perilleuse.
II est probable
que plus tard, s'accommodant
a la
pratique
asiatique, les Egyptiens marquaient
les condamnes
aux travaux
forces dans les mines, par la tonsure de la mi-tete.
En Mesopotamie
nous trouvons chez les Sumeriens
des pratiques
tres
analogues aux egyptiennes,
et ce qui est plus, nous en constatons
l'isochronie complete. Aussi a-t-on des longtemps soup<;onne l'origine commune
peremptoirement
de quel centre cette coutume rayonnait. Tout de meme, il
de cette pratique, mais jusqu'a ce jour il nous est impossible d'affirmer
est de beauccup plus vraisemblable
que l'Egypte ait emprunte
cet usage
des Sumeriens que l contraire, a moins qu'on n'admette - comme propose
:VI. Hommel - un troisieme peuple a l'ouest de l' Arabie qui serait Ie vrai
createur de ces pratiques et dont les autres aient imite les coutumes. Les
Sumeriens ont done la tete et la face rasees, mais pour des ceremonies
officielles ils se servent de perruques
et de barbes postiches. Meme les
dieux s'accomodent
a ce ceremoniel
de la co Ul' royale. Mais jamais la
tonsure
ne devint aussi universelle
et populaire
qu'en Egypte et se
maintenait
durant les ages principalement
comme toilette exclusive, et par
la privilegiee,
des souverains
de Babylon.
Cette tradition
dynastique
survecut a tous les changements politiques et cataclysmes jusqu'a l'epoque
perse. - A cote de cette toilette de cour avec ses perruques
et barbes
postiches existaient
des usages populaires,
surtout la tonsure de deui!.
plus tard encore, apres l'evenement
des Assyriens semitiques,
les Babyloniens adopterent
deux formes de tonsure rituelle: l'offrande
votive des
cheveux et l'arrachement
de la chevelure et de la barbe en signe d'infamie
aux vaincus et aux prisonniers de guerre. Cet affront aux malheureux
est
d'une importance
exceptionnelle,
car en definitive
cette coutume
assyrienne crea la tonsure traditionnelle
des esclaves.
Quant aux Hittites,
les sculptures
et peintures
demontrent
l'cxistence
d'une tonsure de mi-tete chez leurs auxiliaires.
Sur les Israelites
nous sommes beaucoup miex informes que sur les
autres Semites grace aux nombreux ecrits d'un temps relativement
vieux:
la circonstance
qui rallie ce peuple comme precurseur
du christianisme
a la theologie d'aujoud'hui,
a plut6t complique l'interpretation
du rituel
q u·eclairci. Les Israelites ont la tonsure de deui! commune avec les autres
Semites, evidemment
com me survivance du primaire arrachement
des chevellX. Aussi Ie nazi rat n'est pas etranger
aux autres. Par contre, Ie costume des pretres et des levites est l'exacte imitation de la tenue des
prctres egyptiens.
Les Arabes possedent des tonsures beaucoup plus variees. Avant tout
:'?US rencontrons
une coiffure nationalc qui, au dire des Anciens, rappelait
Olen !a thesCis hellenique, c. a d. la coupe des frisons au-dessus du front,
�H47
6-W
coupe commune sans doute aussi a d'autres peuplades semitiques. II nous
cst impossible de decider, si cette tonsure est la survivance rudimentaire
d'une coupe de chevelure plus extensive au meme complete (il y en avait
parmi les Arabes, p. ex. les Wahabites qui rasaient la tete entiere) au
l'emprunt
d'un autre clan asiatique se parant d'une demi-chevelure.
En
tout cas, cette frisure etait semblable a la coiffure nationale des peuplades
thraces, bien connue grace aux Abantes et aux Phrygiens habitant Ie sol
asiatique. - Ce que nous savons, du reste, des Arabes, se base sur des
mentions des ecrivains mahometans
et semble commun a taus les Semites.
La tonsure de deui! etait pratiquee parto ut, ainsi que la tonsure votive et
meme Ie nazirat: taus ces usages persistaient
avec une tenacite singuliere
jusqu'a nos jours. Toute une serie de tonsures semble etre empruntee de la
culture greco-romaine:
surtout l'aqiqa (tonsure des jeunes gens, plus tar d
des enfants) derivee de la tonsure des ephebes, la coupe de la chevelure
des esclaves et des prisonniers de guerre avec Ie rite de la manumission,
cnfin la coupe (l'arrachement)
des cheveux en signe d'infamie pour les
adulteres.
JAN
THE
CZEKANOWSIG
PODHALE
REGION
FROM THE
OF VIEW
ANTHROPOLOGICAL
POINT
Summary
The analysis of anthropological
conditions of the Podhale Region in
perspective of the anthropological
structure of the population dwelling in
the southern limitrophe zone of the Vistula Basin leads to the following
conclusions:
On the foothills of the Central Carpathian Mts, just as on the foothills
of the Sudets Mts, an archaic zone has survived consisting of an absolute
:najority of Lapponial element dwelling between the great route of Subcarpathian
loess formations,
connecting the Ukrainian
Steppe with the
inside of Western Europe, in the north and with the wooded Carpathian
slopes below the track
of the meadows
and pasture-grounds
called
poloniny and hale. Using that track the Wallachian shepherds moved from
the interior of the Balkan peninsula, almost up to the Danubian slopes
of the Western Carpathian
Mts.
The archaic zone of an overhelming
majority of Lapponial element
is most probably
a relic ol a formation
testified by the epipaleolithic
discovery from Ofnet in Bavaria.
The inhabitants
of the above mentioned
track
of meadows
and
pasture- grounds have some influence marks of the shepherd Wallachian
population with a considerable touch of Armenian element, comparatively
well preserved in the anthropologic
relics of the East Carpathian
population viz, in the Guzuls which became Slavianized not long ago.
The inhabitants
of Podhale,
although
they udoubted!y
belonged
previously to the anthropologic
shepherd group, prove to be much more
alike the population of the Sandecka Valley.
It proves that the main mass of the population
which settled in
Podhale came from that very direction. This is also in concordance with
the general topographic
configuration.
The population from the foothills
and especially from the Sandecka Valley moved in the mountains along
the valley of the Dunajec River. The more typical mountaineers
(Górale),
both Polish and Russian, in the Carpathian
zone of the Żywiec, Grzybów
and Gorlica Districts have still a marked resemblance to the WalIachians
from the Province of MoraVIa.
The Podhale Region, together with the neighbouring foothills, deserves
a thorough investigation
on a community scale, or still better a parish
scale, because the parishes are the genuine isolation centres of the village
population,
as it has been proved by Krystyna Modrzewska.
A district
scale is too general and effaces the local particularities.
It should be emphasized that the investigations
of Julian Talko-Hryncewicz didn't sufficiently
elucidate the anthropological
conditions of the
Podhale Region and its neighbouring foothills. They give erroneous results
because Talko-Hryncewicz
as an "experienced
anthropologist"
used to
chose "typical" samples, whereas correct results can be obtained only at
random, if one cannot embrace
the whole material
investigated.
His
results proved to be worse when he has dealt with the Gorais, looking
for the Dalmathian
type. As to his investigations
on the inhabitants
of
the foothills, the results are better, because there he didn't much care
about choosing his observation
material.
His other investigations
revealed that he had a special predilection
in choosing beautiful women.
This caused enormous divergencies between the anthropological
picture
of men and woman, like, for instance, in his investigations
in Lithuania.
.rOZEF GAJEK
A STUDY
ON THE
ETHNOGRAPHIC
DIVISION
INTO REGIONS.
OF POLAND
Conclusion
The present
cartograms
leads
attempt
to sum
to the following
up the existing
conclusions:
Polish
ethnographic
�1. Poland is distinctly
differentiated
from the point of view of folk
inventory composition into a number of spatial units, their boundaries
being more or less analogous to the:
a) various ranges of Polish dialects elaborated
by K. Nitsch;
b) administrative
and political frontiers of various periods (since the
13th century till 1918);
c) areas of various
tribes and kindreds
(compare
Sto Arnold and
J. Natanson - Leski);
d) sketch cartogram
by J. St. Bystroń in his Introduction
to Polish
Ethnography
(2 nd edition);
e) ranges of archeological
cultures in Poland (the archeological
ranges
and their confines
have been worked
out by J. Czekanowski,
Ethnographical
delimitation
of Poland in the light of history, 40th
report of the Polish Academy of Sciences and Lettres (1935), no 3,
page 64; K. Moszyński,
Causes of folk culture
differentiation,
Lud IV, page 88 B, fig. 3. A. Nasz in relation to Silesia: op. cit.
page 397, map 8);
f) as well as in accordance
with the late colonization
processes
(North Prussian
Masuria, Kurpie) thus analogous to the route or
the primitive mountain and backwoods deserts.
2. The above mentioned
spatial units are of two kinds; one of them
are the result of exterrior
foreign influences and divide Poland into
zones, belts and smaller areas; their characteristic
feature is a certain
spacial overflow beca use the diffusion of some particular
clements for
centuries penetrated
into the ethnical territory of Poland and enfolded
it in a various degree.
3. The second type of the spatial units is limited; here belong cultural
regions, connected with a geographical
environment
which was, true
enough,
changeable
but definite,
cultural
regions
connected
with
a multisecular
historical tradition. Those units, which have been called
in the present
paper regions or cultural
fact complexes,
arc just
analogous to the ranges of dialects, tribe and kindred territories
and
more recent administrative
and political frontiers, such as the Prussian
annexed territory, or the Province of Podlasie, the latter being an area
belonging to the ancient Jadzwingi
tribe with a layer of Masovian
colonization.
4. The zonal differentiation
of Poland because of a difffusion of spatial
influences is compsed of:
a) ranges of western influences parting Poland along the axis passing
from north - east to south - east.
Three belts can be singled out
in that connection
(sec map) the western
one (Silesia, Great
Poland, Pomerania,
Varmia, Western Little Poland and Masovia),
the middle one: (see map) Masovia, Poland, former East Prussia),
b)
c)
d)
e)
f)
the eastern
belt the least influenced
by the west- (part of the
Lublin Voivodeships,
Rzeszów and Kielce VOivodeships);
the second bundle of ranges lies on the north - eastern borderline
with a relic inventory
preserved
by the backwoods
environment
but having also elements connecting that area with White Russia
Lithuania,
Latvia and even with Estonia and Finland;
,
the third borderline is composed of northern ranges of mountaineer
culture
elements,
with an important
contribution
of Wallachian,
Roumanian,
Hungarian,
Ukrainian
and perhaps even more ancient
Thracian elements carried westward
by the Carpathian
shepherds,
the fourth ethnographic
boundary of foreign influences is the range
confluence of phenomena typical for Bohemia, Southern and Centrai
Germany
and Lusatia, the northern
and eastern
confines of the
mentioned
ethnographic
boundary
being in Silesia;
a special problem is the area of Western Territories
which returned to the Polish State after World War II. (Pomerania,
the
Lubuska
Province,
East Prussia
and Lower Silesia) where
the
material culture left by the German population
and found by the
settling population has also a boundary character;
this phenomenon
is located within the limits of the spatial zones in map No. I;
the southern zone is probably also the results of ancient influences
which were coming from the south; above zone comes to light
within the ranges of foot mortars
and perhaps
distaff bodkins
ought also to be ranked among; yet it request, some additional
typologic and ethnographic
investigation.
S. Beside those spatial units the bdore
mentioned ethnographic
regions
come forward
fairly distinctly
the region of Little Poland and
Silesia (both have analogies in the Ukraine, Great Poland, Province
of Sieradz,
West
Pomerania,
with
the
East-Pomeranian
Baltic
substratum
and with the Masovian
Region).
The spatial conditions
between the regions are illustrated
by the maps from 3 do 8; they
t.hrow also light upon their mutual dependency
and relation.s.
6. In the Liitle Poland Region is worth mentioning
the western
part
of the Rzeszów and Kielce territories
as weD as the southern
part
of the Lublin Voivodeship,
thus to the north of the Highland
Lask boundary; that area free of western and north-eastern
influences
lies south - west from the north - eastern boundary and is a territory
which was in the past in the least degree subject to diffusion and
migration processes. On the after hand, we find here Ukrainian
and
Liltle Poland's cultural equations.
i. In a number
of maps appear analogies
between the north-western
zone (Pomerania,
Kashubia)
and Little Poland, especially
its eastern
part. Similar equation can be perceived between the Podlasic Provinc0
�I
'>
and the Beskid Mts (especially the Zywiec Chain).
It leads to the
presumption
that the Masovia Province
such as we know it today
has a character of a delimiting area, thus of an area which is younger
in the cultural
sence.
8. Finally it ought to be emphasized
that the watersheds
of the Bzura,
Ner and Pilica Warta Rivers, thus the areas of the Sieradz and
Łęczyca Districts
were the gateway
for the influence
of numerous
phenomena coming from the west which is registered
in the maps by
means of a wedge tearing the ranges of the old phenomena
existing
in the Sieradz
and Kalisz Districts
as well as in the Kielce and
Radomsko Territories.
Above wedge turns more or less from the line
Matów - Kunelów to the east, in the direction of Sandomierz
and
Zawichost, crosses the Vistula River and runs into the Rzeszów and
Zamość areas.
The results of the said influence on those territories
is a vanishing
of old forms of cultural
phenomena.
Map. 1. Intensity
of western influence.
2. Crossing of the zone of western influence with the north-eastern
boundary.
3. Main boundary
zones and territories
of cultural
complexes.
4. Silesian
cultural
complex.
.J. Territory
of ranges belonging
to the cultural
complex
Great
Poland - Kujawy.
6. Spatial range of the Sieradz cultural
complex.
7. Spatial
range of the Masovia cultural
complex.
8. Ranges of cultural
complexes
Little Ponad Pomerania.
KRYSTYN A HOFMAN -LI ANDZIS
SOME THADITIONAL
CEREAL CULTURES IN THE POLISH VILLAGE
IN THE LAST DECADE OF THE 19th AND AT THE BEGINNING
OF THE 20th CENTURY.
Summary
The present
article
deals with the cultivation
of some relic and
archaic cereals which survived in. the peasant rural economy until very
,<'cenUy; it is based on ethnographic
field investigations
from the whole
tcrritory
of Poland. With that material
the author's
aim was to make
a cartographical-comparative
analysis
and to draw conclusions
on the
dynamics of the Polish folk culture in the domain of some traditional
cereal cultivation.
Out of various relics the article emphasizes
in th.:first place the mixing of wheat and rye (map No I) and the sowing of
some old sorts of rye, among others a kind of rye called krziea (map
No 2). In this connection the author gives an explanation
of the various
O.)
t
meaning of the expression
"krzyć się" (map No 3) and a survey of old
traditional
sorts of rye cultivation
(map No 4), shows the range of old
traditions
regarding
spring rye cultivation
(map No 5), as well as the
range of spring and winter wheat (map No 6).
On base of results obtained
a centre of most traditional
elements,
connected with cereal cultivation
has been marked out (map No 7). As
an attempt
of a cartographic
interpretation
in tracing limitrophe
zones
of cultures not on base of their ranges but on base of their transition
forms (map No 8) a three-zonal
belt has been drawn showing the range
of elements
connected
with the traditional
cultivation
of cereals but
having
a transitional
character.
A relative
chronology
showing
the
vanishing
of cereal traditional
elements
cultivation
on base of their
limitrophe
range analysis is given in map No 9.
.JERZY GROCHOLSKI
lVIETHODS OF DRYING CORN IN POLISH PEASANT
IN THE 19th AND 20th CENTURIES
FARMS
Summary
The present work is an attempt to analyse, in frames of a systematic
differentiation,
the various methods
of drying corn in Polish peasant
farms in the 19th and 20th centuries
taking into consideration
changes
in time and space connected with the disappearing
or spreading
of the
basic forms. Till recently it was impossible to carry out detailed investigations because the materialon
that problem had a very fragmentary
character.
It was not until the results of territorial
research
work in
338 places of the Polish Ethnographic
Atlas staedy network were elaborated in a carthographic
series (according to uniform questionnaires)
that
the author was able to make a cartographically
- comparative
analysis
of the data from the whole territory
of Poland. In order to examine
the collected materials
in a wider scale he made use (for illustration
purposes) also of some publications
by foreign authors dealing with that
problem in other European countries (Austria, Germany, Czecho-Slovakia,
Italy, Slovenia, Sweden, Ukraina,
\Vhite Ruthenia).
The formal and comparative
analysis of the carthographic
materials
worked out leads to the following conclusions:
I. The various methods of drying corn in Polish
be divided into two main cathegories:
a) drying of mown corn ("na garściach"):
b) drying of sheaves.
peasant
farms
can
�b) Function
The latter cathegory
covers three systematic
groups: I Drying of
single sheaves. II Drying of shocks. III Drying by means of different
wooden devices.
Above groups can also be split into subgroups, types and varieties
according to the way of stacking sheaves (e. g. horizontal, vertical stacking)
:'lnd to their quantity. The oldest traditions
which survived in Poland
mention the following basic methods of drying corn:
a)
b)
c)
d)
drying of
drying of
drying of
drying of
drills (see
e) drying by
mo\vn corn.
single sheaves stacked horizontally or vertically.
shocks horizontally crossed or horizontally parallel.
vertically
circular shocks or shocks set vertically
tables III and IV) and
means of various wooden devices (see table V).
in
At the end of the 19 th century the most extended form of drying
corn in the southern, eastern and central provinces of Poland was the
procedure to dry mown corn or set in horizontal shocks and above all
in horizontally crossed; less often was the corn dried in single sheaves.
Vertical shocks were found mainly in north-western
regions, and less
often in the Carpathian foothills, in the Lublin Region and in the Podlasie
Province.
The range where corn was dried by means of various wooden
devices embraced exclusively mountainous
areas.
During the period between the two World Wars and after the Second
War the custom of drying mown corn (especially winter crops), in horizontal shocks and in single sheaves has been given up (see maps No I
and 3); on the other hand, vertical shocks and especially vertically circular
shocks expanded on a mass scale (see maps 5, 6 and 7).
Above expansion of vertically circular shocks and those set vertically
in drills which began at the end of the 19 th century is connected with
the introduction
of the scythe as the basic tool for mowing (instead of
the traditional
sickle), which accelerated the removing of the crops; the
setting in vertical shocks, requesting
less work and securing a quick
drying proved to be more practical than the previous method of setting
the corn horizontally.
The drying of corn by means of various wooden
devices - now, as before, is met with in the highlands as a particularly
typical example of a form conditioned be geographic and climatic factors
(see map No 9). 3. Corn shocks differ both as for their setting and
function. In that respect the followi:1Z differentiation
of basic shock forms
is noteworthy:
a) The function of vertical shocks is the drying of corn bound in
sheaves, as a rule immediately after having been mo\vn: in vertically circular shocks chiefly winter crops, in shocks set vertically
in drills mainly spring crops.
of horizontal
shocks:
to complete the drying of crops which were exposed for drying in
mown patches and to store in the field crops temporary protected
against rain; horizontally
crossed shocks concern mainly winter
crops, horizontally parallel shocks are arranged mainly for spring
crops (the above is basically a preparation of the crops to be taken
to the barn).
4. The horizontal shocks, being a form connected (as to the manner
of setting the sheaves together and as to their function) with the ricks
or stacks, derive probably from the ancient tradition to keep the crops
in the open air or under a covering; that circumstance may prove that in
the zone of the form discussed, barns appeared comparatively lately.
It is
of interest to note, that shocks of this type survived for the longest time
in South - Eastern
Poland where, according to statistical
data prevail
barns of the smalest cubic capacity on a country scale.
S. Undoubtedly
many a fact suggests that the shocks appeared
in
Poland as a form borowed from Germany
(ancient expansion
ranges,
mainly in south - eastern provinces, some loan - words).
Yet numerouus
Polish names within the limits of expansion ranges, stated according to
oldest traditions kept (e. g. "kopka" vel "kupka", "postawka" vel "słonik",
"kuczka" vel "kucka", "rząd"', "kozioł",,,baba"),
are arguments in favour
of a national provenance of both the vertically - circular shocks and the
shocks set vertically in drills - irrespective
of analogie forms brought
by the German immigrants.
On the other hand, sporadically
the forms
found in Poland of late (20 th century), i. e. shocks set vertically
in
three - and in four - drills are probably of German origin (the threedrills shocks being a Brandenburg
Lużyce variety
and the fourdrills shock a Lower - Silesian one).
6. Among numerous names of crop shocks (see maps No. 4 and 8)
two groups of names are of special interest:
a) names connected with the form of the shocks (e. g. "Krzyż"
Poland, "kriz" Slovakia, Slovenia,
"kreuz", "kreuzhaufe"
Austria, Germany, "crocette" - Italy).
b) names connected with the quantity of sheaves in the crop shocks.
The dialectic terms belonging to the second group like, for instance,
"dziesiątka"
(10 sheaves),
"mendel"
(15 sheaves)
and "półkopek"
(30
sheaves) are relics of the ancient means of counting the crops on the
basic of the sheaf quantity; those were counted by a sixfold - decimal
system (one kopa sixty sheaves equalling four mendeIs or two half _
kopas - "połkopki").
Especially the counting in mendeIs and półkopki
is a classical example of this sixfold-decimal
system.
�G55
7. The basical methods of drying crops stated in Poland (horizontal
shocks, vertical shocks, crops dried by dint of various wooden devices)
are also spread in many other European countries, the expansion ranges
of the different ranges being subject to geographic and climatic conditions.
It is presumed the above forms same into being in Slav, Roman
and German countries quite independently
under the influence of similar
geographic
and climatic conditions.
This might be an explanation
of
the numerous analogies of so spacious a territory
and so differentiated
from the ethnical point of view as the territory of Europe.
As to cultural
peculiarities,
those are seen in the specific forms of the varieties, the
expansion zone of which points to the genetic link with territories
of
some groups or ethnic formations.
JANUSZ
BARNS,
BOHI'A~OWICZ
CALLED SPICHRZE - COMPARED TO OTHER GRANARIES
IN PEASANT FARMS IN POLAND AT THE TURNING
POINT OF THE 19th AND 20th CENTURIES.
Summary
The article under the above title is as a matter of fact the first
attempt in the Polish literature
to make a classification
of peasant barns
based on the principle of a morphologic functional,
temporal and spatial
differentiation.
The problem of barns has been discussed in comparison with other
farm premises serving the same purpose. The examination
of the process
how the barns disapeared and of the development
dynamics of the new
premises for the threshed
corn enabled to explain the reason of the
regression of the barns on the territory
of Poland.
The material basis of the present article were territorial investigations
connected with the P.A.E. (Polish Ethnographic
Atlas), dealing with the
problem of barns, and performed
in 1955. Besides the results of atlas
investigations,
the author made use of the unpublished
materials,
from
ethnographic
archives, philologic and architectonic
institutes;
as to the
literature and results, he quoted them from questionnaires.
When working
at the problem he used the cartographic
and comparative
method.
The
spatial range of the barns was examined on base of their quantitative
differentiation.
The typologie classification
was performed
on base of
systematics by pointing out characteristic
sets of features for the territory
investigated.
When analysing the material of 1860--1960 and basing on literature
and sources before that period one can state that the barns on the territory
of Poland are in full regress. Map No I shows the process of barn disappearance during the last century.
The areas drawn under I mean the
territory \vhere the barns appear in all places, under 2 - territory where
the barns are met with sporadically, under 3 - territories with no barns
but with a live tradition of them, under 4 - territories
with no barns
and no tradition kept but the literature,
mostly historical, gives evidence
that such premises did exist before the period invc3tigated in this article.
The reasons of the disappearance
of barns on the territory of Poland
are most certainly the spreading of new, mare economic premises for
keeping the ~orn, such as (in a chronologic succession): pantries
(map
No 13), pantnes near farm premises (maps No. 15 and No. 16) and garrets
in ~remises and livin~ houses (No. 14). Investigations
of particular objects,
basmg on the analysIs of the whole material, have shown that the barns
fou~d .on the territory of Poland could be divided into several types and
vanetles.
In order to make a typologic differentation
the author based on
a morphologic principle.
Among features which ought to be taken into
consideration,
the following should be quoted first of all: construction
of
walls (map No.3), forms of the roof (map No.4),
kinds of foundation
(map No.5), planning (map No.6)
and size.
When confronting the results of the maps from No. 3 to No.6, one
c~n state tha~ the spatial ranges marked on them point to some regularltles and thiS leads to the eHmination of definite types and varieties
of barns, su~~ing,
so to say, features of the same spatial spreading.
In
order to faclhtate
the problem, those types are given names. according
to their territorial
localization.
1. Type of the Silesian - Spisz Region (map No.8).
The characteristic features of that type are: planning in a shape of a rectangle or
a square, th.e dimentions
being from 3 X 3 to 4 X 5 m; the framework
of the wall IS pasted all over with clay; the foundation laid directly on
earth, on ground\vork Or on corner stones; domeshaped arched framework
for~ing the ceiling of the barn; the building is storeyed, with a lad de;
fnslde and a two or four - shed roof, comparatively
flat, lightly coveringthe framework,
structurally
not connected
with the latter'
from the
genetic point of view the author ranks that type with the rou~d, South European and Slovakian barns.
The range of that type on the territory
of Poland is one of the arguments in favour of the above hypothesis.
IT. The so called Lubelsko Mazowiecki type (map No.8).
The
~haracteristic
features are: planning in a shape of a square with sides'
I~ the limits of 2,5 X 2,5 to 4 X 4 m; timbered
walls; the foundation laid
directly on the earth or on corner stones; one - storeyed construction;
roof of a pyramidal
shape or a four - eaves one, often hanging deeply
down., thatched. The author links genetically above type through South European
barns
called
"ambary"
with
the
Old Slav box - shaped
�6!J(i
granaries
and presumes that type to be the oldest met in Poland.
The
range of that type, embracing areas with the most conservative
buildings,
as well as some results
of archaelogic
investigations,
are the main
arguments
supporting
the hypothesis
of that kind of barns.
III. The Northern
East - European type.
This type splits into two
subtypes: barns with a narrow front wall (map NO.9) and with a wide
front wall (map No. 10). The common features
of the subtypes
are:
planning in a shape of an rectangle, their dimension being 2·'~ 3 mm 4 X 5 m., timbered
walls, foundation
on piles or on corner stones, one
storeyed construction,
roof with two eaves, not hanging down; if the roof
is hanging down, it is sometimes supportec
by pillars.
The features by
which the subtypes differ are: the etrance and the recess are in the
wide front wall or in the narrow wall, the interrior
is planned in line
with these features.
The author thinks that the north-western
European
type dates probably from the XIIth, XIIth century in the Slav regions
where granaries,
called klecie and żytnice are met together with logbarns playing the role of dwelling premises and store - rooms for keeping
garments.
IV. In addition to above mentioned
we sporadically
find in
Poland barns which are morphologically
connected with the Scandinavian
and German granaries
(photos No. 20, 21, 22) are new stone barns which
are basically a further continuation
of the ancient wooden form.
The names of the barns show some connections
with their morphology. Six of them, belonging to different
roots of the language because
of their wide spreading and frequent use, have been described in a more
detailed
way in the present work, viz. "spichrz"
and forms connected,
"swiren" and forms connected, "sypaniec" and words connected, "sułek" "sołek", "lamus" and "komora".
The summing of the results, shown on the map which points the
range of the barn with the results of maps showing the range of the
other means for keeping the corn (maps 13-16), the data from literature
and the genetical
investigations
all that gives the possibility
to reconstruct in a dynamic form the process of coming into being. development
and causes of the gradual disappearance
of the barn on the territory
of
Poland.
It is most certain that the choronologic stages of above process
were as follows:
The most primitive forms of premises for keeping corn, according to
archaeIogy and history of Western Slav territories
were h:)les for the corn,
bins and receptacles
of conic form, called spichrze koszowe.
The geographic ranges of above mentioned
old forms for keeping corn were
mainly conditioned by the geologic and geographic structure
of the area.
The function
of those primitive
"barns"
(spichrze) was exclusively
to
keep the corn.
During the period of early feudalism in the Xth-XIIth
century, due
to changes of the farming forms, the small and unpractical
receptacles
like the before mentioned
holes and conic granaries
proved to be not
spacious enough to keep the whole harvest.
It was, therefore
necessarv
to look for new constructions
which could be a dry and 'convenien"t
depository for storing corn during winter.
The role of such depositories
begin to play small house - like barns (genetically connected with the
box - shaped granaries)
on two or four pillars.
That old form of the
Slav barn called, "żytnica", "sąsiek" (the construction
of which was rather
similar to the "ambar"
log - granary)
developed later into a type of
corn reseptade
whose range still covers the southern and the central eastern part of Slav territories
(the Lublin Region in Poland) and in the
10th-14th
centuries
embraced
probably
the whole
Slav area.
The
function of those house - like small barns called "kleć" and perhaps also
"sołek" was exclusively
to keep corn.
In the 12th-14th centuries due to western and north-western
influences
two kinds of premises
for keeping corn prevailed
in Poland:
log buildings having beside the function
of keeping corn another
fonction,
i. e. to serve as a sleeping room and a store - room for keeping dresses;
in a later period the second kind of premises appears, viz, a cell attached
to the house.
The log - barn, serving
for the three functions
mentioned
above
developed, most probably, from the Slav granary
under the influence of
North - German receptacles
serving for living purposes and for storing
garments.
By such an interpretation
of its genesis that process must have taken
place in the limitrophe
zone of North-German
and Slav territories
if we
take for granted that it happened through the German mediation in the
zone of the eastern German- Slav frontier.
The names "spichrz", "lamus"
which are of German origin, suggest that the second hypothesis is more
probable.
Owing to the expansion of the barn with a triple function the
old granaries
vanished
from the territories
where
the afore,
said
German influence was most strong (Pomerania, GrE~ater Poland) and from
areas where petty gentry manors prevailed.
Yet, the new form of the
barn did not cause the total disappearrance
of the old objects.
The
new gran'lries were adopted only by big land property (petty gentry, free
farmers), whereas minor peasantry
still used the old means of keeping
corn.
The type of triple function barn did not find an application
in the
northern
part of the Province of Małopolska
because of the economic
~tructure of that region.
Yet, under the influence of that building the
42 -
.. Lud".
t. XLVII
�658
old forms of receptacles,
the so called "klecie" (similar to the "ambar"
granary) changed into a transitory
type containing
both old end new
features.
The area specificity of the Silesian Region was the reason why the
new barn did not find application
in such forms as in the remaining
territory of Poland.
Its log- construction after having met the old Silesian
or Slovak type of barn (wattled and pasted all over with clay) changed
into- specially strong log - type dome - shaped barn which became a kind
of fortification
work.
The economic development of the Polish village during the 14th-15V•
centuries caused that the barns of the old type proved to be too small
(just like the previous holes and bins) to meet the requiremens.
In big
farms the question of storing corn had been completely settled by means
of building bigger barns with triple functions to serve as granary, living
room and storage for garments.
As to small farms that role has been
plaid by the pantry, - a new store - room spreading
in Poland under
the German influence.
The application
of that sort of receptacle in the peasant household
had a double action upon the barns existing in Poland:
1. It led almost on the whole territory of the country (except in the
northern part of the Lublin Region and in Silesia) to a gradual vanishing
of the corn receptacles of the "kleć" type, which were up to that time in
general use.
2. It gradually
limited the role of the tree - function recepcles in
big farms.
The before mentioned cell by the house became both a living
and a cloak-room although it did not quite eliminate the existing barn.
In the XV-XVIII
centuries
beside those cells in the complex of
living premises
new corn receptacles
appear
in Central
and Eastern
Poland; they were either annexes to the farm buildings or made a unit
with the house or with the granary called "spichlerz" or "komora".
The cause of their application
was the impoverishment
of big farms
which had previously a barn; another reason explaining their origin was
the tendency to adjust the cell annexed to the house for living purposes.
Premises of that type didn't find a wide use.
Neither did they have
influence upon the elimination
of the basic forms of that period, the
aforenamed
"spichrze"
and "komory".
The two kinds of storages for
threshed crops, the "spichrze" and "komory" are met with almost on the
whole territory
of Poland up to the end of the 17th century, i. e. to
the moment when under the influence of stone constructions
and of the
new forms of granaries garrets in houses, first the "spichrz" and later the
"komora" gradually
vanish, beginning from north and west.
TOMASZ
BARNS
SKARZYNSKI
CALLED STODOŁY IN THE POLISH FOLK
IN THE 19th AND 20th CENTURIES
An ethnographic
analysis
BUILDING
of some of its features.
Summary
The aim of this work is to present in a cartographic
form some problems connected with the shape, function, construction
and dialectic nomenclature
of the building serving in the peasant rural economy for the
storage of non - threshed corn, straw and hay.
The material
base for
the work were field investigations
carried out in 1954 - 60 for the Polish
Ethnographic
Atlas in 336 villages of the permanent
network.
In some
cases the cartograms
were enriched with material taken from literature,
scientific archives and questionnaires.
On base of archaeologic excavations (e. g. the City of Gniezno) we can
state that probably as early as at the beginning of the lVIiddie Ages lhe
Polish population used some special buildings for the storage of the crops.
Yet, the genesis of the barn on the territory of Poland has not been quite
elucidated up to now. In literature prevails the view that above building
is of German origin because of its name ("Stadel" - Polish stodoła).
The differentiation
on the basis of the barn localization
within the
limits of a peasant farm can cast some light upon the origin of that
premise (map No.2).
In the south of the country we meet only clay
threshing
floors contiguous to the living house or to some other farm
buildings; they may as well separate the living house from other farm
buildings. Those threshing floors have been probably one of the most primitive forms of the barn.
One can presume that the so called sąsieki-corn-bins
have been completed
later.
At the present time we find on the territory of the whole country
detached barns with threshing floors and corn - bins.
Map No. 2 shows the range of the polygonal barns on the territories
of Poland and Czecho-Slovakia
being one of the most primitive forms of
detached barns which were perhaps the continuation
of round huts in
a horizontal plan.
The function of the barn wasn't everywhere the same. As it is shown
on map No.3, in the eastern part of Poland that building serves not only
for threshing of the corn On its threshing floor and as a storehouse for
Straw and hay but often plays additionally
the role of a granary.
On the basis of an analysis of map No. 4 we can state that there
is a tendency in the northern regiones to construct country buildings with
�()GO
661
a narrow front wall. The ranges of barns and living houses built in that
way are the proof of it.
There is a hypothesis
in the ethnographic
literature
that the barn
originates from the living house. That opinion is supported by the fact of
meeting in Poland ceilings or constructions
made of perches protecting the
threshing - floors or the corn - bins (central and nart - western
regions.
See map No.5).
Maps No. 6 and 7 are devoted to the dialectic nomenclature
connected
with the barn.
It is of interest
to consider the range of the name
"zapole" (meaning corn-bin), which probably occupied previously a much
larger territory and now has been interpenetrated
by the range of a more
recent and very expanded name of sąsiek (also meaning corn-bin).
SL;ch
names as "sąsiek", "zapole", "strona" may prove that the threshing floor
existed first and the corn-bins
have been adjoined later.
The last group of maps (Nos 8, 9, 10, ll) illustrate
various constructions
of walls and roof models of barns on the territory
of Poland.
It results from those maps that the barns with a framework
construction
with planking is the most popular model found everywhere
in Poland.
Reside that form we meet in the western regions stoned constructions
and barns with wooden walls plastered with clay; in the central provinces
clay constructions
and wooden constructions
with cross-beams
between
the carner pillars; in the south-eastern
part of the country log, wooden
constructions
with cross beams, wattled and built of a combination
of
planks and stone pillars.
The universal form of the roof in the whole
country is the two - slope roof, whereas the four-slope roof has a territorial range almost similar to the log - construction
of the walls (south _
east).
In sum, when speaking of barns, there is a tendency like in the
Jiving - houses to lower the height of the roof and to rise the height
of the walls, the proof being the spreading of the new fashion, i. e. high
barns with a low, two - slope roof.
KAZIMIERZ
PUDŁO
)\;'EAT CATTLE AS DRAUGHT - ANIlVIALS IN PEASANT
IN POLAND IN THE 19th CENTURY AND IN THE FIRST
THE 20th CENTURY
FARMS
PART OF'
Summary
The author of the present work deals with the problem of draught-power in the peasant rural economy within the period of about 100 years
(l860-19~4).
His conceptions
are mainly based on an ethnographic
ma-
terial collected by means of field investigations
carried out in 1953-1954
and concerning
agriculture
and breeding.
Above material
comes from
136 investigation
posts of the Polish Ethnographical
Atlas steady network
and was gathered by dint of a uniform questionnaire.
The principal
draught - animals of the contemporary
peasant
farms
are horses which spread in the Polish villages not long ago, i. e. in the
19th and in the first part of the 20th centuries.
Up to that time the
traditional
draught-power
in Poland was neat cattle, mainly oxen.
Cow~
were used as draught - animals
in Poland
exclusivly
in unfavorable
rural situations, thus in time of war and natural calamity, the exception
being Upper Silesia and a part of Greater Poland where the application
of cows for agricultural
work was a result
of peasant
economical
calculation.
The process of replacing oxen in agricultural
work was a slow one
and its course in Poland was not the same everywhere
(maps l, 3); above
process is not quite finished yet. The main reason of its uneven ~un was
the economic structure
of the Polish territories,
this in turn bemg due
to the economic policy of the usurping
states (the enfranchisement
of
peasant in Polish territories
under German rule was ended in 1865, in the
Austrian annexed sector in 1857 and in the Russian zone in 1880). The
liquidation of the feudal system in the country has considerably accelerated
the decline of the former custom to use cattle for agricultural
work.
The
possibility
of selling with much profit rural and animal products
d~e
to the deveploment of the interior market and capitalistic industry, contnbuted to an intensification
of peasant farming.
Thus, oxen which were
cheap to keep but slow, were changed for horses, more efficient in work.
Yet the horses did but gradually
take over all the previous
rural
functions of the oxen.
At first, they were almost exclusively
used for
communication
with places outside the village (map No.5). For 'that purpose
cattle was also universally
used in Poland, up to the second part of the
19th century as well as during World War I when peasant horses replaced
the shortage in armies marching through the territory
of Poland (map 2
point 2, map 4 point 2). In unfavourable
economical
conditions
(war,
natural calamity) chiefly cows were used for field work.
Yet the most
frequent custom was to harness for agricultural
work a horse with a c.ow
or a horse with an ox (maps l and 4, point 4). The necessity of harnessmg
a couple of animals for rural work was conditioned by the. fact that .up
to the first part of the 20th century the traditional
ploughmg tools, 11ke
the wooden ploughs and hoes were very heavy.
For field work with traditional
ploughing tools neat cattle was us~d
bv preference.
It came from the ]vloldavian steppes or from Ruthema,
a~cording to folk traditions
kept (map No.6),
and was of grey colour;
lowland and highland Polish red coated cattle was also used.
�662
663
Oxen as draught
animals
(they were also reared
for fattening)
survived for long in manors and in big and small peasant farms (the
author does not take into account landless labourers
for whom a horse
\vas often the basis of existance).
Big farms, the same as manors, had
enough pastures to keep oxen for rural work, milky cows and horses for
the needs of a quick communication.
As to small farms in view of smal!
qUClntity ('lf crops available, the keeping of Gl.horse was quite impossible.
Such farmers sold even oxen in winter time because forage was short.
The period between the lwa wars ought to be considered as a phase
when breading uf ncat cattle for draught function has been almost entirely
given up.
After World War II the relic custom of using cattle for
agricultural
work has been stated only in mountainous regions of Souther"
?oland where difficult geographic
conditions hove eliminated
the agricultural exploitation
of the horse (maps l and 3).
The mechanization
and intensification
of agriculture
in Poland during
the latest years is leading to a final liquidation
of the afore mentioned
traditional methods of land cultivation.
The mechanical power being most
efficient supplants the dnwght-power
of the anima Is.
KRZYSZTOF
KWASNIEWSKI
ELEMENTS OF A PEASANT FARM CONNECTED WITH BREEDING
IN POLAND AT THE END OF THE 19th AND IN THE 20th CENTURIES
(AN ETHNOGRAPHICAL
ESSAY)
Summary
The main aim of the present article is an attempt to make a regional
analysis of Poland on the basis of certain data about traditional
folk
customs connected
with breeding.
For this purpose the author
used
cartographical
statistical
data from field ethnographical
investigations
c8rried out in the whole country; he has summed their results taking into
account the specific features of the surroundings,
as far as climate, forage
supplies and intensity
of breeding were concerned.
The article quotes traditions
about leaving the animals alone in the
open air (map 1) and other traditions
of keeping them in the open but
in special enclosures
(map 2, B); emphasis
has been laid on some
interesting traditional
forms of building the farm in a shape of a closed
quadrangle with animals formaly kept inside (map 2, point 1, 2, 3). Relic
forms of keeping cattle and pigs in the living room of the hut (map 3), in the
entrance - passage (map 4), as well as relics concerning
the keeping of
poultr:; in the hut (map 5), have been described next.
All above ethno-
graphic phenomena
have been presented
both in form of maps and in
form of statistical
tables with due regards for correlation
existing in
between those cultural
facts.
A fairly minute attention
has been gi'v'en to the form of special
premises for animals under the same roof in the living house (map 6)
and of its varieties also shown on the map (see drawings of the legend).
Those varieties both from the point of view of their formal features
and from the point of view of their expansion range are, probably, further
links of the evolution.
Cultural parallels between Southern and Northern
Poland are also of great interest.
As the form of premises for animals
under the same roof with the living house is often found in German
folk building, the author gave on map 7 forms which are met with
in Poland and which are most close to the German forms (see plans).
The expansion ranges of those forms don't show any convergency with
the ranges of forms most frequently
found in Poland.
Besides, almost
in the whole country special buildings for animals were known long ago,
and in Central Poland they are met with almost exclusively.
Those
facts are another argument in favour of the hypothesis that the Polish
rural architecture
stands quite apart in spite of contrary opinions existing
in the German ethnography.
The comparison of territories where the most important dialectic terms
for cattle- horse-, pig - and poultry - premises are used exclusively, enabled
the author to define a central zone which proved to be rather similar
to the expansion range of the so called central dialect (map 8).
The results
obtained
suggest
the conception
of a double-track
evolution of the premises for animals in the Polish peasant farms.
In poor
farms the most ancient form was probably to keep animals free, out of
doors and fences or in the living house, if necessary.
As to rich farms animals were probably kept there originally
in special enclosures, and
before all, in the yards of farms built in closed quadrangles.
Certain particularities
shows the traditional
shepherd culture of the
Carpathian
Mts where we can still find the form of keeping sheep in
enclosures; on the other hand, the primitive form (and its varieties) of
premises for animals under the same roof with the living house' is not
found there.
The likeness of certain features described above was the
basis for the isolation of several zones in Poland presenting sets (uneven
as to their intensity)
of traditional
folk culture facts connected with
breeding of animals (map 9).
�KO c,~Y'laHHO
.5łH
O);
113Y4EHl1l1
OTlllEJlhHJ14ECKJ1X
OCTPOBOB
neJlare
Ha OCHOBaHliH c06CTBeHHblX
KapOJlHHCKI1X
Bo
OCTpOBOB onllcan
);yreHBHJleM
B
1768
6bJT
lKHTeJleH
r.
r.
OTWeJlbHIi'leCKHX
06hl'laH
OCTpOBOB-
OKOTOpOM
nonaeT
HIi'leCKHX OCTpOBOB, nocJle '1ero npl1cTynaeT
xapaKTepHcTHKy
K onHcaHlilO
TO'lKI1 3peHH5I, npH'IHCJl5l51 I1X K MeJlaHe3HHCKOH pace.
<jJayHbl
11 <jJJlOpbl OTWeJlb-
lKl1TeJleH C aHTpOnOJlOrH'IeCKOH
B 06weM
CTpOeHlJH TeJla lKliTeJlI1
OTWeJlbHH'IeCKI1X OCTpOBOB OCTaIOTC5InaJleKO n03aLU1 nOJlHHe3HHueB He TOJlbKO C TO'lKI1
3peHH5I pa3BHTH5I CO'lJleHeHI1H, HO 11 06WHX
TIocJle
nonp06Horo
K aHaJlli3Y
xapaKTepHblX
06bl'laeB
lKl1TeJleH OTWerrbHH'IeCKIiX
3Ta
'1aCTb Tpy.ua
<jJOpM ynoM5IHyThlX
BbI'IaHHYlD
.5łHa Ky6apbl,
ueHHOCTh. KpOMe
<jJopMy peJll1rl103HOH
K
HOKOB, T.
e.
aBTOp neJlaeT
OCTpOBax,
lKH3HH 11 np06rreMbl
npHMepbl
nOBonbHO
(06p5ln
0630P
);OJlbWOe
nOCB5lIueHHiI,
0PYllHiI
JlO.uOK. KpOMe
TpYlla
Toro
11 BoopylKeHJoIiI,
npHHaD.JlelKaT
Ky6aphI
a
TaKlKe
nOllp06HO
TaKlKe
cnoc06
'1pe3opra-
BHHMaHHe
Ta6y,
yXOll
3a
OnHCaHJoIiI '1en-
OIIJoICbIBaeT TaKlKe
JoI3rOTOBKH OLleilHHH
ueHHhlM
Bax
BKnaLlOM
Tl1xoro
LlO CJoIXnop
B YCBoeHlie
3THorpa<jJJoI'IeCKHH 0630P
np06neMbI
KynbTypbl
.5łHa Ky6apbl
nepB06blTHblX
ilBnileTC5I
06lUJoIH Ha OCTpO-
OKeaHa.
Ii
TaKHM 06pa30M
60ponbl.
Mepy
reHe311c
reponOTa
C06CTBOB3Jlli
Ha
rAHCJ1HEU
TIOCTPJ1)l{EHJ1.5ł
CPE)lJ13EMHOMOPCK0I1
Ii
nJlyTapxa
BeJllOpOH
Pe3lOMe
BpeMeHH
nblBalOwero
3aMe'laTeJlbHOH
npOilBJleHHe
KaK Hnp.
11 60ponoH.
MeHeM npl13HaKOM
TpYLla
O nOCTpJoIlKeHI1JoI.OTCYTCTBJoIe 3TO
O lKepTBe
Te']
60.lee
BHnhKeH B Ka'leCTBe 3THorpa<jJa JoIMeJlB BHLlY npelKLlC Bccro nepB05blTHble
Bonoc
Toro,
HeT I1C'Iep-
npJoIcKop6HO.
'ITO
HapOJlbl 11TOJlb-
TO'lHhIM
pbl6aKI1
)lilii
6naronapHOCTH
'ITO
OT Ha'laJla
06hl'lail,
B
3a
nOCTpHrail
HM non
npl1TOM
OTHlDllb
rC1J]OBY li
naCTblpH,
oc06eHHO
Mhl
HaxonHM
y
cny'lae
cKopeH
nocne
xpaMa
Toro,
'ITO
npH-
rJl3BHblM
xapaKTepa,
Bce06weH
naBHeH
no-
MO.uOH ~
H113-
npM'IeCKH,
C Te
nOCTpMlKeHMe CTaJlO CO BpeKaK non
BcnenCTBlie
onaCHOH
no
nocTpHlKeHH5I.
nOJlaraTb,
BOHHCTBeHHoro
pa60TaM
BnH5IHl1eM co06palKeToro
H3BeCTHO 6hlno
naHHoro
60ne3HI1.
06eTa,
B <jJopMe
TIoBl1nHMOMY
B KaMeHonOMHilX
06weM
npyry
LWiI
60POilbl.
06bl'lall
TaK Ii wyMepcKoe
onpeneJleHH5I
TeHneHUli51
lJileMeHa
ny6J1H'IHbIX
O'leHb
n03lKe
H KoniIX,
nOXOlKHe Ha
MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb nOJlHylD
nepenaJlIi
uepe'lOHI1H
KOHCTaTlipOBaHO
oTKyna
TaKylD
CI1X nop
wyMepaM
Erl1lJTY.
HaneBaJlIi
lKe
no
BblBOnliJlC5I
npl1nHCblBaHH5I
6ynTo-6bl
Hl0XPOHlilD:
nOCTpHlKeHHe HaxonilTCiI
B reHeTH'IeCKOH CB5I31i, onHaKO
cywecTByeT
a
lKHTeJleH lllYMepa
'ITO KaK erHneTCKoe
3ana.uHo-apa6cKHe
lICKyccTBeHHble
6hl
6pOBM 11Bce TeJlO, KpOMe
nOCJle
npl1B01l5lT
OHH .ueHCTBI1Te,1bHO cno-
npH.ueplKMEanHCb
K npHHYLlliTenbHblM
B naHHOM
K npyr
60poLlY,
HaCTOilWl1e npH'IeCKlI
He 51BJlililCb npH'IHHOH
MOJłHO
lKpeUOB H cnYlKl1TeneH
'ITO KaCaeTC5I OKOH'IaTeJlhHOrO
B
6bIJlO
rOJlOBbl.
MecconoTaMHM
KOTOpylD
KOTophle
COUl1aJlb-
lJCKyccTBeHHble 60po.ubl,
npelKHHe
nOCTpHlKeHl1e He 6blno
Bh13nOpOBneHlie
npl1rOBOpeHHblX
MeHeca.
H pacnpo-
nOCTpHlKeHHe
HaM HeH1BeCTeH: 06hl'lHO
nOCTpHlKeHHe li nOCTplilKeHlie
KJleHMlinli
OTHoweHHlD
06pa30M
'1yBCTB BOI1HCKOrO, nalKe
HX cocnOBHiI,
TpaypHoe
06bl~aH.
MOHorpa<jJH H BH.lbKeHa
H 60ponbl
uapCTBOBaHI1i1
H3 <jJaKTa, 'ITO BO BpeM5I o<jJHUHaJlbHbIX BbIeTyn-
HI1H O MneanhHOH '1I1CTOTe,CTaJlH 6pl1Th
no
KYJlbTYPE
3Toro
He Onl1H
KOMnneKC,
anMHHHCTpaUHH,
rHrHeHI1'1eCKHe co06palKeHHiI;
Tpe6HOCTl1 .u1'iCUHnnI1Hbl. BnpO'leM,
'lbICJlli51
Co
CO BpeMeH
)loKa3aTeJlhCTBOM
nOCTplilKeHHiI
coxpaHeHHlD
1\..OTI1BOM6blno
erllneTCKHe,
B
C MaJlOH
HalbJBaeMblH
KyJlbTypHblH
BOJlOC rOJlOBbl
Ha'lHHaeTCiI
HaH60Jlee
3Toro
naBHO ylKe nonaraJlI1,
O);P.5ł)l
TaK
TOMe ApXeOJlOrHH.
OCHOB3HI1H HCTOpH'IeCKHX aHaJlOrHH
B
PbIlllAP)l
ErHneT
BceH BepOilTHOCTH OT KOpOJleBCKOrO nBopa
3TOT 06bl'laH.
HX
OnI1CaTeJlbHO-
HeCMOTp51 Ha TO, 'ITO
'1epe3 npe.uCTaBHTeJleH rocynapcTBeHHOH
CJlOH nepeHilJlI1
B Erl1nTe
11 nl1ll1l1.
Heony6nl1KoBaHHbIH
KOTopail
I1X 11 pa-
cnoc06CTBYlDWlIe
310
OTneJlbHblH
HaweM
OrpaHI1'1I1BaeTCiI
Ha'la,lO
npenCTaBJleHHH
KyJlbTypbl,
nOJlHOe YCTpaHeHlie
no
li
TeppllTopHeH:
COCTaBnillDT
B CJlenylDweM
Bli1Jl
He
CKopee
B
6blJll1 BHa~aJle '1JleHaMI1 KOpOJleBCKOHceMhH; TOJlhKO OT 3THX '1I1HOBHKOB.upyrlie
WBe Knaccbl,
KyJlbTypbI
3TOM
JleHHH KOpOJlh 11'1I1HOBHHKH Ha.ueBaJlI1 napHKH 11 npHKJleHBaJlH
CTpOHTeJlbCTBO, opylKHe,
COUHaJlhHOH KyJlbTypbl.
B
rpe'leCKail
BOCTOKa,
3nOXH,
np06eJl
OH
reHell1C
H CJlOBapb
CHX nop
nonp06HbIH
pe~b
HX
peBOJllOUHOHHCH HOBOCTblO, cJlenyer
rpaMMaTH'IeCKI1X
OCTpOBOB I1MeeT no
onHCblBaeT
BOCnJoITaHHiI MOJlOnelKH
MaTepl1arrbHOH
arOMe3CKHX
pon:a
cHCTeMy
clIcTeMaTlIKY.
Mbl BCTpe'laeM
3TOT 06bl'laH
HMHTHpyil
OTlUeJlbHIi'leCKHX
Toro,
6yneT
HaponHocTeH,
BeKOB. TIo 3TOH npl1'1I1He aBTOp lI16paJl
H
C
Tpyn.
nepexo.uHT
aBTOp
n:.).
np06rreMaM
pa3Horo
'1HcnoBylD
a TaKlKe lJpHBeneHHble
OTWeJlhHH'IeCKI1X
OH nOCB5IWaeT Bonpocy
npl1'1eCKOH 11 T.
11 paCCMaTpHBaeT
npH3HaKoB,
06bilCHillDWlle
3JlJlHHcKail
CTpaHHJlC5I nOTOM
Hble
HX TeJla.
OCTpOBOB H CaMoa.
06HTaTeneH
HH3aUHH lKH3HH Ha
pa3MepoB
OnI1CaHH5I aHTpOnOJlOrH'IeCKHX
HaCTOilWI1H
3THorpa<jJH~ecKoH
npOTOHCTOpH'IeCKOH
Ha'laJlo
He
npeBHI1X
lHa'lI1TeJlbHbIH
HO XO'leT TaKlKe BblilCHlITb
laMKHYToH
nepeHI1MaJlH
B ErHIlTe
r.
BCTynJleHli11 .5łH Ky6aphl
MlIp.
MHorllX
a
3TOT
nOnOJlHileT
Onl1CaHl1eM 06bl'laeB,
n,~aH,
ilBJlileTCiI
Ha APXH-
BpeMeHax
li
B Te'leHl1e
BOCTO'lHbIH
1871-1875
HCCJlenOBaHHH B
aHanOrl1'1eCKI1X 06bl'lailX
CBOI1X BlrJlilnOB.
<jJyHKUHlD, MOTlIBbl,
HCTOpH'IeCKHH
A ll1eH
Pe3lDMe
OTKpbITblX
O npeBHI1X
coxpaHeHHlD
(Ha THXOM OKeaHe)
ABTOP
lHaHI1H
UI10Ha.~bHYlD
BOTIPOCY
06
B nonTBeplKlleHl1e
conOCTaBJleHHeM
KY);APhl
K
ynoMilHy.l
TO,lbKO
I1HHUliaTliBhl,
lllYMepbl
napHKI1
KOHuenUHIO
HeT enliHO3TOT HOBblH
6pHJlI1
H lJpHuenJl5lJlH
B
lI306palKeHlm
�667
660
60rOB.
KaK
Kpo.\le
roro.
B ErHnTc
OHO B TpaiUlUHIO
KyccTBeHHblC
KoponeBCKoro
60PO:Jbl
cywecTBoBaJlll
n03ilHCC,
nOCTpH)KeHHC B WY\ICpc
H OC06CHHO ;KpeUbl
ao
Bpe\llI
06bl'laH;
WCBC!1fOpbl
CKopec
05bIYa~.
BaBHJlOHa
Hapllay
Ila
TaKOH nonY_l~pHOCTbIO
)Toro
3aTO
HOCH,lH napHKH
C 3TH:\! npl1,llBOpHbLM
6bWO TpaypHoe
CCMHTCKHX aCCHpIlHUCB,
BOWJlO
H HC-
pHTya;'lO:\!
nOCTpl1;KeHHe.
BaBI1.l0H~HC
npHCB0I1.1H
nOCTpl1)KCHHlI: npl1HCCCHHe B )KepTBy BO.10C 11Bblneprl1BaHHC
H BO;lOC jn~
npHBcno
H BJlaCTCmlHbl
OC06CHHO nony.lllpHO
uapCTBOBaHHlI
HOByfO <POPMYpllTyanbHoro
peHllC
nBopa
ncpCHnCKOH. 3nOXH.
HaponHblC
BO
He no.lb30Ba.10Cb
HC npH.'lep)KHBa,lHCb
on010pCHHlI
I106C;KneHHbIX
B KOHC'IHOM pny;lbTaTC
H BOCHHon,leHHbIX.
K nOCTpH)KeH~11O KaK BIUIH\lOro
')TO
XllTHlTOB
O
TOHbKO Y BCnO\taraTc,lbHbl.'\
H3pal1JlbTlIt-faX
pC;KHTKa,
Y Hac
ropauo
BOlolHOB 6blJllI
60.lbWC
CKOpCC yCJJO)KHHJ'l11'leM
CTaTHpOBaHO
HanO.10BHH)'
Y 111pallJJbTlIH
CYlllCCTBOBaHHC TpaypHoro
npC.llWCCTBYfOwcro
Ha3blBaCMbLH
H<llHpaT,
CBCllCHIIH. 6J1aronap51
Bbl~CHI1;lH ynoMlIHyTOC
I1MnyJlbCa
HaHCKoro
C6PHTbl
Ha
50-
H3BCCTHbIH, BnpOYeM,
OnCRHHIO Crl1l1eTCKHx
Y
apa60B
HaponHbtM
npl11HaKOM
lIBJlRCTClI JIll
nCpCnBHralll1Cb
30Ha
HaBepHO
ManoH
A3HH
ewe
(Hnp.
.llaJlbH6lwltc
BnpO'lCM,
pynH\lcHTapHblM
6pl1J111BCfO rOlloBy
<POP\lbl
TpaypHoe
11 nOCTpfI)KeHHe
HaWHX
nHcif.
rpeKo-pllMCKoi1:
y
nCpC)KHTKOM
n03JKC) llllll
Mbl
06CT
nOCTpl1)KeHI1R,
Haponar.-l.
nOCTpl1)KCHHR.
rro
06CTy
06SnaHb[
.uOCTOHH
nOllpa;KaHHCM
11 a6aHTbl).
MarOMeTaHCKHM
11 Ha3HpaT:
XpHCHlaHe
HCKOTopble
<POpMbl
npe)Kne
(BbwcprHBaHHe
)T11 uepeMOHH11,
fi OCB060)K,lleHHbIX
BOllOC)
(lll
3a
B
HX
TaKJKe KaK H3Jl-
nocTplllKeHHlI
llOHI'ICCKOif
cKa3aTb,
ropHbLx
(Bara6HTbl
3TI1X neTaJ'leit
rrHCaTeJlllM,
KOTopble
3a
no-
TaK)KC rroTaK
lKe
lIBlIlIlOTClI
npaKTI1Ke
3aHMCTBOBaHHCM
Hl
3J1JlHHCKHX 3<pc6oB),
a TaK)I{e nOCTpl1lKeHHC llITR orro-
rJlaBHa51
06wcii
TltnH'IHblC
ropUbl
f10jlraJlbe,
npHXOjlbl
KaK
AHaJlHl
aHTpOnOJlOrH'ICCKHX
HaCeJlCHHSI py6c)Kcn
yClIOBHH
6acccHHa
rpynnc,
Macca
')TO
,llOJlI1Hbl,
TaK
B rOpbl
H pyccKlle
aHTpOnOJlOrl1YCCKoit
BblBOna\!:
CTpyK-
CXO,[lCTBa
YTO JtMeHHO oTTy,[la
f1011ranbC,
f10,[lrOpCKOe
npO,llBl1raJlaCb
11 fOpJlHUKOrO
K UHTpono-
OT Hce B CMblCJlC 60.ąbwero
KOJ10HH3HpylOlllero
KaK nOllbCKllC
ryUyJlbl.
HCCO\1HCHHOnpHHanJlC)Kanll
KOH<pllrypaUHH.
Ba-
.3J1eMCHTOB )KH-
KaK Harrp.
CBJt,Ll,CTeJlbcTByeT O To~r,
HacellCHHlI,
fpH60BCKoro
lIBJlllJOTClI
MaClUTa6e
'ITO
COOTBCT-
HaCCJleHHC, a
,llOJlHHOit
B
.uyHaitua.
COXpaWIJlHCb
OCO-
bOJJCe
B KapnaTcKoi\:
nOBeTOB O'łCHb 1l0XOlKHMH
HaCTOlllllHMH
CJJHWKOM 0606wafOWl1M
CJleilYCT
lICHHJlH
Hcro
TIOllfOpbSl.
fpHHueBll'l,
H30JlSlUI10HHblMH
MCpHJlOM
rrOn'lepKHyTb,
HallJle)KaWI1M
'ITO
06pa30M
OHH
llafOT
Ha
MopaB-
06bllTb
OH llaJl
aHTponOnOrH'ICCKOM
nOn6HpaJl
ero
H 3aTywcBbIBaeT
xYllWHe
THna".
aHaJlHle
borrec
lIBlISleTClI
nO.ll60pa
no
nOTOM y
TanbKOTIpa-
JKpe6HIO,
ecml
y KOTOpblX
rrony'lJtrrHcb
'ITO
cocen-
JlHua.
OTHOCHTeJlbHO rypaneif,
f1oilropbll,
H
'iTO
"TllnH'IHbIC"
XOPOWI1C pClyJlbTaTbl
HeBbl-
TIollrarrbll
BCJJejlCTBl1e Toro,
TOHbKO HCXOllSl III
lKHTcrreit
HaCeJlCHHlI,
rrOBCTa
TaJlbKI1-fpI1HueBJt'la
OTHoweHHi\:
nO.ll6npaJI
pelyJJbTaTbl
IIC-
TaK KaK
MeCTHblC OTJJI1Yl1l1.
PC3YJlbTaTbl
aHTponorrora"
rrOjlp06HOC
,llepeBCHCKoro
MacwTa6
ItCCJlCnOBaHl1l1 IOlIHaHa
MO)KHO nony'lHTb
ueJJoro.
oKpyraMH
MOnpJKeBcKoit.
I1CKalKeHHble
Ha
B npHXO,llCKOM MaCIDTa6e,
aHTpOnOJlOrl1'1eCKI1X
B KaYCCTBC "OnbITHOrO
Bl1nbHblC PC3YllbTaTbl
3acny)KHBaCT
1111H,elUe Jly'lwe,
nCCJle,llOBaHl1l1 KpHCTHHbl
CJJenOBaHl1l1X Ha
K CJlCllYfOWI1\!
Ha-
3JJCMCHTa, cpaB-
aHTpOnOJlOrHYCCKI1X
OCJlaBlIHI1BWI1XClI,
OTKlIOHlIlOTClI
.llOJlHHbl.
(rypanc),
TaM
y
Hcro
OH MeHee
JlCCJJCnyeMblX.
HCCJlCllOBaHHlI nOKa3aJlH,
KpaCI1BbIX )KCHlllHH.
B nepcneKTHBC
BHC!1bl npHBonHT
:lJ1eMeHTa
3nHnaJlCO,lHTI1'1CCKOH
CJlejlCTBHCM
3Toro,
y
'ITO
Hcro
OH oc06eHHO
nOlly'larrHCb
CTapaTCJlbHO
orpOMHble
MC)KllY aHTpOnOJlOrl1'1CCKI1"'! COCTaBOM MYlKYI1H 11 JKeHWHH, KaK
Typbl
HallllY-
BHnHO BlIHlIHI1C rracTblpcKoro
COBMeCTHO C COCCilHHM TIOjlrOpbCM,
nOKalaJlH
npyrHc
PC3fOMe
no
J1annaHLlOHlla,lbHoro
apMlIHOltnanbHOro
B peJlllKTaX
XOTlI nCpBOlla'laJlbHO
CJlenOBaHHe B rMHRHOM
CTapaTenbHO
nonrA~bECT04KJil3PEHW~AHTP0f10flOrJilJil
nOHH
HI1)Ke
Ba,law-
CKHX BaJlaXOB.
npl1
4EKAHOBCKJiI
H nacT61tw
npHMecblO
He TaK JlapBHO
./lOHCKHBaJlClI "L!HHapCKoro
51H
CKJlOHOM KapnaT
nO.lycTpoBa
nOllTBeplKllcHHoi1
;lyroB
Tonorpa<pH'ICCKOfi
)KHBcUKoro,
Henblll
npCJlI06011emIC.
f1onraJlbll,
6eHHOCTJt H3 CaHlleUKoii
KOTOphlC nCpCHSlJlH TaK)KC
3aKopeHHBwei'icSI
KaprraT,
C HaCCJleHl1CM CUH,lleUKoi\:
30He
3J1C-
CaMbL"I BblCOKI1M TpaKTOM
60JlbWHHCTBa
<popMaUi-Ill,
lHaYHTCJlbHoi1
naCTblpCKOM
HaxllblHyJla
')nl~1
oa.1KaHcKoro
a6COJlfOTHOrO
coxpaHHBwcrocSI
BOCTO'łHblX
)KnTCJlH
H3HyTpH
rop,
J1eCCOB,COCiI.HHllIOWHX CTcnH YKpaHHbl
Ha CCBCpC li necnCTblM
II hale).
CYllCTCKHX
nan,laHnOHlla,lbHOro
KapnaT.
pcnHKT
TpaKTa
HI1TCJlhHO xopowo
TC;lCfi
nJlCMeH Ha TCppl1TOpHH
KpoMc
rrOCTpH)KeHHlI
pa60B,
KaK HaKa3aHIIC
Bccro
o6wepacnopCTpaHeHHoe
CyWCCTBylOT
aqiqa
Jl60M,
06blYaCB ynoMHHafOT
nOCTpH)I{eHH5I
Bcero
npC)KllC
CCMHTOB. TpynHo
60JlbWOrO
BOJlOC 6blJl0
BOCTO'lHble
KyJlhTypbL:
Hall
.llpyrl1x
3aHMCTBOBaHI1CM OT llpyrllx
nOCTpH)KeHHe
nOCTpH)KCHHe HeBOllbHHKOB
30pCHI1R
n
RBnRCTClI TOYHblM
'1aCTb rOJlOBbl
TaKlKe
<ppaKHHcKHX KaK rppHfHifubl
nonp06HoCTH
MHOrO'lHCneHHble
BO,10C
TaKJKC ,llpyrH\l
JlCMH3HPYll C OCTaBWHMHC5I 1I1bPJHHKaMH, 113HapollHblX
CTpHlKeHHe.
KOH-
60;lbWllltCTBa
B OaBapllll.
)I{HTCJlllX
CTByCT
RBJlRCTClI Bbl6pHTaR
BCTpeYaCMall,
)TO
BCTXOMY 3aBcTy:
nOCTpH)KCHlle.
)KpCUOB.
CYWCCTBOBaJlI1 pal,lH'IHbLC
JlHHCKa51 lheseis,
B He\!
EBponbl
(p%niny
CKJlOHU 3anailHl1X
COCTaBJllleT
nOCTpH;KCHl1l1 B Ka'lCCTBC nc-
BbLpbLBaHHR
BHI1MaHI1R <paKT, YTO OIlClIHI1C ;KpCUOB H nCBHTOB
no
J1 nacT5HW
CKHe nacTblpH
TaK;KC KaK Ha npCiIropHH
TpaKTOM nOilKapnaTCKI1X
J1aWCKOro HaCeJJCHHlI co
HO TCOJlOrll
KaK
JJyroB
XOllKOH H3 Ornct
pOllbL.
TaK
fOpHblX
KapnaT,
a6COJlfOTHOrO
C BHyTpCHHCi1 '1aCTbfO 3anallHoi1:
ApXaHYCCKaR
HJlH
KnCH\lCH HlI pa60B.
Y
UeHTpa,lbHblX
apXal1YCCKall 10Ha
MCHTa MClKllY 60,'lbWHM
on010-
npH1HaKa
npCLlropllH
coxpaHH;laCb
TeppHTopHH
fll1TBbl.
nOn6HpaJl
paCXO)l<llCHHlI
HanpHMep,
B
ero
HC-
�669
lO'3E<I>
4.
rAEK
PalJle.leHl1e
1l0JlbWI1
Ha 10Hbl
npeJlCTaB.111eTCll TaKH.'"
MCC~EnOBAHM~
O
3THOrPA<I>MYECKOM
HA
PA'3DE~EHMM
1l0~bWH
aj
10Hb!
PAJ/lOHbJ
OKOH'IaHl1e
HaCTOHUlall
KapTorpaM~bl
I.
nonbiTKa
nOLlblTOlKl1Tb
npl1BOLlI1T
Ilonbwa,
no
cOCTaBy
CTpaHCTBeHHblx
cywecTByl{)wl1e
K cneLlYl{)wl1M
HapOLlHoro
nOllCOB,
)Tflorpaqll1'1ecKl1e
BbIBOLlaM:
I1HBeHTapll,
rpaHI1Ubl
nO.lbCKl1e
KOTOpblX
OT'leTmfBO
B 60JTbWeH
pa3LlenlleTCll
Ha pllLl
11;111MeHbweM
npo-
a)
C
CTeneHI1 ca-
b)
K.
HI1TUJeM
nO_10CaMI1
c)
c
1918
pacnpOCTpaHeHlH1
nOJlbCKIIX
ro-
d)
e)
OT,ueJlbHbIX
C KapTorpaMHblM
C 30HaMI1
pacnpocTpaHeHI1S1
llleHI1H
51. C.
AKa,ueMI1I1
II pOLlOBHX COf030B
Ma3YPcKI1C
BpeMeH
X III
(c
(cpaBHI1
CT.
HaYK
-
BeKa
c)
B Te'leHl1e
Tl1n
60Jlce
KyJlbTyp
cit.
CTp.
J1I01l,
397,
CTp.
B
1l0JlbWe
pa3LleJleHI1e
64;
K.
88 B,
CTp.
3.
pl1c.
pa3Jl1HOCTb,
B HacTolllllei{
TeppHTOpl1llMH
apeaJlbl;
TaK
HMefOT
A.
B OCBe-
Haw
e)
-
KaK
6hlTh
(cp.
npYCCKI1C
nepBOHa'la.nbHbIX
lIBOHHOH
xapaKTcp:
OJlHI1
CTaTbe
6blJll1
Teppl1TOpl111
nOllC (Ma-
~1{)6nI1HCKOrO
BoeBoLlcTBa,
py6C;K-
B JleCHOH
3TY TeppłlTOpHI{)
3JleMeHTOB
pyMbIHCKHM,
.npeBHI1MH
Ha
cpeJle
C 6eJlopyc-
ropCKoM
KynbTypbl
BeHrepCKI1M
11 yKpaHH-
<ppaKHHCKI1MH )JleMCHTaMfl,
3anall;
pa3rpaHH'lHTeJlbHoi{
JlI1HHeM nOCTopOHHHX
llBJleHHrt,
H ~YlKl1uKoa
ceBepO-BOCTO'lHble
11 <I>HHJlllHlIl1eM;
30Hbl
C 60Jlee
pacnpocTpaHeliHlI
repMaHl1l1,
np06JleMy
3eMJlI1,
Tl1nl1'1HblX lIHll
BJlHllHI1H
l.JeXI1I1, I{)lKHOH
KOTOpOM ceBepHblH
COCTaBJllll{)T
BOcTo'IHall
I1MeeT TOlKe py6elKHblH
Ha
nonbCKHMt-l
xapaKTep,
30H
30Ha llBJllleTClI
11fOlKHall
CJlClIyeT
HHTeJlbHbJX
3eMJlI1,
r1PYCCl1l1 11 Hl1lKHllSl
BepOllTHO
YTO cl{)Lla
'3ananHble
BOWJlI1 CHOBa B COCTaB 1l0JlbCKOrO
3eMJlll,
KapTe
fi
Hp
KOTopble
IOlKHblH
nocne
rOCYllapCTBa
BTOPOM
(l1oMopbe,
CI1Jle31111), rJle OCTaBJleHHall
noceneHuaMI1
HO )TO
lIBJleHHe
MaTepHaJlbHall
KaXOLlI1TCH B
KyJlb-
rpaHt-luaX
J;
pe3YJlbTaTOM
CTapbIX BJlflllHI1H,
pacnpOCTpaKeHl-tll
TaKlKe 3a'lJ1CJlI1Tb npllCJlHKI1,
TI1JlO.10rt-l'leCKflX
nOJlbWI1
5.
Ha3BaHbl
3TO
KY_1bTypHble
TOrO
B BenHKOH
pai1oHbl,
Cpe1l0M,
HblM
paM-
BbJpl1COBblBal{)TCll
HJlYWI1X C I{)ra;
HOlKHhJX cTyn;
OJlHaKO
11 3THorpa<pH'leCKI1X
B01MOlKHO,
3TO Tpe6yeT
ewe
1l0JlOJl-
I1CCJleLlOBaHI1M.
CBeT Ha
I1JlHKOMnJleKCaMI1
rOBopOB,
a TaKlKe C 60Jlee
TaKI1MI1
6blJlO
KaK
n0311-
3aXBa'lel1Hble
npelKJle
nOCeJleH'IeCKOrO
reppl1-
3.1e,\1eHT<ł.
ó.
B
nonbwe,
MelKJlY paMOHaMH
B3aHMHyl{)
le\L11I,
KeneUKall
TOpl1ll
Hbl\l
K ceBepy
If
3e\IJlll
li
3eMJle,
(06a
3anallHOM
11 Ma30BeUKHM
Hnnl{)cTpl1pyl{)T
laBHCHMOCTb
paHoHe
KapTbl
r1oIVlOpbe
OT
py6elKa.
3Ta
3
110
c nOMopCKO-BOCTO'l-
8;
OHH 6pOCal{)T
OTTaKlKe
HllMH.
'IaCTb
BoeBOllCTBa,
TeppHTOpl1l1
.1elKl1T K I{)rO-3anaLly
r.'le LlH<P<PY3110HHbleII \HtrpaUl10HHble
3THorpa-
r1pocTpaHCTBeHHb!e
BHI1MaHI111 3anaJlHai;
10lKHaH yaCTb JlI06Jll1HCKOrO
BJlHllHlle\1
paHbwe
I1MCI{)T aHa_~OrHI1 Ha YKpallHe,
paHOHOM).
H CB1I3b MelKlIY
3aCJlYlKl1BaeT
OT ropCKO-,laCCKoro
ceBepO-BOCTO'lHbIM
\leCTHOCTbl{),
CHne3CKl1H
B CepalllKOH
cy6cTpaTO\1
MaJlOnOJlbCKOM
L1,OBOJlbHOlIBCTBeHHO onHcaHHhle
MaJlOnOJlbCKI1i{,
6a_nI1HCKIIM
HoweHHll
npOCTpaHCTBeHHble
pacnpOCTpalleHHll
KOTopoe
Ma30BeUKoro
3TH
paMOHaMH
pOLlOBblX COI{)30B,
rpaHHuaMH,
KpoMe
<p11'leCKHe paliOHbl:
TpaJlHUHei{.
11.111nOLlJlllWbe,
C HaCJlOeHl1eM
TepplHOpl11{)
reorpa<pH'IeCKOH
I1MeHHO C 30HaMI1
H 3e'vlJlllMI1
CBH3blBalOUlHe
naCTblpllMI1
npOCTpaHCTBeHHblX
)TO HeKO-
CpellHl11i
coxpaHHBWI1MCH
C 3cToHl1ei{
OHa Bblpl1COBblBaeTCSI Ha <poHe 30H
nOJlb-
nOllca
BapMI111,
BCJlCLI,CTBHeJlI1<P<PY3111i
OTlIeJlbHblX
OrpaHI1'1CH;
HCTOpH'IeCKoi{
30H
1l0'VlOpbe,
HaXOll11TCll B CJ-tJle3I1H.
OTLleJlbHyl{)
Typa
('laCTb
BJlOJTb
3
BOCTO'lHbIH noSlC Ha1160.1ee
COCTaBJllll{)T
ceBepHble
MOlKCT,
3THorpa<pHyecKoM
Jl106YUlcKall
OXBaTblBaJlI1.
nOllCOB
H AalKe
KapnaTCKHMH
\1I1POBOH BOHHhl
no
3JleMeHTbl,
HeMeUKHM HaCeneHt-leM H nepeHllTall
I1X OTJll1'1I1TeJlbHaSl 'lepTa
HO OnpeAeJleHHoi{
aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlHTH'IeCKHMH
lITBllrOB
'leTBepToH
Ilpl1'lI1Hbl
BJlHlIHHllMH
BHOCOM 3JleMCHTOB BaJlaXCKIIM,
TaK;Ke,
110Jlhwy
BbJ;le.lllI{)TCll
1l0JlbWa,
IlpYCCl1l1);
HHBeHTapeM,
COCTaBJllllOT
ueHTpaJlbHoi{
f)
Teppl1TOpl1fO
<paKTOB, COBnaJlal{)T
TOpl1eM lIpellHl1x
a
BJlHlIHI1M
BoeBoLlcTBa);
pacnpoCTpaHeHl1l1
JlaTBHeH
TYT
(CMOTpl1 KapTy);
BOCTO'lHall
C nepelKHTO'lHbl~1
rpynny
py6elKl1
8);
KapTa
nOSlCbl
MaJlblC
nepeMeH'II1Boi1,
nOJlbCKl1e
-
BHeWHI1X l-lHOpOJlHbIX BJIHllHHM 11 pa311eJllll{)T
OHb!, CB1l3aHHb!e C MHorOBeKOBOM
KOTopble
dl
JlOKJlaLl,e
1l0JlbWl1
a CJTc.nOBaTcnbHO C npOXOlKJlCHl1eM
npOCTpaHCTBeHHblX
HCTOpl1'leCKI1X
)T-
(apxeOJlO-
B ero
MOWI1HbCKH
CTOJleTI1M OHI1 npOHI1KJlI1 B 3THH'IecKylO
CTeneHI1 :)Ty
C XOTll
nJleMellHblMH
3,
Hp
npocTpaHcTBeHHblc
nOJlOCbl li
11 B pa3Jlłt'lHOH
Ilpyccl1ei{
30H
Be.ll1Kall
11 Ma30BHll);
3anaLlHI1MI1
H KeJleUKOe
palLle.llll{)wHe
Ha 10rO-BOCTOK.
(CI1Jlell1l1,
npelKHlIll
HO COlleplKaUlHe
CKHM,
11 JleCHblX nycToWelf.
npOCTpaHCTBeHllall
CB1I3aHIlble
r.
KyJTbTypbl,
lIBJllll{)TCSI pe3YJlbTaTOM
nOllCbl,
npoHI1KHYTblrt
rpeTbl{)
ApHOnbJl
BBeJleHHI1 B nOJlbcKyKl
51. YeKaHOBCKIIM,
3THorpa<pl1'1eCKOe
40, 1935
3eMJlH, Kypne),
BblweynoMllHYTblC
)JleMeHTOB
B ero
TaKlKe C n03L1,HI1MH KOJTOHI13aUl10HHblMH npoueccaMH
rOpCKI1X nycTblpeH
Ha 30Hbl,
bblCTpOHll
pa3pa60TaHHble
K CHJTe3I1H: op.
f) corJlacylOTcll
HI1MI1
pa3HblX
apxeoJlOnt'leCKHX
H I1X rpaHI1Ubl,
HCTOpHH, AOKJlaA
OTHOWeHHI{)
BTOPOIt
cla60
)TO nepeKpeCTOK
AI1<p<pepeHUl1alll1l1 HapoAHoM
3.
nneMeH
Ha6pocKoM
(2 113naHl1e);
TopalI
MaJTaSl no.%wa,
npHHOCI1MhIMI1
HorpaqJl-tl{)
nOJlbCKOM
wy
rpaHlIllaMII
HaTaHcoH-~ecKI1);
113 HliX
'IaCTh MaJloi{1l0.1bWI1
10Bl1ll,
C BalKHblM
rl1'1eCKl1e 30Hbl
2.
3anaJlHall
(nywe),
rOll);
Teppl1TOpl1llMH
1110.
3anallHblH
CI1CH, ~i-tTBOH,
C aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlI1TI1'1ecKI1MII
no
KapTy):
rpynny
LlI1<P<PY31111
npOCTpaHCTBetJHblX
BJlI1HHHrt,
(C\10TpH
Hl>le 3eMJIH,
pa3pa60TaHHblMll
lanaJlHblX
C ceBepO-BocrOKa
Jlpyryl{)
BOpOS;
b)
pacnpoCTpaHeHHll
OCI1, npOXOJllllllei{
P;KewyBcKoe
r ;lacyloTClI:
BCJlellCTBlIe
06pa30M:
P;KeluyBcKoM
T. eCTb Teppl1-
He 06bllTall
OT ceBepa
npOUeCCbJ npOTeKa.lll
lanaLl-
11 llBJllleTCll
B Ha1160.1ce
�671
tiiO
cna60H
CTeneHH.
C 11pyroH
CKl1e Ky.TbTypHble
7.
B
pll11e
Kap T
Kawy6HlI)
nalOT
BblcTynaroT
MaJlOR
HaXOllHM
::ho
Bbl3blBaeT
aHallOrl111
MelKlly
oc06eHHO
KOTopalI
MOnOJl(e
BapTa,
BOCTO'1HOH. TaKHe
B KyJlhTypHOM
nOLl'1epKHYTb,
a CJleLlOBaTeJlbHO Teppl1TOpHlI
B BHLle Km1Ha,
BHcny
Pe3ynbTaToM
30Hb!
£,ypa,
,eMeJlb,
KOTopble
H
,Hae\1
CBOpa'1HBaeT
6blllH
CTapblX
60llee
HI1H
Ha CaH110MePJl(
H 3aMoHcKyro
nHJlHUaBOpO-
Ha KapTax
a TaKJI(e B KeneuKol\
lIanpaBneHHro
B PJI(ewyBcKyro
Mbl
MHTeHCHBHOCTh
3.
rJlaBHhle
4.
5.
CHne3cKHH
CKpeweHHe
30Hbl
30H
npeLlCTaBIITh
.laTh
06JOp
J1 OJliMOH
H,O-
lIBneHHH,
rpaHl1U
BblcTynneHl1l1
)TOro
HI1M, COCTaBrreHa 6bwa
n.leHl1e łneMeHTOB,
MeHee
KynhTyphl
!lblX
30Hbl
l!JOPM Kylll
BJlHlIHHH
H
C ceBepo-BOCTO'1HbIM
TeppHTOpl1H
pacnpocTpaHeHl1l1
KynbTypHblX
KyllbTypHoro
pacnpocTpaHeHl1e
pacnpocTpaHeHl1e
C'lHTaeT
KpOlUl1ThClI
pJl(I1 (KapTa
5),
Hp
BhIlleJleH
XJle60B
4)
Hp
ueJle(KapTa
H pac-
a TaKJI(e lIpOBOH
6hlJl ueHTp Hai160nee
(KapTa
onpeneneHI1H
7).
Hp
noceBHhlX
8 TpeXCBepl1'1ecKall
CBl1JaHHhlX C TpanHUl10HHOH
py6ejj(eH
npenCTaBHTh
KapTa
nonoca,
KynhTypoi1
xpoHonorHro
TpaLlI1UHOH-
B Ka4eCTBe nOnhlTKH
He
lIBneHl1l1, HO Ha OCHOBaHl111npOTeKaHHlI
,1HHHH pacnpOCTpaHeHl1l1
Ha
Kap-
OCHOBaHl1li
nepeXOLlHhlX
yKaJhlBalOWall
lIBJle-
Ha BbICTy-
3J1aKOB, I1MeroWI1X nepexOll-
HC'le3aHI1Sl TpaLlHUI10HHbIX
Ha OCHOBaHIIH aHanH3a
311eMeHTOB
npOXO)ł(neHHl1
rpaHH'l-
9.
Hp
rpOXOJlbCKI1
py6elKoM.
<l>OPMbJ
KOMnneKCOB.
OPOCYWKI1
3EPHOBblX
KPECTbJlHCKI1X
KYJlbTYP
8
X03J1HCTBAX
BemIKonoJlbcKo-KYllB-
B nOJlhCKI1X
XIX
11 XX
BEKAX
Pe3roMe
CcpaLl3Koro
KynhTypHoro
Ma30BeuKoro
ManOnOJlbCKOrO
II
KyJlhTypHoro
nOMOpcKoro
HaCTOllwlIH
KOMnJleKca.
KOMnneKca.
KyJlbTypHblX
KO\1-
TPYLl lIB.rJl1erCl1 nonblrKOH
nl1l!Jl!JepeHuHaUHH
pa3HhlX
11 npOCTpaHCTBe,
TeJlhCKHX
B nOJlbCKOH
)lEPEBHE
3JlAYHblE
HA
nEPEJlOME
AT.laca
KYJlbTYPbl
XIX
11 XX
Tpyne
BEKOB
Pe3roMe
HaCTOllwall
CTaTbll
3na'1HblX
nOCBlIweHa
KYl1bTYP,
OnHCaHl1ro
HeKOTopblX
KaKHC COXpaHHJlI1Cb B KpeCTbllHCKOM
BO BceH Oonhwe.
rpal!JH'leCKO-CpaBHHTeJlbHbIR
nonbCKOH
J,laKOB.
aHaJlHJ
nonblTanClI
npOH3BeCTH KapTO-
Koe-KaKHe
Y\-103aKllro'leHHlI,
KynbTypbl
B 06nacTlt
B031le.1blBaHHlI
•... -o.~--·¥
.
Ky.lbTyp
apxa-
HccrreLlOBaHIHIX,
H CllenaTb
Ka'1eCTBC nepe;KI1TO'1HbIX
II
XOJlIHCTBe 110 HOBeH-
TeppHTOpHaJlbHhIX
I1CXOLlll H3 HI1X aBTOp
HapOllHOH
B
nCpeJl(I1TO'1HbIX
KacarowllHeKOTopblX
pacc!\-taTpHBaeTclI
-,~:{":
JileCb
KaUHH
PblX
nonhWH.
)lllll
MaCWTa6e
-
HHOCTpaHHhlX
aSTopOB,
CTpaHax
l.łexocil0BaKI111,
<l>opManbHblH
OTHOWeHI1H
I)
6blll
cnoco6bl
\lO)KHO
no
3aHIIMarolUHxclI
(ABCTpI111,
non06Horo
3TOMY
pe3YllhTaTOB
aHamn
B
npl1MepOB)
Onl1CaHMeM )TOH
EenopyccHlI,
BO
pa360pa
TOJlhKO
HccnenOBa-
3THorpa<pH'leCKOrO
naHHblX
c06paHHblX
nOJIh-
OCHOB-
Bonpocy.
nH:CTOB) MOJl(HO 6hlJl0
I1CnOJlhJOBaH (B Ka'leCTBe
B HaCTOllweM
co
BceR
OO.%we
TaKJI(e pHn
np06neMbl
repMaHII5I,
B
M TaJll1l1,
Teppl160nee
ny6J1H-
B HeKoroCnOBeHH5I,
lJJBeUl1l1,).
cpaBHIITeJlhHblH
\'laTeplla,lOB,
PaJHble
X<1JlIlicTBax
H
np0l13BeCTI1
CeTKH. OonhcKoro
MaTepl1aJIOB,
B
nepeMeH
11J1H:paCnpOCTpaHeHl1eM
paJpa60TaHHblX
onpOCHhlX
paCCMOTpeHHlI
BeKOB, C y'leTOM
MaTepHaJIOB
nOCTOl1HHoi1
CI1CTeMaTH'leCKOH
KyJlhTHBl1pOBaHHhIX
H XX
Henb311 6hlJIO
xapaKTepa
nyHKTax
XIX
KapTorpal!JH'leCKH-CpaBHHTenbHbIH
eBponei1cKI1X
YKpallHa,
CI1X nop
B paMKax
JJlaKOB,
C HC'le3aHHeM
KapTorpal!Jl1'leCKI1
338
B
Ha nepeJIOMe
OCHOBaHHI1 onHopOLlHblX
npDJI3BeCTll
WilPOKOM
OHa OCHOBaHa Ha )THOrpal!JH'leCKHX,
npOH.JBeLleHHbIX
pa60T
(Ha
TOpHI1
)lo
paCCMOTpeHHlI
npocylUKH
CBlIJaHHblX
<pparMeHTapHoro
CO Bpe!'v1eHI1 nony'leHHlI
TPA)lHllMOHHbIE
cnoc060B
CKIIX KpecThl1HCKI1X XOJlIHCTBax
Bpe\1eHI1
HEKOTOPbIE
TpaLlHUlIOHHblX
aSTOp
-
TypHblX
rO<l>MAH-JlMAHLl3MC
llI1HaMI1KH
się"
KOMnJleKC.
pacnpocTpaHeHl1l1
KPblCTbIHA
eClI
B
nOcpencTBeHHyro
HblX l!JOpM 3THX KynhTyp.
BpeMeH;
noceBOB
peJyJlbTaTOB
Ha KapTe Hp
JnaKOB nblTaeTClI
BcneLlCTBl1e
WHX
"krzyć
3eMnll.
HC'1e3HOSeHHe CTapblX
nneKCOB.
l1'leCKIIX
B CB1I311C TeM
cnOBa
6).
Hp
TonKOBaHHlI
2).
Tpalll111110HHblX COpTOB Pjj(H (KapTa
lIpOBblX
CBl1JaHHblX C noceBOM
Torpal!JH'leCKOrO
HOM xapaKTep.
H 3aBłIXOCT,
(KapTa
1) H CellHl1e CTapbIX COpTOB pjj(l1, Melł<ny
Hp
Hp
JHa'leHHlI
CTaphlX
Tpalll1UHH
Ha OCHOBaHl111nony4eHllhlX
II PalloMOT
pa3Hhle
KynhTyphl
nWeHI1Ubl
(KapTa
KOMnlleKca.
OpocTpaHcTBeHHoe
8.
30Hbl
KyJlhTYPHblH
npOcTpaHcTBeHHoe
7.
3).
II pJl(I1 (KapTa
Kpjj(IIUbl
BJlHlIHHH.
3ana11HbIX
py6eJl(Hble
TeppllTopHlI
CKoro
3anallHblX
C.\teCh nweHHUbl
TaK HaJblBaeMOH
npOCTpaHeHI1Sl CTaphlX
DKI1
1.
2.
6.
Hp
TeppIHOpI1H.
Hłp
pacnpOCTpaHeHHSl
KnllH
lISnlleTClI
KaKyro
ropHoii
lIBlleHHH.
KapTa
Bcero
HblX łne:l<leHTOB,
l{ JleH41lUKOH
H KaJTHWCj<OH 3eMnllX,
BblweCKa,aHHoro
BbICTy-
B )KI1BeUKOH
TaKalI,
I111YWHX C 3anaLla,
K BOCTOKy, no
H TlIHeTClI
npClKne
co06pa3Hbl\1
(nOMopbe,
MOrrOJl(e
Cepall,Koił
lIBlleHHI\,
BblweynoMlIHyTblH
MaTYB-KYHenroB
nepeceKaeT
MallOnOllb-
lKe paBHeHHlI
nOnOCb!, CJlellOBaTerrbHO
'1TO BO)lOpa,LleJlbl
pa3pb!Barolllero
B CepaLl3KOH
CKOH TeppllTopHlIX.
nHHHH
II
,OHOI\
(oc06eHHO
Ma30BHlI,
OTHOWeMHI1.
TaMH BJlH4HHH MHOr04HCJleHHblX
6paJl(eHbl
'1TO
pa3rpaHI1'IHTeJlbHOH
cJleLlyeT
cywecTByrowHX
yKpaHHcKHe
ceBepO-3anallHOH
ropaMH,
npeLlnOJlOJl(eHlle,
H'VIeeT xapaKTep
3aKJII0'1eHHe
,lleCb
npO'lHM
nOJlhWeH,
cerOLlHlI,
B
Mbl
!'vIelKllY n011J1l1Whe!'vl H £eCKl1llCKHMH
uenH).
8.
Il
CTOpOHbl
paBHeHl1l1.
n03BO.ll1eT
aHanl13,
cnenaTh
npocywKH
paJlleill1Th
Ha llBe
06pa60TaHHblX
cneLlyrowllc
JJIaKOBblX
"y,TbTyp
B
KapTorpal!J1I'leCKOM
BblBOllbl:
B
OCHOBHbIe KaTerOpltH:
nonhCKliX
KpeCThllHCKHX
�,. -e,
1)1-
(i.3
aj
npocywKa
"na
TblX KaTeropHH
II
cHonax,
garściach",
coneplKHT
a lKaTaeHHblX
B
cnoc06,leHHH.
H aapbllHToa,
',OHTaJlbHall
T. e. a nOKocax
MJlH BepTHKaJlbHall),
TpanHUl1l1:Vl
ropl110HTaJlbHO
xJle6oB:
HIIII
nepeKpeCTHblX
pa3HblX
UHlIX 6blJla
aj
THKaJlbHble
Ha
paHOHe.
TpH
2)
B
MblX xne60B),
H
3), laTO
nepHOLl
H nocne
npocywKy
06pa30M
KapTbl
Tpyna
npell(Lle,
TaK
THnH'IHbIM
ropaMH
3)
C
'leM
XJle60B
KoneH
KOHUC
npOBHH-
CHonax.
Bep-
paHOHax,
nocpencrBoM
(CMO-
B nOKocax
H
7).
cepna,
PacnpocTpaHeHHe
B KOHue
BblcTynaeT
pa3Hblx
XIX
'ITO n03BOJUlJlO
npocylllKy
npelKHero
THna,
KyJlbTyp
-
:no
Hp
KonHbl
palHlITClI
He' TonbKO
yKnanoM
a)
OKalaJlI1Cb
Cpe.'lH
KonCH:
[([mc
B KonHax
cpa3Y
nocne
xJle6a,
4) foplnOHTaJlbHb!C
CHC'nOB II cjJyHKUHII l'
nOKoca;
B
KonHax
KonHbl,
cKllp11aM
npocylllKa
H lIBJllIeTClI
acpTHKa,lbHO-PllilOBb!X.
HO H
cjJyHKUHefi.
B npHH-
npeHMyulccTBeHHO
npeHMywecTBeHHO
KaK cjJop:Vla, npH6J1HlKCHHall
HJlI1 CTora:VI -
C TO'lKll
comaCHO
XX
TpCXp5IilHall
-
o
nOll13H;JllCb
3aHMCT130BaHHble
KOHCTaTHpOBaHHblC B 30Hax
COXpaHJ113lllHMClI
He3aBHCl1MO
C ,llpyroii
B TIonbllle
TpaLlHUH-
vel "kucka",
npOHCXO)f(,.'leHI1I1 KaK
KOnHb! --
Bccro
pacnpOCTpaHeHl1l1,
HeKOTopblC
"kuczka"
KoneH,
H 'leTblpexpll,Il,Hall
KonHbl
(npe)f(HI1C 30Hbl
HaceneHl1eM.
DO.lhlllC
60;lbllle
BCCH cTpaHb!.
cTapelilllHM
ponHMOM
-
cjJopMa BblcTynaCT.
B TIOJlblllC
aepTI1Ka.lbHble
vel ••słonik",
B.) BblcTynalOWl1e
BapbllHT
)Ta
OT
"rząd",
aepTI1KanbHo:
aHaJlOrJ1'łeCKHX
CTOpOHbl,
BaphllHTb!
BepOllTHO
cnopaml-
BcpTHKanhHO-
repMaHCKoro
6paH11cH6yprCKo-nY)f(HllKOrO
npc>-
npOHCXOlKneHHlI,
HHlKHeCl1ne3CKoro).
H<I1BaHHfl
)f(aTBCHHbIX
KoneH
(CMOTpH
KapTbl
Hp
4
nBC rpynnbI:
CB1I3aHHble C cjJOpMOH KoneH
YKa3blBalOWHe
OTHOClIll(l1eClI
(l5
"mcndel"
3peHHlI
lIpOBble.
yK,lanKH
BepC'lITHO CB1I3aHbl C 11aBHH:VIHTpanll-
Ha
nOilC'IeTa
ypolKall
OC06CHHO
MeHDeJlI1
C'IeT
npl1MeHeHI151
Ha
KonHbl,
WTYK),
apXal1'JCCKOH
OCHOBHblC cnoc06bl
Ha
6
no
XJle60B,
KonHbl,
cyllleHHc
npH'IeM
pacnpOCTpaHeHl1l1
Ilon
HblX,
nb!.
TaK
npl1'łI1Hbl
..Luo".
B
KonHax.
)),l1aneKTJ1'łeCKI1C
"dziesiątka"
cHonoB)
4
-
,llCClITKa
(lO
51BnlllOTClI rrCpe)f(J1TKaMI1
MeHAenll
CHonoa,
llnH
no
2
KOTOpbIX
nYJIKOneKa.
CHCTCMbI.
cylllecTBylOwHe
x.le60B
B OOJlbllle
nocpCllCTaO:Vl
TaKlKe BO '1HOrI1X Dpyrl1X
YKa3blBaeT
(rOpJ130H-
pa3HblX
CTpaHax
Llcpe-
EBpOI1hI,
Ha TO, 'ITO OTneJlbHblC
HC3aBHCI1MO B C.1aBlIHCKI1X, pOMaHCKHX
Bb!CTynneHl1l1
ilHcjJcjJCpCHuHpOBaHHblX
13apbllHToa,
CB5I3b C TepplłTOpHlI~IH
~:, -
TIonbllla.
iepMaHHlI,
51BJllleTClI KJ1aCCI1'leCKHM rrpHMepOM
CXOlKHX reorpacjJH'leCKO-KJ1I1MaHI'leCKHX
l.JTO KaCaeTC5! KynbTypHblX
<jJopMe pllila
KpeCT ABCTpl1l1,
QJOPMbl
rcorpacjJl1'1eCKO-KJ1I1MaTI1'1eCKH:V'll1yCJ10BHlIMH. 3TH IPOpVlbI Bblpa60TaJTHCb,
a,lllllHI1CM
06bllCHeHllC'v1
--
OCHOJ3aHHHKOnH'IeCTBa
11 Ha nynKOJlKH
pacnpOCTpaHeHbl
30H
(30
llleCHlileClITl1pH'lHOH
npocylllKH
aepTHKaJlbHble
pa3MelJleHHe
KaK Hnp.
,lleC5ITKOB, no
BlIHHblX npl1cnOC06J1CHl1ii)
06ycno13neHbI
"krzyż"
KOnl1'1eCTBO CHonoa
CHono B) H "półkopck"
(60
7)
Hnp.
"kreuz-haufe"
K ::lTOH rpynne,
C'II1TaJlH Ha "Konbl"
T,lnbHblC
"kreuz",
./IlTaJlHlI.
,lla13HerO cnoc06a
KaK
qlaK-
-
Ha3aaHl1l1,
cHonoB),
oc06eHHO
XJlC60B, CB1I3aHHblX B CHonbl,
-
'ITO
np013HHUHlIX,
"postawka"
-::- CJTOBaKl1l1, CJIOaCHHlI,
Tep:vmHbI,
60,lee
-
Ha3BaHHlI,
b)
3a-
OCHOBHylO ilHcjJcjJcpeHUHaUHIO
aepTHKaJlbHO-oKpylKHblX
B .\1aClllTa6c
nOJlbCKl1e Ha3BaHHlI,
HCMeUKHM npHlllnblM
13peMeH
rne
coxpaHH,lHCb
CTaTHCTll'leCKI1VI DaHHblM
BepTHKaJlbHO-LlByxpllDHbIX
KaK MOlKHO no,laraTb,
aj QJYHKUHlI BepTHKaJlbHblX
no
113 rep,VlaHHII
ceBepO-3anaDHblX
MHOrO'lHC,leHHb!X
croceHa'
rOpH301fTaJlbHO.
CHonOB,
KonCH:
"kriz"
J
c06HpaHHe
reorpaljJH'IeCKO-K,lHMaTH'IeCKIIMH
:VlOlKHO npOH3BCCTH c ..
lenylOwylO
H
8) C'TJlH'laIOTClI
06CTO-
MeHbllleii
npHcnoc06JlełłHH
TeppHTopHlIX
TaK
'1eThlpexpll11HblH
6)
rne
CBl1neTC.lbCTBYIOT
'1eCKH, OT HenaaH~IX
BepTHKaJlbKO-
yCKOpHTb
yKJlanbIBaeMble
"baba")
HaBeCO:VI, 'ITO MOlKCT CBH,llCTenbCTBO-
THna
cjJaKTOTl 13HywaeT,
vel "kupka",
(POPM, 3a13ne'leHHblX
a oc06eHHO
BeKa;
Tpe6ylOwylo
ilepeBlIHHblX
Ha ropCKHX
KonHbl,
B
)TOrO
Ky6aTYPY
onpelleneHHblX
"kopka",
"kozio!"',
03H-
(CMOTpH KapTbl
ljJOPM KoneH:
0111Mble
lIM(Hnp.
If.lll
Ha lHa'lH-
(oc06eHHO
9).
Hp
3peHIIlI
BOHHbl 3a6pOllJeHO
'ITO KonHbl
011HaKO, MHOrO'lI1CJleHHble
pacnpOCTpaHeHl1l1,
a
He60M
3aHMCTBoaaHII~
IICXOlK,lleHl1l1 (TpexpllDHblii
pa3Hblx
reppHTopHlIMH
06p;no:V1
Ha3BaHHlI).
pll110BblX
11 OonnllCKOM
pllil
B Ka'leCTBe
OKpylKHblX
H oc06eHHO
ceBepO-3ana.LIHbIX
BepTHKaJlbHble
Ha'laJlOCb
cjJOpMbI, 06YCJlOBneHHol1.
KapTy
TO'lKH
B
HCCOMHCHHO
r,laBHblM
H e) npH
V).
KonHax,
XJle60B
KynbTyp
5, 6
Ha 6blCTPYlO
KonHbl
nocpeilCTaOM
H CCH'IaC -
npHMepOM
)I(aTBeHHble
IV),
Ta6;1.
ropHhLMH
npe.LICTaBJTlIIOWHe cjJOpMy,
H n03BonlllowYIO
(CM.
)Toii
KonHbl,
cnoco60M
0pocylllHBaHHe
H
3TOM 3aMeTl1Tb,
J1MeIOWI1X Hal1MeHblllylO
B OO,lblllC
d) B Kon-
UeHTpaJlbHblX
H B OT.LIeJThHbIXCHonax
Hp
lITeJlbCTBO CB1I3aHO C BBe.LIelUleM KOCbilI
TpaTbl
III
B OTneJlbHblX
B
MllpOBOH
pacnpOCTpaHHnHch
(CMOTpH
BepTHKaJlbHble
Il
3na'lHblX
KonHax
H aepTHKaJlbKO-pllnOBblX
npaKTI1'IHbIM
11),
nOD rOJlbl\1
n03.lHe:V1 nOllBneH~111 a:V16apa B 30He
Ha IOrO-BOCTO'lHO.i1 TeppHTopHH,
5)
OCHoaHble
H
npH
aV16apoa,
CTapeHWHM
I
B JilO6nl1HCKOM
npocywKH
OrpaHI1'lHaaJlHCb
B ropH30lHanbHblX
BepTHKaJlbHO-OKpYlKHble
YP0)ł(3l1;
06pa30M
ropM-
H
OOJlbWH
MaccoablM
OKpylKHblX
xne6a
Bccro
2).
Hp
nnOWaLlll
(CM. Ta6Jl.
-
HlnOB
roplnOHTaJlbHO-
Ta6Jl.
O cpaBHHTenbHO
CnenYCT
yKJlanblBaeMblx
KonHax
(CMOTpH
OOLlKapnaTbH,
pacnpOCTpaHeHHlI
ComaCHO
BaTb
npH-
yK,laLlKa
CJle.LIYlowl1e
H ropH30HTaJlbHblX
rnaBHblM
.LIepeallHHblx
(Hnp.,
(CMOTpH -
pelKe cylllHnlf
Ha
a
a IOro-aOCTO'lHbIX
B nOKocax
npHcnoc06neHHI1.
MelKllyBoeHHblH
re.1bHoii
C)
U1111:V1H
xpaHCHI111 XJlC60B
a OTneJlbHblX
a OTLleJlbHblX cHonax,
npHcnoc06J1eHHH
npOCTpaHCTBe
fpaHl1Ubl
Kapra
b)
pacnpOCTpaHeHHOH
KonH!>1 BblcTynaJlH
nepeBlIHHblX
CHonOB
H BepTllKaJlbHO-pllnOBblX
LlepeBlIHHblX
MeHbweM
pa3Hblx
KOHCTaTHpOBaHO
B nOKocax,
XJle60B
BTOp,1l1 H3 ynoMlIHy-
npocywKa
a TaKlKe OT HX KOJlll'leCTBa.
B ropHl0HTaJlbHO-nepeKpeCTHbIX;
a
yKJlaLlKll
BepTHKaJlbHO-napaJlJleJlbHbIX,
npocywKa
J
Bbl.LIeJllleTClI pll.LI nOArpynn,
H ropH30HTaJlbHO-napaJlJleJlbHblX
BeKa HaH60Jlee
a CHonax.
nOMOWH
rpynn
B OOJlbllle,
Hax BepTHKaJlbHo-oKpylKHblX
XIX
npH
a 3aaHCH:VIOCTI1 OT cnoc06a
cjJOpMbl npocywKH
nOMOwH
1I1 -
KonHax,
KalK.LIOH H3 onHcaHHblX
coxpaHflBWHMClI
H aj
TpH CMCTeMaTH'IeCKHX rpynnbl:
t. XLVII
C
TaK
MHOrO'lI1CneHllbIX
3THII'IeCKOH
II
repMaHCKHX
yCJlOBHH, 'lTC'
TO'lKI1
aHa,lorHH
3peHHlI
CTpaHax
:VlOUIO 6bl
Ha
6blTh
npOCTpaH-
TCppHTOpHlIX
EBpO-
OC06CHHOCTeH, TO OHI1 npOllBJllIIOTC51 B cneUHcjJH'IeCKOH
30Hbl pacnpOCTpaHeHI111 KOTOpblX YKa3bl13alOT Ha reHeTll'1eCK)'IO
HCKOTOpblX rrynn
11.111)HII1'JeCKHX
06pa30BaHfIH.
�674
675
jJHYlli
EOr)IAHOBWI
IlblX nOMelUelll1l1X (KapTb! Hp 15 J1 16) li '1eplIaKJl XOll1H:CTBeHHhIX
11;.KlinbIXnOMellleHaii
(HP 14). I1cc.lelIOBaHl1l1 OT)leJlbllblX 06'beKTOB, OCHOBblBallCbHa aHaJll11e Bccro MaTCpJ1a.la,
AMEAPhI,
MHhlX
..
TAK
HA3hIBAEMhIE
TIOMElllEHMJ1
X03jJJ1CTBAX
.lIJIjJ
"SPICHRZE",
XPAHEHlUI
B TIOJIhlliE
HA
3EPHA
HA TIEPE.'lOME
B
XIX
¢OHE
nOKala.rllf,
9TO BbIcTynałOlllHe Ha Teppl1TOpHH TIonbWJ1 aM6apbl
MOlKllOpalilCHI1Th
Ha HecKOJlbKO TllnOB Jl BaphllHTOB. OCHOBOMnJlll np0l11Be)leHHll Tl1IJ1naUl1J1 npl1HlITO
KPECThjJHCKMX
B HaCTOHllleH CTaTbe C911TaTb npJ1HUJlD "'lOp<POJlOrI1geCKOH1111<pcjJepeHllHaUI1I1.
Cpenlf
11 XX BEKOB
npH1HaKOB, KOTopbIe
6bJJ]11 npe;.Klle Bcero
npllHllTbI
BO BHII\laHI1C, cnenyeT
ynoMlI-
HyTb KOHCTpyKUHIOCTeH (Kap Ta Hp 3), <pOpMy KpblWH (KapTa Hp 4), nO.l <pYHllaMcHTa
Pe110Me
(KapTa Hp 5), nJlaHl1poBKY (Hp 6) 11 Be,ll1'1JlHY.
CTaTbll -
aM6apbl
Ha <pOHe HHblX nO'\lellleHI1H lVllI
CKl1XX0111HCTBaXB TIOJlbllle Ha nepeJlOMe XIX
BOi{ nonbiTKOM B nOJlbCKOH JJJnepaType
6apOB,
pyKOBOllllCh KpJlTepHeM
XpaHeHl1l1 1epHa B KpeCTbllH-
COnOCTaBJJllJl pelYJ1bTaTbl KapT OT Hp 3 LlO Hp 6, ,\1O;.KH.0KOHCTaTl1pOBaTb, 9TO
11XX BeKOBlIBJllIeTCll B OCHOBHOMnep-
np0l13BelleHI111 TlmOJlonm
0603Ha'leHHble
KpeCTbllHCKI1XaM-
Mop<pOJlOrl1Jl, <PYHKUI1I111 BpeMeHHOM H npOCTpaH-
CTBeHHOll IlH<p<pepeHUl1aUUH.
TIp06JleMa
aM6apOB
pa36HpaJlaCb
B COnOCTaBJleHI1HC npyrliMI1
X0311HCTBeHHbIMI1
HC'le3aHHH aM6apa,
Ha
MaTepliaJlbHOH
BaHHlI
P.
A.
E.
n03BOJll1JlO IiCCJlellOBaTb npH'II1HbI BblXOlKileHl1l1In
TeppHTopHH
ynoTpe-
HHlI OT 3x 3110 4x 5 MeTpOB; CTeHa cpy6a,
Ka OCHOBaHHll Ha
OCHOBOi{HaCTOlllUeii CTaTbH 6bl.~1I TeppHTOpllaJJbHble
6JleMOH aM6apOB B 1955 r. KpoMe
ATJlaca),
npmnBeileHl1bIe
HCCJleIlO-
rpa<pH'leCKHX, <PIiJlO,~Orli'leCKHX Jl
apXHTeKTOHl1'leCKHX HHCTHTyTOB, a
11 pe3YJlbTaTbI npUBeJl H3 aHKeT. TIpH pa3pa60TKe
np06JleMbI
YJlOlKeHl1allB cpy6,
<pI1'1eCKO-CpaBHIUeJlbHhliiMeTOll. B npocTpaHcTBeHHoM
aM6apoB
y'IJlTbIBaJl
TIlliOJlOrH'IecKyIO KJlaCcu<pHKaUJl!OaM6apoB
npOCTpaHCTBeHHoe
npOllB,leHl1e
mITepaTypy
OTHOllleHJlIl MaTepHaJl,
TIpocTpaHCTBeHHoe
n.
Kaca-
xapaKTepHblX
1860-1960
rOilOs,
KOMnJleKCHblX npJl3HaKOB
OCHOBblBallCbHa HHTeparype
BaTh, 'ITO aM6aphl
KapTa
Ha TepplITOpHIi
Hp 1 npellCTaBJllleT npouecc
Ha'lep'leHHble
KaMHHX; nocTpoJ1Ka
2 -
MUJlll,
Jl He 06HapylKeHo,
TeppHTopHIO,
rne
HO rne
rJlaBHblM 06pa30M
BpeMeHI1 K nepHony,
III.
aM6apbl
3aTpOHYTOMY
ilJlll XpaHeHJoIJl3epHa,
II XpOHOJlOrł19CCKOM
noplllIKe lIBJlllJlłłCb: 'IynaHbI (KapTa Hp
J 3),
pacnpOCTpaHeHllll
JlJlII '1eTblpCXHaBeCHall,
3Toro
BCTpe'laeMbIM B TIonb-
TJlna, OXBaTblBalOllll1e TeppHTopHH c HaJ160Jlee
pelYJlbTaTbI
I1CCJleilOBaHIIMapxco-
paTylolllHMl1 la rJlnOTe10H npOIlCXOlKlIe-
TlIna.
CeBcpHblH
BOCTO'IHO-ellpOneH:CKHij:THn.
OH
pa11IeJllleTClI Ha lIBa
Y3KO<pacanHbIe (Kap Ta Hp 9) I{ lUJ1pOKo<pacalIHble (KapTa 10). 06lUlle
nonTHnOB:
TIOJlhWII cHenyeT J1CKaTbB BBell,eHJ1l1
3KOHOMJ1'1eCKI1X
nOMelllełll1ll
nJlpaMJ1ilaJlhHall
IIMelOlllJle TaM 3TO Ha3BaHHe, CO CTapOCJlaBllHCKJl.Ml1
Jlape'lHblMJl aM6apa-
lIBJllllOTCll OC110BHhIMI{apryMeHTaMll,
MeTpa -
TIPH'IHH JlCge3aHl111aM6apOB Ha TeppllTOpllJl
Kphlwa
CBJl3blBaeT '1epe3 IOJKHO-eBponeiicKHe 3epHO-
HHJl 3Toro
HaCTOlllUell CTaTheH.
B 06J1XOlI HOBhIX, 60Jlce
OlIH03TalKHall;
rJly6oKo
CO CTopOHaMIl B rpaHHl..{ax 2,5x
COJlOMOH. reHeTJ1geCKH 3TOT Tlłn aBTop
norOB
COXpaHI1JlI1CbTpallHIJHH 06
TIOHhlUH lIBJIJlCT-
yKJlallKa OCHOBa}I11lI
Ha 3eMJle l1JlH Ha HayrOJlbHblX
KOHccpBaTlIBHblM CTpOJlTeJlbCTBOM Jl HeKOTopbIe
3 -
IICTOpl1'1eCKall, CBHneTeJlbCTByeT O cy-
TaKHX 06'beKTOB, OTHOClIlUl1XClI
no
Ha Teppl1TOpllJl
MI1, C'Il1Tall, 'ITO 3TOT TJln npHHailJlelKJlT K CTapeHllll1M aM6apaM,
nOBceMeCTHO
BCTpe'laIOTCH cnOpailll'leCKH,
nma
B nOJlb3Y 3TOMrJ1nOTe3bl.
C CI1HbHO BblCTalOWl1MIl HaBeCaMI1, KpblTall
lUe. rpa!lJ1llbl
TeppJlTOpl1l1, TlIe HeT aM6apOB Jl He COXpaHI1JlaCb O HlIX Tpa-
O)lHaKO JlIlTepaTypa,
ruecTBoBaHHH
1 -
noro
aBTOp
HacalKneHHall,
Bble aM6apbl,
TIOJlbIIlH lIBJlllIOTCll perpeCCl1pylOlllHM npoueCCOM.
MecTHocTIł, rll,e aM6apb!
TeppI1TOpHH, r)le XOTlI aM6apoB
HX CYlUeCTBOBaHJlI1,4 -
li I1CTO'l-
MOlKHOKOHCTaTllpO-
IIC'Ie3aHII1IaM6apOB B Te'leHJle nOCJlell,HerO CTOJleTHll.
Ha Hei{ npOBHHIIHJl 0603I1a'laIOT:
BbIcTynalOT aM6apbl,
3TOii 3noxe
pacnpOCTpaHeHlle
TJ1n nOT
IOJKHO-eBponei{cKI1M H CJlOBaI.lKI1M.
TlIll JlI06JlJ1HCKO-Ma30BeuKJ1ii (KapTa }IP 8). XapaKTepHblMJ1 npH:maKaMl1 3TO-
9aCTO apKailHall,
AHaJlJl3HpYll MaTepłłaJl
CaKJleBI1IlHhIM, KpyrJlblM,
2,5 no 4x 4 MeTpOB; CTeHbI B cpy6;
AJlll n.aHHOH: Teppl1TOpl1l1.
HHKax, OTHOClIllIHXClIKO BpeMeHIł, npellruecTBylOlUeMy
3TalKHOCTb, C JleCTHJlueH: BHyTpll
f O TJlna HBHllIOTClI:nHaHJ1pOBKa B cjJopMe KBanpaTa,
npOH3Bell,eHO Ha OCHOBaHl11lCI1CTeMaTJlKH,
Tl1na
113Mepe·
cpaBHHTeJlbHO nJlOCKall, CB060ilHO
KOHCTpyKI.\J10HHO
HeCB1I3aHHallC HI1M; reHenl'leCKJl
Cll, MelKllY npO'll1M, OIlHHM 113 apryMeHToB
HX KOJll1'leCTBeHHYIOilH<p<pepeHIJJlaUHIO.
IlMelOlllero
06JlenJleHHall CHapylKlI CJlOCMfJlHHbl; YKJlan-
lIByx- J1Hj{ 'IeTblpeXHaBeCHall,
npJ1'1I1CJJlIeT K aM6apaM
npJlMeHllJlClI KapTorpa-
npl13HaKaMH 3Toro
I1JlI1KBanpaTa,
COCTaBJllllOlllaii nOTOJIOK aM6apa;
nOCTpOllKJl, KpbllUa
pe3YJlbTaTOB JlCCJleIlOBaHHll, CBH3aHHblXC aTJlaCOM
6bl,111 HalBa-
pa3MeweHHlI.
3eMHe, <pYHilaMeHTe JlJlI1 HayrOJlbHblX KaMHlIX; KynoHoo6pa3HbIM
CBOlI'IaThrH: cpy6,
Hall npo-
Ja-
TlmbI 11 Ba-
JlMelOllllle TaKoe-lKe npo-
3TI1M TlłnaM ilaHbl\f
I. THn CIIHe3CKO-CnJ1lKCKJ1H
(KapTa Hp 8). XapaKTepHbIMIf
aBTOp HCnOJlb30Ba,1 B CBoeM TpYile Heony6JlHKOBaHHbIe MaTepliaJThl H3 apXI1BOB 3THO-
BhIileJlllll
nplllHaKI1,
CyMMJlpyIOIUHX, TaK CKalaTh,
lIBJlllIOTClI: nJlaHllpOBKa B <pOpMCnpllMoyrOJlbHHKa
TIOJlblUH.
(TIOJlbCKOrO 3THorpa<pl1'leCKOro
IOIlIHRCH BhlcTynJleHHll
pbllHTbI aM6apOB,
HHll, B 3aBłłCJl.MOCTI1OT J1X Teppl1TOpHaHhHoro
a C IlPyrOH: CTOpOHbIIlIlHaMI'IKHpa3BHTHll HOBblXnOMellIemrn
nJlll Bb!MOJlOTOrO 3epHa,
6JleHIl1l aM6apa
YKa3bIBalOT Ha HeKOTopble
BbllleJlIITb onpelIeJleHHble
CTpaHCTBeJ1HOepacnpOCTpaHeHl1e . .lIJlll ynpollleHHll
nOMellleHHlIMH, HcnomUlIOllIliMI1 Ty lKe <PYHKIIIiIO.BbllleJleHl1e C OAHOMCTOpOHbI npouecca
Ha HHX npOCTpaHCTBeHHble rpaHI1Ubl
KOHOMepHOCTl1,'ITO n03BOJlHeT, B CBOIO O'lepellb
nnaHllpOBKa
4
>~5
B <POpMe npllMoyrOJlbHlIKa,
MeTpoB, CTeHa B cpy6,
C pa3MepaMIl
nonTlIna:
npl11HaKlI
B npellCJlaX
2x 3
YKJlailKa OCHOBaHJ1l1
Ha CBaJlX HJlH HayrOJlbHblX
KaMHlIX, nOCTpOHKa OilH03TaJKHall 11 ilByxHaBeCHall KpbIllla 6e3 H111111l
IInH lKe C Hl1weil,
KaKJ1MI1
B KO;lnoHKy
'!YJlaHbl npli X0111llcTBeH-
I1ml 6e3
KOJlJIOHKH.TIpI13HaKH, lIJI<p<pepeHll.HpYJOIUJ1eBapbHHTbl:
II HHWJ1HaxonllTCll CO CTOpOHhl <pacalla (IllHpOKO<paCa}lHhIllnm)
s
.....•.
~..
"'""---,'
BXon
IIJlJ1C 60KOBOH CTeHbl
�li 7 7
B XII-XV
(Y1Ko<!JacanHbIH
nm)
Ka
ABTop
IIHTepbepa.
Bep05łTHO
fi
IIrpalOWIIMII
pO,lb
KpO\le
BeKax
II HCMellKII\IH
YTO
CB5ł1aHHblC
B
OCHOBHO"I,
aM6apOB
B
(<!JOT. 20,
xpaHeHH5ł
nO.lbwe
onelICIbl
CO
B cpy6.
-
cnopa.JI1'
CKaHnHHaBCKI1\HI
a TaKJKC HOBblC KaMCHHblC a:Vl6apbl.
nponO:IJKeHlle\1
pa1BHnl~
aM6apOB
YKa3blBal<JT
H1 Ill-IX, npHHan.1CJKaWIIX
IIa
K pa3HblM
ynoTpc6JTeHfI~
a
11 pOllCTBeHHble
"spichrz"
fi
pO)lCTBeHHble
COnOCTalJJleHl1e
OTIIOCilW1IXC5ł
,lpyn1x
a
cnoc060B
TaKJKe
xpaHCHH5ł
flp0l11BeLIeHHble
B )lHHaMI1'leCKOH
IICYe3HOBCHH~ aM6apa
HaH60.nee
i1n>J 3epHa,
;Iapll
nepll0)l
X03~HCTBa.
Mepe, o6yc,10BJleHbl
xpaHCHloIeM
paHHero
IICKaTb
He60.1bWlle
HOBblX
xpaHeHlle
n.l~
B cpy6
pacnpOCTpaHeHHe
lOiKl1YIO
.1106.1I1HCKllti
Óhl rb
60nee
a B
THna
X-XIV
\Ja.leHbKllX
"COJl)K"
oT06paJKeHHe
nOCTCnel1HOrO
no
)TOT
npouecc
XpaHeHI15ł
a:v\6ap
non,
CJlaB5łHCKIlX
<POpMbl
-
3eMej1b,
Koum
5ł;\lbl
koszowe).
<POpM
"a"16apOB"
CBII-
6blJIIl
(spichrze
CTapblX
no
xpaHeHH5ł
BeKOB,
BCJle)lCTIJHe
CKJlaUbl 3epHa,
Bccro
ypoJKa~.
KOTOpblC
C JlapbKO:VI).
Ha
3epHa,
OTHoweHHH
KaKHMl1 6bl:nl
B
CTpoeIIHA.
cyxoe
Hml
'leTblpex
non
CTO,1611Kax.
ewe
.~-
-
ccrOLlH~
HalblBae\lblX
"K.leTb"
e.:JIIHCTBeIlHO xpallCHIIC.\1
110OXBa-
CJlaB51HCKIIX 3e.\1C;lb (B I1o;lbwe
a'16apYIIKOB,
orpaHI1'lIlBa:JaCf>
"COH-
1J,11'I~HHe\!
XpaHI1JT11W 3epHa)
KOTOpblX
-
--
3epHa,
In
TaKOM
'Jero
BbIBO)l,
TOJTKOBaHl111ero
'IaCTlI
B
HIlX
TpOHHylO
nO\1eweHHll
HMelOlllee.
11 K;la.nOBoH
<!JyHKUHlO, B01HI1K no
fJOCTpOeK,
.1lOLleti,
npOHCXO;KneHHiI
Ha
KOTopble
Ha3BaHI111
nO~BepraJlI1Cb
TOJlbKO
npe,llHa3Ha'leHHblX
BblllleOfll1CaHHbrti
xpaHeHI15ł
H "lamus"
HOBall
X0311ticTBax,
HCMeUKoro
aM6apa
OHa
C TPOtiHOH <!JYHKl\J1eHHe HallleJl
npHMeHeHI15ł
B,ll!~Hl1eM
ynOM5łHyToro
TeppHTopHI1
THn,
"K,leTH"
flMelOLUI1H
CTapbIe
CneUH<pH'leCKHi1
TOJKe HOBblH aM6ap
I10JTbWH.
xapaKTCp
nocnenHero,
Ero
BH)l
CTpOeHH5ł CTapble
lOUJl1e HM KOWI{
.x03~HcTBax,
B cpy6,
npll
CHJlbHblX Kynonoo6pa3HbIX
BCTpe'łe
C nlllOM
nOCTpOCK B cpy6
x:re6Hble
11 ~Mbl,
np06Jlc\Ta
nO.%CKoti
ai\16aphl
nepeBHII
CTaporo
CJlHlllKO.\'1 Ma,lbI,
.xpaHeHHlI
3epHa
K.lanOBail
He~lellKO"\
I1pll\leHeHlle
nO.lbIUC
_.
nO\leWeHlle,
XIV-XV
CTa.ll1,
0,1\-
BblcTynaBwlle
B npOMeJKyTo'l-
'ITO H TaM
aM6apa
CTapO-CI1J1e3-
npHH5łJla, nOll BJII1~HHeM
11 np'106peJla
BeKax
TaK;Ke
cnpaBI1TbC5ł
pcweHa
H:VlelOllll1X KaK onHcaHO
HOBoe
B
nllla
'IT06bl
6bLla
OLleJKHbI 11.JKHJlOrO nO~leWeHII5ł,
...•
MaJloH
paifOHa.
KaK Ha OCTaJlbHOH TeppJ1-
nJTeTeHblM J106J1eflJTeHHb1M rJTI1Holl -
J11L"nJW3epHa,
..•..
B TO
MCTO,1\aMI1
6bl.1 npl1YI1HOH TOro,
B TaKHX <popMax
pa3\1epOB,
IICnOJlHilTb
)laHHOro
BHnOH3MeHHnHCb
CJ1JTC3CKOH
Teppl1TOplH1
pOB 60JlbWHX
_._-_.~---_"-_
KpeCTb5łHe),
CTapblMI!
<pOpMbl XpaHl1mllll,
(nOXOJKHe Ha aM6ap),
KOHCTpyKUll5ł
3KOHO:V1l1'lCCKOe pa3BIITlle
leplla.
Ha 3THX
npHMeHCHHe
xapaKTep
nyHKTOB.
'ITO CYlllecTBylOwHe
B
HaWJTa
H HOBblC npH3HaKfl.
HC HaWeJI npl1MeHCHHiI
1-1;111
CJlOBaUKOro -
yKpenneHHblX
lillie
rocnon,CTBOBaJlO
B ceBcpHOH 'łaCTH
HaKO non
fi pH
BJlH~HJ15łM
O)lHaKO,
HeKOTopble
nOJIb10BaTbC5ł
Teppl1TO-
3TI1M
rnc
He Bbl3Bana,
06beKTOB.
nponOJlJKaJlO
npll-
3epHa.
aM6apa
Ha noti.
HC'Ie1JlI1 Ha
a TaKJKe B palloHax,
CTapblX
11J111
-
npoI1CXOJK~eHHij,
nOJTOJKet{HiI cKopeH
(MeJTKOe )lBOp5łHCTBO,
KpeCTbllHCTBO
1l0JlJKCH 6bUT npOHc-
BCJTenCTBHe pacnpOCTpaHeHH5ł
B CB~1J1 C 3KOHOMJ1'1eCKO-X0311ifcTBeHHoi1 CTPYKTypOH
CKoro
i),15ł
B BOCTO'łHOH repMaHCKO-
nO.lbWI1
HblH
BCCn
CJ1aBllHcKHti
nO,lOCbl
XpaHHJlI1111a AJT5ł 3epHa
<jJopMa
I1C'łe3HOBeHl15ł
-
-
BepOllTHa.
BCJlI1Kail DOJlbllla),
nOJlHOrO
MeJlKOe
nocpCllCTBC
60Jlee
CTapble
npouecc
nOrpaHHYHoi1
reorpaqll1'leCKOrO
X03i1łicTBO.
B KpynHblx
KaK
cBoero
(l1oMopbe,
cpenHe-noMew,l1'łbe
TeppHTOpl1~X
He\1eUKOM
"spichrz"
<pyHKulleH
BBH,lIy
nOT
repMaHcKo-c.laB5łHCKoti
'ITO BTOpa5ł rMnOTe3a
CTpOeHH5ł C TpOHHOH
BpeM5ł
fl."leIOWI1H
11 npe6blBaHI111
C.1<IB5łHCKOHnOJloce.
1e'LIII.
(kl~ć)
ll.l~
HI1Ma5ł YTO OH npOHCXO)l11JT npM
YHo6HOC
HO\lI1KII
,,;KI1THlIUd-i.",
CXOJKa5ł C aM6apO.\1
CTOYHylO 'laCTb
II
BeKax Bep05łTHO OXBaTbIBa.1H Bce C.laB~HCKlle
JIOMI!KOB
(~oleklo
6bl
Ha3blBaeMoro
rpaHHUbl
5łMbl It KOlllll,
OKa3aJTIlCb Ma:lbIC
nByx
<POP\!
CB5ł311C 3TI1M, HyJKHO 6bUO
06e3ne'łflJIII
nO\1eU.leHI15łMIl
H1MeHeHI1i1
<pyHKUHIO cnanMlorO
H CCBepo-
CTpoeHHe,
aM6ap,
npl1
CTPYKTypoti
OrpaHH'ł11BaJJaCb
ellle
Bn115łHHC'Iol ceBepo-repMaHCKIIX
OLIeJKLIbl
3epHoBoti
THn
)lJl5ł XpaHeHH51 3epHa,
n03L1H1111nepl·IOIJ. cpy6JleHHblX
H UeHTpaJlbHO-B
patioH).
C(:>YHK1Jl1l13TllX
.\lo",eT
(B
Ha
rCOJlOffl'leCKo-reorpa<pl1yeCKOH
xpaHII.lllwa
B KOHCTPYKUl10HHOM
B.ll1~JIa
TblBaKJT
<!J0P\1,
CIl5ł3aHHble
nOCTpOHKH
Ha JlI1TepaType.
npfl'JfIH
C'lHTaTb,
KapT.
paCl1pOCTpaHeHlIC
3epHa,
BC;le.nCTlJlle 3anaLlHblX
1136e.
Bep05łTHOCTH
TOpHI!
rrOMeweHIUI
<!J0p\1a c.laB~HCKOH)
CCKO\1" (sąsiek),
H
ynoM~HYTblX
X~-Xll
B TC'lel111e 1Wvlb!. TaKI1MIl
(reHenl'leCKII
'OJTa CTapall
Ha
npl1
Cpy6neHHblH
06pa30M:
rrpHMI-ITHBHbIX
II HenpaKTH'leCKHe
KOllCTPYKTl1BHblX
3cpHa
a\16apHKll
K.leTb
pH~X,
3epHa.
<jJco,llaJlW)\la
He .\IOL1H yJKC rO;IHTbC~
"
KOHl1'leCKOH
pacnpocTpaHeHI1~
MCCTOnOJlOJKeHI15ł. <!JYI-lKUl15ł. )TlIX
B
CJIe)lyeT
nOMeweHHH
Ha
1101BOJl~IOT
CJle,llYlOlllHM
qJOpMaMI1
H "komora",
OCHOBbIBa~Cb
I1CCne)lOBaHH5ł,
npOTeKaJl
CTaTbC,
C pe3YJlbTaTaMH
YKa3bIBalOlllllX
13-16),
pacnpo-
11 po,n,CTBeHHblC Ha1BaHI1H:
BblCTynJlCHI15ł aM6apa
Hp
WCCTb
B HaCT05łWei1
"lamus"
B03HHKaHI111, pa1BHTl15ł
11 BMeCTI1JlHWa
IICKJllO'lIITC,lbIIO
I1X WHpOKoro
nO)lp06HO
11 flCTOpl111 n ..15ł 3ananHblx
rpalJlolUbl
-lepl1a, 6b1JlIol, B r.laBHOrl
BcJlenCTBl1e
"solek",
Ha TCppl1TOp1l11 I10JlbWI1,
apxeOJTOn1f1
Mop<jJonorllcH.
"świreń"
-
TaKJKe KapT,
(KapTbl
npouecca
OTHOWeHHI1
HeTCJlbCTBy
liX
3epHa
np1lMI1Tl1BHbIMI1
leorpa<!JHyeCKHC
.,sy/ck"
reHCTltyeCKI1C
<popMe
IJ XpOHOJlOrlol'leCKOM
a
CB5ł1b C IlX
60IIce
Ha1Bal1f15ł;
KapTb!
nlllOJlOrl1l1,
~3blKa
onHcaHbl
Ha3BaJIHH;
pe1YJlbTaTOB
K cro
HeKoTopylO
KOpH~M
CTpaHCHI1i1 H 'lacToro
l'IMeIłHO:
<!JYHKUHI1xpaHeHH5ł
XOlllI Tb B ceBepHoH
Ha1BaHH5ł
.,sypanicc"
KpO.\le
B nO.lbwe,
Lm~ 3epHa: cpy6.1eHHoe
nBa pOLIa nO\1ellleHIIH
IJ..l~ XpaHeHI111 OneJKIJ.bl; B 60.1ee n03nHI111 nepHOLI n051B.l~eTC~ BTOpOH po.n nO:VlellleHHH -
nCpCB~H-
HblX <pOpM.
BeKax pacnpOCTpaH~JOTC5ł
3anaIJ.HblX Bm1~Hfli1.
K,lancil.
nOna,Ja1OTC5ł ewe
OTfrOWeHIIH
21, 22),
5łB:J~IOTC5ł naJIbHetiwH\\
B01HI[;:
BblcTyn.leHlI~
;KI1THHll C a \16apa\f1l
ll,l~
l\olop<!JonOfflYCCKOM
THn
COB\leCTHoro
K,leTei1,
H nOMeweHfli1
ynO\I~HYTbIX
n.laHI1pOll-
BOCTO'lHO-eBponeticKHH
TeppIlTOpH~X
TaK Ha1bIBae.\lbIX
1l0\leWeHHH
3epHoxpaHH.lfllllaMH
B
CCBepHblH
Ha C,laB~HCKIIX
a\16apOB,
;KflJlblX
BblWC
'ICCKI1 aM6apb[,
KOTOpbIC,
CYI1TaeT,
XII-XIII
B
C.laB5łHCKI1X 1epHOBblX
IV.
COOTBeTCTBYIOUJa~, B CB~111 C 3T11:\f1l npII1HaKa.\lIl,
C 3aUayei1.
6,larOllap5ł
Bblwe
a B Ma.lblX
rrpHBeJlO KTOMY,
KaK H npe,llWecTBy-
B
60nbwllx
npflMeHeHl110
aM6a-
TPOHHYlO <pyHKUl-IIO, T. e. xpaX01~HCTBax
ero
KOTOpOC pacnpOCTpaHIl.lOCb
ponb
B
Ha'lana
nO.lblllC
nocpe.nCTBe.
B KPCCTb5łHCKO.\1CTpOIlTe.lbCTBe
a\16apbJ
llBO~Koe
B.111~HHe:
K,lallOBOH
OK'13a.10 Ha cywecTBylO-
�(fiS
679
1.
CKoro
TIp:'IBe"O
paHOHa
"K.leTH",
nO'lTH
Ha BCCHTeppHTopHH
H CH.lelfIH)
KOTopble
(la
HCK;l/{)'leHHC~l
K 1l0CT<.:nCHHO~IYHC'le3HOBaHHIO
BCTpe'ła.lflCb
nOBce~lecnlO
no
CCBepHOH 'łaCHI
XpaHH,JlHLU n:UI
BpeMeHH
nOilB.leHHil
Jh06m1H-
3epHa
K,laUOBbIX
THna
B ~la-
.1bTX X03ilHCTBax,
2,
nOcTeneHHo
OrpaIlH'lH.10
lIalHa'leHl1e
XpaHI1.1HW C TpOHHOli
XO"l5!HCTBaX, K:lallOBail
O.'lelKllbT,
He
B.1H5!H. 0.'lH3KO.
nepeHil.la
oc06eHHO
pO:lb
Ha
;KH.loro
npouccc
¢YHKIIHei1,
BbICTy-
nO~lCLUeHIHI II xpa-
I1C'lC"lHOBaHHil
ca,"'oro
XV-XVIII
nOilB:I5lI0TCil
BCKax,
HapiłJlY
B 1J,eHTpa:lbHOil
eHHbIe
I1ml
HaMI1,
Ha"lblBaCMblMI1
C K:lanOBbIYIH
H BOCTowoa
COCTaBJlillOWHC em1Hoe
"spichlerz"
B KOMn.leKCC
TIO:lbWe
uenoc
B
)lO
CHX flOp
cywecTBylOwl1X
Ha BTOpylO
)l(l1nyKl
He HaX011ilf.
ilBn5lKlTCiI
Ha
KOMHaTY.
aM6apbl
li
nOMcw:eHI1i1MH
TeppHTOpHI1
CTpaHbl
¢OpM
CT05lw:ec
BpeMeHI1,
bOJlee
xpaHeHII51
nOll
XpaHeHl1il
aM6apa
KJlall.OBail,
nOCTcneHHO
HanpaBJlCHI1H.
11 KJ1anoBoi1
BblMonOToro
BilHHHl1eM
3ana11Horo
npl1MCHellfl51
B 1136ax, OHfI oc06eHHoro
fIOJlbWH,
lepHa,
Wl1pOKOrO
x;le6a
60Jlee
flJlH
K3MCHHoro
KaKH M
KJla)lOBOH
:noro
3epna,
ilBJ1i1KllllI1XCH
Tl1na
KaKI1~111
110 KOHlla
XVIII
TIpOllCCC
CHa'laila
BCKa, T. c.
:nOT
C HHM
aM6ap,
no
KapTa
pa"lBHBaeTCH
rYMCH,
Ha
H
Ha
Horo
CTPOl1TEJIbCTBE
B XIX
M XX
Hp
6
H
KapTbI
aHaJll13
HeKOTopblX
npl13HaKoB)
KpOM",
KOTopoe,
TOpI1lO, a ceK'Iac
Pe310Me
Tenepb
1J,e.'b HacToHwea
np06JleMbl,
K,'laTYPOH
ilOToro
CTaTbH
npCllCTaBHTb
xile6a,
COilOMbl
3THOrpa¢H'leCKOrO
11 ceHa.
B KpeCTbilHCKOM
MaTepHaJ1bHOH
6bT!ll1 nonO;lfrCHb[
B nepol11l
MaTepI1aJlOM
'lTO
nepOilTHO
6a30a
1954-1960
ll.nH
ll.JlH XpaHCHI15I Hc06MOonHcblBaeMoH
paCKonOK
ylKC B ncpHOll
Hay'£HblX
(HOp,
paHHero
np06JleMbl
ll.n51COCTaBJlCHI151
TIOJlbCKO-
rO.ll.OB B
336 ,ll,epCBIDIX
ilI1CTOB. B HeKOTopblX
H3 .'lI1TepaTypbl,
OCHOBaHl111apxconOrl1'1eCKHX
CTaTl1pOBaTb,
X03ilHCTBe
HccnCllOBaHI151, np0l13Be)leHHblC
ATJlaCa
CeTKI{ I1CCJ,ell.OBaHI1HHa OCHOBe onpOCHblX
Ha
Q>opMe HeKOTopble
CBH3aHHble C Q>OpMOH, Q>yHKllHew, KOHCTPYKlI,l1CH I{ ll.l1aileKTIł'lCCKOH: HOMeHnOCTpOHKH, CJly)((aweH
51B;15IIOTCH
Teppl1TOpl1anbHblc
ro
B KapTOrpa¢l1'leCKoi1
crry'laHX
nOCToilHHoi1
KapTorpaMMbl
cOpep)((aT
D ropoll.C
rHe3HO)
MO)KI{Q KOH-
nO!lbCKOe
pOMy
LlOCTpoeHbl
TIoCJlCllHilil
TOpl1H
TIOJlbWI1
CJlell.yeT,
cTynalOT
HaCCJle-
'lTO
Ha
n03)((e
11 CTpoeHHaH
3alillMaJlO
nO:lbWil
B
Ha-
11 LJCXOCJlO-
H3 nepBOHa'laJ1bHB,151IOTC5InpOll.O,1-
Bl111HO [13 KapTb[
3cpHa
Ha
Hp
3,
rJlHHHHOM
'1aCTO I1CnOJlH5IeT ew:c ponb
'ITO
Ha ceBepO-3a-
CBo,nKa TeppHTOpl1aJlb-
nmOTe3a,
'lTO
ryMHo
B03HI1KnO
BblcTynJ1CHl1e Ha TeppHTOp1111 IIOilbUlI1
(lleHTpaJIbHble
11 ceBepO-BOCTO'£Hble
Ha3BaHH5I, CBil3aHHb[e
na3BaHI151 "zapole",
KOr)]a
C ryMHoM.
MH-
03HaqalOw:ee
,,3a-
TO 3Ha'llUCJlbHO
60JlbUlYlO
npOHHKHOBeHHeM 60nee
TaKI1e
Ha3BaHI1il
HOBoro,
Teppl{-
Hati60Jlee
3aKpOMOB
CBI1)lI1TeJlbCTBOBaTb o nepB06b[THOCTH
KaK "są-
TOKa, K KOTO-
(sąsieki).
8, 9, 10 I{ II)
HJlJlIOCTpHpyeT
BblcTynJleHHe
B ryMHax.
CKeJlCTHylO KOHCTpyKl(1I1O C 06U1lłBKOH
11r!lllHilHHail
CTpaHbl.
KpoMe
Ha nepeBilHHOM
C nepCK.llanllHaMI1
crpaHbl
n03)((e.
B Y3KI1X CTeHax.
cywecTByeT
TeppHTopHU
113 KOM6HHalllll1
11Jl51BceH TeppllTOpl1lł
KaK
KOHCTPYKlI,l1H CTeH 11 Q>0PM KpblUl
11 nepCBHHHaH
nO~1
nepBOHaqa.'lbHbIX
CTOHw:ce OC06HRKOM,
MOlKeT,
JTOM CBłI)leTeJlbCTBycT
3aKpOMbl
I1MelOlllHe
KOHCTpyKUHH KaMeHHail
lOre
CTpOI1TenbCTBC TCHll.eHl(H5I nocTpolt-
Ha"lBaHI151 "sąsieki".
BceK
In
MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb,
TeppHTOpl1aJlbHb[M
KapT (Hp
pa3Hb[X
rYMHa,
Tenepb
4
Hp
B llcpeBeHCKOM
pHaneKTH'lCCKHe
MoryT
6blJll1
rpynna
6blTb
CO,lOMbT I1 ceHa,
pacnpocTpaHeHHe
"strona"
Ha
5).
Hp
pacnpOCTpaHeHHoro
I).
npI1MblKaJOLUl1C
B03HI1Km[
rYMHO.
¢YHKUI1Kl.
n xaT C BXOllaMH
nOBII,nHMOMY,
"zapolc",
rJlflHilHail
apXHBOB fi aHKeT.
cpeilHCBeKOBbil
siek",
'ITO
nO.lbCKI1 .
nJlaHe.
TOKOM II Hall. 3aKopMaMII
npepBaHO
OjlHOH
KpOMC Q>YHKUI1I106MOJIOTa
JlI1TepaTYpc
Hp
3epl1a,
TCppI1TOpl1l1
11 KOTOpbIC,
B033peHI1e nOll.TBeplKll.aeT
TepCCHO npocTpaHcTBenHoe
(3THorpaqm'leCKI1H.
BbICTynacT
B rOpJ130HTaJlbHOM
ryMcH
KapTy
7
no
KpeCTbilHCKoro
OBI1HOB), 51BJlHIOW:I1XC5I
onlloa
Y3KI1X CTeH. 06
3TO
CMOTpll
"stodola"
3aKpOMa~lI1.
fi
(B pone
nO.lbCKI1X
)((C OTll.eJlHKlLUI1C lKl1"OH
nOCTpOCHHbre 1aKpOMbI
BbICTynJ1eHI1C Ha
3aMe'laeTCil
H3 )((ep,nCH Ha)]
KapTbl
BEKAX
'lT0
HCBblMOJlOTOrO 3cpHa,
CO CTOpOHbl
-
Ha
B033pemle,
rY:'\.JHa B npelle.lax
nOCTpOWKC IUH
BCCH CTpaHbI
nocTpoi1Ka
:HHOrpa¢wlecKolt
HaKaTa
HAPO.llHOM
:Ha
pacnpocTpaHeHl1il
pai10Hbl
B nOJIbCKOM
ryMcH
OCHOBaHI1H aHailH3a
KH BXOna
l,
( •.stadcI"
n.1H 06M0J10Ta
He Be3j1e HCnOJlHRJ10 OLlHHaKoBylo
Teppl1TOpl15lX
rY~IHa
rocno.1CTBYCT
HBJlilIOTC5I, BCpOilTHO,
CT05lWl1X OC06HilKOM
xpaHCHHR
nall.HbIX
B
[YMHA
nonaraTb,
LUaJlaweti
BOCTOKe CTpaHbl
TOKy
HalBaHllH
TOKli
X01RHCTBCHHOH
l1ilJ1locTpHpyeT
lKCHl1eM Kpyr.rJblX
aM6apa.
CKAP)J{l1HCKH
LlliHRHbTC
Ha TCppHTOpl1l1
H3 )((I1.110rO)lOMa,
TOMAW
H.ll1
2
.1HTcpaTypc
.10KamnaUHl1
TOKOM nn51 06MonOTa
Hp
lLb[X ¢OpM
Ha
C CCBepo-
TO:lbKO
BaKHH nOJll1rOHa;1bHb1X
110
nOTOM
npl1HuHny
C,lY:.KaWI1~fH ;],151 XpaHCHI1R
np0l1CXO)((11eHHe
CBCT Ha npOI1CXQ;KllCHI1C 'HOW nOCTpOHKll (KapTa
MOlKHO
BpeMil
C rJlHH5IHblM
HOBoro
a
rYMHa,
rYMHO
OCHOBHblMfI
npO,ll.OJl)((aCT Ha6nlOll.aTbCH
MeHee
CTpOI1TCJlbCTBa, a BMeCTe
I1C'lC3aTb.
I1X
aM6ap
BJnI5lHH5I He 11MCIOT,
-
-
nOMe
xpaHcHlI51
HB.'lHeTCH '1Cpll.aK ilOMa,
HaqHHalOT
npl1'lI1H
nOMeWeHI1i1
OCHOBHblX B TOT nepl1011, ¢OpM
KJlanOBblC
nO'1T11 BceH
Korna
cnoc06a
(KJla110Ba5l),
X0351HCTD, I1MeBWHX paHbwe
HC BbIHCHeHO, B
OT X03ilHCTBeHHOW nOCTpOH.KH. OHH
npHCTpo-
nOCTpOHKaMH,
OJlHaKO,
npOI1CXO:.K;]CHI{H, BBHlIy ero
BCTpeYalOTCH
I1m1 ryM-
1IJ111 "komora"
cwe
MO;KeT npOJlI1Tb
"lepHa,
(a\<16ap)
BblcTynneHl1e
,niUl
nnil
nO~leWClll1il
TeH11el1U115lX nepe11eJlKI1 HaXO;J,I1BWeHCiI npl1
HC'le3aHl1e,
COBMeCTHoe
:-K11.1bIX nO;'1ewełllli'i,
npo.:ryKTOB,
llH¢¢CpcllullaUllil
)lBOpa
C X03i1HCTBeHHbJ\<1f1nOCTpOHKaMI1
npl1MeHeHH5I c.le11yeT I1CKaTb B 06e11HeHI1l1 60:lbWHX
l1n1i
KaKI1~111TO oc06eHt{bl~IH
K )((11]10:\-11'nOMy
06beKTa.
B
3e~WHX
OHO HCMellKoro
naKlLUHX B KpynHblx
HH"lHwa
HHC nOJlb30B3.10Cb
Ce!lbCKOXOlilHeTBeHHbIX
MelKll.Y
ll.OCOK 11 KaMeHHblX
Toro,
Ha
M3
Ha Teppl1JTI1X KapT
113 )lOCOK Bbl-
3ana,ll,e
BblcTynaeT
CKeJleTe, B l(CHTpaJlbHOH
yrJlOBblMH
CTOJl60B.
5lB!1ileTCil LlByxcKaTHa51 KpblLlla,
cTon6aMII,
Bce06waH
TIOJlbUlC
nJlCTeHaH
¢opMa
a 'leTblpeXCKaTHa5l
KpblWI1
Kpblwa
�G81
H:-leeT TeppHrOpl1a,lbHOe
paCnpOCTpaHeHHe,
lIlIII eTeH (fOrO-BOCTOK). B 06wei1
nO'lTH TO:-KLleCTBeHHOe
ep)'6Hoi1
KOHCTpyK-
C.10:-KHOCTII,B rY:-1Hax, TUKn<e KaK H B n<I1JlbIXnOCvle-
weHIUIX, C)'WCCTByCT TeHJeHUlUI y.vleHbWeIlJ111 BbICOTbl KpblWII II YBC.ll1'lCHllll BblCOTbl
'leCKOrO X0311HCTBa Bb13Ba.la
np0J13BOLHlTCnbHbIMH B pa60Tc
CTeH, O 'ICCvly6eilJ1Te.lbHO CBI1L1CTe.lbCTBYCT
pacnpOCTpaHCHI'IC HOBoro llB.leHHll, T. CCTb
BblCOKIIX rY'leH
C HH3K0i1 L1ByxcKaTHOH KpblweH.
;lowan}!,
onHaKO,
BO.10B. CHa'la,la
npelle.la\ll1
nepeBHH
XIX
nYLlJ10
nepeHll.lH
poraToro
CKOT
B KALJECTBE
YI1PJDKHblX
X03J1I/J.CTBAX
11 B nEPBOI/J.
B I10JlbWE
nOJlOBI1HE
XX
B XIX
He6naronpH~THblX
l'ICrJOJlb30Baml
6-=KE
n,llI
OLlHaKO, 3anpllranH
BEKA
3KOHOCvlI1'leCKIlXycnoBH~x
ce.ąbcKoX03~ikTBeHHbTx
ABTOp HaCTOllUJ,ero TpYlla 3aHIIMaeTCil BonpOCOM TlIroBoi1 CHJlbl B KpeCTblll-lCKI1X
XO'JllMCTBaxB Te'leHHe OKOllO 100 neT (1860-1954).
Ero
HblM 06pa30M,
co6paHHOM
Ha :HHOrpa<jJH'lecKoM
HblX lICCJIellOBaHHR, np0J13BelleHHblX
0953-1954).3THorpacjJlI'leCKHM
CKHXnyHKTOB CCTH IlollbcKoro
O::IHOpOAHoro onpOCHoro
np06I1eMy
MaTepHaJl
3nlOrpa<jJll'leCKOro
ClInOM cOBpeMeHHblx
BeKe H B nOJIOBHHe XX
TeppllTOpHaJlb-
C 336 nOCTOllHHblX HccnenOBaTCJlbATrraca
H 6bIn nony'leH
MaTeplIaIl
Ha OCHOBaHHH
II pa3pa60TaTb
.nepeBHe cpaBHHTenbHO
HellaBHO, H60
BeKa. TpaAH.llIIOHHOM TllI'OBOH' CIUlOH HawHX 3e-'1eIlb
HCKnlO'll-lTellbHO B HenpellBI1r:\eHHblx
BOllhI. (KopoB
nnll )Tol:! lIenH 6palll1 B nOJlbWe
06CTOllTenbCTBax,
HCKllfO'IeHI1C COCTaBlllIeT BepXHHll
T. C. B ncpHOn
CI11le31I1l li
rLle npHMeHeHI1e KOpOB L11l11cenbCKOX03llH'CTBeHHbIX pa60T
BOHH 11 CTH-
'laCTb
BenJ1KOH'
6bInO
cneLlCT-
3aMCHbl BonOB B cenbCKOX0311ikTBeHHbIX pa60Tax
:-ICllneHHO, C HeOllHHaKoBoit
CHnoil Ha Bceit TepplHopHH
HOCThlO ewe
OCHOBHall npl1'lHHa
rJpouccca
He 3aKOH'leH.
llelKHT B 3KOHOMH'IeCKOHCTpyKType
.10wanbMH
CTpaHbl (KapTbl
npOTeKaJl
1,3)
HCOLlHHaKOBoro npOTeKaHHll
nOJlbCKI1X 3eMeJlb,
3aXBa'leHHOH npYCCHeH 6blll0
ABCTpllll B 1857 rony,
H nOll)Toro
$lBllllfOIllileHClI cllen-
CTBHCM3KOHOMH'leCKOHnOnHTHKl-l 'JaXBaTHH'IeCKHXrOCYLlapCTB(ocB060;.KnelHle
B 'laCHI,
KpeCTbllH
OKOH'leHO B 1865 r., B 'laCTH nOLI BJlaLlbl'leCTBOM
a Jl 'IaCTl-l pyCCKOH B 1880 r.). JhIKBHLIaUl151<jJeOJla.1bHoro yKllalla
B nepeBHe 3Ha'lHTC.lbHO yCKOpH:la npouecc
CKOTa L1.llI 'JeMJlenellb'leCKHX
pa60T.
l-lC'Ie3HOBCHH5T
06bI'laH
B03CvlO;.KHOCTbBblro.aHoH
npHMeHeHJ1ll pora Toro
npollan<H
paCTJneJlb-
HblX II ;.K11BOTflbIX
npOJlyKTOB B CB1l311C pa3BI1HleM BI1YTpeHllero pbIHKa II KanHTam1CTH-
-,~
TeppHTopHH
nO_lhWH
(Kap-
(BOHHbl, CTI1XI1HHbIC6eLlCTBI111)
KOpOBbI (KapTa
napbI
2).
Yawe
Bcero,
,ąowaLlb C KOpOBOi-iJ1Dli 1l0WaLlb
I). He06xoLlHMOCTb 3anpllraHI111 nnlI cenbCKO-
lKl1BOTHblXBbITeKalla
113 Toro,
'ITO Tpanl1Ul10HHO npl1Me-
BeKa naXOTHblC OPYLlHll -
T. e. COXI1H pana,
6blllH
OXOTHee Bcero
KpeCTbllHe npHMeHllllH
L1nll ce;lbCKOX0311HCTBeHHbIXpa60T
UHOHHblMH naXOTHbTMI1 0PYI1J1llMI1 KpynHblH
poraTblit
MOIlJlaBHH H 4epBOHHOH PYCH, O pa3BeLlcHHH KOTOporo
.lHUHH (KapTa
6),
a
laKJKe
TpaAH-
CKOT (cepOM MaCTJ1) 113 CTeneM
COXpaHHlll1Cb HapOLlHble Tpa-
CKOT H3 HH3MeHI-IOCTI1H rop,
nOJlbCKOM paCbT (pbTJKei1:
MaCTII).
BOJlbI B Ka'leCTBe THrOBbIX JKHBOTHbIX(pa3BOlll1nH
\W'IHbTX lKHBOTHbIX)Aonbwe
Bcero
HX TaKlKe B Ka'lCCTBe OTKOp-
COXpaHI11lHCb B nOMeWI1'lbHX ycaLlb6ax,
a B LIe-
B KpyrJHblX II MenKlIX X0311H'CTBaX(aBTOp He npHHHMaeT BO BHHMaHl1e 6e3-
'Je.\lCJlbHbIX KpeCTbllH, nilll
KOTOpbIX 1l0Wallł> 6bI.la
'laCTO OCHOBOH cYl.1\ecTBOBaHJ.lll).
B KpyIlHbIX X031IHCTBax, TaKlKe KaK J1 B nOMCweH'lbHX
Óo.lbll1J1e nacT6Hwa
CTBeHHblX pa60T,
notlHblx
:-KeBOrOTpaHcnopTa.
6bIJ1H LlOCTaTO'lHO
KOpOB BblCOKoro Ka'leCTBa 11 JlOWaLleit jlnll
6bTCTporo,
ry-
nllll MeilKHXKpeCTbHHcKHXX03llllCTB, C MHHJ1MaJlbHbIMlIHlnJ1WKaMI1
3e~l;]ellcJlb'JeCKJ1X nn0l10B
X0311McTBa ll-IMOli
ycajlb6ax
L11l11npOKOpMJIeHHll BOIlOB, I1cnOllb'JblBaeMbIX AJlll CeJIbCKOX0311H:-
-
naJKe
cOl1epJKaTb 1l0WaLlb 6blJlO nonpocTy
H36aBIIlllll1Cb
OT
BOIlOB. He
HeBO'JMOA<HO.TaKHe
11Mell L1,11I HHX JlOCTaTO'lHO
rjJypa;.Ka.
BHeM KpeCTbHHCKoro 3KOHOMH'leCKOrO paC'IeTa).
Ilpouecc
BTOpOH nO.l0BHbl
KpeCTbllHCKliC 1l0Waml
TlllKeJJbl.
peBH~x -
KpecTbllHCKJ1X X0311HCTBllBJlllfOTClI 110-
B nonbcKoit
6bJJ1 pOraTbIM CKOT, rnaBHbIM 06pa30M,
nOllhWH,
c06paH
nyTeM
3eMneLleJII111 H CKOTOBonCTBa
I1HCTa. 3TO n03BO,1HJlO CpaBHliTb
KOTopble pacnpOCTpaHHJlHCb
XHHHblX 6enCTBHH.
np06JleMOH
MeTOAOM )THOrpacjJl1'leCKoit KapTorpa<jJHI1.
OCHOBHOH TllrOBoll
B X1X
MaTepHaJle,
Han
paccYlKj1eHHll: OCHOBaHbI, rnaB-
pa60T
L11l11
ce,'bcKoX0311HcTBeHHblx pa60T
C BonOM (KapTa 2, nKL I J1 KapTa 4, nn.
O'lCllb
no
C006WCI-IHll 3a
iJ,CpeBHI1 npliMeHllJ1l1
CKOTaLl,'11 TllrH nOBce'1eCTHO no
HlleMble L10 nepBOH nOIlOBI1Hbl XX
wanH,
3a npeJe.laMII
2).
4, nn.
X03$lHCTBCHHblXpa60T
ny
co06weHHll
BeKa, a TaK;.Ke BO BpeMll nepBOH ~1I1POBOi1BOHHbJ, Korna
B
)l(I1BOTHbIX
X0311HCTBeHHble <jJyHKUI1H
HCK,lfO'II1Te.lbHO lUlI
nonO.1Hll_111HenOCTaTOK B apMHllX, nepenBHrafOWllXCll
B KPECTb~HCKI1X
BncpBble
Bce yno:-lllH)'Tble
ynoTpe6.l11.111 no'! Hl
(Kap Ta 5). n.lll
Ta 2, rJKT. 2, KapTa
pOrATb11/J.
BO_lbl, 6bL'lH BblTCCHeHbl 60.lee
.lowanbCvlH.
Ile cpa3)'
:rowanei1
'Janpll;.KCHlie J(pynHoro
KA3I1MEP)K
IIHTeHCIHIJi1KaWlfO KpCCTbllHCKI1XX(l'llli1CTB. neWeBble,
B CMblC.le CTOH~lOCTI1 cOLlepn<aHI111, HO _\le;l.leHHble
Cnellyer
C'lI1TaTb, 'ITO B nepHOll MeJKI1YL1ByMllnOCllelllHlMH BOHHar-1I16bInO nO'lTH
COBepIIJCHHO 3a6poWCHO
pa3BellCHHe KpylllłOro
C.le II -'!HPOBOM BOHHbl 11cnonh30BaHHe,
::IeJlb'leCKHX pa60T
nOJlbIIJH,
rne
lleHlle JlOWallll
C060B
(KapTa
poraToro
CKOTa L11l113eMJIe-
reorpa<jJH'leCKHC ycnoBHll
J1CKJlfO'la:1H X0311H'CTBCHHoenpHCvle-
I H 3).
J1 IHlTeHCJ1<jJHKauHllCeJlbCKOrO X03HHCTBa B Te'leHHC noc;leLlHIIX
cnoc06cTByfOT
o6pa60TKI!
CKOla L11l1IHyJKII TlIrH. Ilo·
6bInO KOHcTaTHpoBaHo ellHHCTBeHHOB rOpCKI1X MeCTHOCTllXfQlKHOi1
Tpy.aHble
MexaHH3aUl1ll
,leT B I10nbwe
pora Toro
KaK nepeJKIHOK,
3e'!.1I!.
BblTeCHHeT TllrOBylO
OKOH'IaTe:lbHOH J1HKBllLIalll-l11nHX
MCXaHH'leCKalI CHila, 6y.ay'lll
CI1.1Y ;.KHBOTHbl;';.
ropauo
TparIHUHOHHblX cno60nec
3<jJ<jJeKTHBHOM,
�68~
(;83
KP)J01WTO<1>
KBACbHEBCKVf
ConOCTaB.leHJ1e
TeppHTOpHK
,1eKTJ1'ICCKIJXHa3BaHflK,
3JlEMEHTbl
KPECTb5lHCKOrO
,[lBOPA,
B nOJlbWE.
B KOHUE
CB5I3AHHbIE
11 Kyp onpelle.'TI1JIO lleHTpa,1hHylO
CO CKOTOBO,Ll,CTBOM
Ha3blBae~!oro
XIX 11 B X X B. B.
l..\eHTpa!lbHoro
nOJlY'lCHHhle
3THorpaqH1 'leCKI1K O'lepK
rl1x X03llHcTBax
Ue,'lblO HaCTOllluei:1 CTaTbfl llB.1HeTCH non biTKa perI10Ha;'lbHOrO
nOJIhWI.I,
onflpaHCh
lIa
06bl'laeB,
CBH3aHHhlX CO CKOTOBOnCTBO\1. ,[lITH :noro
HCKOTOpblX .uUHHbIX, KacalOWflXCil TpanIIUJ10HHbIX lIapo.n;HblX
<pH'IeCIWH11CTaTHCTI1'1eCKOilpa1pa60TKoil
aBTOp nOIIhl0BaIICll
LlaHllblX, c06pamlblX
Bceil nOJIbWH,
1I0BaHHll 11 y'lHTblBall
C TO'lKH 3peHHH KmIMaTa,
xapaKTepl1CTI1KY cpenbl
KapTorpa-
BO BpeMll TeppllTOpllaJIb-
IIblX 3THorpacjJH'IeCKlIX pa1BellOK Ha nJIOlllanfl
palKa
pa'wena
nOilblTOJKHB 3T1I HCCJIe3anaCOB <py-
11 HHTeHCI1BHOCTfllKJ1BOTHOBOLlCTBa.
OnHcaHbl
6h1IIJ1. TpaAIUlHOHHbre
(KapTa
TpaL\Hl.\HOHHOil rrocTpof\KI1
HlIKa, BHyTpH KOToporo
npe)].OCTaBIIeHHH JKHBOTHblM naCTflCh
I) H L\epJKaHHlI JKHBOTHbIXno)]. rOJIbIM He60M B cnc-
caMHM nOil rOJIhIM He60M (KapTa
l.\HaJJbHhIX orpallax
06bl'lall
2, B),
06pawalI
TaKJKe BlIlIMaHHe Ha I1HTepecHylO <pOpMy
KpeCThHHCKoro ABopa
B BJ1,!\e 3aMKHyToro
AepJKaJIH paHbWC CKOT (Kap Ta
3aHlIJlClI TaKHl\Hl peJIJ1KTaMH KaK 06bl'laił
2,
nKT.
'1eTblpexyrOJIh-
I, 2, 3).
3aTcM aBTOp
L\epJKaHl1lI CKOTa H CBHHCf\ B JKI1JIOMnOMe-
weHI1H 1136bI (KapTa 3) 11B ceHllX J116bI (KapTa 4), a TaKJKe )lepJKaHf!R J:(oMawHeJ1 nTI1l.(bl
B H36e (KapTa
5). OnJ1CaHHhle 06bI'IaH
łf CTaniCTH'IeCKHX Ta6eJIeli,
OnJ1CaHHbIX KyJlhTypllblX
LJ:OBOJIhHOrroAP06HO
npCJ:(CTaBJIeHhl He TOJJhKO B <popMe KapT,
C y'łeTOM KOppenlll.(Hfl,
BblcTynalOweii:
B 06naCTH
<paKTOB.
6bIJIa
TaKJKe OCBell.(CHa <popMa
)lJJll JKHBOTHblXno.n; O,!\HHM KpOBOM C JKHJIOii:lu60ii:
Cnel.(l1aJJbHblX nOMeweHHii
(KapTa
6)
H H306paJKeHHble
pJ1cyHKax npH 06bllCHeHJ1H KapThI pa3IiOBI1LlHOCTH.3TH pa3HOBH)].Hocnl,
3peHHll J1X <popMaJIhHblX oc06eHlIocTeii:,
LJ:ocToilHbl BHlIMaHJ1.lITaKJKe napallnenbHble
KyllbTypHble
BCPHOii TIOJJblllll. nOCKOJlhKY <popMa rrOMeweHlłH
C JKHJlblM AOMOM BhlcTynaeT
JBOJIIOl.(lIH.
B1aHMOCBH3J1.
łOJKHOH H Ce-
.n;ml JKI1BOTHblXno)]. OLlHOMKpOBJleii
'łaCTO B HapO,!\HOM HeMel(KOM CTpOKTeJIbCTBe, aBTOp
npe)].CTaBKJI Ha OTAcnhHOH KapTe 7 ljlOpMbl, BCTpe'laCMMC B nOIIhWe
6JIHJKeHHblCK HeMeUKHM <popMaM (CM. nJIaHbl).
rpaHlIUM
He YKa3hlBalOT lIa KaKOe-JJJ160 CXOJK)].eHHeC rpaHHuaMfl
BCTpe'łaeMblX Ha Teppl1TOpKll
KpOMe Toro,
Ha
KaK C TO'IKH
TaK li C TO'łKH 3peHI111 rpaHl11..\ HX pacnpOCTpa-
HeHJ1lI llBJIllIOTCH, nOBHAHMOMY, AaJIbHeHWlIMlI 3BeHbllMłf npollcxoAHlllelt
Bcero
HO
BMwe-
J1 HaH60JIee
pacnpOCTpaHeHf!j{
pacnpOCTpaHeHI1ll
npH-
JTIłX <pOpM
<POpM '1all.(C
TIOJlbUlll.
nO'lTJi BO Bceił nOJIbWe
6bWH H3AaBHa J13BeCTHbl oc06ble
nocTpoiłKI1
)].,lH JKHBOTHhIX,a B l.(eHTpaHbHoii: 30Re TIOJlbWI1 OHI1 BbIcTynalOT nO'lTJł 6e3 HCKJIIO'IeHf!j{. 3TH
nonbCKoro
<paKTbl llBJIlllOTCll ewe
HapOllHoro
TeJIhCTBOM, BonpeKH
YKe.
OIIHOM DpeAnOChJJ'1Kolt )1JllI npl13RaHf!j{ oc06eHIIOCTlI
CTpOIHeJIhCTBa no
HeKOTopblM
cpaBHeHHIO C HeMel.(KłI.M HapOLlHOM CTpOll-
yTBepJK)leRlIllM.
BblCKa3bIBaeMblM B HeMellKoil
Ha-
nO~leweHHll
30HY, CXOJKylO c
rOBopa
pC3y.'lhTaTbl
pa3BJ1TI1I1 nOMeweHI1H
r.laBHoM
HCKJIIO'IHTe;lhHOrO BbrcTynneHHll
onpeD,enlllOWflX
(KapTa
Ba)f(HeKWHX lUla-
LI.lll CKOTa, JIOWalleK,
rpaHHlleK
CBflHeK
pacnpocTpaHCHl1ll
TaK
8).
CBI1D,eTenhcTByIOT B no.lb3Y
TeOplll1 O LIByXKOJICKHOM
IlJHI JKI1BOTHhIXB nOJIbCKHX KpeCTbllHCKHXX01HHcTBax. B y60-
caMoK
D,peBHeH cjJop~lOlf 6bL"JO BepOilTHo D,epJKaHl1e JKI1BOTHblXCBO-
60LlHO, BHe nOCTpoeK H orpan,
a B c.1Y'lae HaLl06HOCTI1 -
HblX X01HKCTBax Jlep)f(a.111 JKflBOTHbIX BepoilTHo
B JKI·L10MD,OMC.B 3aJKI1TO'l-
npeJKLlC B Cnelll1aIIbHblX
orpa)].ax,
a oc06eHHO BO LIBopax KpeCThilHCKHXyca)].e6, nOCTpoeHHblX B COMKHyTblii '1eTblpexyroIIhHHK. HeKOTopbIMH
KapnaT,
rlle
06pa30BaJIliCb
oc06eHHOCTllMIi
'1aCTO LlO CflX nop
OTJIH'raeTCll TpaD,Hl..\flOHHall naCThlpCKaH KynbTypa
COXpaHlIJlaCh cjJOpMU )].epJKaHJ111OBell B orpaLIUx,
li He
pa1BI1Thle BHLl0l11MeHeHI1ll npl1MI1TJ1BHolt cjJOpMbl nOMeweHHH JlJIll JKI1-
BOTHblX no.n; OLlHOi1Kpblweii
c JKI1JIblMAOMO:vr. Ha OCHOBaHI1HCXOJlCTBapll)].a OnI1CaH-
HblX npl11HaKOB BblJleneHO
B nOnbWe
HeCKonbKO 30H,
npe)lCTaBHllIODJHX II palHoR
CTeneHI1 Ko:vrnJIeKCbl TpanHUI10HHbIX cjJaKTOBHapO)].HoH KyIIbTypbl, CBHlaHHhIX C JKI1BOTHOBO.n;CTBO\1(KapTa
9).
�IXDEKS
RZECZOWY
T. XLVII
"LUDU". *
B
A
Adoptowanie
postrzyżonego,
5.)
Alfabet Totha, 586
Ambar, spichlerz,
296, 317, 323, 337,
350
Andaraka,
spódnica, 477
Anekumena,
202
Animizm, 18, 51, 576
Antropologia,
7
-- Anachoretczyków,
11
-- cechy Podhala n, 156
-- Polesia, 152
Apotropaion,
568
Aproksymacja
Wankego, 152, 162
Archaiczny
obszar, 225, 227
Areały
kulturowe
Polski, 181
Azoród, ażerod, prze płot y, 267
Atlas etnograficzny
Rosji, 475
kultury
ludowej
w Polsce, 17G,
193
Mały gwar, 287
-- Osterreichische
f.
Volkskund""
166
- Ower svensk Folkkultur,
16R
-- der schweizerischen
Volkskunde.
166
----
Srodkowej
Azji, 484, 524
Volkskunde
voor Nederland,
1'36
Etnograficzny
Polski p. P.A.E.
Der deutschen
VoJkskundc.
16G,
189,
233,
235,
Etnologiczny
Etnograficzny
280,
Badania
etnograficzne
franc. '182
-- -- PAE, 214
-- -- w Finlandii,
482
-- folklor. rosyjskie, 513
naukowe ZSRR, 472
..- norweskie,
483
_. nad specyfiką nar. świata, 503
-- po II wojnie św. 187
Badania
terenowe
P AE, 285, 4'lO
Barwienie
hubą brzozową, 532
Belemnit, 196
Betel do żucia, 31, 45
Bez czarny, 193, 196
Bóstwa lasu, 19
-- opiekul1cze, 20
Brony beleczkowe, 184
_. laskowe, 184, 199
Budownictwo,
166
-- drobnoszlacheckie,
369
-- Wsch. Syberii, 530
Bydlo, 420, 422
nazwy, 416
rogate, 415--439
siwe, 417, 433
trzymanie
pod gol~;m niebem.
440
-- zanik. 417, 423,
Bylica, 193. 200
433
C
281
Jugosławii,
Kaukazu,
431,
554, 55G,
524
Caput
lana.
semitonsHm.
64
glowa
pól ogJ-
�686
t>87
Centra uprawy
roślin, 211, 212
Cepy, 183
- ciężkie,
187, 190
- gązewkowe,
174
- kapicowe,
174, 179, 187
Ceramika
kaszubska,
614
- wielkopolska,
601
Ceremonia
pata kom e, 26
Czaszki ojców, 17
Czółno agomeskie,
28
- kanjeskie,
27
Chałupy
przysłupowe,
189
- wielkopolskie,
582
Chlew, 183, 187
Chłopstwo
kołchozowe,
504, 509
Chodzenie
z gałęzią,
189, 190
Choroby
umysłowe,
573
Chowaniec,
demon,
185
D
Dach czterookapowy,
298
- krokwiowy,
183, 296
- rozściełany,
174
- slegowy, 297
- stodół, 410, 411
Dachu
kształt,
296, 297
Danina,
powolowe,
poradlne,
419
Demony, boginka, mamuna, 184, 185
- domowik,
kraśnię
kobold,
196
- odmieniające
dzieci, 184
- planek,
189
- sibiela,
mamuna,
187
- sporzący,
domownik,
janczir,
180
- inkluz,
chowaniec,
178, 184
Domy Cejlonu,
501
- chłopców,
24
- pod zakazem, 24
- lądowe,
15
Dożynki
żniwne,
wieniec,
ogra bek,
196
Dualizm,
kult. 18
Dudy, koza, 187
Duha, 179, 183
Dyfuzja kulturowa,
181, 202, 544
Dynamika
zjawisk,
441
Dynarski
typ, 160
Dziedziczenia
system, 508
-- tytułu naczelnika,
17
Dzidy, 17-29
E
Elementy łużycko-czeskie,
Epos lVIelanezji, 496
- niemiecki,
516
190
Erntefest,
Erntekirmes,
189, 190
Etniczne
styki, 193
Etnografia
Armenii,
473
- chińska,
469, 470, 520--23
- francuska,
481, 571
- jugosłowiańska,
544-565
- narodów
Korni, 513
- radziecka,
529, 530
- Sowietskaja,
469-540
- Tiurków,
524
Etnograficzne
badania Kaukazu,
517
Etnografowie
Ameryki,
496
Etnologia,
577
- w Jugosławii,
544-560
-- rozwój,
51
Ekspedycja
chorezmijska,
504
- radziecka,
523
Ekspansja
uprawy
zbóż, 212
Etnogeneza
ludów nadamurskich,
485
- środkowej
Azji, 485
F
Fartuch
tylny, 30
Feudalizm
Afryki,
487
Fetyszyzm,
577
Folklorystyka
radziecka,
Fryzura,
26, 61
Fundamenty,
300, 301
Golenie nadczoła,
70
Gospodarstwa
chłopskie,
288, 415,
421
Gotowanie
pożywienia,
31
Góra w stodole, 396
Granica
antropologiczna,
154
Gramatyka
kanjeska,
34
Grażda pasterska,
446, 468
Grupy etniczne
chińskie,
469, 470
Grzebień
kanjeski,
27
Gwiazdy,
plejady,
babki,
sitko,
kurka,
kwoka,
176, 193
H
Hodowla,
165, 430
- bydła u Słowian,
418
- drobiu, 451
- zmiany,
441
Hodowlane
pomieszczenia,
466
455, 458,
Idee kolektywne.
58
Inicjacje,
51
Inkluz, 187
Inwentarz
dóbr biskupstwa,
585
Instytut
badań nad Gwineą, 579
- Bałtycki.
607, 608
- Etnografii
ZSRR, 471
- Franc;ais d'Afrique
Noire, 578
- Historii Kultury
Materialnej,
165
- Wschodniej
Afryki,
494
J
506, 512
Jama zbożowa,
313
Jarzmo kulowe, podgarlicowe,
430
Jęczmień
himalajski,
543
179,
K
Geneza górali
- postrzyżyn,
G
karpackich,
59
150
Kadzie
Kagan,
543
z drzewa,
bieg,
29
badur,
władyka
Kapelusz
z liści, 31
Kapłani
egipscy, 63
- kanjescy,
19
Karre,
taczki, 190
Kartografia
etnograficzna,
165-209
Kartogramy
etnograficzne,
166
Kiczka,
roga, strój głowy. 479
Kierunek
historyczny
\v etnografii,
166
Kijanki,
179
Kij grzechotkowy,
197
Kleć, 366
Klepisko,
sąsiek, zapole, 385
Klon, 196
Kłoda kanjeska,
bobón, 19
- dla przechowywania
zboża, 179
K.oczownicy,
491
- afrykańscy,
578
- hodowcy,
520
Kodeks
Hammurabiego,
67
Kołyska
biegunowa,
189
- koszałkowa,
189
Komitet
Slawistyczny
P AN, 170
Komora, 171, 187, 291, 456
Komunikacja,
166, 425, 429, 433
Konie w gospodarce
chłopskiej,
415,
431
Konstrukcja,
bitka, 403
- łątkowa,
295
- ryglowa,
295
- na sochy i ślemię, 408
-- szachulcowa,
404, 407
- ścian stodoły, 401, 404, 407
Kopa, kupa., koziol, mundeHk, lalka,
262
Kopice, 182, 232
- krzyżowe,
173
- pionowo-rzędowe,
258
- poziome, 173
__
krzyżowe,
232, 239, 243, 245,
kirg,
-
247
rzędowe,
252
�689
688
Kopice trójczwórramienne,
2-1'2.
245
zabezpieczanie, 269, 271
żniwne, 233
Koppelwirtschaft,
kopta.
4'~4, 463
Kopy-stertki,
241
KoszG1ry karpackie, 444, 462
]{óUki,
koły, żerdzie, 239, 265, 267
Krowy jako siła pociągowa, 424, ,123
,Krzyca, krzewica,
ikrzyca,
Seca!'!
cereale,
hybernum
multicaule.
173, 182, 210, 230
Krzyć się, wykruszanie
ziarna. 218
Krzyżak, kopica krzyżowa, 248, ':i S l
Księżyc stary, 200
Kucza, 452
Kuit łabędzia, 497-498
-- niedźwiedzia,
537
- przodków, 18
Kultura Buriatów, 527
-- Chakasów, 541
d'Jchowa, 193, 184
-- F'u-Nan, 483
ludu rumuńskiego.
565-571
_. ludowa słoweńska, 560-56.~
.- śródziemnomorska,
49-149
.- ludowa wielkopolsko-kujavvska,
192, 580
-- l użycka, 179
-- :vIohenjo-Daro, 65
- pierwotna,
505
- puszczańska,
181
- rołnicza, 582
- tracka, 179
-- tradycyjna,
169
I<ur, 194
1<: Llrara Indian, 574
EsztG1lt wsi, 581
Kwestionariusze
etnograficzne.
1fi').
214
L
demon, 196, 200
Lc£end~' Pomorza. 607
Latalciec.
Ludy Nadbałtyckie,
- paleosyberyjskie,
-- tureckie. 542
1\1
naczelnik
anachor.
16
lI1agicyzm, 51, 52
lVIajenie strzech, 184
:\Ialarstwo ludowe, 600
:\Iałżeństwa kanjeskie, 20
- Tainilów, 502
"'lapy etnograficzne,
169, 578
l\lateriały
etnograficzne,
607
- syberyjskie,
540
- z lyka, 30
lVIatriarchat, 541
Mazowizmy
kulturowe,
196, 199
Mendel,
półkopek, kopa, 233, 246.
257
IYIetoda kartograficzna,
417
-- punktowa,
167
l\Tigracje podkarpackie,
150
lVlieszanka żyta, 182
lVIimus dorycki, 83
Młocarnie kieratovve, 174
- motorowe, 174
Mowa Anachoretczyków,
14, 32, 33
34
l\1usee de l'Hommc, 481
Muzeum w Banjaluce, 347
.- Belgradzie, 547
- eetinje, 547
- gdyńskie, 612
Lahore, 603
- Lubljanie, 547
- :\lazowsza Płockiego, 595
- Narodowe w Poznaniu. 596
- Narodów ZSRR, 472
- Sarajewie, 547
Skopju, 547
Trocadero. 481
Warszawie. 610
j'vIagep,
Splicie, 547
Zadarze, 547
534
507
N
Naczelnicy, 14-15, 16, 17
Naczynia drewniane,
27
Namioty Somalijczyków,
492
Narzędzia do orzechów, 29
- włóczne, 175
Nawiązania łużyckie, 189
- czeskosłowackie,
189
- czeskośródziemnomorskie,
191
- południowo-słowiańskie,
185
- słowacko-morawskie,
184
Nazwy księżyca, 189
- niedźwiedzia,
537
Nisza do oświetlania, 189
Nosa dziurawienie,
12, 22
Nosidła, 176
- drążkowe, nosiłki,
koromesla,
szelki,
kluki,
kulki,
176, 183
- nieckowate, pedy, szchani.e,
szuńdy,
Nowy
176
O
-
183, 194-199
koszara,
kopla,
187
Obsydian, 43
Obrzęd oczyszczenia, 71
- postrzyżyn, 49
Obrzędowe golenie, 63
Obrzędy doroczne, 569
- ludowe, 565
-- pochówkowe, 7, 17
-- \veselne, 508--511
-- żniwne, dożynki, okrężne,
189, 199
Ochweśnicy olkuscy, 600
Ofiara włosów, 53, 65, 75
-- zastępcza, 50, 56
Okólnik,
okól,
Ta, zagroda,
.;~ -
.,Lud",
t.
Oseledec,
obora.
445
XLVII
gumno.
184,
kosz',:-
86
Oskoła, pleśniawki, 187
Ostrwie, 234, 239, 265
P
P._Ą.E., 165-209, 211, 214, 235, 285,
440
Pa1eoetnografia,
608
Pasterze wołoscy, 163
Pasterstwo wysokogórskie, 439
Pazdury,
Rok, 200
Obora,
IJ. obrzędy żniwne
Opłakiwanie
zmarłego, 69
Ornament indyjski, 483
Osadnictwo Kurpiów, 200
- małopolskie, 181
- mazowieckie, 180, 181
- -- na Bukowinie, 565
-- niemieckie,
189
-- polskie, 180
-- wiełkopolskie,
195, 581
- wołoskie, 155, 567
Osadnicy, 446
Okrężne,
179
Peruka egipska, 66
Piece piekarskie,
175
Piekarnia,
447
Piwnice wnękowe, 183
- ziemiankowe,
sklepy,
173
Plastyka ludowa, 583
Plemiona wschodniosłowiańskie,
478
Pleśniawki,
skala, zaba, 186, 189
p'/onek, 190, 193
Płóciennictwo,
582
Pług koleśny, 182, 187
Podwaliny,
302
Pogrzeb kanjeski, 20, 21
Pokrzywa za strzechą, 180
Politeizm, 577
Poludnice,
demony, 183, 190
Pomieszczenia dla zwierząt, 440, 453,
- nazwy, 460, 462
Poniewa,
ubiór wielkoruski,
477,478
�690
691
Postoły, hilcze, Holzschuh, 567
Postrzyżyny,
49-149
- błazna, 85, 106, 143
- efebowe, 77
- Egipcjan, Sumerskie, 59
- hańbiące, 82
-- jako kara, 67, 75, 98--103
-- kapłańskie,
71
- mężatek, 93
-- nazarejczyka,
70, 71
- niemowlęcia,
79
- niewolników,
64, 67, 76, 94
- przedślubne,
91
- rozbitków,
89
- Słowian, 54, 117
- stanowe, 62
ślubne, 110
- ślubowane,
90
- śmierci, 103
- trędowatego,
72
- westalek,
107
- wotywne, 77
- wyzwoleńców,
98
zwierząt, 135
- żałobne, 50, 57, 63, 67, 69, 75, 82,
87
Poświęcenie dziecka, 49
Powała nad klepiskiem, 395
Powiązania białorusko- podlasko-śląskie, 191
- łużyckie, 193
'małopolsko-pomorskie,
204
- - ukraińskie,
185
- wielkoruskie,
193
Pożywienie roślinne, 211
Prawo własności, 518, 573
Problematyka
genetyczna,
65, 150,
166
Pros kura, 570
Przechowywanie
ziarna w stodoj~,
393
Przepaska,
ubiór, 30
Przeploty, kozolce, 234, 239, 265, 2G7
Przesuszanie
zboża, 231~283
Przęślice, 183
- iglicowe, 179, 187, 203
- krężolkowe,
łopatkowe,
179
Pszenica, jeżatka, Triticum
compactum, 210, 212
- mieszanka z żytem, 173
-- płoskurnica,
Triticum
dicocum,
210, 212
- samopsza, Triticum
monaco cum,
210, 212
- szpelc, Triticum
spelta, 210, 212
- zwykła, Triticum
vulgare, 212
Pszono, proso, 213
Pyro, pszenica, perz, 213
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
165, 615-642
R
Radło ramowate,
174, 182, 195, 199
- rylcowe, 191
Rasy ludzkie, 484
Region etnograficzny,
202-204
- karpacki, 185
- mazowiecki, 197-200
- sieradzki,
193
- wielkopolski,
191-193
Regionalizacja
polski, 165-209, 463,
464
Religia Agomesczyków,
18
- Ewenków, 517
- Kirkizów, 543, 544
- Semitów, 52
Relikt kul turowy, 54
- gospodarki hodowlanej, 443, 448
- trzymania drobiu, 452
Ręcznik w obrzędach pogrzebowych,
567
Rites de passage, obrzędy przejścioKe, 51, 57
Rodziny formy, 497
Rolnictwo,
165
Rolnicy afrykańscy,
511
Rośliny Vi etnografii 575
Rubież etnograficzna,
168, 178, 180,
195, 202
- karpacka, 203
- leśna, 190
- płn.-wschodnia,
165-209
- śląsko-łużycka,
189
Rybołówstwo, 27
Rzeźba ludowa, 598
S
Sarafan,
ubiór wielkoruski,
476
Sąsiek, nazwy, 397, 412
Separatyzm
religijny Afryki, 497
Sibiela, demon, odmieniec,
mamuna,
200
Sieci, sanie, 197
Sień, 450
Sierp
Sitko,
gładki, ząbkowany,
Plejady, 180
174, 537
Słownik anachorecki,
13-14, 35, 36,
Skartowania
etnograficzne
166 157
Skorupiaki
w legendach s~aroż: 575
Smyki,
szlepy, włóki
175 187 19;"
196
'"
Snopki, kuczki,
babki,
263
- kneblowe, 238
toczki,
2-łO,
Societe d'Ethnographie
de Paris, 571
Socha, 179, 199, 537
- na Cejlonie, 501
Sok klonu, 189
Sowietskaja Etnografija,
469
Spichrze, 177, 183, 283-383
- bezpodcieniowe,
327, 3:=;4
-- fundClment, 302
-- geneza, 313, 314, 320
- komory, 349, 354, 360
-- konstrukcja
ścian, 29~
-- koszowy, 312, 320
- lubelsko-mazowiecki,
315, 319
- munwany,
311, 343
- napalowe,
302, 325
- n~zwy, 344
- piętrowe, 305, 340
- podcieniowy, 318, 327, 330
- płn-europejski,
324, 329
- pld-słowiański,
323, 337
- rozplanowanie,
303
- szerokofrontowe,
331, 333, 335
- śląsko-spiskie,
306, 308, 367
wąskofrontowy,
179, 324
- \vieżo\vate, 188
\IT Polsce,
307
- w stodołach,
363
- typy, 290, 326, 332, 342
- zanik, 288, 368, 370
- zrębowy, 314, 340, 334
Społeczeństwa
pierwotne, 519
Stadel, stodoła, 385
Stajnia, 183
Starożytności
niemieckie, 53
Stępa kielichowa,
179
- nożna, 184, 203
- ręczna, 195
Stępor dwuramienny,
179
Stodoły, 183, 189, 383-415
- bite z gliny, 172
- funkcja, 392, 409
- geneza, 384
- grodzona, 403
-- murowana,
405
- pod wspólnym dachem, 387, 388
- poligonalne, 182, 390, 391, 410
_. ryglowo-szachulcowe,
174
- sumikowo-łątkowa,
402
- sześcioboczna, 390
- wąskofrontowa,
394, 395, 412
- wolnostojące, 387, 389
- zasięg, 392
- zrębowe, 173, 402
Stosunki własności, 519
Strefa mai opolsko-mazowiecka,
187
- - śląska, 185
- północna, 193
�093
69~
Strefa rubieżna,
186
- śląska,
187-191
Strefizacja
Polski, 170-174,
Strój Andhara,
471
- bukowiński,
567
- Komi, 533
- Syngalezów,
501
- Weddów, 503
- wielkopolski,
583
Struktura
etniczna
Afryki,
Strychy,
353
Suszenie
"na garściach",
241
Sypańee,
sypka,
Towarzystwo
Naukowe
Ludoznawcze,
Pol.
225-228
579
232,
System Labana-Knusta,
586
- liczenia anachorecki,
12
Szlak połonin, 155
Szle, 184, 199
Sznury z włókien drzewa, 30
Sztuka ludowa Komi, 532
- - Wielkopolski,
596, 603
Ściana koszowa, 391.
- sąsieków, nazwy, 399
-- spichrzy,
294
- z cegły, kamienia,
296
Śparogi,
179
Środowisko
geograficzne,
441
Światopogląd
ludów pierwotnych,
577
T
Tabuń,
zakaz, 57
włosy mężczyzny,
20, 23
Taczki, 190
Tańce i zabawy ludowe, 586-594
Tonsura
klerycka,
mnisza, 72, 96
Towarzystwo
Etnologiczne
Jugosl.
555
im. Szewczenki,
474
Tradycj i przemiany,
223
- wysiewania
żyta, 221
Trakcja
bydlęca, 427
Transport,
166
Trzebież
żarowa
w Karpatach,
Typ papuaski,
10
~13
U
Ubiór głowy, 478, 479, 480
- kobiet kanjeskich,
30
- rosyjski,
475-476
- somalijski,
492
Ucho, 47
- wydłnżanie,
21
Układ gruntów,
581
Uprawa
bru, 211, 212
- mieszanki
żyta i pszenicy,
214
- prosa,
182
_ starych
gatunków
żyta, 220, 224,
225
- tara, 25
- zbóż tradycyjnych,
210--231
Ustrój rodziny
Andhra,
470, 471
W
Świątynia
kanjeska,
19
Świetlica,
447
Święto dojrzałości,
51
św. Jerzy, 570
Świronki
kurpiowskie,
327
Tabu,
615-643
237,
187, 189
Płockie, ją,!
Tow.
L>Jd.
Wesele rosyjskie,
508-511
Wędrówki
pasterskie,
lSI, 163
- podkarpackie,
150
Wiara w południce
(demony), 189
Wiedza ludu, 577
Wielożeństwo,
20
Wierzenia
o człowieku
zabitym,
176
- o krakaniu
kruka, 189
- o latającym
smoku, 190
- o piorunie,
184
- o rusałce,
179
- religijne
Żydów, 572
Wieś polska na Bukowinie,
567
Wieśniak
rumuński,
566
Włosy długie, 53
- kanjesczyków,
22, 23
- poświęcane,
23
- rola, 52
- ucięcie, 71
- zapuszczanie,
60
- siedlisko
siły, 56
Włóki kątowe,
175, 182, 187
Wodą kropienie,
71
Wróżby, 569
Wspólnota
norweska,
483
- słowiańska,
184, 187
Wychowanie
chłopców, 24-25
Wykopaliska
somalijskie,
489
Wyprawa
nad Morze Ochockie
472
Wystawa sztuki, 596-603
'
Wyszka,
TUsztunek,
drągi, 395, 396
Zasieki, zapola, stronie, 179
Zboża mieszanie,
215, 217, 316
- uprawa,
2JO-230
- na garściach,
182
Zespół kaszubski,
196
- kociewsko-malborski,
196
- łemkowski,
184
- mazowiecki,
197-200
- śląski, 188
Zębów barwienie,
lI, p. betel
Ziarna
przechowywanie,
171,
183,
179,
196
Ziemianka
Niwków, 525
Zjazd Slawistów,
493
Zróżnicowanie
kulturowe
Polski,
200-204
Zrównania
małopolsko-pomorskie,
178
Z
Zagroda,
385, 439-469
- wielkopolska,
582
Zakazy agomeskie,
24
Zakład Architektury
Politechniki
Warsza\vskiej,
286
- Etnografii
wrocławskiej,
165, 163
Zaloga,
udzielanie,
419
Zarost krajowców
wysp Anachorites,
11
Zapożyczenia
fińskie, 535
- rumuńskie,
566
Zaprzęg
mieszany,
428
- obrzędowy,
425, 426
Zasięg spichrzy,
393
- zespołu małopolskiego,
182-187,
- - kulturowego,
194
INDEKS
Części
świata:
Afryka,
Afryka
Arabowie,
Egipcjanie,
72, 73
59
Azja,
Związki małopolsko-słowackie,
Zwierząt
trzymanie
samopas,
191,
187
173,
193
Zwyczaje
kanjeskie,
26
-- narodzinowe,
568
- pogrzebowe,
47, 568, 572
- wigilijne,
180, 185
Żarna,
543
Żucie betlu, 11
Życie rodzinne
Żydów, 572
Żyto jare, Seeale eereale, 210,
212,
222
-
lasowe,
-
reż,
214
-
stare,
Żytniea,
p. krzyca
Roggen,
rżany,
rżysko,
213,
proste, 221
sąsiek, 223, 337, 358, 365
ETNOGEOGRAFICZNY.
Australia,
Europa.
ludów i narodów.
Nazwy
Ghana, 580
Gwinea,
578, .579
Hetyci, 68
szczepów,
plemion
�694
695
Mikronezja, 7, 9
Pelau, wyspa, 7
Polinezyjczyczy,
9
Ponape, wyspa, 42
Samoańczycy, 12
Tongańczycy, 12
Nowa Zelandia, 495
Wyspy Wielkanocne 483
Kongo, 495, 511
Mauretania,
580
Nigeria, 580
Rodezja, 486
Somalijczycy, 488-492
Uganda, 495
Azja
Andhra, Indje, 470
Assyryj czycy, 66
Babilonia, 66
Cejlon, 499
Chakasowie płd. Syberia,
Czukcze, 540
Ewenkowie, 472, 517
Izraelici, 68
Jakuci, 540
Jukagirzy,
540
Karelia, 506
Ketowie, 537
Kirgizi, 540-544
Kurdowie, 528
Niwkowie, 525
Pakistan, 603
Przyamurski kraj, 515
Semici, 66
Sumerowie, 66
Syberia, 530
Syngalezi, 499
Tamilowie, 499
Trakowie, 86
Tunguzi, 540
Tuwińcy, 484
Uzbecy, 524
Weddowie, 502
Oceania
514, 540
Polska
165
Białostockie, 449
Bory Tucholskie, 196
Galicja, 224
Górale, 160
Górale karpaccy, 156
Górale ślą~cy, 187
Krajna, 191, 196
Kujawy, 191
Kurpiowszczyzna,
300, 328, 347
Lachy śląskie, 187
Lubelszczyzna, 352
Łęczyckie, 191
Łemkowszczyzna, 347
Malborskie, 195
Małopolska, 449
Mazo\vsze, 197-200
Opolanie, 187
Pałuki, 191
Podgórzanie, 160
podhale, 149-165
podkarpacie,
449
Podlasie, 449
Prusy Wsch., 194
Sieradzkie, 191
Śląsk, 187, 347
Śląsk Dolny, 187
Śląsk Górny, 187, 449
Śląsk Opolski, 309, 457
Tarnów, 223
Wałasi, 156, 187
Warmia, 195
Wielkopolska, 580-584
Słoweńcy, 560-562
Słowianie Zachodni,
- Wschodni, 536
Bałtowie, 536
Hellenowie, 83
Rumuni, 564--571
INDEKS hAZWISK
Europa
i Australia
Agomesczycy, 8
Anachorites, wyspy, 7-49
Archipelag Karolin, 7
Australijczycy,
519
Kanjesczycy, 8
Melanezja, 9
Ziemia Chełmińska, 196, 607
- Kłodzka, 187
- Malborska, 606
Ziemie Zachodnie, 451
Słowianie płd. 175, 180, 210, 544,
560, 562
A
Aleksandrow W. A., 530
Aleksienko E. A., 537
Anisimow A. F., 517
Arnold S., 200
Astachow A., 512
B
Bachman A., 168, 178
Bastian A., 53, 116
Baranowski B., 416
Baudet J. L., 571
Bielicer W. N., 504, 513
Blaszczyk S., 582, 583, 598, 603
Bohdanowicz J., 207, 283-383
Bolojan B. A., 473
Brasseur G., 578
Bruckner A., 213, 229, 400
Bunak W. W., 484
Burgstaller E., 166
Burszta J., 383, 580
Bystroń J. T., 169, 200, 206
Bystrow A. P., 505
175, 536
AUTOROW
D
Debiec G. F., 484
Dełimat T., 635
Dobrowolski K., 168, 187, 206
Dokladal M., 155
Drljaca D., 544--560, 562, 565
Drobnjakowić B., 554, 562
Dydowicz J., 582
E
Eitrem S., 57
Engels F., 518
Erdeljanowić
J., 562
Erixon S., 166
F
Falkowski J., 168
Fischer A., 168, 206, 231, 279, 425,
563
Franko 1. J., 473--475
Frankowska M., 165, 205
Frankowski E., 168, 611
Frazer J. G., 51
C
G
Campbell A., 166
Chmielowski S., 582
Cholewa M., 187
Chrustow G. F., 519
Clark J. D., 489
Czeboksarow N. N., 520, 534
Czekanowski
J., 149-165, 168, 178,
189, 200, 205
Gajek J., 165-210, 214, 233, 279, 383
Gajkowa O., 643
Gansiniec R., 49-149, 571
Gavazzi M., 563
Głapa A., 583, 586, 596
Geiger P., 166
Gennep van H., 57
Goldziher 1., 53
�690
697
Gomes D., 579
Gomolec L., 581
Gostomski A., 235, 279
Gotkiewicz M., 565
Grocholski J., 231-283
Gusiew W. E., 493
Gusiewa N. R., 483
Gumiliew L., 508
Gurwicz L S., 504
Krauss E. S., 54
Kubary J., 7-49
Kusznier P. L, 504
Kwaśniewski
K., 439-469,
578
L
H
Helbok H., 166
Hensel W., 229, 384
Heyerdahl T., 493
Hryncewicz-Talko
J., 149,
~itsch K., 200
~owak V., 279,
157,
164
160,
Lange R., 587
Lebiediew J. D., 483
Lebiediewa
N. L, 475
Lenin W. L, 528
Leski-Natanson
J., 200
Letniew A. B., 486
Lewicka-Kowalska
A. 218
Lewin M. G., 504
Liandis K., 210-231
Lin-Jao-Hua,
469
Lindquist N., 166
I
Inglot
Ł
S., 280
J
E. W., 515
Jakowlewa
Jasicki B., 161
Jasiewicz Z., 582
.Jeleniewski E., 635-648
K
Karadzić V., 544
Karamyszewa
B. Ch., 524
Karapetian E. T., 473
Karłowicz J., 230, 398
Kielisiński K., 600
Kisjelew S. W., 540
Kliasztornyj
S. G., 485
Klimaszewska
J., 168, 207
Kluk K., 213, 218, 229, 256, 279
Koczniew W. L, 499
Kojdecka A., 540
Kostrowicki
J., 280
Kostrzewski
J., 384
Koswien O., 504, 505, 518
Kowalski A., 586
Krajewska
J., 609-614
Ładogórski
T., 584
Ławrow L. L, 517
Lęga W., 389, 605-609
Łuczak Cz., 582
M
Maciejowski
A. W., 54
Mahala H., 208
Mikłucho-lVIakłaj N., 7, 9, 15, 43
Malicki L., 608
lVrartynow W. A., 511
Masłowa G. S., 475
Matuszewska
B., 207
Maurizio A., 211, 229
lVIeertens P. J., 166
Meyer M., 166
lVIeinicke C. E., 7, 43
lVIoszyński K., 165, 178, 193, 202, 210,
284,
383,
Mydlarski
430
J., 150, 164
N
Nasz A., 189, 202, 207
Nikitin B., 528
554,
560
P
Palm H., 285
Peesch B., 166
Pierszic A. L, 520
Podlewski O., 582
Podolak J., 279
Pol W., 187
Poniatowski S., 232, 279, 383, 385
Popiel L., 168, 178
Potapow L. P., 497, 514
Potiechin L. L, 469
Potkański K., 54, 117, 151, 164
Pudlo K., 415-439,
595
Puszkariewa
L. A., 508
Przeworska-Rosen
.J., 613, 615
Suboczowa ;VI., 635
Sulimirski
T., 179
Szipunow G. W., 532
Szmielewa lVI. N., 508
T
Tacina J., 594
Taksami Cz. ;VL, 52.3
Tałanowa J., 494
Tarde G., 170
Tołstow S. P., 523
Topolski J., 232, 279, 582
Tugołukow W. A., 472
Tugutow L E., 527
Turnau L, 584
Tylor E., 51, 115
u
Udziela
S., 187
R
Rajt M. W., 488
Rao W. L., 470
Reinfuss R., 168, 187, 206
Rhamm K., 284
Richards A. r., 487, 495
Rożdiestwienskaja
S. B., 534
Rusiajkin S. P., 484
S
Sahlgren J., 166
Savonnet G., 578
Schier B., 208, 285
Schrader O., 54
Skarżyński
T., 383-415,
Skierkowski
W., 594
Smith W. R., 52
Smoliak A. W., 485
Sobisiak W., 582, 58~
Solchejm S., 483
Sommer L., 56
Stanner W., 494
Staszczak Z., 206
Stieber Z., 398
Strauch H., 7, 43
562,
W
565
Waitz T., 7, 43
Wanke A., 152, 162
Wardumian
D. S., 473
Wasiliewicz G. M., 516
Weiss R., 166
Wieseler F., 49
Wilken G. A., 52
Winter E. H., 495
Własowa Z. L, 540
Wojciechowska
A., 582
Wolski K., 579, 586, 603
Wróblewski T., 279, 544, 57!, 582
Wundt W., 57, 117
V
Valois H., 481
Vawiłow N. J., 211
Vierkandt A., 52
Z
Zaborski B., 168
Zejmo-Zejmis
S., 164
Żdanko T. A., 524, 528
�SPIS
1. Ryc. (1). Kopice
pami.
RYCIN
poziomo-krzyżowe
nakryte
pojedyńczymi
sno-
2. Ryc. (2). Kopiec pionowo-dookolne.
3. Ryc. (3). Kopice pionowo-dookolne
nakryte pojedyńczymi
snopami.
4. Ryc. (4). Kopice pionowo-dookolne
nakryte trzema snopami.
5. Ryc. (3). Fragment ułożenia podwalin na narożnych kamieniach
w spichrzu ze wsi Grabczak, pow. Garwolin, woj. warszawskie.
6. Ryc. (1). Ściana szczytowa spichrza, polepionego gliną z Nowej
Cerkwi.
7. Ryc. (2). Ściana szczytowa starego zrębowego, polepionego gliną,
spichrza ze wsi Dąbrówki
Lubniańskiej.
8. Ryc. (4). Spichrz a charakterystycznym
dla Śląska sklepieniu
zrębu.
9. Ryc. (5). Zrębowy podpiwniczony spichrz, typu "śląsko-spiskiego"
ze wsi Okoły Murów.
10. Ryc. (6). Murowany
podpiwniczony
spichrz typu "śląsko-spiskiego"ze wsi Ligaty Pruszkowskiej.
11. Ryc. (7). Kośca spod miejscowości Grosuplju w Słowenii.
12. Ryc. (8). Kośca -- spod miejscowości
Sticni w Słowenii .
13. Ryc. (9). Spichrz typu ambara
ze skansenu
w Bukareszcie
Rumunia.
14. Ryc. (10). Pocieniowy
zrębowy spichrz typu "lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Załucze. .
15. Ryc. (11). Spichrz typu lubelsko-mazowieckiego"
ze wsi Gułów..
16. Ryc. (12). Kurpiowski napalawy spichrz ze wsi Wolkowe. .
17. Ryc. (13). podpiwniczony
spichlerzyk zrębowy. oszalowany zewnątrz deskami, wieś LostÓwka. .
18. Ryc. (14). podcieniowy
spichrz zrębowy ze wsi Dylewo. .
19. Ryc. (15). Podcieniowy spichlerz z gankiem ze wsi Łukowica.
20. Ryc. (16). Dwuwnętrzny spichrz zrębowy ze wsi Zalesie. .
21. Ryc. (17). Szerokofrontowy
podcieniowy spichrz z miejscowości
Bubele.
22. Ryc. (18). Spichrz szerokofrontowy
ze wsi Chodorówka. .
23. Ryc. (19). Ściana Szczytowa wraz z podcieniem w spichrzu ze wsi
Winiary.
232
234
262
275
302
294
295
309
310
311
316
311)
31';
318
319
225
328
330
331
33·1
335
336
339
�700
701
Str.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
Ryc. (20). Spichrz piętrowy nad szopą ze wsi Ligota Górna.
Ryc. (21). Spichrz zrębowy usytuowany
nad szopą.
Ryc. (22). Spichrz piętrowy (nad szopą) ze wsi Podobin.
Ryc. (23). Spichlerzyk
murowany
wybudowany
w r. 1957.
Ryc. (24). Budynek spełniający
obecnie funkcję obory oraz pomieszczenie na siano.
Ryc. (25). Spichrz przybudowany
do budynku gospodarczego ..
Ryc. (26). Spichrz typu "śląsko-spiskiego"
o charakterystycznie
sklepionym zrQbie ..
Ryc. (2). Fragment
chałupy z przybudowanym
samym "klepiskiem".
Ryc. (4). Stodoła pod wspólnym dachem z budynkiem
mieszkalnym.
Ryc. (6). Fragment stodoły pod wspólnym dachem z budynkami
gospodarczymi.
Ryc. (9). Stodoła sześcioboczna.
Ryc. (13). Stodoła wąskofrontowa.
Ryc. (14). Fragment stodoły zrębowej.
Ryc. (15). Stodoła sumikowo-łątkowa.
Ryc. (16). Stodoła grodzona.
Ryc. (17). Stodoła murowana.
Ryc. (18). Stodoła gliniana.
Ryc. (19). Stodoła z desek i murowanych filarów.
Ryc. (20). Stodoła ryglowa szalowana.
Ryc. (21). Stodoła szachulcowa.
Ryc. (22). Stodoła z muru pruskiego.
Ryc. (23). Stodoła o dachu dwuspadowym
niskim.
Ryc. (24). Stodoła o dachu czterospadowym.
Ryc. Typ wieśniaka rumuńskiego
z okolic Solki na Bukowinie.
Ryc. Z polskiej wsi PIeszy.
Ryc. Fragment
wystawy
w Poznaniu.
Ryc. Ceramika wielkopolska ..
Ks. dr Władysław Łęga (portret W. Hofmana).
Fot. Dr Janina Krajewska.
WYKAZ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Tablica
Tablica
Tablica
Tablica
Tablica
Tablica
(I).
(II).
(III).
(IV).
(V).
(VI).
340
340
341
343
353
362
367
388
388
38,}
zboża.
308
towe.
13. Tablica (VII). Usytuowanie
w obrębie chałupy komory pełniącej
funkcję
spichrza.
14. Tablica (VIII). "Spichrze-komory"
przybudowane
lub wbudowane
do budynków gospodarczych ..
333
300
313
320
354
360
390
395
402
402
403
405
405
406
403
408
409
411
411
566
567
597
601
605
609
TABLIC
Kopice poziome.
Odmiany kopic poziomych.
Kopice pionowe.
Odmiany kopic pionowo-rzędowych.
Drewniane
urządzenia do przesuszania
Formy zabezpieczania
kopic żniwnych.
Str.
7. Tablica
(I). Formy piętrowych
spichlerzy śląsko-spiskich.
8. Tablica (II). Stopniowy
zanik
sklepionej
konstrukcji
pułapu
w spichrzach śląsko-spiskich.
9. Tablica (III). Hipotetyczne
formy rozwojowe
spichrzy śląsko-spiskich.
10. Tablica (IV). Najstarsze formy naziemnych spichrzy.
11. Tablica
(V). Spichrze płn. wschodnie
europejskie
wąsko-frontowe- podcieniowe.
12. Tablica (VI). Spichrze płn.-wschodnio-europejskie
szeroko-fron-
241
243
251
254
265
269
SPIS
MAP
1. Mapa (1). Nasilenie wpływów zachodnich.
2. Mapa (2). Skrzyżowanie
strefy wpływów
zachodnich
z rubieżą
północno-wschodnią.
3. Mapa (3). Główne strefy rubieżne
terytori:l
zespołów kulturowych.
4. Mapa (4). Śląski zespół kulturowy.
5. Mapa (5). Obszar zasięgów zespołu kulturowego
wielkopolsko-kujawśkiego.
6. Mapa (6). Przestrzenny
zasięg sieradzkiego
zespołu kulturowego.
7. Mapa (7). Przestrzenny
zasięg mazowieckiego zespołu kulturowego.
8. Mapa (8). Zasięgi zespołów: małopolskich
i pomorskich.
9. Mapa (1). Wysiewanie i tradycje wysiewania mieszaniny pszenicy
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
i żyta.
Mapa (2). Tradycje uprawy krzycy.
Mapa (3). Obszar na którym słowo krzyć się oznacza wykruszanie
się ziarna z kłosa lub rozkrzewianie
zbóż ..
Mapa (4). Tradycje uprawy starych gatunków
żyta.
Mapa (5). Zmiany w tradycji uprawy żyta jarego..
.
.
.
.
Mapa (6). Przemiany w tradycjach
uprawy zbóż ozimych i jarych.
Mapa (7). Obszar
zwartego
występowania
niektórych
starych
upraw i nazw z nimi związanych.
Mapa (8). Zasięgi niektórych
zjawisk przejściowych
związanych
ze starymi uprawami. .
Mapa (9). Najdalsze
północno-zachodnie
zasięgi starych
upraw
i związanych
z nimi nazw.
172
17'1
186
188
192
194
19H
201
2lG
217
219
220
222
223
22!
226
227
�703
702
Str.
Str.
18. lVlapa (2). Zasięgi form przesuszania
zżętych zbóż wig najdawniejszych zachowanych
tradycji. .
19. Mapa (l). Zwarte zasięgi przesuszania
i przygotowania
zżętych
zbóż do zwózki "na garściach", w pojedyńczych snopach i w kopicach poziomych w/g stanu po II wojnie światowej ..
20. Mapa (3). Zanikanie
kopic poziomych i ich niektóre odmiany.
21. Mapa (4). Objętość i nazwy kopic poziomo-krzyżowych.
.
22. Mapa (5). Zasięgi form przesuszania
zżętych zbóż w kopicach
pionowych po II wojnie światowej ..
23. Mapa (6). Rozpowszechnianie
się kopic pionowo-dookolnych
..
24. Mapa (7). Rozpowszechnianie
się kopic pionowo-rzędowych
ich
niektóre odmiany. .
25. Mapa (8). Objętość i nazwy kopic pionowo-dookolnych.
26. Mapa (9). Zasięgi przesuszania zżętych zbóż przy pomocy różnych
urządzen drewnianych
po II wojnie światowej.
27. Mapa (10). Zabezpieczenie
kopic przed deszczem.
28. Mapa (11). Zanikanie
zwyczaju
zabezpieczania
kopic
przed
deszczem.
29. Mapa (4). Różne formy kształtu dachu w spichrzach ..
30. Mapa (5). Różne formy kształtu dachu w spichrzach ..
31. Mapa (6). Niektóre formy konstrukcji
fundamentu
w spichrzach.
32. Mapa (7). Rozplanowanie
wnętrza
w spichrzach.
.
33. Mapa (l). Występowanie
oraz proces zaniku spichrzy, osobnych
budynków służących w zasadzie do przechowywania
wymłóconego
ziarna w gospodarstwach
chłopskich na terenie Polski w okresie
1860-1960.
34. Mapa (2). Komora
i spichrz jako miejsce sypialne.
35. "'lapa (3). Konstrukcje
ścian w spichrzach.
36. !\lapa
(8). Typy spichrzy w Polsce.
37. Mapa
(9). Typy spichrzy w Polsce.
38. l\lJ:apa (10). Typy spichrzy w Polsce.
39. Mapa (lI). Typy spichrzy w Polsce.
40. Mapa (12). Nazwy spichrza, osobnego budynku służącego do przechowywania
ziarna.
41. Mapa (13). Przechowywanie
ziarna w komorze w obrębie chałupy.
42. Mapa (14). Przechowywanie
wymłóconego zboża.
43. Mapa (15). Przechowywanie
wymlóconego zboża.
44. Mapa (16). Przechowywanie
wymłóconego zboża.
45. Mapa
(l). Stodoły znajdujące
się pod wspólnym
Jachem z innymi budynkami.
.
46. Mapa
(2). Występowanie
stodół poligonalnych.
47. Mapa (3). Przechowywanie
ziarna \V obrębie stodoly.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
~5.
56.
Mapa
(4). Występowanie
stodół wąskofrontowych.
Mapa
(5). Występowanie
"góry" w stodole ..
Mapa
(6). Nazwy sąsieków.
Mapa
(7). Nazwy ścianek oddzielających
sąsiek od klepiska.
Mapa
(8). Konstrukcja
ścian stodoły.
Mapa (9). Konstrukcja
ścian stodoły.
Mapa (lO). Konstrukcja
ścian stodoły.
Mapa (ll). Dachy stodół.
Mapa
(1). Proces zaniku używania wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach
chłopskich w Polsce.
57. Mapa (2). Proces zaniku używania krów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach
chłopskich w polsce ..
58. Mapa (3.) Tradycje
o używaniu
wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych
czynnościach gospodarskich
i obrzędowych.
.
59. Mapa (4). Tradycje o używaniu krów jako zwierząt pociągowych
w niektórych
czynnościach
gospodarskich.
60. Mapa (5). Tradycje o hodowli bydła "siwego" ..
61. Mapa (1). Relikty trzymania
zwierząt hodowlanych
samopas, lub
uwiązanych,
na stałe pod gołym niebem.
62. Mapa (2). Trzymanie zwierząt na ogrodzonych pastwiskach
i znaczenia nazwy gwarowej
"okólnik".
63. Mapa (3). Tradycje
i relikty zwyczaju trzymania
w izbie chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach
- bydła rogatego
237
245
217
253
25(i
253
260
267
271
274
298
299
301
304
i świń.
64. Mapa (4). Tradycje i relikty trzymania w sieni chałupy na stałe,
lub w pewnych okolicznościach
bydła rogatego i świń ..
65. Mapa (5). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania
w obrębie chałupy w izbie lub w sieni drobiu, zwłaszcza kur.
66. Mapa (6). Najważniejsze
usytuowanie
pomieszczeń
hodowlanych
pod jednym dachem z domem mieszkalnym..
.
67. Mapa (7). Niektóre formy pomieszczeń hodowlanych
pod jednym
289
291
293
307
226
332
342
dachem z domem mieszkalnym.
68. Mapa (8). Najważniejsze
nazwy
gwarowe
pomieszczeń
dla zwierząt.
69. Mapa (9). Próba regionalizacji
obszaru
skanych wyników badań etnograficznych
344
330
3·56
359
363
chłopskiej,
387
391
39:3
.
!
związanymi
z hodowlą·
używane
.
na określenie
.,
PolskI \V sWI~tle uzynad elementamI zagrody
394
396
397
399
401
404
407
410
423
424
426
429
434
443
445
448
450
452
455
459
462
463
�TABLE OF CONTENTS
I.
Dissertations
str.
Jan
K u b a r y,
A contribution
to
the
study
of the
Anchorite
Islands
.
R y s z a r d G a n s i n i e c, The cutting of the hair in the Mediterranean culture .
J a n C z e k a n o w s k i, The Podhale Region from the anthropological point of view.
J ó z e f G a j e k, A studyon
the ethnographic
division of poland
into regions .
Kry s t y n a H o f m a n' - L i a n d z i s, Some traditional cereal cultures in the Polish village during the 19th and the 20th centuries.
Jer z y G r o c h o l s k i, Methods of drying corn in Polish peasant
farms in the 19th and 20th centuries .
J a n u s z B o h d a n o w i c z, Barns, called spichrze compared to
granaries
in peasant farms in Poland at the turn of the 19th
and 20th centuries .
T o m a s z S kar ż y ń s k i, Barns called stodoły in the Polish folk
building in the 19th and the 20th centuries .
K a z i m i e r z P u d ł o, Neat cattle as draught-animals
in peasant
farms in Poland at the end of the 19th and in the first part of
the 20th centuries .
K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i, Elements of a peasant farm connected with breeding in Poland at the end of the 19th and in
the 20th centuries .
II.
SOVIET
R ep or t s
ETHNOGRAPHY,
19E9. 1960 (Anastazja
an d
Academy
Kojdecka)
49
149
165
210
231
283
383
415
439
R e v ie w s
of Sciences,
USSR,
Moscow,
469
.
S. W. K i s i e l e w, A short outline of the Chakas ancient
CHAGKIZABAKAN, 1951 (T. Wróblew>.ki)
D u s a n D r I j a ć a. An essay on the state of ethnological
gations in Yugoslavia .
V i l k o N o v a k, Slovenska ljudska
turo) Lubliana 1960 (D. Dr!jaca -
7
history,
540
investi544
kultura (Slovenian
T. Skarży)'Lskż)
Folk Cul560
�706
Str.
B o z i woj
e
D r o b n jak
o v i c,
in South - Bucovina
L'ETHNOGRAPHIE,
vol.
B r a s s e u r,
G,
52, Paris
S a von
of
the
T. Skarżyński)
Belgrad
N~a r i a n
G.
Ethnology
1960 (D. Drljaća,
G O t ki e w i c z, Rites
and
People.
beliefs
of
Yugoslavian
562
.
the
Rumanian
1958 (F, Wróblewski)
n e t,
Folk
565
571
,
Ethno-demographic
map.
D ie g o
G o m e s,
(K. Wolski)
FOLK
On
first
Poland
S o b i s i a k,
during
(K. Wolski)
of
Guinea.
1959),
Bissan
(the
Province
of
Wielkopolska)
580
,
'.fhe
development
16th
the
of the
18th
-
Poznań
centuries,
bishopric
by
Plock
A.
in the Province
Polish
Ethnographic
G l a p a
Lea r n e d
and
materials,
and
A.
s k i (Jan
Tacina),
S o c i e t y 1820 1830, 1907
1957. (K. Pudło)
raHCI1Heu.
raeK.
06pllA
O H3Y'leHHH OTllIenbHH'IeCKIlX OCTpOBOB.
[]OCTpl1lKeHl1l1B CpeAI13eMHOMopCKOl!. KyJIhType.
TIo.nraJIbe
C TO'lKI1 3peHI111 aHTpO[]OJlOrMM.
I1ccJle.noBaHl1lł
paliOHbl..
KphlcThlHa
O 3THorpaqm'leCKOM
, . . , , . , . . . . .
rO<pMaH-JIllaHA3Hc.
The
Folk
tional
Museum
art
of the
Museum
in
Wielkopolska
in
Lahora
Province.
M XX BeKOB. . . . . . . . .
594
JlHYlU
Poznań.
June
(Pakisthn)
(K.
-
in
the
bor.naHOBM'I.
B XIX
AM6apbl
1961 (A. Glapa)
l s k i) .
M XX BeKax .
. . . . . . . .
603
B nOJlbCKOM HaponHOM
. . . ..
li XX BeKOB. . .
.....
. . . . .
KBacHeBcKM.
A
remlmscense
Rev.
dr.
of
Society
in
of
BeKe M B []epBoi1 []OJIOBMłlCXX BeKa.
ethnographer
(Longin
36th General
the
activity
1961. (Olga
of
Gajkowa)
Pomerania,
of
the
Polish
Ethnographic
M. Suboczowa)
and
605
609
615
,
the
II. Or'leTbl
the
.
Rosen-Przeworska)
.
of the Polish
Ethnographic
Assembly
(T. Delimat
total
from
lVIaLicki)
(2. Jankowski)
Szczecin
in Białystok
on
during
Lęga
Polish
Ethnographic
626
.
Society
635
.
in English
and
47th volume
Index
of the
Table
of
Illustrations
Table
of
contents
Russian
(E. JeLen'ewski)
of Lud.
(O/ga
and
in
English
maps
and
Russian
Gajkowa)
COBETCKAJI
3THOrPA<t>J1J1.
1960 (Allacma3b.'1
. . . . . . .
493
C.
B.
c.c.c.P.,
MapbllH
1959,
.
,ll,pJlb~'1a.
469
.
.
.
.
.
..
540
.
04epr< COCT051HJoIlI
3TIIOJIOrl14eCKJoIXMCCJleLI,OBaHI1H
B fOro-
crraBI1I1. ..
T.
MocKBa
..
544
. . . . . . . . . .
B i Jl b KO H o Ba K, CJlOB~HCKall HapOLlHall KyJlbTypa. JIlo6Jl~Ha
(p.
643
685
.
K 11CeJI e B. KpaTKl111 O'lCpK .npeBHei1 I1CTOpl111LllaKaCOB. Lllarl13-A6aKaH,
1951. T. Bp y6:le6CIW
Jl.YllIaH
JolpeueH111H
A Ka,lleMll.Il HaYK
KOllo311J.:a).
1960. p. Pp·1b.'1~G
560
CJ·:apJI~IIlICJ.:II.
fiO)KHBOi1 Llpo6Hb~KOBI14.
11 i s c c l l a n e a
Summary
415
Items.
a j e w s k a,
(Janina
35th
General
Assernbly
the
Society
Account
Polish
Władysław
Dr
J a n i n aKr
Account
of the
Account
the
News
383
3JIeMeHTbI KpeCTb51HCKOrO.nBopa, CBll3aHHbJe co CKO-
TOBonCTBOM B TIOJlbllIe B KOHue X IX H XX BeKOB.
IV.
283
CTpOHTeJlbCTBe B XIX
TIY,llJlo. PoraThlH CKOTB Ka'leCTBe Y[]PlllKHbIXlKMBOTHblXB KpCCThllH-
CKMXX0311HCTBaXB TIOJIhllIC B XIX
KplKHlUTO<P
231
Ha <POHe HHblX nOMellIeH!1H ,IlJlll xpaHeHMlI 3epHa
[yMHa
BeKax.
Ka3Jo1MeplK
596
July
Wo
CKaplKHHCKM.
Ii XX
Na-
210
<t>OpMbl []POCyllIKI1 ClKaTblX 1epHOBblX KyJlbTyp B []OJJbCKIlX
KpeCTb51HCKMXx0311ikTBax
TOMallI
Exhibition
165
. . . . ..
pbI B []OJIbCKolf AepeBHe Ha []epeJlOMe XIX
ElKH rpOXOJlhCKH.
M u s e u m s.
149
TIOJIhlUM Ha
Tpe,lll1l.\110HHble3Jla'lHble KyJlhTy-
B KpeCTbllHCKHXX0311l1CTBaXB TIOJlbllIe Ha []epeJ10Me XIX
III.
,....
pa3AeJ1eHIlIl
7
49
HeKoTophle
586
1957
Plock,
p bl. TIpHJlOlKeHHe K Bonpocy
l.JeKaHoBcKM,
ł03e<p
of Wielkopolska.
The
Society,
vol.
3,
K o wal
Ky6a
PhlllIap.n
JlH
1960,
Poznań,
CTp,
584
AMUSEMENTS
popularna,
elaborated
I. ,ll,oKJla,llbl
JIll
,
DANCES
AND
Biblioteka
Essays
discovery
579
of Greater
latifundia
The
the
1960, (J. Turnau)
V' a l e r i a n
YKA3ATEJIb
578
.
CULTURE
Poznań
TIPE,ll,METHbl1
Dakar
1960 (K. Kwaśniewski)
jJp:lbS'IG
II
rOTKCBH4.
T.
3Tllorpa!~1111 HaponOB ~OrOCJlaBJoIH,6eJlrpan,
CJ.:0P.>/C1II1CJ.:U). .
06P~.'lbl
562
.
11BepoBaHIIlI pyMblHcKoro
lIapona
KomlHC. 3THorpa<pI1~. TO"! 52. naplllK 1959
n'ETHOrPACl>JI
TOM 52, napl1lK 1958 ((/J. B/J.l't!.leflcw)
fi race 3 p II C a Bo H3. '}TIIO-,Jc\10rpaQJH'IeCKall
KapTa. LlaKap
/leach·II).
1960
B f{)iKHOI1 6y565
571
1960.
(K
gaGc-
578
�708
CTp •
.ubero
rOMeC.
HAPO.uHAR
1959 (K.
O nepBOM OTKpblTl1l'1 rBl1HeU. nHccay
KYJlbTYPA
BEJ1J1K0i1
nOJlbllIl1.
1960 (H.
[101HaHb
579
BO.1bC/W) ...
Typ-
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
580
BanepbllH
C06HClIK.
Pa1BHTMe naTH<pYHilHlI rr01HaHcKoro errHCKonCTBa C XVI
no XVIII BeK. TI03HaHb, 1960 r. (K. BO.1bCJ.:U). . . . . . . . . . . . . . .
584
Hay).
BEJU1K0I10JlbCKI1E
TAHUbI
ro 3THorpaqlll'leCKOrO
BanbCKM
Hay'lHOe
(fIli
Taljulla)
nilOl.\KOe
I1l1rPbI.
06weCTBa,
.
.
.
.
TIorrynllpHall
.
.
.
.
.
.
1820-1830,
06wecTBo
bll6nHoTeKa
nO.'lbCKO-
A. rHarra
M A. Ko-
TOM 3, 06pa60TaH
pHaJlbl. I1JlOl.\K 1957 (K. llyÓl1o).
.
.
III.
.
.
.
.
.
.
.
.
1907-1957.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
1. Agnieszka
.
586
.
594
.
.
.
.
.
.
.
.
BbICTaBKa B HapOnHOM
RHMBa
OneT
KpaencKa
o XXXV
695
Jleflne
(JJOl/cllll
P03ell-llp:JlCe6opcKa)
I10JlbCKOro
B 6eJlOCTOKe (r.
06
B
06weH
1961 r.
II M.
pel1UMam
.
(Ol1bca
raUK06a).
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
615
626
.
3THorpacPH'IeCKOrO
.
I KUJAWY
OÓweCTBa
.
.
.
.
.
..
-
Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany)
Strój pszczyński, 1954
Strój górali śląskich, 1956 •
1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952
2. Jadwiga Swlątkowska - Strój łowicki, 1953
3. Jan Piotr Dekowskl - Strój piotrkowski, 1954
4•• Janusz Swieży Strój podlaski, 1958 •
5. Jan Piotr Dekowski - Strój sieradzki, 1959 •
6. Janina Krajewska - Strój opoczyński, 1956 •
7. Adam Chętnik - strój kurpiowski Puszczy Zlelonej, 1980
OówecTBa
3THorpa<pM'IeCKOrO
Cy60406a).
nellTeJlbHOCTH TIonbcKoro
6j5
COneplKaHHe Ha aHrno1lłcKOM 11 PYCC~O\l lI~bIKaX (J. EJlelle6cJ.:u).
OrnaBneHHe
XLVII
T. Onbra
ra/łKOea
'.
18.50
21.29.25.-
13.50
29.30.-
18.50
25.21.28.28.27.32.-
CZĘSC V MAŁOPOLSKA
1. Roman Reinfuss - strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany)
Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany)
3• .Janusz Swieży - Strój krzczonowski, 1952
4. Edyta Starek Strój spiski, 1954 •
5. Franciszek
Kotula - Strój łańcucki, 1955
6. Sebastian Flizak - Strój zagórzan, 1956 •
7. Barbara
Kaznowska-Jarecka
- Strój bllgorajskl, 1958
8. Janusz Kamocki Strój sandomierski,
1951 •
9. Tadeusz Seweryn Strój krakowiaków wschodnich, 1960
10. J. i lVI. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski
.
2. Franciszek
KpaTKoe
22.29.21.-
CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE
605
609
B WTeTl1łIe (3. fIIIK06CKU).
. . . . . . . . . . . . . . . . .
OneT O XXXVI 06weM
C06paHHh [lOJ1bCKOro 3THorpaq)[{'1eCKOro OÓllleCTBa
OneT
Seweryn
2. Stanisław
Bronicz
3. Longin Malicki -
.
C06paBMH
cena
zł
CZĘSC III SLĄSK
603
.
(fIlIU/la
06weM
-
strój pyrzyckl, 1955
Strój kaszubs1<I, 1959
Strój warmiński,
1960
Glapa
Strój szamotu Iski, 1951 (wyczerpany)
Glapa
Strój dzlerżackl, 1953 •
3. Adam Glapa
strój lubuski, 1956 •
4. Halina Ml1włowska - Strój kujawski, 1953
MY3ee B [l01-
BocnOMHHaHHe O rronbCKOM JTHOrpa(jJe, KceHn3e np BHailllcnaBe
.uP
-
CZĘSC II WIELKOPOLSKA
1. Tadeusz
..
Dobrowolska
2. Bożena Stelmachowska
3. Franciszek
Klonowski
IV. XpoHllKa
.
LUDOWYCH
1. Adam
2. Adam
(I1aKllcTaH) (K. BOl1bCJ.:U). . . . .
.
STROJÓW
3CKM1bI H MaT~-
HaKH. I1IOHb-H10Jlb 1961 (A. rl1ana).
MaJluljKII)..
POLSKICH
CZĘSC I POMORZE I WARMIA
MY1eH
HapO,ll,HOe HCKyCCTBOBenHKo/ł TIonbwłI.
MY3elł n Jlarope
ATLAS
643
635
TIepe'leHb HnJlIOCTpal.\HH M KapT.
npenMeTHblH
YKa3aTeJlb Ha aHrnl1HCYOM II pyCCKOM 1I3bIKax.
LITERATUR.A
I
13.50
16.50
16.50
26.27.26.29.28.32.30.-
LUDOWA
Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalański, kielecki, rzeszowski, cieszyński, dolnośląski, górnośląsko-opolski,
kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski,
lubuskl.
Prenumerata
roczna 48.-.
Zamówienia
przyjmuje
Redakcja
Warszawa, Nowy Swiat 72, pokÓj 121 Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685f938ae9743823ae6a405c56f5a6c5.pdf
fc6bd88d97ed5a07b8989d3d3744464c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:238
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:209
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1962 t.48
Description
An account of the resource
LUD 1962 t.48, s.639-687
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
BARBARA
6
N
E
SZYDŁOWSKA-CEGLOWA
MATERIAL FOLK CULTURE, OF THE POLABIAN TRIBE OF DRZEWIANIE (DRAVEN SLAVS) IN THE LIGHT OF LEXICAL
INVESTIGATIONS
Summary
The aim of the present work is a reconstruction
of the material folk
culture of the Polabian tribe of Drzewianie on the ground of remaining
Polabian language relics dating back to the end of the 17th and the
first half of the 16th century, Le. from the last phase of that language
existance.
Ethnographic
information
obtained
in that way has been
treated
of in 9 chapters.
L Cultivation
of the arable land. The means of tillage have been
defined, as well as the tools used for this purpose and the respective
draught animals. Further on, the following activities have been described:
harvesting, bringing to the barn, threshing, cleaning and preserving corn.
The analysis
of vocabulary
material
has also supplied
data
about
cultivation
of vegetables, cereals, industrial
plants, fruit and about the
farming system applied by the Polabian Drzewranie tribe.
2. Breeding of domestic animals. It has been determined which animals
formed part of the Polabian cattle raising and what was the role of
particular
animals in that system. It has been settled among other items
that the Polabian Drzewianie had an organization of common shepherding
and that their villages had common pasture grounds. Polabian language
relics inform also about the equipment and customs of shepherds.
3. Getting and preparing food. The lexical analysis supplied detailed
data about fishing, gathering
and hunting, about preparing
groats and
flour, making fire, cooking meals, about their quantity, about meat, milk
products and cereal consumption.
We have also information
about animal fats, vegetable oil, baking
pastry, drinks and kitchen utensils.
4. Working of raw materials.
It has been settled what treatment
was applied to wood, bark, osier, fibre, stone, clay and to other stuff.
The material
investigated
has supplied
us with particularly
precious
information
on spinning and weaving; flax processing and bleaching as
well as selling of woven linen has been described further on.
�640
5. Architecture.
In this chapter
the author
deals with building
material, construction
of roofs and elements of edifices. Stoves, dwelling
accomodations,
farm premises, Polabian fences and separate parts of the
Polabian villages have also been discussed. Deliberations
on the problem
what was the type of buildings (Franconian or Saxon) on territories
which
formerly belonged to Polabian tribes conclude this chapter.
6. Garments. Here are described head - gears, man and woman out door clothes,
shirts,
trousers,
winter
and bathing
clothes.
Material
informing of gloves, stockings, children garments, handkerchiefs,
all sorts
of foot - wear and trinkets
has been passed in review.
7. Furniture.
The analysis
of the vocabulary
material
supplied
information
about the furniture
in a Polabian house. The chapter quotes
also: cradles,
furniture
destined
for the rest and for the hiding of
household things, table, candles, lamps, mirrors and images of saints found
in above mentioned Polabian houses.
8. Measures
to maintain
cleanliness.
Hygienic measures
among the
Polabians
were: washing,
bathing,
combing, hair cutting and shaving.
Laundering,
tidying up the room and fight against parasites
have also
found their reflection
in the analysed
Polabian
vocabulary.
9. Transport and communication.
The chapter deals with the Polabian
roads, auxiliary
means of pedestrian
transport,
means of transport
and
communication,
draft and yoke animals, those serving for the transport
and saddle horses, together with the description
of the harness. Material
giving indications
on water communication
means and of utensils like
ladders and gang-planks
has also been investigated.
The material culture of the Polabian tribe of Drzewianie
has essentially a primitive, Slav character. The most intime spheres of life remained
up to the end almost immune to Germanization
influence; on the other
hand, those spheres of culture which had a more close contact with
the German surroundings
were the first to fall under such influence.
The prevalent
quantity
of the Slav words in the Polabian language
belongs to the general Slav vocabulary,
the Polabian vocabulary
showing
close links with the vocabulary
of the Lechitic group. Polabian- WesternSlav and South-Slav
connections have also been stated.
The Polabian language possessed a number of peculiar words which
were specifically
Polabian
in respect of the construction
or meaning of
the words.
The ancient Slav element in the Polabian vocabulary
concerning the
material
culture has also been analysed. Words of ancient Slav origin
form 44 per cent or 2/5 of the vocabulary.
The greatest
amount of
ancient Slav words has been stated in the domain of plant cultivation,
animal breeding and maintaining
of cleanliness,
the smallest amount in
the section of furniture
and garments.
641
When speaking of adopted words their repartition
is as follows: the
total quantity
of loan - words concerning
material
culture is 376, out
Of a whole amOunt of 1280 words, Le. 29. 3 per cent.
The biggest quantity
of adopted words is found in part concerning
architecture,
clothes and furniture
(36 per cent in each item mentioned),
next come transport
and communication
and food preparation,
34 per
cent each. The smallest quantity
of loan - words is stated in the part
concerning the working of raw material - only 20 per cent; the working
of osier and fibre proves to contain but 10 per cent of loan - words.
whereas
weaving is quite free of them; in agriculture
23 per cent of
loan
words
have
been
discovered,
whereas
animal
breeding
and
maintaining
cleanliness revealed 24 per cent of loans each.
The struggle
of the Polabian
language
against
the German
one
can be observed in the still vivid Polabian-German
vocabulary
variants.
There are 39 such variants
in the material treated.
The grammatical
category
most easily yielding
to Germanization
proved to be nouns (up to 47 per cent), much more resistance show verbs
(up to 33 per cent), the least quantity of foreign influence was found in
the category of adverbs.
In the Polabian language the tendencies
to assimilate
foreign words
were very strong. Out of 216 German
words only 10 did not undergo
flexion assimilation.
Another way of foreign words assimilation
was to
provide them with Slav prefixes and suffixes. Further vitality manifestation of the Polabian language were replications
taken from the German
language, I.e. syntactic coupling formed on the German combination
model, e.g. gnujn vaidlai
"Mist-Gabel"
dung fork, patince gOTX "Vogel- Wicken - bird vetch, etc.
The main source of loan-words
was for the Polabian Slavs the Middle-Law- German language. From that period were originating
244 adopted words, 49 words come from later sources (from the Low-German
language), 10 originated
from the Middle-High-German
and 2 from the
Old-German
language,
KAZIMIERZ
STATE
POLAŃSKI
OF RESEARCH
ON THE
POLABIAN
LANGUAGE.
The first scientific attempt to deal with the Draveno-Polabian
language was undertaken
in the middle of the 19th century, mostly in the form
of small dictionaries
translated
from the German.
It was the work of
Lud, t. XLVIII
41
�642
A. Hilferding "Pamjatniki
jazyka zalabskich Drevljan i Glinjan" (petersburg 1856). The next step was the work of A. Schleicher "Laut- und
Formenlehre
der polabischen Sprache" (Petersburg,
1871), for many years
the main source of researches on the Polabian lauguage.
The real basis for the scientific treatment
of the Polabian problem
was supplied
by the full collection of Polabian material published by
R. Rost in his book "Sprachreste
der Dravaeno-Polaben
im Hannoverschen" (Leipzig 1907). At present studies on the Polabian language are
steadily developing. The most important
is Lehr-Spławiński's
work "Polabian grammar"
(Lwów 1929) and S. Trubiecki's
"Polabische
Studien"
(Wien and Leipzig
1929).
Researches
on the Polabian language have been for years concentrated in Poland. T. Lehr-Spławiński,
T. Milewski, W. Kuraszkiewicz
and
others were occupied with phonetic problems. Articles on various subjects appeared
in "SI avia Occidentalis".
In recent times lexicographical
studies have taken the first place. New works continue to appear. The
authors
are carrying
through
a general analysis ci different
parts of
grammar in connexion with the adequate conditions of life (B. Szydłowska-Ceglowa,
J. Pilatowa,
M. Radłowski,
S. Reczek). For several years
a complete vocabulary
with critical corrections of Rost's publication
has
been in preparation.
It is the joint work of T. Lehr-Spławiński
and K. Polański. The first part from A-M will be shortly issued. While this work
was advancing
towards completion, it became manifest that there was
still a great deal to be done in Polabian morphology and etymology. Derivations from the German had to be considered (K. Polański, Morphology
of derivations,
ready for the press). S. Reczek wrote on semantics
of
these derivations
(Scientific publications
of Wrocław University. No. 5 1957, pages
177-212).
The best work on Polabian phonetics was by J. Kuryłowicz - "Polabian accentuation"
(Studies on Polish and Slavonic Philology" L part,
Warszawa 1955, pages 349-374). It did not solve all problems, on the contrary it raised all sort of doubts. There have been some theories evolved
(Hirt, Lehr-Spławiński,
Trubiecki,
Kuryłowicz),
on the Polabian accentuation, but this problem requests further philological and linguistic elaboration. What studies have we got to carry out in the domain of the
Polabian
language?
Nearly
the whole Polabian
morphology
must be
worked over. Till now authors were rather dealing with phonetic and
phonologic
problems.
K. Polański is attempting to work on different elements of morphology
(for instance: On the Polabian Morphology-Lingua
Posnaniensis
III. part,
1957, pages
154-167).
T
643
J. DAMBORSKt
ABOUT SOME COMMON LINGUAL FEATURES IN THE POMERANtAN
AND HANNACKlAN
DIALECTS
Summary
In the grammars of Slav languages, forms of the type pisał, robił are
described as past participles
of the active voice (participium
praeteriti
activi II) Yet, they strictly differ from participles
of the passive voice
ending with -ny, -ty (participium
praeteriti
passivi) from the genuine
participles
of the Polish type ending with -ty, e.g. przybyły,
nadbiegły,
powstały.
We consider the type pisał, robił, to be only a constituent
part of
the past tense (perfect of the type pisal
eCTb,
praeterite
of the type
pisałem, pisal jsem,
51 rHlCaJI.
Genuine participles
ending with -ły have
characteristic
morphological
and syntactic
features.
From the passive
participles ending with -ny and -ty they differ by their formation means
(one cannot form participles
ending with -ły in a paradigmatic
way).
From morphologically
anonimic verbal adjectives
ending with -ły (of
the type dbały, wytrwały)
they differ by the fact that they cannot be
a derivate stem, i.e. they cannot form degrees of comparison,
adverbs
and verbal nouns ending with -ość: przybyły,
przybylszy,
przy byle, przybyłość; but compare
dbały, dbalszy
(bardziej
dbały),
najdbalszy
(najbardziej dbały), dbale, dbałość; the latter have also another semantics:
dbały dbajqcy, sorgsam, careful, przybyły
the one who arrived" the one
who came. In some cases the fundamental
verb does not exist any morc
(or the links with the verb are very weakened) like wspaniały,
zajadł1/,
odległy.
In the syntactic respect they represent:
a) half sentences (half
predicative
formation exists only at the main predicate as an accompanying action). E.g. - powstałe wskutek powodzi trudności zaopatrzeniowe,
zostały
pokonane;
zostały
pokonane
main predication,
main action,
powstałe
accompanying
predication,
second action. b) type of a new
perfect, especially in the Pomeranian
and Hannackian
dialects: mam to
wjidzałe;
je nastople. The categories of genus verbi, tempus do not correspond with the traditional
terms, past participle
of the active voice.
They express but a relative tense and not necessarily the active voice.
Witness to this bear: 1) participles with an active formans -ły from objective verbs. See Pomeranian uplotli, posekli, Hannackian opletle, posekLe,
posekl'i, i. e. with a passive meaning; 2) participles
with a passive formans
-ny and -ty from subjective
verbs. - Polish rozkwitnięty,
Kashubian iidzuoni, Hannackian
odejity.
This is also confirmed by interchanges
of "active"
�644
645
and "passive" participles
of the type: Pomeranian
- plGtHlpleconi;
Eannackian - oddle/odejite;
Polish - rozkwitły/rozkwź1;nif;t?/.
Participles,
ending with -ly originated
from Indo-Europl~an
verbal
adjectives,
ending with -lo. In some Indo-European
Ic>nguages nomina
agentis originated from them or they became paradigmatic
(in Slav, Armenian and Tohar languages).
In the Slav language they soon lost the
meaning of the participle
and kept only the function of the stem of the
past tense. As genuine participles
they exist mainly in the Pomeranian
anó Hannackian
dialects. They are also met with in the Czech, Bulgarian,
Byelorussian,
Ukrainian
and Polish languages.
The remaining
Slav languages have only verbal adjectives
with the
ending -ly.
Participles
ending with -ly in the Pomeranian
and Hannackian
dialects. Formation:
mainly from subjective
verbs with perfective
aspect,
partly also from objective (transitive
ones, but in Pomeranian
from subjective and objective verbs with imperfective
aspect. Worth attention are
cases when the participles
ending with -ly are formed from pronominal
verbs; in Pomeranian,
in some cases we meet even participles with a reflexive component oblekl'i są, probably under the German influence.
The interpretation
of the perfective
constructions
in Pomeranian
of
the type io mom rekile only by the German influence (K. Nitsch) is' not
quite justified. It cannot be denied that the pattern, according to which
formations with a participle ending with -ly, is a German one: ich habe
gesagt, but it is also true that the means of expression
remain native
(there are not any German formations ending with -l).
The existence in the Hannackian
dialect of similar constructions
with
a principle having the ending -ly cannot be explained by German influence, it is probably
connected
with the surnames of the type Kvapil,
Behal, Dokoupil
which are widespread
in the area of Central Moravia.
AGNIESZKA
DOBROWOLSKA
INVESTIGATIONS
OF THE MATERIAL
CULTURE
POMERANIA
AND OF ITS PROBLEMS.
IN WEST
The relic character
of the ancient material culture in West Pomerania is no longer a substratum
for an exhausive
description
and for its
total picture. That is why the present report deals only with a selected
material and with problems connected with it. The aim of this work is
first of all a trial to find some common cultural features in the whole of
Pomerania
and especially
to find features
which are related with the
culture of the Balts.
Investigations
which were carried out up to now concerned exclusively the tracing of differences arising in the folk culture on the right
and left bank of the Vistula and forming a so called ethnographic
borderline
separating
the culture
of the Balts from the Polish culture,
whereas many common elements connecting both afore - named cultures
were passed over in silence. As we know, the factor connecting the two
cultures was first of all the geographic stratum formed of an enormous
belt of lakeland, stretching
from the Gulf of Finland to Schleswig-Holstein and contributing
to the transfer of certain cultural features, above
belt being mainly adapted for fishery.
The location within the confines of the Baltic basin together with
the whole variety of all sorts of phenomena connected with the character
of a sea region had also an influence upon the kind of occupation and
handicraft
wares of the population.
Yet, the author is not going to speak here of the occupation but of
some products belonging to the material culture and common both to the
Balts and to the Slavs.
The enormus linguistic similarities
forming an especially strong link
between the Slav group and the Prussian, Lithuanian
and Lettonian linguistic group. together with the strong mutual cultural
influence, as it
has been proved by archaelogic
findings, confirm the fact that in the
domain where ethnographic
factors are interpenetrating,
one can also
speak of links interconnecting.
Here is to be quoted first of all folk building showing some archaic
signs peculiar to Eastern Ural areas, mainly Finnish ones. On the territory of West Pomerania,
in the line of architecture,
there is a crossing
of eastern
influences
in a form of a three room house with a broad
frontal part, typical to the vast territories
of Eastern Europe ranging to
the Ural and Siberia, Scandinavia
and the Balkans, with a narrow front
house, possessing features of Lusatia Culture. The latter, a dwelling with
a triple interior part, is known from findings in Buck near Berlin and is
dated 1200 before Christ. Both types of houses have in their central part
and element called "czarna kuchnia"
(black kitchen) which is a square
room with a pyramidal
roof, narrowing
towards
the top part whose
middle smoke aperture
projects over the ceiling. Being previously
the
main living room that lodging is a reduction of a cottage without chimney, deprived of windows and ceiling; that is why the central part of
the homestead, I.e. the hallway in which above kitchen was located, had
been "dom", the house, whereas the cottage without chimney had been
transormed,
with passage of time, into a kitchen.
After some time a room and a chamber have been added on both
sides and in that way a broad-faced
house with three interior accomq-
�646
647
dations came into being. Analogically,
the extention
of a narrow-faced
house was achieved by adding to the former cottage without chinmey
a room and a chamber ·from the rear side and a hallway with a porch
from the front side. A broad-faced
house is met with all over the Baltic
littoral, thus in the whole Pomerania,
up to the Vistula and after crossing the Vistula, in the ancient Prussia, in Lithuania, Latvia and Estonia.
In ~ithuani.a and Latvia the above mentioned cottage without chimney,
provided with an open hearth and a kettle hanging above it is called
"numas, namas, nams," Le. "house," which is still a separate building in
a form of a summer kitchen or a curing room, or also it has been extended into a broad-faced
house by adding to it a kind of ancient bath
with a store, called "stuba", "pirtis" or "troba" and a second room, called
"maltuwe" and sometimes also granary, called "kleć".
A more ancient type of a dwelling room was a drying plant called
reja-rija,
which was a combination
of a "namas" or "pirtis" a~d of a
drying room, bark added to it. A prototype of the "namas" was the Tartar tent or booth, inhabited both by men and animals in a form of a
pyramid
with an open hearth in the middle or, as it was latter, with
a hearth located at the side wall. The most ancient type was the Ostiack
pole tent in a form of a pyramid; the Finns covered it already with
vertical planks, its wall being higher. The Lappish tent was framed-it
was identical with the one in the Polesie area and in Pomerania the tent
was either framed as it has been confirmed by lOth- 12th- century _
excavations carried out in Gdańsk or provided with poles with wickerworked walls, covered with loam. The characteristic
range of the kitchentent, reaching the Oder river on the west and crossing it in a couple of
places embracing Silesia, Greater Poland, Masovia, Polesie, stretches to
the south, up to the Kielce and Lublin territories,
which confirmes the
presumption of the Ural-Finnish
origin of that sort of dwelling from the
period of the comb-ceramics
culture. This element does not naturally
exhaust the problem of the broad-faced
house having a hallway with an
open hearth, further details being given in the report.
The narrow-faced
house also crosses the Vistula, ranging to
gitia where the "nams" or "nums" is extended in the direction
narrow front. The Lithuanian,
Lettonian and Russian "kletis" is
narrow-faced
building with a porch.
The range of the gable decoration called the pazdur stretches
the Darzyca river towards the Kuroń sand bar and farther on into
gitia and Lithuania.
Samoof the
also a
from
Samo-
Also the garments show some common links. Here belongs the called
~lavonic "wite mourning apparel" in a form of a white linen rag belonglDg to the oldest wrappers
of the world, whose range was approximatively
the same as the rural culture of the band ceramics. That rag had been
worn in the whole Slavonic Pomerania, from Luneburg up to Estonia and
about its wide expansion
the author
has already told in an earlier
report. To the elements of those garments
belortged also a head-gear
called czółko, composed of white headbands
and diadems known in a
zone from Latvia up to Lusatia, as well as ribbons manufactured
in the
whole basin of the Baltic Sea on an exceptionally
ornamented
weaving
laths, the origin of which reached as far as the southern rural cultures
of the Near East. The tool called soszka used for the braiding of girdles
had been known to the population of western Pomerania and to the BaIts.
The same thing applied to the open-work
spatular spindle-whorl
which
had been also used in the whole basin of the Baltic Sea, thus also in
Pomerania, whereas in Latvia all four types of same had been found. The
range of the mangling board with a loop was identical.
All above mentioned wooden tools, decorated with an exceptionally
beautiful geometric decoration with a crystalline, groove, open-work engraving show links with Great Russia, with the Carpathian
Mountains
and with the Balkans, forming the Near Ural-Carpatian-Balkan
and littoral Baltic decorative assembly even overcrossing the Oder in the western
direction.
The fishermen tools and the system of fresh-water
and sea fishing
applied in West Pomerania
show analogies with same among the Elba
river Slovenians and the fishermen
of the Kuroń sand bank and probably with farther parts of the littoral, as it has become clear a long
time ago.
Late cultural links in the domain of weaving, folk utensils etc, more
amply described in the report, prove also that the fact of culture interpenetration
undermines
in a high degree the theory of absolute ethnographic borderline, at least in respect of the Baltic-Pomerain
section.
JAROMIR
JECH
INTERETHNIC
INFLUENCE UPON THE FOLK PROSE
RECONQUERED TERRI'DORIES.
ON THE
Summary
A pleasant field for the investigations
of folkloristic interethnic
relations, as one of the main problems of the modern folklore, offer the reconquered territories of Poland. Yet, not the whole lot of these relations
can be successfully traced. It depends on many factors, viz. on the stability
of folk traditions among the new population and among the autoch.tonOl,\s
�649
648
one, on the qualitative
degree of social relations development
among
both layers of the population and on the qualitative
correlation
of newcommers and aborigines. Out of the factors mentioned the most important
is the vitality degree of the folklore legend.
Where the traditional
oral, mainly prosaic literature
was subject to
simple decomposition
during the last decades, it is of course impossible
to investigate modern interethnic
relations; this concerns particularly
the!
disappearance
of the German fairytale traditions
in Silesia or the small
quantity of folk - tales in the former Czech emigrant settlements
south
to Strzelin. Quite a different situation is found among the remaing part
of Czech speaking population (but being far of the idea to consider themselves as Czechs) from the neighborhood
of Kudowa-Zdrój
in the Klodsk
Region.
The villages of the former County of Klodsk were subject of intensive Germanization
during the last two hundred years: the wave of Germanization has espacially rised after 1870 when the Czech language was
expelled from the school but remained to be an intimate means of communication among neighbours
and in domestic life. The younger generations could not any more read or write Czech, yet the German book did
not find way to their hearts in a sufficient
degree and thus the Czech
verbal folklore in 11 most remoted border villages served as substitute
of reading which. was common in other places. Of great vitality were
also there fairy tales which some twenty years ago had quite a circulation even among adult people.
After the Second World War the main part of Czech speaking inhabitants
returned
to Czecho-Slovakia
and the minority
consecutively
left for Germany.
Today in the vicinity
of Kudowa-Zdrój
there are
about 450 Czech speaking persons left, dwelling mainly in the villages of Słone, (Slane), Czermna (Cermna) and Pstrążna (Struzne). There the proceess
of knitting together both nationalities
gradually
develops, the proof of it
being also the contemporary
structure
and character of the narrative
vocabulary of the autochtons.
III The Czech prosaic
repertuar
in the extreme
western
part of
Klodsko Region could be enriched first of all because the Polish narrators have brought from their former native land a stock of folklore material. Of course the display of the folklore wealth was not manifest at
once but according to the author's observation
only during the last five
years. From his best narration
teller, the 55-year-old Philomene Gornikowa, he could register up to the last year only one Polish legend (type
Ath 326) which she has heard from a narrator
who migrated from the
neighborhood
of Przemyśl.
This year the author could already register
from her several further Polish prosaic tales.
The best source proving the author's
thesis is the repertuar
of a
certain Ann Frankowa,
70-year-old, from Czermno. Above narrator
lives
in very clo~e, almost sisterly relations with her friend, a Polish woman
of the same age, Mary Szuczwarowa,
born in the village of Koropetz,
District of Tarnow. Anna Frankowa
knows from her a great lot of ancient fairy tales about animal, demonologic tales and stories from life.
On the whole, we may say that in the Czech narrative
fund two
layers
1)
spring
of the
terial,
IV
of Polish tales
The traditional
up among the
Klodsko District
especially with
Yet, the Polish
are penetrating:
prosaic material,
2) tales taken from life, which
Polish population recently, already on the territory
and which are connected with the traditional
masuperstitious
motives.
influence does not limit oneself to thematic, genre
or folklore spheres of poetry.
It also penetrates
into the language. In the Czech dialect of the Klodsko Region, the longer, the more Polonisms we find, they also penetrateperhaps in a lesser degreee than into the everyday language - into the
folk tales. The greatest amount of Polonisms is found in the vocabulary,
less in etymology and in the syntax; the least part of them is found in
phonetics. The quantity of the Polonisms depends from various factours,
out of which the main one is in which circumstances
and in what
audience the tale is narrated
(told to some foreigner or to one's neighbour).
V The Polish influence
upon the Czech narrative
tradition
is one
side of the interethnic
relations in the frames of the folklore. It comes,
undoubtedly
also to a reverse influence, like in the village of Pstrążna
(Strużne),
where the Poles learn the language
of their Czech neighbours - coinhabitants,
willingly sing Czech songs and participate,
even
if sporadically,
in friendly chats with narrators,
etc.
Interethnic
relations in the western part of the Klodsko Region are
of course a component
part of a more broad intercommunication.
The
mutual influence is distinctly visible also in the sphere of material culture (e.g. the autochtonie
population
adopted from the Poles their methods of smoking meat).
A comforting fact is the progressing
development
of the above
men-
tioned folklore and ethnographic
relations. They are an irrefutable
proof
that the process of getting together along is gaining strength. In the new
social medium the Polish population
is finding a new permanent
home
and this applies not only to the Klodsko District but also to the remaining lands which have been righteously
and for ever reconquered
by
Poland.
�650
RYSZARD
KUKIER
ETHNOGRAPHIC
AND ETHNIC CHANGES IN THE
DISTRICT DURING 1945-1960
SUMMARY
MIASTKOW
The problem of ethnographic
and ethnic changes on the territory
of
the Miastkow District during the last fifteen years is a fragment of a still
lasting process of adaptation
and cultural
integration
of the population
which has settled after World War II and which originates
from various areas of Poland.
The colonization proce:::s of the limitrophe West-Pomeranian
Districts,
as well as the Miastkaw
District,
is most closely connected
with the
problem of a reiterated
Kashubian
settlement.
The Germanization
process of those territories
which was evergrowing
in the course of the historical evolution and the resulting rising afflux
of German population caused a strong cultural differentiation
of the Bytow Kashubian group dwelling also in the northeastern
part of the Miastkaw District, mainly in the previous patrimony
of the Puttkamer
family. After the Second World War on the territory
of the former Miastkaw District, in its eastern part there has been formed again a layer of
strong Kashubian
population
groups arriving from limitrophe
territories
of the Gdańsk Pomerania,
thus continuing the interrupted
migration into
the above mentioned
area. The central and western part of the Miastkaw District, more transformed
in the ethnic sense, has been colonized
by a group of affluent population,
repatriates,
as well as by Ukrainian
Population
coming from the southeastern
part of the Rzeszów Province.
When describing cultural specific features
of the population
of this
zane special attention has been paid to the cultural differentation
caused
by a stratification
of heterogeneous
cultures on the afore - named territory.
Eap6apa
IlIlf)l,JIoBcKa-LJ:er
MATEPMAflbHA~
nCBa
HAPO~HAR
KYflbTYPA
B OCBE~EHMM
ITOflAECKMX
CflOBAPHblX
APEBflRH
M3bICKAHMM
Pe3IQMe
LJ:eJIblQ HaCTOlllllero
Tpy)l,a
nOJIa6CKlfX ApeBJIllH Ha
llBnlleTCH peKoHcTpyKUlfH
OCHOBaHlflf coxpaHIlBlUlfXClI
MaTeplfanbHoH
penllKToB
OTHOCllmlfXClIK KOHUYXVII
BeKa H K nepBol{ nOJIOBmIe XVIII
<jJa3e CYlUeCTBoBaHlfll :noro
113blKa. ITOJIy'leHHble :nIlM
)J;eHlfll onlfcaHbI
1.
06pa60TKa
naxOTHol{
HOll: CIlJIbI. 3aTeM onIlcaHbI
3epHa.
B03AeJIbmaeMbIX
3eMJIR. Onpe)J;eneHbI
KpOMe
6bIJIIl y60pKa
Toro,
rryTeM 3THorpa<jJlf'leCKlfe CBe-
xne60B,
6brJllf
OBOlUeil, xne6oB,
cnoco6bI
Anll :noll.
BcnamKIl
npOMblillneHHbIX
3eMJIR,
ueJIR Ii pOA ABHraTeJIb-
CB03Ka IlX, MonOTb6a,
CJIOBapHbIl{ MaTepllan
O CIlCTeMe CeJIbCK'OrOX0311iłcTBa, nplfMeHlIeMol{
2.
1I3bIKa:
BeKa, T. e. K nOCJIeAHeH
B )J;eBHTIlrJIaBax.
COCTaB 3eMJIe)J;eJIb'leCKRX OPY)J;Rl{,ynoTpe6nlleMblx
xpaHeHIle
KyJIbTypbl
nOJIa6CKOro
'lIlCTKa II co-
.zr.oCTaBHn CBe)J;eHIlJl O copTax
paCTeHHll: H <jJpyKTOB, a
TaKlKe
nona6CKIlMJoI ApeBJllIHaMIl.
Pa3Be)l,eHHe AOMaWHI1XlKHBOTHbIX.OnpeAeJIeIIO
KaKlfe lKl1BOTHble pa3BOAlłJIlłCb
B CIłCTeMe nOJIa6CKOro lKJoIBOTHOBOAcTBa
Ii KaKyIo pOJIb B Hel{ lfTpaJIIł OTAeJIbHbIe lKHBOTHble. KOHCTaTIlpOBaHO, MelK)J;y npO'lHM,
opraHlBaUHlI
naca.
o6mel{
naCTb6bl,
PeJIIlKTbI nOJIa6CKOro
'ITO y nOJIa6CKIiX )J;peBJIllH CYIUecTBOBaJIa
CB1l3aHHall C 06IIIIlMH )J;JIlI BCell: AepeBHJoIMeCTaMH BbI1I3bfKa )J;OCTaBJIllIQTCBe)J;eHHił TaKlKe 06
060pYAoBaHIllf
H O rracTyIIIeCKJoIX06bI'lallx.
3. A06bIBaHIle
Horo
II npIlrOTOBJIeHIle
aHaJIJoI3a nonyqeHbI
c06IlpaTeJIbCTBa
6bJJIll
C"beCTHbIXrrpJoIIIaCOB. Ha
rroAP06HbIe
OCHOBamrn cnOBap-
)l,aHHble OTHOCHTeJIbHO pbI6onoBcTBa,
Ii OXOTbI, a nplfTOTOBneHHlf KpynbI H MYKH, a pa3Be)l,eHIlIi orHlI, npH-
rOTOBJIeHHH IIHIUH, O KOJlH'leCTBe rrpHeMOB rrllIIIIi, O nOTpe6JIeHHH Mllca,
MOJIO'lHbIX
npo.u,yKTOB II MY'lHbIX H3AeJlHl{. MMelQTClI TaKlKe AaHHbIe a lKlfBOTHbIXIi paCTHTenbHbIX lKlfpax,
4.
Kopa,
o rre'leHlfH TeCTa, o IIalIlłTKax
06pa6oTKa
Ii HaKOHeu a KyxOHIlOJl: rrocy)l,e.
Cblpbll. EbIJIO orrpeAeJIeHO KaKol{ o6pa6oTKe
CBIłBaJIbHbIe npyTbll,
CMaTpHBaeM"bIił MaTepHan
lf TKa'leCTBe. 06pa60TKa
BOJIOKHO, KaMeHb H rmma,
AOCTaBlIlleT HaM oco6eHHO
lIbHa 11 6eneHHe,
nOABepraJIHCb AepeBO,
a TaKlKe APyroe
cbIpbe.
Pac·
60raTble
CBe)l,eHlłll o npll)J;eHHH
a TaKlKe npOAalKa
Cnpll)l,CHHOrO rrOJIOTHa
orrHCbIBaIOTCll )l,aJIee B :noll: rJIaBe.
5.
CTpOIlTeJIbCTBo.
TeplfaJIbI,
IToA 3THM 3arnaBHeM
paccMaTpr-lBaIOTClI cTpOIiTeJIbHble
KOHCTpyKUIlIl KpbllU lf 3JIeMeHTbI rrocTpoeK.
3aTeM onlłCbIBaIOTCll ne'llf,
lKIlJIble nOMemeHIlll lf X0311l1cTBeHHblerrocTpol1Klf, nona6cKHe
Hble 'faCTIl rrOJIa6cKoll: )l,epeBHIL B 3aKnlQ'IeHlłe
3TOit rnaBbI
mleTHa,
MaHe-
a TaKlKe OTtIeJIb-
aBTOp 3aHlfMaeTCll Bonpo-
�652
653
COM Tlma nOCTpoeK Ha TeppI1TOpHllX, 6bIBlllHX HeKOr)la nona6CKHMH (THn !f>paHKOHCKlln linii caKcoHcKlln).
6.
O)lelKlla.
TIoll 3TI1M 3arnaBl1e.'vI ormcaHbl
11 JKeHCKallOlleJKlla, py6alllKH,
,lJ.anee pa36lipaeTCll
nnaThe,
7.
YTBapb.
BepXHllll MylKcKall
6PIOKH, nOllca, 311MHlIllOlleJKll,a 11 KynaJlbHblt! KOCTJOM.
MaTepl1an,
HOCOBblXnnaTKax,
ronOBHbJe y60pbJ,
LlalOWHti CBeLleHI111
O pyKaBHl.(aX H 'IyrrKax, O lleTCKOM
pa3Horo
pOlla
AHarrH3 JleKCIiKanbHoro
06YBlI H 6e31leJlYWKax.
MaTepllana
llaJl CBeLleHlill O Me6JIj{pOBKe no-
Jla6CKOro ilOMa. bblJll1 B HeM: KOJlhI6eJlb, yTBapb, npellHa3Ha'IeHHall
xpaHeHHll Belllet!, a TaKlKe CTorr. CBe'lH H rraMnbI, 3epKana
ll,nll OTll,blxa H Ilnll
H 06pa3a
CBlITblX npIiHall,-
Bcero 'lylKepO)llIblX BnlillHI1n HMeeTCll B oonaCTII o6pa6oTKH
20%
a TKa'feCTBO cOBepweHllo
8.
COLleplKaHHe
'!HCTOTb!. rl1meHH'leCKHMH
cpeLlCTBaMH Llrrll coxpaHeHHlI
1136bI 11 60ph6a
C napa3lITaMI1
BaHHOM CJlOBapHOM COCTaBe.
9.
rJlaBe
II cpeLlcTBa coo6111ełłHll. B o'!epeLlHoM
nOJla6CKIIe
LlOpOrll., BcnOMoraTeJlbHble
ynoTpe6JllleMbIe
II coo6llleHHll,
LlJHITpaHcrropTa
lKlI. B 3aKJlIO'lelll1e OnllcaHbI:
nopllLlKe onHcaHbl
cpe)lCTBa
nellleXOLlHoro
B3TOtl
TpaHcnopTa,
TlIrJlOBble II IO'lHble JKI1BOTHbIe,3aTeM lKI1BOTHbIe,
li Llrrll BepxoBon
MaTepllaJl,
e3L1bl, COBMeCTHOC omrcaHlieM
KaCalOll\HHcll Cpe)lCTB C006ll\eHHll
li Cpe)lCTBa, CJlylKaume LlJlll BHOllleHHlI npeLlMeTOB Ha HeKoTopylO BbICOTy _
li CXOLlHll.
MaTepllaJlbHall
'H!-
6elIbll, y60pKa
'leJlOBeKa TOlKe HallIJlII CBoe OTpalKeHlle B aHaJlH3HpO-
TpaHCTIopT
cpeLlCTBa TpaHcnopTa
CnlpKa
no
ynpllBOLle
JleCTHII.l\bl
KyrrbTypa rrorra6CKHX IlpeBJlllH I1MeeT, B OCROBHOM,rrepBOHa'Iarrb-
HbIe, CJlaBlIHCKlie 'lepTb!.
Hall60Jlee
3aMKHyTbIe 06JlaCTlI
KOHl.\a He3aTpoHYTbIMII. repMaHJ13al\Heii,
6b1Ta,
OCTaJlHCb nO'ITII. )lO
a 'IYlKepO)lHbIM BnHlIHI111MrrOLlBeprJJIiCb rrpe-
lKll,e Bcero Te OTpaCJlli KyrrhTYPbl, KOTophle lIMeJTlr caMblt! 6Jl1l3KHll:KOHTaKT C COBpeMeHROR liM HeMeL(Kotl cpe):(oR.
1-13
'III.CJla CJlaBlIHCKlIXcrrOB orpOMHoe
60rrbIIllłHCTBO rrpHllaLlJlelKHT K 06ll\ecrra-
BlIHCKOMyrreKCI1KaJlbHOMY!f>OH)ly. TIorra6cKall
C JJeKClIKoil JJlIlllCKOti:rpyrrrrb!.
lKe B 06rracTIi,
.6opb6a
KyJlbType.
COCTaBJIlIIOT44%, T. eCTh 60Jlee
'leM
COXpaHeHI1e 'lI1CTOTbl, HalIMeHbwee
2(5
CrroBa
IlpeBHecnaBlIHcKoro
rpaMMaTH'leCKoJi
OKa3amrCb
B 06naCTH
60rrbllIoe
I1x
CJJOBapHblX
HaC'IHTblBaeTCll B
onlICblBaeMOM
rrer'Ie
6blJIH r rrarorrbl
()lo
33 %),
Bcero
47%),
lIo,UBepralOllleilclI
repMaIDl3al.\I11i
3Ha'l:l1rerrbHO
60rree
YCToii'IłlBbIMI1
a HallMeHee 'lylKepo):(HbIX BrrlillHllll: Ha6mo,UaeTClI B KaTerOplolH:
npHJlaraTerrhHblx.
B norra6cKoM
cTpaHHbIx crrOB. Ha
1I3hlKe 6blJlH lKliBbl O'feHb ClI.nbHbIe TeH)lełlI.(lill npHcBaHBaHl1l1 I1.HO-
216
ReMeI.\KI1XcrrOB TonbKO
aCCHMlIrrHpOBaHbl. .LJ.pYrHMcnoc060M
)leClITb He 6bIJlll $rreKTHBHbIMH06pa30M
npI1CBaHBaHI1l1'1ylKepO)lHblx crrOB 6blrro cHa6lKe-
Hlie I1.X crraBllHCKI1MI1.npeqlIlKcaMI1. II cycjIcjIHKcaMIi. Ellle
'feCTH lIorra6cKoro
1I3blKa lIBrrlllOTClI penmlKH
'feCKHe COe)lI1HeHI1n, COCTaBrreHHbIe lIO 06pa3UY
" -
" -
OLlHI1.MnpOllBrreHl1.eM lKHBy-
li3 HeMel.\KOrO n3bIKa,
T. eCTb CI1.HTaKCH-
HeMeI.\KI1XCrrOlKeHl1ii, Hanpl1.Mep:
BIiJlbl ,Unn HaB03a,
rrTI1'Ibll BIiKa H )lpyrl1.e.
rrraBHbIM
HCTO'IHHKOM, H3 KOToporo
nO'feprrHYTbI
6blJIH
B rrorra6CKOM 1I3blKe
I1HOCTpaHHbIe 3aHMCTBOBaHI1.n6bIJI cpe,UHer-U1lKHeHeMeI.\KHit
1I3blK. K
3TOMY neplio,Uy
OTHOClITClI244 3aHMCTBOBaHI111,
49 CilOB Be,UyT CBOIOpO,UOCilOBHYIOOT 60rree
HCTO'l:l1HKOBlIapa)lHrM
OT Hl1.)I(HeHeMel.\KOrO1I3bIKa, )lrrll
B HaCTOllllleM Tpy)le,
10
rr03)l11I1X
crroB, npHBe)leHHbIX B Ka'IeCTBe
lIpOIICXOlKlleHHSlcrre):(yeT I1CKaTb B cpe)J,HeBepXHeHe-
MeL(KOM1I3b1Ke, 2 npoI1Cxo):(lIT OT ,UpeBHeBepXHeHeMel\KOrO n3blKa.
TIOJIlIHCKlIii
29,3%.
CaMoe
COCTaBnlleT
376
KOrrlI'IecTBo 3aIIMCTBO-
CTpOI1Te;IbCTBa, O.uelKllbl, yTBapH (BCIO):(y no
a TaKlKe npHrOTOBneHlIe OLlelKLlbl(TolKe
36%),
34%).
TIOJIAbCKOrO
.R3bIKA
(Pe3IOMe)
TIepBall Hay'IHall lIorrblTKa o6pa60TaTh
nepe)laHHblll.
HaM 60JIblllell:
1I3blKOBon MaTepHarr norra6CKHX ,UpeBJlllH,
'faCTblO B BIf)le crrOBapHKOB, nepeBe)J,eHRbIX C HeMel.\KOrO
1I3blKa, 6blJIa COBeprneHa B rrorrOBHHe X IX BeKa. 3TO 6blrra pa60Ta
II o):(elK)lbl.
KyJlbType
60nbllloe
I1CCJIE,lJ.OBAHI1I1
KO-
paCTeHHeBO)lCTBa H lKH-
KorrH'!eCTBO B 06JlaCTII yTBaplI
CJIOB, T. eCTh
(34%),
KaTeroplIelł,
I1MeHa CYllleCTBIiTenbHble (LlO
rrpOllCXOlK)leHHlI
rreKCII.KalIbHOro cjIoHLla. CaMoe
B JleKCHKaJlbHOM $OHLle, OTHOCllweMClI K MaTepHarrbHoił
II co06IUeHIIe
$opMax.
39.
MaTepliaJIe
COCTORHI1E
3aI1MCTBOBaHHil, TO 06111ee KOJIl1'leCTBO 3aHMCTBOBaHRblX CIIOB
BaHlill: co.ueplKHT 06nacTb
'fJ1CTOTbl.
1I3blKa C HeMel.\KIiM npOllBrrlleTCll B lKHBblX elIje
JJeKCRKe, OT-
BOTHOBOLlCTBa,a TaKlKe B 06rraCTH, CBIl3aHHOll:CO CTapaHHllMlI, I1MelOlllIlMI1 B BHLlY
TpaHcnopT
3aHMCTBOBaHHn, B lKHBOTHoBo):(CTBe24°" H CTOilbKO
nona6CKO-HeMeL(KI1X naparrrrerrbHbIX
Ka3l1MHp
JlII.'leCTBO IlpeBHeCJlaBlIHCKHXcrrOB coxpammOCb
1280
23%
cB1I3aHllOa C coxpaHeIDleM
crroB, KOTopble
PaCCMOTpeH 6bIJl TaKlKe LlpeBHecnaBllHCKII.ll:3rreMeHT B nona6cKoil
lI3 06lIJ;ell: CyMMbI
10%,
CB060)lHO OT 3aHMCTBOBaHlIn; ,UaJlee, B CJlOBapHOM COCTaBe
nona6cKoro
6bIJUI nOJla6CKOH oc06eHHOCThIO B 06JlaCTIi CTpOeHlI.lI II.JlII.3Ha'IeHII.lI CJlOB.
KacaeTClI
Cblpbll, TaK KaK TyT TorrbKO
II BOJlOKHa HaC'I:I1TbIBaeT Bcero
rreKCHKa HaXOlllinaCb B 6JT1BKoil CB1I311.
TIOJla6cKII.ti: liTh!!< COLleplKlI.T1ł3BeCTHoe KOrrll.'IeCTBOcBoe06pa3Hblx
lITO
npyTbeB
KOHCTaTHpOBaHbI 6bIJlII. TaKlKe norra6CKo-3anaLlHoClIa-
BlIHcKlIe li nOJla6CKO-lOrocnaBlIHCKlI.e CB1l31L
HOClIlIJ;HilclI K MaTepllarrbHOH
06pa60TKa
3eMile)lerrb'feCKHX TepMHHoB
rreJKaml TaKJKe K 'IlIcrry npeLlMeTOB, HaXOLlHBlllllXClIB nOJla6CKOM 1l0Me.
CTOTbI 6blJlH KynałłHe, paC'IecbIBaHlIe BOJlOC,CTpHJKKaII 6pHTbe.
'lylKI1X cnOB, npH'feM
3aTeM
MeHee
naMllmllulW
marOM
113b/l,a3alla6cKux iJpe6l/JlI1II
Bnepe)l
6bIJla norOM
CJle)lOBaHllll: norra6CKoro
BaHHeM ):(J~
(CT.-TIerep6ypr
A. rlIrrb$ep,UH:Hra
1856). 3Ha'fIiTeJlbHbIM
A. IlIJleiixepa Laut- lind Formenlehre der pola1871), CTaBlllall Ha LlorrrJ1e rO,Ubl HCTO'lłlliKOM HC-
pa60Ta
bischen Sprache (C.-TIeTep6ypr
1I3blKOBhlMMaTepHailOM
,?,1/I//.'111
1I3b1Ka. OLlHaKO lKe
IlIrreiixep
norrb30BarrClI
He Ha OCHOBaHltH HCTO'lHHKOBIł nOToMy
HaY'IHOH o6pa60TKH
lIorra6cKlclM
HaCTOllll\HM OCHO-
nOJla6CKOro 1I3b1Ka HallO C'lI1TaTb TorrbKO 1i3L1aHHOe
�T
,
654
B 1907 rOAY II.
Die Sprabhresfe
llccrreAOBaHl1lł
POCTOM norowe
norra6cKoro
3Ha'lI1TerrbHb1MI1
1929)
(JIbBOB
1I3bIKa
lIBJllllOTClI
MaTepHaJla
3Ha'lJ1TerrbHbJMIł
oTpalKeHHeM
H )lO
BepXłlHero
(BeHa
BpeMeHH,
B IIonbIlIe.
pa60Tbl
y'leHble
Hail:6orree
o6pa6oTKa
Bcero
B OCHOBHOM, C HeKOTopbIMH
ny'lwHM
a :e
H Hafi60nee
lł3bIKa.
CaMbIM
OTKpbITHe
Po/abische Studien.
npelK,lI,e Bcero
T. MHneBcKHll,
H3bJKa TOlKe npOHBrrHrrCH BpeMH OT BpeMeHlI B pa3nlł'lHblX
rrOMeU.\aeMbIX rnaBHbIM
3a
60TbI
nOCne)lHlfe
no
rO,ll,bI Ha rrepBoe
neKcmce.
nO,lJ,BepralOT
BceCTopoHHeMy
lI,l1,eT pa60Ta
MeCTO Ha'lHHaIOT
CBH3aHHbJe
>T.
Ha,ll, 3THMOnOrH'IecKHM
OTHoweHłllO
T. JIep-CnnaBHHcKHH
OT
a
cnOBapeM
aHanH3Y
K lI3,l1,aHl1JO PocTa.
C. Pe'IeK).
nona6cKoro
nOJJa6CKOro
Te'leHHe
pa60T
Ha,ll, cnoBapeM
HCCrre,ll,OBaHHbIXnp06JJeM
na6CKoro
B 06rraCTH
1I3bIKa 'leM paiffiwe
pa3JlH'łHble
lKlI3HM.
1I3bJKa. CrrOBapb
pa60TalOT
'1aCTb, 3aKrrlO'ialOU.\aH B ce6e
MOnOrll'ieCKHM
crrOBapeM
CTpOIO II 3THMonorHH
3THMorronm,
6y-
coo6U.\a
MaTeplłan
1I3bIKa (K.
B03Hl1Krra pa60Ta
aBTopa
(nO,ll,rOTOBrreHHaH K rre'lanl).
3Toro
60nbille
Mop<porrOrHlł
B TecHOH CBH3H C pa60TaMJI
B03HlIK ueJJbIM PH,lI, pa6oT,
norra6CKoro
'iTO lIeMeUKlie 3aliMCTBOBaHHH B rrorra6CKoli
06PaJOM
a B oco6eHIlOCTIł
Heno-
Ha,ll, 3TH-
rrOCBlIII.\eHHbIX rpaMMaTH'IecKoMy
IIonllHcKHif).
H3bIKe Tpe6ylOT
KpOMe
Toro,
OKa3arrOCb,
HOBOH o6pa6oTKH
,lI,OKrra,ll,aO Mopcjlorronm:
Ii TaKHM
3TIłX 3aH.MCTBOBaHHH
O CeMaHTl1Ke 3aHMCTBOBaHllK Harrlfcarr
pa60TY
C.
Pe'ieK,
3a rrOCrre,ll,Hlle rO,ll,bI pa6oTou
6blJla
177-212).
ąTO
Akcentuacja połabska 10.
maBa 1955, CTp. 349-374).
Hao6opOT,
Bbl3blBaeT MHoro
nona6CKoli
nona6CKoro
norrhITKH
1I3blKa, TO Ha,ll,O nO,ll,'lepKHyTb,
(cp.
rrp06JJeMaM.
o6pa6oTaTb
KaK
HeKOTopble
3Ha'lllTerrbHOH
KyplfrrOBH'ia
("Studia
O,ll,HaKO lKe JTa
z
pa60Ta
Filol.
Pol.
He pa3pewaeT
i Słow.",
Bcex
t. I,
npo6neM,
BapHO
COMHeJf!lIj, HeCMOTpll Ha TO, 'ITO cyU.\eCTByeT ylKe HeCKorrb-
aKueHTaUHIf
(XHpra,
JIep-CrrJJaBHHCKOro,
Ha,ll,O C,lI,erraTb B 06naCTIł
'ITO HOBOH o6pa6oTKH
MHo.ro
BonpOCbl
Z morfologii połabskiej,
HarrpHMep
B 3TOił: 06rraCTH
ReMeUKHX 3aHMCTBOBaHHii B nona6CKOM
rrorra6CKaH Mop<pOJIOrHlI, TaK KaK npelK,ll,e 60lThme
H <pOHonOrH'leCKHM
KaK ¢lIrronOrn'leCKOrO,
MOlKeT pa3bHCHlITb
ECJlH ylKe Mbl rOBOpHM O TOM, 'ITO ewe
TaK
TO'lHOe
H3blKe.
IlCCrre,ll,OBaJHlH
Tpe6yeT
rrO'lTH BCH
BHlIMaHlIH Y,lI,enHnOCb cPOHeTIł'leCKH.M
pa60Tbl
eII.\e
Mop<pOJIOnm,
"Lingua
rrpe,ll,CTOIlT, YKa3bmalOT
C,lI,enaHHble K.
Posnaniensis",
IIOrrHHCKHM
VI, 1957,
t.
CTp.
154-167).
10.
,LJ;aM6opcKH1ł
OB
O,LJ;HOfl
OBmEfI
Jl3hIKOBOfl
ąEPTE
B ,LJ;I1AJlEKTAX
IIOMEPAHCKOM
11 rAHAI.l,KOM
Pe310Me
B rpaMMaTl1KaX
KaK rrpI1'laCTIiH
cnaBHHCKl1X H3bIKOB 0603Ha'laIOTCH
,lI,eIłCTBIUelThHOrO 3aJIOra
Tpy6eUKoro,
Ky-
rrpome,ll,lIJero
¢opMaUHIf
BpeMeHII
Tlłlla
pisał, robi-
(participium
praete-
Il). O,ll,HaKO OHli cTporo OTnll'laIOTCH OT npH'laCTRil: CTpa)laTerrbHoro 3aJJOra
Ha -ny, -ty (part.
praeteriti
passivi)
I{ OT co6CTBeHHbIX npH'IaCTllH
THlla przybyły,
nadbiegły, powstały. TIłIJ pisał, robił MbI C'lHTaeM JlHmb COCTaBHOH 'iaCTbIO npome,ll,mero
BpeMeHH (rrep¢eKT
THlla pisal esm6), rrpeTepHT THlla pisalem, psa/ jsem,( fl ilUee/Il). Co6cTBeHllble npH'laCTID! Ha /y 06JIa,ll,aJOT xapaKTepHCTlf'leCKHMll Mop<pOJIOrH'ieCKHMH li CHlITaKCH'leCKHMJI 'lepTaMJI. OT CTpa,ll,aTelThKbIX rrpl1'1acTHil Ha -IlY H ty OTrrH-
riti
activi
'1aIOTCH cnoco60M
06pa30BaHIiH
TH'lecKll)
OT
_/y
dba/y, wytrwa/y)
(TlIIJa
MopcPorrOrH'leCKH
(Herrb3lł
06pa30BaTb
OTnH'iaIOTCH
OCHOBOM,T. e. OHH He MoryT
nplł'laCTHil:
OMOHHMH'leCKHX OTrrrarOrrbHbIX
TeM,
06pa30BaTb
'ITO
CTeneHeu
He
MoryT
cpaBHeHIfH,
Ha -/y napaARTpaManpllJlaraTeJIhHbIX
6bITb
Ha
,lI,epHBaUHoHHoil:
Hape'lHll:
II OTrrraronb-
-ość: przybyły - przybylszy, przybyle, przyby/ość; cpaBHII
O,lJ,HaKO dba/y, dbalszy (bardziej dba/y),
najdbalszy (najbardziej dba/y), dbale, dba/ość; nOCrre,ll,HHe HMelOT TOlKe ,lI,PYTYIOCeMaHTl1KY: dbaly = dbający, sorgsam;
przybyty = TOT, KOTopbrn npll6bIJI, rrpHille,ll,illHll. Y HeKOTopblX He cywecTByeT ylKe OCHOBHO:ll:rrraron
(ifnI{ CBH3b C rrraronOM
B 3Ha'llfTeJIbHOH CTeneHIl ocrra6rreHa)
wspanialy,
zajad/y, odległy. B CHHTaKCH'IeCKOM OTHomeHHH rrpe,ll,CTaBrrHIOT OHIl a) nonyrrpe,ll,rro-
HhIX CYII.\eCTBHTerrbHbIX Ha
lKeHHlI (rrorryrrpe,ll,l1KaTHBHaH ¢opMaUIfH
KacaeTCH <poHeTHKH, caMoli
K O TeopIIU
HCCJIe,ll,OBaHHe C 3TOM TO'lKH 3peHlIH
pa-
KOTOpbIX
YlKe HeCKonbKO
OKa3arrOCb, 'ITO OCTaeTCH Ha MHoro
npe,ll,nonararrOCb.
eII.\e BceCTopoHHero,
CTa-
1I3b1Ka, KpHTH'IeCKH I{cnpaB-
Ha,ll, 3TlIM cnOBapeM
li K. IIOJJHHCKHif. IIepBaH
'tpe6yeT
IICCJJe,ll,OBaHHH.MHoro
Occidentalis".
,lI,O M 6Y,ll,eT lI3,l1,aHa B He,ll,aJJeKOM 6Y,ll,yII.\eM.
B
CTp.
"Slavia
BbI,lI,BIIraTbClI npelK,lI,e Bcero
Pa)lrrOBCKHli,
np06JJeMa
K ,lI,pynlM
C COOTBeTCTBYIOU.\H.MH06rraCTHMH
M.
IIHrraToBa,
,lI,eT CO,ll,eplKaTb nOJJHblH CJJOBapHbIlt MaTepHarr
neHKbIH no
lKypHarre
CpaBIJJilTeJlbHO-CeMaHTH'IeCKOMY
COCTaBa,
lIIH,lJ,rroBCKaH-I.l,emoBa,
neT
B nonbCKOM
XOTlł HHrepec
113)laIOTClI Bce HOBbIe CTaTbH li HCCne,ll,OBaHHlI, aBTopbI
'1aCTI{ cnOBapHoro
(B.
06pa30M
H )lp.),
<poHeTHKoH
BonpocaM
TbHX,
B. KypawKeBIł'l
3Ta
JIHHfBIICTIf'lecKoro
nO,ll,beMa:
:3TOH onn03HUlIH
rO,ll,bI KOHueHTpHpylOTCH rrraBHbIM
3aHllMaJJlłCb
plIJtoBH'Ia)
<pOHOJlOrlI'leCKOH:
(T. JIep-CrrnaBlIHcKHR,
nOJla6CKOro
He-
nOJlHbIM
(rnaCKbIH: HlIlKHero
Tpy6eUKoro
H3bIKa ylKe MHome
IIepBOHa'lalThHO
nop
6bI BBeCTIł B cjlOPMYJlIłPOBKH JIep-
rJlaCHbIX
lIBJlHeTCH 3acrryrou
11CCrre,ll,OBaHIiHnona6CKoro
II
B03MOlKHOCTII CYIUecTBoBaHIIH
peAYUlIpOBaIDlbIX
tex
BnepeA.
CHCTeMbl norra6cKoro
Cne)lOBanO
B KHHTe
C
Gramatyka połabska
JIelinuIIr
1929). rpaM-
nOCrre)lOBaTeJlbHaH
nO,ll,beMa) TaKlKe B OTKpblThIX cnorax.
B OTKpbITbIX cnorax
06pa30M
KOTopoe
HBrrlleTCH nplIHHTHe
nona6CKHX
npo)lBllralOTclI
lIBJlHeTClł CaMbIM
cjloHeTH'IeCKOli 11 rpaMMaTII'IeCKOli
lł3hlKa
(JleiiITl.\llr).
JIep-CIJJIaBI1HCKOrO
HaCTOlłU.\ero
IICnpaBJleHl1l1MJI,
CrrnaBlIHcKoro,
rnaCHbIH
T.
3TO COBpeMeHHall,
3Ha'lJ1TerrbHbIM IIcrrpaBrreHHeM,
onn03HUlill
nOCTeneHHO
Polabische Studien
li H. C. Tpy6eUKoro
-
naMlłTHHKOB norra6cKoro
im Hallnoverschen
pa6oTbr:
MaTl1Ka Jlep-CnJlaBllHCKoro
norra6CKoro
co6paHHe
der Draviino-Polaben
655
CYII.\eCTByeT TonbKO
KaK corrpOBOlK,lI,alOII.\ee ,lI,eHCTBl1e): powstałe
zostały pokonane;
wstałe
zostały
pokonane
= rnaBHaH
= conpOBOlK,lI,alOII.\aH rrpe,ll,IlKaUIIH, BTopoe
6) THll
HOBoro
rrepcjleKTa
mam to wjidzale; je nastóple.
oco6eHHO
npH rJIaBHOH npe,ll,l1KaUJłH,
wsk/ltek powodzi trudności zaopatrzeniowe,
rrpe,ll,llKaUllH, rrraBHoe
,ll,eHCTBlle, po-
,lI,eJ:l:cTBlfe.
B nOMepaHCKOM
If
raHaUKOM
,lI,lłarreKTax:
�656
657
KaTCrOpl-IK
"npli'IaCTHe
genus verbi, tempus
npoweLUllcro
He COOTBeTcTBylOT Tpam'U.(HOHHbIM TepMHHaM
BpeMeHII LleHCTBHTeIlbHoro 3aIlora",
OHII BblpalKalOT TOIlb-
KO peIlaTHBHoe BpeMlI II He 06113aTe,TbHO LlelłcTBHTe,TbHbli1 3aIlOr.
CTBylOT C OLlHOi1CTOpOHbl npH'iaCnrn
HblX rIlarOIlOB,
H
-ty
Toro,
_ty
OT 06'beKT-
3Ha'lllT CO CTpaLlaTeIlb-
-ny
odejity,
C LIPyroli CTOpOHb! npH'IaCTlrn co cTpaLlaTeIlbHbIMH epopMaHTaMH
OT cy6'beKTHblX rJIarOIlOB,
KpoMe
ópletJe, posekli,
rali,
IloIlbcKoe
rozkwitnięty,
KalII,
iidzl/oni'.
paH.
JTO nOTBeplKLlalOT '1epeLlOBaHHlI "LleHcTBHTeIlbHbIx" II "cTpaLlaTeIlbHbIx"
npH'IaCTHH Tlłna
plotii' II pleconi';
nOM.
raH.
odeśJe II odejiui;
nOIlbCKoe
rozkwit/y II roz-
kwitnięty.
-lo. B
-ty
Ha
B03HliKJIH 1i3 liHL\oeBporrelicKlIx
rIlarOJIbHbIX
OTLleJIbHblX lie. lI3bIKax B03H1iKIIH H3 HIiX nomina
rMaTH3HpOBaIlHCb,
(B
BpeMeHIL
KaK
agentis
CJIaBlIHCKOM, apMlIHCKOM U ToxapCKOM
CKOM OHli 6blCTpO yTpaTuIIH
mero
IlPHMOpbll,
3TO 6YLICT,npelK,lle Bcero,
a B oc06eHHOCTlr 'lepTbI,
IlPOBO,llHBIllReClI LIO CHX nop
nonbITKa HaliTH 06ume
pO,llCTBeHHble KyJlbType
3Ha'leHlie
c06CTBeHHbIe
paHCKOM U raHa~KOM
napTu~Hna
npH'IaCTllll
Ii
HCCIIeLIOBaHHlIKaCaJIHCb IICKIIIO'lI1TeJIbHO BbICIIe-
B03HIIKaBWHX B HapOLlHOtl Ky,TbType Ha npaBOM H ,leBOM 6eperax
BHCIIbl, C03)laBall
TaK Ha3blBaeMbli1 3THOrpa¢H'IeCKHH py6eiK,
6aIlTOB OT nOIlbcKoi1 KyIlbTypbl,
TOB, coeLllllilllOllll1X 3TH KyIlbTypbI.
06beD,HHlIIOIUIIM HX ljJaK,:ropOM lIBnllIlOCb npelK,lle
Bcero 06111all reorpa<jlwIeCKa5l OCHOBa, B BHllC orpOMHoli
Cli OT c:DIIHcKoro 3aJll1Ba
OTLIeIlillOlliHH KyIlbTypy
06XOLlll npY! 3TOM MOIl'laHl1eM 1\1Horo 06llilIX 3,TeMeH-
LIO llJnC3B1Ir-rOIlbIUTeRHa,
npHJIaraTeJIbHbIX
PacnOIlOlKeHHe B npeLIeJlaX EaJITHrtcKOro
HJUl OHIi napa)],H-
MOlKHblX lIBIIeHI1H, CBJl3aHflblX C xapaKTepOM
B CJIaBlIli-
1I3bIKax).
CTaJIH JIUllb
OCHOBORnpollIe)],-
OHH CYWecTBylOT oc06eHHO
B nOMe-
TOIlbKO npliJIaraTeIlbHble
ITpH'IaCTHlI Ha
HblM 06pa30M
-ly
OTrJIarOIlbHbIe
Ha
-ty.
nOJlOCbI 03ep, npOCTHpaloIUei1-
cnoc06CTBYlOwall
OT cy6'beKTHbIX rIlaJIOrOB COBepmeHHoro
[JIaB-
BH)],a, OT'IaCTII TOlKe OT 06beKT-
BR)],a, J1HTepecHbI CJIy'laH 06pa30BaHHlI
npli'lacnill
I10B B03BpaTHblX, B nOMepaHCKOM B HeKOTopblX cIIy'lallx
TOJIKOBaTb nepepeKTaIlbHble
są,
-ly
Ha
OT rJIaro-
BCTpe'laIOTClI OHH LlalKe C pe_
BIi)],HMO nOLI BIIHlIHReM HeMelIKoro.
He COBceM onpaB)],aHo.
KOTOpoli CTp0llTClI epopMallliH
C npli'laCTlieM
He
CYlllecTBoBaHlie
Ha
JIeKTe HeIlb3l1 06'bSlCHlITb BIIHlIHHeM HeMeIJ,KOro, OHO, no
C O'leHb pacnpOCTpaHeHHbIMH
npHMopCKoro
B\--:peLlHelł MopaBIiII
Ha -ty
BceB03-
TaKlKe BII5lHJ10
H3AeJlHlI. He 3aHlITlill OLIHaKO6yD,yT TyT rrpeLIMeTOM
HO HeKOTopbIC npOlI3BeLleHIIlI MaTeplianbHOH
KyJlbTypbI,
06111ei1 KaK
TaK H CIIaBlIHaM.
OrpOMHble
1I3bIKOBble CXO)],CTBa,CB1I3yJOWi<eoc06eHHO
KpenKO CIIaBlIHcKylO rpyn-
ny C npyccKHM, I1HTOBCKlI.M
li. JlaTbIIllCKI1M 1I3bIKaMH a TaKlKe CHIIbHoe B3aHMHoe KyJlbTO, 'ITO B 06I1aCTH B3aHMHoro
wecTBylOT
1i3bICKaHH5l,nOLlTBeplKD,aeT
npOHI1KHOBeHl1l13THorpa<!JW'IeCKHX¢aKTOB TaKlKC cy-
B3aHMHble CB1l311.
CIOLla OTHOCIiTClInpelKL\e Bcero
TopbIe apXaH'leCKI1C 'lepTbJ,
epWHCKHM.Ha
TCppliTOplIH
HapOLlHoe CTpOH',eIlbCTBO, npOJlBJUlIOWee HeKO-
CBOHCTBeHHbJeypaIlbcKI1M 06I1aCTlIM, a rIlaBHbIM 06pa30M
3aua)],Horo
npliMOpbll,
B 06naCTH CTpOIITeIlbCTBa CKpellH-
CTblO, THnlI'IHOrO )lJlll OrpOMHbIX npOCTpaHCTB BOCTO'lHOMEBporrbl,
LlO YpaIla
-ty
.,I1YlKI1llKOH" KyJIbTypbI,
Ha
HeMellKall:
BraHalIKoM
)],Ha-
BceH Bep0llTHOCTIi, CB1I3aHO
epaM1łIlHlIMII THna
pai1oHa,
io mam I~ekle
-l).
no)],06HblX KOHCTpyKlllill C npli'laCTHeM
X0311HCTBO.
BMeCTe C pa3lio06pa311CM
nO)],JIelKHT co-
HO HeCOMHelfHO TOlKe TO, 'ITO cpeLlCTBa BblpalKeHHlI pO)],RMbIe (B HeMel\-
KOM HeT epopMalllill
nepeMeweHHlO
Ha pbl6Hoe
BalOTClI BOCTO'lHble BIIl1l1HHlIB BH)],eTpeXKOMHaTHoro LlOMa, C llllipOKOlł nepe)],Hei1 'la-
KOHCTpyKl\HH B nOMepaHCKOM TRrra
TOIlbKO BJUlllHHeM HeMell,lCoro (K. Nitsch)
MHeHHIO, Mo)],eIlb, no
6aIlTaM
B nOMepaHCKOM OT cy6'beKTHb1X U 06'beKTHbIX rJIarOJIOB
epJIeKCHblMKOMnOHeHTOM oblekli'
ich habe gesagt,
paccylKLleHHlI,
6acei1Ha,
TypHoe BJllIlIHHe, O 'leM CBIiAeTeIlbcTBylOT apxeOnOrlI'leCKHe
B nOMepaHCKOM li raHaIJ,KOM L\HaIleKTax. 06pa30BaHHe:
HbIX (nepeXO)],HbIX), JIHlllb
HeCOBepweHHoro
Ha pO,ll 3aHHTHi1 HaCeIleHH5l II ero
LlHaIleKTax. OHH BCTpe'laIOTClI TOlKe B '1elllCKOM, 60JITapCKOM,
6eJIOpYCCKOM,yKpaHHcKOM H nOIlbCKOM lI3bIKax. OCTaIlbHbIe CIIaBlIliCKue lI3bIKH HMelOT
'lepTbl
6aIlTOB.
lKliBaHHlI pa3liHU.
HeKOTopblX 'lepT KyIlbTypbl 11HaCTaBJIeHHall, rJlaBHblM 06pa30M,
ITpli'laCTHlI
Ha
KyIlbTyp Bcero
3TO~ CBH)],ereIlb-
C L\ei1cTBHTeIlbHbIM<jlopMaHTOM Ha
IIplolli', posekli' ,,.
OOM,
HbIM 3lia'leHHeM,
06
3aHHall C HHM np06JIeMaTHKa,
Kvapil, Behal,
DokOl/pil.
li CI16Hpli,
CKaHLlliHaBIiH H EanKaH,
npOCTHpaJOl.l(HXC5l
C Y3Ko<jlaca)],HbIM)],OMOM, C '1epTaMH
KOTOpbIi1 B BHD,e lKl1I1IIIl\a C TPOHHOH BHyTpeHHeli
113BeCTeH1i3 paCKonOK B EYKe no,ll OepIlI1HOM, OTHOCJłWHMClIK
1200
'laCTbIO
r. )],0 H. 3. XapaK-
TepHOH 'lepToi1
060HX
nOMewaJOwallClI
B lIeHTpaIlbHOH IIX '1aCTH. 3TO KBaJlpaTHOe nOMCweHlie UHpaMHL\aIlb-
Hoił ¢OpMbI,
THITOBlKHIIIIIUa lIBIIlIeTC5l 3I1eMeHT TaK Ha3.
,,'lepHalI
KYXHlI",
cylKlIBalOllIeeC5l K Bepxy KpbIWH, c OTBepCTHeM ,llIlil BblxO):la )],bIMa noD,
nOTOJlKOM. Ey,llY'lll npelKLle rJIamlblM
lKHIIbIM nOMellleHl1eM, yrroMlIHyTall 'lepHalI
JłBJl5leTClICOKpaIUeHlIeM KypHOli 6e30KoHHoi1 11 6e3nOTOJIKOBOił In6bI,
6JIarOLlapll
KyXHlI
'leM y
cpeLlHlIlI '1aCTb lKHJUll.l(a, T. e. CCHIi, B KOTOpblX OHa nOMeIUaeTClI, Ha3bJBaeTClI "LIOMOM",
TOr,lla KaK KypHall H36a C Te'leHWeM BpeMeHR npe06pa30BaIlaCb
ArHemKa
):(06POBOJIbCKa
CTopOHaM, COBpCMeHeM, npHCTpoeHO ropHHUy H Knelb,
TpeXKOMHaTllblił umpoKoepaCa,llHblił
VlCCJIE):(OBAHliR
MATEPMAJIbHOt1
Ii
EE
KYJIbTYPbl
3AIlA):(HOro
OPMMOPbR
IlPOEJIEMATVlKM
KYPHOi1 H36bl
K ero
LlOM,TaKwM lKC 06pa30M
B Y3KoepacaLIHblii )],OM -
PeIlHKToBbli1 xapaKTep
LlpeBHei1 MaTepHaJlbHoi1
IlonoMY,
B HaCT0llweM
HC'IepnbIBalOwero
KYIIbTypbI 3anaLlHoro
01IlrcaHHlI
Ii
nOIlHoro
)],OKIIa)],e 06CYlKLlaIOTClITO,1bKO H36paHHble
rrpOwCXOD,HJlarrepeCTpOHKa
D,OM C ropHY!uei1 li KJleTblO, npWCTpoeHHOH
3aLIHeJt '1aCTH, TorLla KaK ceHII C HaBeCOM COCTaBnllIlH rrepeD,HIOIO '1aCTb LlOMa.
):(OM llHpoKo<jlaca)],HbJi1 pacnpOCTpaHeH
He lIBJllleTClI ylKe cy6cTpaTOM
B KYXHlO.K 06el1M ee
COCTaBJllllOllHe TaKIiM 06pa30M
BO Bceił npl16aIlHIKe,
n03TOMY H BO BceM IlpH-
ITPHMOPbll
Mopbe LlOBWCIIbl, a TaKlKe 3a BHCIIOJt B LlaBHei1 OpyCCHlI, B JIIITBe, JIaTmm
ee
B JIHTBe H JIaTBIiH,
06pa3a.
BOnpOCh! H CBlI-
Onl1CaHHall KypHall H3óa, C OTKpblTblM O'larOM
HHM KOTI10M, Ha3blBaeTClI "HyMac,
Lud,
t. XLVIII
Ha~1aC, Ha~I3", T. eCTb ,,)lOM",
H 3CIOHHH.
B BHClIIUI1MHa,ll
KOTOpbli1 6bln ewe
42
�658
659
OT.LIeITbHhIMCTpOeHHeM B BH.LIeJleTHeH KyxHH UJlH ne'lli
6bIJI
.LIAAKOn'leHHll pbI6
nepe,D,eJlaH B nmpoKocPaCa,D,H.blli ,D,OM nOCpe,D,CTBOMnpU6aBJIeHH!!
COCTaBJlllBIlleJ:[npeJl(,D,e 6aHlO C ne'lbIO,
Ha3hIBaeMOił "IllTy6a",
U BTOpOrO nOMeIlleHU!!, TaK Ha3. ,,:I<IaITbTYBe"UJIH-)I(e aM6apa,
THIlOM Jl(JlJlHUla 6bIJIa CYIllJ!~lKa"pe!!- PH!!", T. e. "HaMac"
HOH cymJ!Jli{Qi1, rYMHOM. IIpOTonmOM
HaMaca
"mlpTIIC"
"KJIeTa".
HJlH-Jl(e
npHCTpoll:KU,
HJlI1 "Tp06a"
CaMhlM ,D,peBHHM
JlJIJ! "llHPTJlC", C npJlCTpOeH-
llBnllJlaCh lopTa
liJIH "IllaTep"
(B KO-
TOpOM Jl(Hnli mO,D,H COBMeCTlIO C Jl(HBOTHbIMH), B BH,D,enHpa:l<fI1,D,hlC OTKphll hIM noCpe,D,HHe O'JarOM
IUIH-)I(e, BnOCJle,D,CTBHI!,OTO,D,BHHYThIMK 60KOBOii CTClle. Call-IblM
.LIpeBHHMee TI1nOM !!BJl!!eTC!! OCTHlicKa!! IOpTa, nOCTpoeHHall
HOH cPOPMbl, y <PllHHOBOHa 6blJIa yJl(e C 60Jlee
OTBeCHhIMl! ,D,OCKaMli,y JlOnapeH
Mophe
py6J1eHHall,
06Ma3aHHhlMll
Py6J1eHHa!!, CXO,D,Ha!!,Bnpo'JeM,
KaK CBI1,D,eTenbcTBYIOT06
npOli3Be,D,eHHhle B rpaHhCKe,
rnliHoii.
PacnpOCTpaHeHHe
6nllHCKOlt,
B HeKoTopoit
'ITO
rrpOliCXOJl(,D,ełlHll3Toro
HIO,D,bHe peIllaeT
BeKOB
CTeneHIi
npOCTHpaJlOCb Ha CHne3HIO
KacalOIlleiiclI
KepaMHKH. 3TOT
,D,OXO,D,!!
.!lo )J(MY,D,I1,r,n;e "HaMC"
cJlY'Jaii
6b£JlO
CJlaB!!HCKHii ,,6em,Iii
Tpayp"
B BH,D,e6eJloro
rrpllRa,ll,JJeJKaIl.(ero K ,D,peBHeltlllHM nOKpblBaJJaM
Mllpa,
XOJlJ..QeBoro
pacnpOCTpaHeHHe
KaK-6Y,D,TOCOBrra,D,aeT C CeJIbCKOX03!!HCTBeHHoiiKyITbTypOi1 JleHTO'lHoit
paMHKli. IIOKpbIBaJlO 3TO HOCllJlI1 BO BceM CJlaB!lHCKOMIIpJolMOpbe OT JIlOHe6ypra
Ke.LIO
6bIJIO yJl(e CKa3aHO B .LIpyroM MeCTe. OAHHM
3J1eMeHTOB 3Toll: O,D,eJK,n;bI
!!BAAeTC!!TaKJKe 'IeJlKa B Bll,ll,e 6eJJbIX rrOB!!30K Ha rOJIOBe
li ,D,lia,D,eM,
M3BeCTHblXHa TepP/uopllM,
TeceMKli,
KaK y crrOBHHueB Ha 3rrb6e
)larreHHbIX 'IaCT!!X n06epe)f(b!!,
BOJIee
BbI):(eITbIBaeMble BOKpyr
npOCTllpalOJ..Qeiłc!! OT JIaTBMII ,D,OJIY)f(fll.( a TaKJKe
Bcero
Ha 'ITO ,D,aBHOy)f(e 06paIlleHO
HapO,D,HOrO 060py,D,OBaHH!! H T. ,D,., paCCMOTpeHHble nO,D,p06Hee B ,D,OKna,D,e,!!BJISlIOTCll
TaK)f(e ,D,OKa3aTerrbCTBOMToro,
'IHTeJlbHOH Mepe
CKoro
py6eJKa,
'ITO cPaKT B3aHMHOrO npOllliKHOBeHJolll KynbTyp
nO,D,pbIBaeT TeopHIO
XOTll-6bI B 6arrTo-npHMopCKOH
rroJloce.
JlpOMHp
Exa
VlHTEP3THl1ąECKOE
BJJl151HYlE
HA
OTBOEBAHHbIX
BaJlTIIHcKOro
HA
HAPO,LJ;HYlO
KpaTKoe
cO,D,epJKaHHe
6acceilHa,
Ha I1CKJJIO~HTeJlbHO
Brraro):(apHoe
'IeCKliX oTHollieHIii.\,
nOnpHll\e
,D,.J111JolCCrrellOBaHnH <POJIbK.J10pHCTH'IeCKllXllHTep3THH-
KaK O,D,HOHli3 r.J1aBHblX np06JIeM
npe,D,CTaBJI!!IOT HaHOBO OTBoeBaHHhle 06JIaCTH
llieHHSl MOJKHOycneillHblM
KaK HanpUMep
06pa30M
cOBpeMeHlloH
IIOJIbllili.
npOCJle,D,HTb. 3TO
cKOMy 6acecHHy,
BOCTOKa. COillKa
TaK U y BaJlTOB. TO'IHO TaK)I(e 06CTOliT ,n;eJIO
ynoTpe6JUleMOH
CJle):(OBaTeJIbHO H Ha IIpHMOpbe,
y)f(e Bce 'IeTblpe ee nIDa. BnpO'leM
C yXOM ,D,AAKaTaHH!! 6eITbH.
,D,Jlll nJJeTeHH!! nO!!COB
On!!Tb TaKH rro BceMY Bannul:-
TOr,D,a KaK B JlaTBHI! CYJ..QeCTBYIOT
TaK )f(e npe,D,CTaBJJlIeTC!!pacrrpOCTpaHeHHe
liCKnlO'IHTeJIbHO KpaclIBblM
KPHcTaJJJIJ!'IeCKOH,a)f(ypHoił
H T. ll., 06Hapy-
3TH OTHO-
3aBHCHT OT MHorllX cPaKTopOB,
OT npO'IHOCTII HapO,D,HbIXTpa,D,Hl.(H1l:
y HOBOro HacenellliH
H y HaCe.J1eHH!!
aBTOXTOHHorO, OT Ka'IeCTBeHHOH CTeneHH pa3BHTH!! 06ll.\eCTBeHHbIX OTHOIlleHHH MeJK,D,y
060HMH
CJlOllMli HaCeneHH!! H OT KOJIfl'IeCTBeHHoro COOTHOllieHH!! npHilleJIbl.(eB
3eMHbIX
JKIiTerreil.
113 ynoM!lHyTblX
li TY'
cPaKTopOB CaMbIM Ba)f(HbIM !!BJI!!eTClI CTeueHb
)f(H3HeHHOCTHcPOJlbKrropHCTIi'IeCKOrO rrpe,D,eJIa.
TaM,
r,D,e B MHHyBIllUX ,D,ec!!THJleTIi!!X nO,D,BeprHyJIaCb Tpa,D,HU:HOHHaHyCTHaSl,
npeJK,D,e Bcero
npOH3aH'IeCKa!!, C.J10BeCHOCTbnpocToMy
pa3rrOJKeHlIIO HeJlb3!!, KOHe'IHO,
OC06eHHO HC'łe3HOBelllie
liJlIl MaJIOe KOrrH'IeCTBO HapO,D,HbIXnOBe-
CTBoBaHnił B 6bIBIllHX 'JelllCKHX 3MHrpaHTCKHX KOJlOHH!!XHa lOr OT CTp)f(errHHa. COBceM
.Apyroe
nOnO)f(eHlie Mb! HaXO,D,HMy OCTaTKa rOBOpllll\HX no 'IemCKH (O,D,HaKOBOBce He
npli3HalOIllliX ce6Sl '1eXaMI1) JKHTerreHU3 OKpeCTHocTeil. Ky,D,OBa-3.L1pyił,B paiłOHe KJJO,D,CKa.
,IJ:epeBHH 6blBllIero
rpacPCTBa KrrO,D,CKanO,D,BepranHCb B Te'leHHe nOCrre,D,HflX,D,BYX-
COT neT CTpeMHTenbHOH repMaHa3al.(HH:
Bce ynOM!!HyTble ,n;epeB!lHHhle rrpe,D,MeTbI, yKpameHHble
reOMeTpli'leCKHM opHaMeHToM, C pe3b60H
KaTKa
$orrbKJIOpHCTHKH
O,D,HaKO Re Bce
HeMeU:KHXCKa30'JHbIX Tpa,D,HI.(HHB Cline3Hfl
Bnli)f(J1erO
TIP03Y
3EMJIJlX
CKOX0311i1cTBeHHbIMKyITbTypaM
B BII,D,enonaTKa,
B 3Ha-
O CYll.\eCTBOBaHHIła6COJIIOTHOrO 3THorpacPH'Ie-
H3Y'JaTb COBpeMeHHble HHTep3THH'IeCKHe OTHOIlleHH!!; cpaBHfl
C a)f(YPHOH npllJlKoił
BHHMaHHe.
rr03,D,HHe KyITbTypHhle 06be,D,HHeHflH B 06J1aCTH TXal.(KOro rrpmI3BO,D,CTBa,
KpaClIBO OT,D,eJIaHOH,n;OCO'łKe, npOHCXOJl(,D,eHHeKOTOpOił OTHOCMTC!!K IOJKHbIM CeJIbnOJIBAAeTCllKaK Ha 3arra):(HOM IIpliMophe
HMelOT CBOIO aHarrorHIO
TaK y li pbl6aKOB Ha KYPOHCKOHKoce a BepO!!THO M B OT-
"KJleTHC".
KOJlhKa, KOTOpbIM llBAAeTClI "na3,ll,YP",
3CTOHHH, O IllMpOKOM pacopOCTpaHeHIiJ{
CHaCTH Ił CHCTeMa phl6HOll: rrOBrrH, KaK MOpCKoil
mlH "HYMC" pa36HpaeTC!!,
CYJ..QeCTBOBaHIIe
HeKOTopbIX 06J..QHXCB!!3eH YKa3bIBaeT TaKJKe O,D,eJK,D,a.
K Hell:
nOKpbIBaJJa,
In
pbI6aUKHe
OT-
B rpaHHUax OT ,LJ;apJKlll\bI 3a O,D,epOM, K KYPOHCKoll: KOce II BrJIy6b )J(MY,D,Hli JIHTBhl.
OTHOCIITC!!TaK Ha3hlBaeMbJii
BbIXO,D,HBmee, BnpO'IeM-
Be-
IlllłpOKOcPaCa,D,HOro.LIOMaC ceHHMli,
BeCOM llBJIlleTCll TaKJl(e JlHTOBCKall, JlaThIIllCKa!! II pyccKall
KOToporo
TaKHM-JKe 06pa30M
TaK U C.J1a,D,KOBO,D,HOH,
rrpliMeHSleMble B 3ana,D,HoM IIOMopbe
cPOPMY ,D,OMaC Y3KOH rrepe,D,HeM'IaCTblO. Y3K0cPaCa,D,HhIMJKHnlil.:UeMC Ha-
YKpamełUlJl
HCKyccTBa,
3a O,D,ep B 3ana,D,HOM HanpaBJleHHH.
O 'leM nO,D,p06Hee B ,n;OKna,D,e.Y3K0cPaCa,D,Hbrn ,D,OMTaKJKe pac-
PacnpOCTpaHeHHOCTb
Ił Ba.J1KaHaMll, C03,D,aaaSl npHYpaJlO-Kap_
lIBJllleTCll ,ll,OKa3aTenbCTBOM yrpO-cPlłHCKoro
Jl(HJlHJ..QarrepliO,D,a rpe6emKOBOM
npOCTpaH!!eTC!! 3a Blicny,
Ha
npHKrra,1l,lIOro
06be,D,HHeHfle
'IepHOM KyXHJoI-lOpThIHa 3ana,D,e ,D,OXO,D,IiJl~
,ll,OXO.LIlI
Ha lOre ,n;o 06JlaCTei1: KeJlel.(KoM H'JIIO-
uenliKOM rrpo6neMhl,
C OTKphlTbIM O'łarOM,
npli06peTall
IIonecbe,
li ll-ro
KapnaTaMH
naTo-6anKaHcKHe
C nJleTeHHblMl! H3 rrpYTheB CTellaMIł
,D,OO,ll,epa, 3aTeM nepeXO.LIlI ee B HeKOTopbIX MecTax,
Ma30BHIO,
C nOJleCCKOH,Ha IIpu-
3TOM paCKorrKH C 10-ro
a TaKJl(e H3 cTon60B
JlllKylO IIOITbrny,
113 Jl(ep,D,eii nHpaMa,D,anb-
BhICOKHMli CTeHKaMI1 li nOKphIBaJlaCb
Jl(HBaIOT CB1l3b C BeJIHKopyccblO,
06pa30M
nocne
repMaHH3aU:HOHHall Bomra B03paCTarra rnaBHblM
1870 rO,D,a, KOr)la a3 llIKOrr 6bIrr 113rHaH 'IeUlcKllil. !!3bIK, KOTOpbIH O,D,lIaKO
OCTaJICSlI1HTMMHbl~1CpeJlCTBOM CHOWeHI1HCOCe,D,CKOrO
H ,D,OMalllHero 6bITa.
Mna)lllllle
�r
660
661
\
nOKOJJenH51He Y!Yle!lliYiKe 'lHTaTh H mlCaTh no 'łCIllCKH, O~HaKO HeMe~Kall KHl1ra He HaruITa B ~OCTaTO'lnO WHPOKOii Mepe ~ocTyna
YCTliOe nOBCCTBOBaHHe B II HaH60Jlee
Harpa):UlJ"1O łlM ':TeHlle,
3aXOJlycTHhlx
OÓhl'lJlOe B ;lpyrHx
3ACCh TaKJKe H CKa3KH, KOTOpblC cwe
-)lpyry
K HX cepm~aM
11 TaKłlM 06pa30M
npl1rpaHI1'łHhlX
~cpeBHlIx
B03-
MCCTax. Cl1nhHYIO JKliByqecTh COXpaHl1nH
,leT ilBaAl\aTh
TOMy Ha3a~
paCCKa3bIBaJIH )lpyr-
)laiKe B3pOCJIblC.
TToc;re BTOPOM Ml1pOBOii BOMHhl, H3 'lHCna rOBopllWHX no
pccemmaCh
wall
'łeWCKOe
60JlbWall
'leCTL B 'łCXHfO, a 3aTeM B nOCITC)lOBaTCIThHOM
nopll~KC
'1aCTh B repMaHHfO.
Ha). TaM nOCTcnCHHO palBHBaeTclI
npouccc
MCHb-
OKOJlO 450,
CcrO~HlI }IX iKHBCTB OKpCCTHOCTHKy~oBa-3~pyii
B )lepCBHlIX SIane (CITOW~), Cennna
rJlaBHblM 06pa30Yl
'łeIllCKH JKHTeJJcJ!:,nc-
(\.fepMHa) li Strouzne
(fiCTpOHJK-
cnal-lBaHJ.UI npe~CTaBHTeITeii 06cI1x Hapo~-
HOCTeii, O 'leM TaKiKe CBII~CTenbcTByeT COBpCMeHHblH COCTaB H xapaKTep
cnOBapHoro
nOBCCTBOnaTeJIbHOrO <jJOH~a aBTOXTOHOB.
III. \.felllcKH~i np03aH'lCCKHH pcnepTyap
KJlO~CKOro pał\oHa
Mor 060raTHTbClł
B Hai160nce
K 3ana~y
BbmBHHYTOii 'LaCTH
npCJK~e Bcero nOTOMy, 'łTO nOJIbCKI1epaCCKa3'1llKH
npllHCCJTlI C c060M 1I3 CBOI1XCTapblX pO~HblX MeCT 3anac
y
CBOCH ca~lOH
y~aj10Cb 3aMenlTh,
55
JJY'-llUCHpaCCKa3'1I1l\bl,
He ~OXO~HT cpa3y,
TOJ1hKOB Te'łeHHC nOCJIe~HHX nllTll JICT.
JlCTHeii <1'>l1noMcHhLrOpHHKOBOH, aBTOp
~O npOillnoro
ro~a
OHa ncpeHlIJla
OT paCCKa3'lI1Ka, nepeccmlBwerOClI
326),
3anHCaJl TOJlbKO OIl,HOnOJJLCKOCnpc,!\amlC (nmAth
~OXOIl,HTlł )lO 06paTHoro
nIe
KOTopoe
nonllKJ.! y'laTclI
penepTyap
npllMo-TaKH
CKa3~a
C TaKoH JKe nOJKllJlOH nOJlbKOil,
Kopone~,
TapHOnOJlbCKOrO ye3~a.
70 neTHeH AHHbl <1'>paHKoBoH,
cecTpHHcKllX OTHOllICHlllIX, JKHBeT pac-
Mapl1etl
llly'lBapoBoK,
Cli HCCOMHCHHOCOCTaBHOK'łaCTbJO 60nee
MOJKHOCKa3aTb, 'ITO B nOBeCl:BOBaTenhHI.IK 'łellICKHM <l>OH~npOHHKalOT
~Ba CJJ051nonbCKIłX paccKa30B:
1) Tpa~HuHoHHbIM np03aH'łeCKIIii
3bI, B3l1ThIC113JKH3HIf,KOTopble B03HIlKnlf y nonbCKoro
MaTepllaJt,
2) paCCKa-
HaCCJteHl1l1B nOCJte~HJ.!eBpeMeHa,
aBTOXTOHHoe HaCeJleHBe nepCHSino OT nonllKOB cnoc06
YTellIllTeJlbHblM
pHMbrH 1l,0BO~ Toro,
'ITO npouecc
cpe;:xe 06peTaeT
nonbCKoe
ce6e
PI.lwap~
yJKHB'IllBOcnl YCHJlllBaeTcSi. B HOBOli COUHaJlLHOll
3THOrPA<I>l1'łECKI1E
B
11
M5ICfKOBCKOM
3THH\.fECKI1E
YE3AE
B
TOJtbKO TeMaTH'leCKOH, JKaH-
TIp06JleMa
e~e
3THorpaq,lł'łeCKllX
lł B HaCT051~ee
BpeM51 KynhTYPHOR a~anTaUJ1H
TIpo~ecc
KOJlOHH3aUHl1 npHrpaHH'IHblX
11 CB1I3aHHI.lHC 3THM YCHneHł!brH HanJJblB HeMe~Koro
KylIbTypHoe
060c06IICHHe
CKa3
npH KaKHX 06CTOSiTelIbCTBax H B KaKOMcpe~e
(paCCKa3blBaeTClI-JlH,
Coce)ly).
HanpHMep,
'1TO-JlB60
nepeil:aeTCSi pac-
'łyJKOMy CJlyllIaTeJlJO
HJlH cBoeMy
oceBwero
nocne
rpynnbl
60lIee
3eMeJlb r~aHCKoro
,
rpynnoH
HanJlblBHOro
a
TaKJKe
3THX 3eMenb
npOJKltBal-OWHX TaKJKe B ce-
rJlaBHblM 06pa30M
6blBwero
CI1ITbHbIerpynnbl
B 6bJJlblX nOMeCTbllX
M!!CTKOBcKoro ye311a
Kawy6cKorO
nOMOp!>!!, npO~OJlJKaSi npepBaHłlOe
TeppłlTOPHl-O. UeHTpaJlbHall
npe06paJKeHHall
repMaHlł3aUlil1
6bITOBCKliX Karuy60B,
BOCTO'lHOrr 'łacnI
ye3~oB,
cymecTBeHHbIM 06pa30M
HaceneHHlI, TIOBJllUIJlHa CHJlbHOe
TIyTTKaMepOB.
TIocne BTopoa Ml1pOBOa BOKHbl, Ha TeppHTopRll
ye3~a
B <l>oHeTHKe.
3ana~Ho-nOMOpCKI1X
C np06neMoa
ero peKawy6u3aUI1H.
HapaCTaIOmHłt
B HCTOpH'łeCKOM pa3BHTHH npo~ecc
'leCKOe Il,BI1JKCHHe
Ha ny
pa3Hhl;V1l1yCIIOBłlllMI1, H3 KOTOpI.IX CaMbIM BaiKHI.IM
TeppHTOp1ł11 MlICTKOB:
H HHTerpaUHR,
lł MHCTKOBCKoroye3)la, CBSi3aHHa 3TOll Teppl1TOpJ1H HaK60nee
'lCM B lI3blK nOBCe,LIHeBHOro06mCHI1H, TaKJKC H B HapOIlHI.Ie CKa3aHHlI. HaH60nee
B 3TBMOJlOrJ.!HH B CHHTaKlłce, MeHee Bcero
Ha
SiBJl51eTClI<jJparMeHTOM, npORCXO)lSi~eH
BTOpOR BOHRbl HaceneHHlI H3 pa3HI.lX 3eMeJlb TIOJlblllH.
llIe Mbl HaXO~UM nOJlOHH3MOB, KOTophle npOHBKaJOT, 6blTI. MOiKeT B MeHbWCH CTeneHH
no-
r.
H 3THJ1'lCCKl1XnepeMeH
ye31l,a B M1łHYBllIeM llllTHa)lUaTl1neTl1H
H3 npHrpaHH'łłlbLX
npOXO~llT BpeMeHI1, TeM 60Jlb-
TIEPEMEHbl
r.
1945-1960
Pe3fOMe
Ke. B 'lellICKOM ~HaJleKTe KJlO~CKOro patioHa,
lIBnlleTClI TOT q,aKTOp -
H yJKe HaBcerll,U
KYKep
CHOBa HaCJJOI1JlllCb B ero
nonOHH3MOB onpe~eJllleTClI
BI.JIIleonlłcaHHblX
OTBoeBaHI.J.
POBOMHnH iKe q,OJtbKJlOPHCTI1'łeCKo~<jJepaMH n03THKI1, OHO rrp051BJl51eTClITaKJKe B lI3bl-
Mepa
(Hanpl1Mep
HaCCJleHlle HOBoe nOCTOllHHoe OTe'łeCTBO H He TonI.KO
po~a
MOTHBaMJ.!.
JlOHI13MOBB CJlOBape, MeHbwe
pa3BllTl1e
B 06JlaCTH KnO)lCKa, HO J1 B npO'lHX 3eMJJlIX, KOTopble Bce cnpaBe~nllBO
6I.lJlH TIoJlbweii
lIBlIlIl-OT-
OTHoweHHi1. OHB npell,CTaB~lIfOT /teocno:
OC06CHHO C cyeBepHblMR
'leM 60nee
H T. ~.
palIOHa
KOn'łeHJ.!H MlIca).
q,aKToM lIBnlleTClI nporpeccllpYl-O~ee
q,OJIbKJJOpIłCTH'ICCKHXH 3HlOrpaq,B'łeCKllX
BepO-BOCTO'łłlOił 'IaCTli MlICTKOBCKoroye3~a,
TIOJJbCKOe BJJl1l1HHe, O~HaKO, He OrpaHll'lI1BanOCb
'łaCTI1 KlIo~CKoro
WHpOKOH B3aHMOCBlI3U. B3aH:\1HOe B03~eH:-
yJKCHa TeppHTOpl1H KJJO~CKOM
3eMJtH H KOTopI.LeCB1I3aHbIC Tpa~I1~HOHHhIM MaTepJ1aJtOM,
I.
COJKHTeJlCH,OXOTHOnOl-OT 'łellI-
CTBHe lIBCTBeHlW npOllBnlleTCSi TaKiKe B 06JlaCTH MaTCpllaJlbHOH KyJlbTyphl
pOIl,OM 1ł3 ~epeBHH
AHHa l:1>paHKoBa3HaeT OT Hee 60JTI.WOe KOJlI1'leCTBO
il:peBHllX CKa30K O 3Bep51X,~eMOHOJJOrll'leCKHXpaCCKa30B H paCCKa30B, B3l1TbIXH3 JKI13Hll.
B 06meM
<jJO.'bK.'lOpa. HeCOMH:HHO
B il:epCBHe TTCTpołlJKł!a (Strouznć),
lI3blKa CBOUX'IellICKHX COCCIl,OB-
MeJKAY3THB'leCKlle OTHOllIeHHlI B 3ana)lHotl
CKoro
Il,OKa3aTenbcTB ~ocTaBnlleT
B03Il,ciiCTBHlI, oc06eHHO
H3 OKpeCTHOCTeil TIweMblIllJUl. B HbI-
npe~aIDIj1.
EOJlbWe Bcero
'lC1UCKyIO nOBecTBoBaTeJJbHYfO Tpail:H~lll-O lIBJllleTClI
CKlle neCHIl, y'laCTByJOT, XOTlI 6bl cnOpa)lH'łeCKI1, B 6ece;:xax C paCCKal~aMH
HeWHCM roAY aBTOp Mor y Hec 3anl1CaTh yJKe pH~ ~aJIbHellllIllX nOJlbCKHXnp03aH'łecKHx
H3 "\.fepMHa. B nonHbLX ~OBcpml,
BOlil:ci1cTBlle na
q,onbKJIOpJ1CTI1'łecKoro MaTC-
pHaJl.il.. KOHe'lHO, K npOllBJJCHllIO <jJOJJbKJIOpHCTH'IeCKOrO
60raTCTBa
HO, KaK aBTopy ~O CHXnop
fionbCKoe
OIlHOK CTOpOHOii MeiKJly3THll'lCCKHX OTHOllIeHHH B paMax
HaCeJleHHlI
nepeCCIICH-
H 3anU~HaSi 'łaCTb yrrOM!!HyToro
B 3THll'leCKOM
OTHOIllCHHIł, 6blna
KonOHI13l1pOBaHa
.
JKe VKp"HHCKHMHaCeneHl1eM
HaCeJJeHHlI, perraTpl1aHTaMI1, a TaK
"
a
H3 l-OrO-BOCTO'lHOil'1aCTll PJKeruYBCKOH3eMJ1ll.
fipH Onl-lCaHHJ1KyJJbTypl-lblX CneUHq,H'lCCKMXOC06eHI-IOCTCiiJKllTC,lCH3TOrO paMOHa
v
npHHlITa
6bIJJa
oc06eHHO
BO BHI1MaHHe Ky.'lbTypHall
113 HaCJlOeHI1Si pa3HopO~HblX
HapOLlHblX Ky;lbTyp
I\uc!J<!JepCHIlI1UUllll,B03Hl-lKllIa51
Ha BblWeynOM!!HYTOH TeppHTopHH
�663
INDEKS OSOBOWY
Adamska-Zawistowicz
K. 538, 549,
550, 590, 595, 609, 636
Adler A. 340, 365
Anikin W. P. 496
Anonym, 248, 249, 265
Antoniewicz W. 538, 548-561
Antonowicz K. 621
Arne A. 386
Awierkij J. 480
Babicz J. 624
Babinicz W. 584, 592, 594, 597
Badoń S. 592, 594, 621
Badura W. 630
Bajec A. 311, 320
Balawajder A. 630
Balicki W. 592, 598, 628
Balzer O. 238, 250
Baranowski B. 609
Batorowicz Z. 467
Batowski H. 471
Baudouin de Courtenay, 274, 466
Bazzenberger A. 325, 363
Bąk S. 596, 597
Benveniste E. 302
Bernhard L. 18
Biasutti R. 479
Biegeleisen H. 449
\
Bielfeldt H. H. 260, 273, 277
Bielenstein A. 325, 328, 330, 350, 357,
360, 363
Bielski 40
Bieńkowski W. 586
Błaszczyk S. 591, 592, 595, 618, 633
Bohdanowicz J. 464
Bogusławski W. 238, 250
Bratkowska
W. 625
Bronicz S. 594, 616, 618
Bross K. 250
Broggemann L. W. 443
Bruckner A. 50, 110, 239, 250, 259,
295
Brzósko S. 241, 250
Bujakowa M. 625
Bunc S. 262
Burszta J. 448, 467, 586, 591, 597, 618,
620, 632, 636, 637
Butkewicius
331, 333, 336
Buzek J. 18
Ceglowa-Szydłowska
B. 19-256,
274, 464, 465, 639
Cerbulenas K. 328, 329, 331, 338,
363
Ceynowa F. 600
Chętnik A. 525
Cichowicz W. 596
Ciesielski Z. 506
Cimermanis 331
Clasen H. 350, 365
Czado E. 628-632
Czekanowski
J. 366, 458, 459,
534, 538, 540, 541, 550, 552,
586, 590 593, 595, 598
Czernik S. 630
Czubiński P. 477
Cwik S. 609
Damborsky J. 299-320
Dekowski J. 609, 610
Debec (Debiec) G. F. 479, 534
Dlugosz J. 325, 347, 363
265,
341,
532,
557,
Dobrowolska A. 321-366, 463, 464
Dobrowolski K. 602, 636
Domeier 265
Dopierała B. 466
Doroszewski W. 584, 588
Dubiel L. 601
Dulczewski Z. 470
Dusburg 347
Dyakowski B. 252
Dydowicz J. 618, 634
Dynowski W. 340, 365, 532, 636
Godycki M. 532, 538, 549, 550
Gomolec L. 618
Gotfried Z. 591
Gozina G. J. 326, 363
Gorlenko W. F. 475-477
Grappin H. 315
Grimm J. W. 242, 248
Grimmowie 131
Gulgowski J. 365
Gusiewa W. E. 497
Guslistyj K. G. 475-477
Hajówna L. 602
Havranek B. 320
Heckscher K. 240, 250
Heidorn G. 459, 467, 473
Heinze V. A. 366
Hejnosz W. 596, 598, 621
Filipowiak W. 364
Helmold 345, 365
Fischer A. 79, 138, 239, 240, 242, 246,
Hennenberger
C. 325, 326, 363
247, 250, 364
Hennig 37, 39, 40, 42, 44, 47, fHl, 56,
Flizak S. 611, 613
61, 67, 69, 77, 83, 84, 90, 97, 106,
Folta W. 630
108, 111, 114, 118, 122, 126,
Franko I. J. 477
130, 132, 135, 140, 143, 145, 152,
Frankowska
M. 618
167, 169, 171, 173, 177, 181, 183,
Frankowski
E. 540, 563-570, 637
191, 193, 201, 204, 241, 245, 259,
Frączek W. 628, 629, 632
Hensel W. 366, 584, 585
Fryczowa M. 621
Henssen G. 385
Herbord 322, 332, 363
Gadzijewa S. Sz. 481
Herskovits M. 479, 532, 534, 551
Gajek
J. 253, 445-449,
451-474,
Heydzianka patrz Pilatowa
482-485, 538, 541, 549, 550, 557,
Hilferding A. 238, 250, 257, 274, 434,
586, 590, 592, 597, 598, 635, 636
Hirsch Ch. 465, 589
Gajkowa O. (O. G.), 584-589, 591
Hirt H. 250
Galaune P. 338, 341, 366
Holstein B. 335, 364
Gargas Z. 245, 250
Holub J. 239
Garyga B. 590, 591, 592, 635
Hołubowicz W. 364
Gawron W. 608
Gębik W. 616
Ibrahim ibn Jakub 345
Gierszewski S. 459, 465, 588
Inglot S. 630
Glapa A. 635
Iwanowa J. W. 492
Gliszczyńska J. 616
Jackowski A. 528
Gładysz M. 635
Jacobi V. 24, 39, 42, 155, 238, 239, 250
Godlewski A. L. 590, 592, 596. 622,
Estreicher
H. 320
Dziekoński T. 569
Engelien A. 385
Engels F. 15, 18
�661
665
Jagić V. 250
Jahn M. 386
Jakobson R. 261
Jamka R. 364
Jannieschge
Jan 22
Jasiewicz Z. 618, 634, 636
Jaworczak A. 631
Jaworska B. 609, 636
Jażdżewski K. 364, 459
Jebramczyk M. 364
Jech J. 387-399, 467
Jeżowa T. 465
Jostowa W. 625, 626
Judenko K. 623
Jugler J. H. 55, 258
Kaleciak P. 590-599, 611, 613, 616
Kalina A. 250
Kalisch J. 459, 467
Kalits W. J. 488
Kamińska J. 366
Kamocki J. 603
Kapełuś H. 589
Karłowicz J. 254 292
Karwowski S. 18'
Kiersnowski R. 364
Kilian 323, 363
Kleczkowska J. 591, 594, 628
Kleczkowski
A. 124, 148, 152, 162,
238, 243, 245, 250, 265
Klemensiewicz Z. 306, 320
Klik J. 621
Klinger W. 571-577
Klonowski F. 333, 594, 615
Kluge F. 248
Kluz S. 631
\
Kłak I. 591, 631
Kniezsa r. 250, 261
Knoop O. 386
Kob1ischke J. 250, 259, 274
Kociubiński M. 478
Kocka W. 362, 36.)
Kojdecka A. 474-482, 485-496
Kolberg O. 620, 633
Koller E. 365
Kopecny F. 320
Koppers W. 479
Kostrzewski J. 239, 250, 456, 457, 459,
Kotula F. 591, 597, 631
Kozierowski S. 239, 250
Krastynja
A. K. 338, 365
Krofey Szymon 403
Krupianska W. J. 479, 487
Krzyżanowski
J. 394, 585, 588
Kubin J. S. 390
Kucharska J. 463, 467, 525
Kuhn A. 386
Kukier R. 399-444, 615, 621
Kulke E. 365
Kunysz A. 591, 597
Kunysz W. 596, 598, 631
Kuraszkiewicz
W. 239, 250, 261, 264,
273, 465
Kuryłowicz J. 238, 251, 271, 303, 363
Kutrzeba Sto 215
Kwaśniewicz
W. 636
Kwaśniewska
M. 469
Kwaśniewski
K. 463, 636
Labuda G. 366, 459, 466, 586
Lahn W. 385
Latuch M. 471
Lauffer O. 243, 251
Lenin W. I. 18, 477
Lepner T. 325, 326, 363
Leroi - Gourhan A. 480
Lew S. 591
Lewicka-Kowalska
A. 592, 594, 602,
624
Lewicki T. 603
Lewin M. G. 479, 480
Linde M. S. B. 46, 73, 90, 95, 105,
120, 126, 131, 185, 241, 247, 254,
295
Linde R. 240. 251
Lorentz F. 118, 155, 200, 239, 248, 251,
259, 274, 295, 311, 320, 334, 364,
Lisakowski J. 634
Łazutin S. F. 499
Łysik S. 601
Magryś M. 629
Mai J. 9-18, 467, 588
Majchrzak J. 624
Makuiski 594, 623
Maleczyński K. 366
Malicki L. 528, 601
Maly J. 251
Małek P. 470, 586
Manecke A. F. C. 238, 251
Marks K. 15
Meitzen 24
Melichercik A. 501
Meyer G. F. 386
Micał J. 591, 593
Mikkola J. 274
Miklosich F. 241
Mikułowska H. 621
Milewski T. 241, 251, 261, 263, 465,
506
Milius V. 340, 364
Misińska M. 609, 636
Mithoff 265
Mitzka W. 292
Moor H. 363
Morgan L. H. 480-481
Moroń B. 251, 261
Moszyński K. 22, 239, 242, 245, 251,
356, 505, 509, 540
lVIuka K. E. 22, 118, 124, 148, 150,
156, 162, 167, 242, 251
Nestor 455
Niederle L. 252
Nitsch K. 240, 252, :;74, 020, 435,
466, 590
Obrębska A. 240, 252
Oesterreicher
H. patrz Estreicher
H.
Olszewicz B. 624
Orzechowski P. 592, 606, 609
Osowski L. 261
Parczewski
A. 252
Paryska Z. 625
Paryski W. 625
Pawełczyńska
A. 471
Peesch R. 464, 513
Pessler W. 252
Peuckert W. E. 390
Pfeffinger
22, 39, 84, 171, 185, 265
Pieciukiewicz lVI. 621
Pietkiewicz
K. 525-528,
590, 592,
597, 623, 636
Pietraszkowa
E. 602
Pilatowa-Heydzianka
J. 20, 238, 240,
242, 250, 262, 267, 274, 465
Pisąni V. 261
Piwocki K. 623
Plechanow G. W. 477
Pojnarowa-Kutrzeba
A. 592
Polakiewicz K. 621
Polański K. 147, 150, 172, 241, 243,
252, 257-275, 465
Pomianowska
W. 602, 623, 624
Poniatowska
A. 467
Porzeziński W. 198
Potapow L. P. 479, 487
Praetorius lVI.325, 363
Prajss J. 435
Pi'ikryl O. 320
Propp W. 501
Prtifferowa-Znamierowska
M. 467,
532, 621, 623
Pszczyński K. 618
Putiłow W. J. 497
Radłowski lVI. 252, 268, 274, 465
Rak J. 630
Ramovs F. 311, 320
Ramułt Sto 254, 435
Reczek S. 271, 465
Reinfuss R. 597, 602, 603, 631
�666
Rej 40
Robakidze A. J. 474-475
Rogalski-Dzierżykraj
T. 532,
540, 549, 550
Romańska H. 624
Rosiński B. 532, 534
Rost P. 21 22, 130, 147, 151, 178,
198, 209, 241, 252, 258, 259,
Rozwadowski J. 238, 252
Rudnicki M. 238, 252, 315, 320,
459
667
538,
181,
270
435,
Safarik (Szafarzyk) P. J. 23, 252
Sakijew M. M. 505
Saloni A. 631
Schleicher A. 188, 238, 252, 257
Schmid B. 337, 338
Schulze Jan Parum 28, 36, 55, 95,
121, 158, 162, 164, 174, 181, 265
Scott P. 479
Selmer E. W. 252
Seweryn T. 629
Sidielnikow W. M. 502
Sikora M. 457
Sirelius U. T. 326, 332, 334, 363, 366,
506
Skuł6wna W. 612
Sławski F. 242, 313
Smirnowa J. S. 485-487
Sobieski M. 588
Sobisiak W. 347, 618
Sokołowa Z. P. 491
Spławiński-Lehr
T. 21, 120, 198, 215,
238, 240, 244, 248, 251, 258, 261,
265, 267, 269, 272, 274, 323, 363,
459, 465
Srokowski S. 443
Stara M. 252
Staszczak Z. 624, 636
Staszków J. 320
Steinitz W. 480
Stieber Z. 466
Stołyhwo K. 535, 540
Stołyhwowa E. 535, 540
Stopa R. 540, 541
Suboczowa M. 601
Sułkowska-Symoni
J. 248, 252
Stryczek J. 630
Szafel' W. 242, 252
Szetela T. 591
Szewczyk Z. 602
Szuberla A. 631
Szydlowska B. patrz Ceglowa B.
Szyfelbejn 623, 624, 636
Szwengrub L. M. 632-635
Śląski K. 322, 363, 443, 461
Śliziński J. 471
Średniawa H. 594, 625, 626
Świeży J. 578-581, 596 bibliografia
Patrz t. XVIII "Prac. i Mat.
Etn." str.
Świętek J. 631
Swirko S. E23
Świrski W. 592, 624
Świtniewski S. 603
Taborska-Popowska
466
Taks S. 479
Taszycki W. 239, 253, 299
Teske H. 253
Tetzner F. 25, 156, 158, 246, 253, 349,
365, 435
Thompson S. 386
Thornquist C. C. 253
Tierentiewa L. N. 479, 482, 485, 487
Tołst9w S. P. 479, 529, 532, 534,
5"51
Tomaszewski A. 239, 241, 253
Topolski J. 459
Trubecki (Trubieckoy) N. S. 238, 245,
247, 253, 258, 260, 265, 272
Turek R. 630
Tymieniecki K. 253, 460
Urbańska
B. 602, 603
Vallinheimo V. 506-513
Vallois A. 480, 529, 533
Vancik F. 586
Vasmer M. 241, 242, 253, 259, 261
Vieth A. 253
Wachowiak B. 459
Wachowski K. 253
Wachtlówna J. 261
Walig6rski A. 602, 603, 622
Wanke A. 468, 592, 593, 605
Weinhold R. 587
Weise E. 341, 365
Wesołowski S. 457
White L. 480-481
Wierczyński S. 253
Wilczewski H. 587
Winter R. 277-298, 464
Wirpsza-Łyszcz A. 624
Wisser W. 386
Wiśniowski-Prus
T. 612
Woeller W. 367-386, 465
Wojciechowska A. 618
Wokroj F. 468, 595
Wolski K. 591, 592, 637
Wołągiewicz R. 457
Wronowska I. 623
Wróblewski
T. 464, 575, 592, 618,
620, 634, 637
Zakrzewski A. 526
Zaremba J. A. 581-584,
Zborowski J. 596, 625
Zelenin D. 239, 253, 511
Ziehen E. 253
Zwolakiewicz H. 581
Żdanko T. A. 479
Zelechowski J. 621, 622
Żirmunskij
W. M. 501
Zyga A. 502
Zywirska M. 592, 601
597
�f
669
Europa,
Parsęta,
323
Wisła, 321
INDEKS
ETNO GEOGRAFICZNY
Afryka, 554
Ameryka,
555
Indianie A. półn. 480-481
Arktyka, 555
Australia
i Oceania, 554
Azja, 554-555
Adygejcy Kaukazu, 485-487
Chantowie,
Ewenkowie,
Sielkupowie, 491-492
Gruzja, 474-475
Kabardyńcy,
Czerkiesi, 505-506
Karakałpacy,
479
Karelia, 506-513
Syberia, 491-492
tomska obł. 491-492
Europa, 555
Albania, 492-496
Bałtowie, 324
- Sambia, 323
C.S.R.S. 548-561
Czesi podsudeccy, 387-398
- Hanacy, 299-320
- Słowacja, 559
Estonia, wyspa Kichnu, 488-491
Finlandia, 506-513
Litwa, 331, 336, 341
- Zmudź, 326, 341
Łotwa, 330, 336, 341, 482-485
- Zemgalia, 331
Łużyce, 336
Łużyckie błota, 336
Niemcy, Berlin, 367
- Hannower, 257
- Hinterpommern,
277-297
- Greifswald 9, 277
-
Meklenburgia,
Meklenburskie
323, 367, 386, 407
poj. 322
Europa,
Niemcy, Szlezwig-Holsztyn,
321
- Rugia, 345, 513-525
Słowianie zach. 22, 23, 26, 459
- Drzewianie,
19-256
- Drzewian grody, 24
- Chełmianie, 24
- Lucie, 27
- Lutycy, 24
- Łączanie, 24
- Obodryci, 24
- Połabianie,
19-256,
84, 120,
257-275, 465
- Wendowie, 26, 27, 118, 403
- Wendowie Luneburscy,
265
Dannenberg,
22, 27, 29, 138,
265
Darżyca, 341
Drawehn, część Wendlandu 27
Lemgau, 27
Luchow, 26-30, 138, 265
Liineburg,
26, 257
Siihten, 22, 28
tr1zen, 138
Wendland, 27, 156
Wiistrow, 27-30, 2e3
Rzeki:
Dumme, 28
Dźwina, 321
Jasiel, 26, 28, 84
Łaba, 22
Odra, 22
Z.S.R.R. 474-506
Polska, Beskid Sląski, 448
- Borowiacy,
417
- Bytów, 339, 465
- chojeński pow. 339
- Człuchów, 339
- Drawsko, 280, 291.
-
-
-
-
Gardno, 465
Gdańsk, 347
gdański pow. 339
Gochy, Kaszubi
zach. 401, 406,
435
gryfiński pow. 339
Jamno koszaliń., 357-358
Kaszubi, 334, 339, 341, 404, 406,
414, 420, 426, 430, 432, 434,
441, 471
Kaszubi bytowscy, 406
Kaszubi zach. 401, 434
- Klafcioki
435
- Korczacy,
417
Kołobrzeg, 347
Krajna, 339, 401
Kudowa, Kłodzko, 391
Kurpie, 525-528
Lachy, Lęchy, 455-598
Lasacy tucholscy, 417
lubuski pow. 339
Łańcut, 590
Łemkowie, 412, 431, 435, 441
Miastko pow. 399-444
myśliborski
pow. 339
Piła pow. 339
Podhale, 445-447
Polska,
Pomarenki,
435
- Pomorze, 9-18
_ Pomorze gdańskie, 406, 407
_ Pomorze zach. 321-366,451-474,
-
_
-
-'
-
584-589
patrz też Hinterpommern,
277-297
Pomorza zach. ludność 468
Powiśle, 341
Puszcza: drawska, goleniowska,
mirowska,
nadnotecka,
tucholska, Turzy las, wkrzańska, wolińska, zarzęcicka, 322, 339
pyrzycki pow. 339
rzepiński pow. 339
Rzeszowskie, 597
Słowińcy, 403, 434, 471
Słowińcy z,nad Łeby, 465
Słupsk, 403
stargardzki,
pow. 339
Strzelin k. Wrocławia, 390
sztumski pow. 339
Szczecin, 347, 452, 584-589
Wałcz, pow. 339
Wejherowski
pow. 406
Wielkopolska,
619, 632-635
Wolin, 332, 347
ziemia bytowska, 399, 401
ziemia człuchowska, 39~ 401
ziemia limanowska,
608
ziemia lęborska, 465
ziemia łańcucka, 592, 626-632
ziemia sławneńska, 399, 401
ziemia słupska, 399, 401
Ziemie
Odzyskane,
387-399,
451-474
Złotów, 290, 339
�671
Budownictwo,
Kumyków, 481-482
- lubelskie, 636
- łódzkie, 610
- Pomorza, 324-342
- słownik, 220
- wiejskie Gruzji, 474-475
- wielkopolskie, 637
Budynki gospodarskie. 152-155
- elementy, 143-146
Bukwa, orzeszki buku, in
Bułka, gąska, korowaj,
110. ~85
Bursztyn, 404
Buty, 171
Byczek, juniec, ciolek, BU
Bydła grodzenie, 83
Bydło jako siła pociągowa, 424
- na pastwisku, 83
- rogate, skot, 59-·63
Byk, 59
Bylina, 497
INDEKS RZECZOWY
Adaptacja kulturowa,
440-441, 468
Agrest, 58
AN-ZSRR, 496
Akcent połabski, 262, 272
Albańska wspólnota patriarchalno-rodowa, 494
Alkowa, 149
Alaczyk, jurta Kumyków, 481
Analiza
folklorystyczna,
369-385,
387-399
- wątków baśniowych, 367
Ankieta nazw grupowych, 443
Antagonizm regiona~ny, 469
Antropologia, 531, 552
Archeologiczny atlas świata, 550
Archiwum PTL, 333, 335, 449
Atalyczestwo,
opiekuństwo tatarskie,
505-506
Atlas antropologiczny
świata, 550
- etnograficzny
niemiecki, 453
- - polski, patrz P.A.E.
-- etnologiczny świata, 550
- gwar, 172
- polskich strojów ludowych,
525-528, 630
Ausrottung,
10 patrz też Drang nach
Osten
Autochtonizacja
lud,ności Pomorza,
470
Bajka, 497
- meklenburskie,
pomorskie,
367-386
- słowińska, 465
Balia, 190
Baśni niemieckie, 386
- wątki, 368
Bat, 203
Badania ankietowe, 418
- antropologiczne, 468, 473
- etnograficzne, 399, 400
- folklorystyczne,
387-388, 478
kontaktów inter-etnicznych,391
- nad folklorem radzieckim, 496-502
- nad
jęz. połabskim,
19-256,
257-275
- ,nad Małą Panwią, 601
- nad osadnictwem, 400
- nad rozwojem etnicznych wspólnot ZSRR, 487-488
- na Ziemiach Zachodnich, 453
- socjologiczne, 472
Beczki, kadzie, 115-116
- do przechowywania
rzeczy,
356-357
Belka, 141
Bić, bijak, bojewica, 48
Bicie, chłosta, 203, 204
Biografia Morgana, 481
Biżuteria, 173-174
Bohaterowie opowiadań, 369, 472
Boje, 208
Bose antki, przezwisko, 427, 436
Brona, 41
- podlaska, 424
- trójkątna, 359
Brbnowanie, włóczenie, 41
Brzoskwinia, 57
Budowanie, 141
Budownictwo,
141-155, 233
- drewniane, 431
- estońskie, 489
..•
Cep kapicowy, litewski, 360
Cepy, 48
Charakter
etnograficzny
ludności
pow. Miastko, 408-424
Chata klecona, 326
- rybacka, poleska, 332, 335
Chleb, 284, 429
- kromka, skibka, 109-110
Chlew, 66, 68, 152
Chłopstwo kołchozowe, 487-488
Chmiel, 55
Chodaki, kurpe, 348
Chodzenie
po slunku, 436
Chodzić boso, 172
Chustka, 163
- do nasa, 167
- na szyję, 162
Chusty czołowe, 345
- naramienne, 440
Chrust, 95-96
Chwasty zbóż, 54
Ciasto, 108
Cielę, 60
Cieśla, stolarz, 122, 142
Cystersi kołbaccy, 347
Czapeczki, Miitze, 161
Czarownice, 439
Czasowniki dotyczące: kroju, szycia, 168
- - jedzenia, 104
- - rośnięcia, 59
- - prania, 188, 189
- - ubierania się, 159, 161
Czasownikowe
formacje
na l, ly,
299-319
Czastuszki,
500
Czernice, 89
Czernina, pożywienie, 428
Czesanie, strzyżenie, golenie, 184-185
C.S. Akademia Ved, 558
Czopek, korek 116-117
Czynności młócenia, 49
Czystość, 234
Czyścić, chędożyć, trzebić, 46
Dach, 143
- dwuspadowy, 336
- slegowy, 336
Dąb, 91
- święty, Romowe, 341
Demografia Pomorza, 469
Demograficzne
przesunięcia, 462
Deseczki tkackie, 348, 350, 352
Dom, chyża, 152
- czwórwnętrzny,
339
- litewski wąskofrontowy, 339
namas, kurnica,
325
-- pomorski, 339
- szerokofrontowy,
324, 328, 337
- trójwnętrzny,
339
- wąskofrontowy, 329, 337
Dom zrębowy, 335
- zrębowy łotewski, 330
- żmudzki, 328, 333, 336, 341
�672
673
Domu pomorskiego
geneza, 325
16, 18
Drelichy pomorskie, 347
Drewno, kloc, 121
- materiał budowlany, 141
- rola, 122-123
Drożdże, kwas, 108
Drób, 69-74
Dróg skrzyżowanie, 194
Drzewianie, najdawniejsze
wiad., 24
Drzewo jako opał, 95-96
Duhy, zasięg wschodni, 36!
Dudy, 82
Dwojaki, 116
Dwornica, dvarnaica, 147
Dynamika faktów kultur. 482
Dzbany, kruż, 115
Dzwopienie na burzę, 445-449
Dzieje etniczne Pomorza, 455
Dzwonki, amulety, 445
Dzwonniczki
do odganiania
burz,
445-449
Drang
nach
Osten,
Ekspansja Połabian Meklenburskich,
458
Ekspedycja zach. rosyjska, 477
Elektryfikacja
wsi estońskich, 490
Emigranci czescy, 390
Epicka twórczość słow., 501
Epos, badania, 501
- serbo-chorwacki,
499
Etniczne pochodzenie ludności pow.
Miastko, 399-444
- przemiany u Selkupów, Chantów, Ewenków, 491-492
Etniczna rzeczywistość na Pomorzu,
469
- - po II wojnie, 455
Etnobotanika,
531, 541
Etnogeneza Słowian, 556
Etnografia
ogólna, 552-554
- półn. Karpat, 624
- regionalna, 552
Etnografia słowiańska, 245
sowiecka, 474-496
Etnograficzna
odrębność, 435
Etnograficzne
prace doktorskie,
635-637
Etnolingwistyka,
531
Etnologia, 531
- agrarna, 541
- francuska, 530
- jurydyczna, 532-541
Etnonim Słowińcy, 466
Etnomuzykologia,
532, 541
Etnos, 455, 478
Gospodarka hodowlana, 403
- sienna, 77-78
- trójpolowa, 30
Gospodarstwa gburskie, 12
Gotowanie, pieczenie, smażenie, solenie mięsa, 99
Grabie, 45
Grabienie, trebiti, 45
Gramatyka histor. j. pol. 248
- połabska, 243, 258, 271
Granica Odra-Nysa,
452, 455, 467
- zach. jęz. poła b., 264
Grody Drzewian, 24
Grupy zróżnicowanie, 434-436
Grusza, 56, 57
Gryka, tatarka,
bukwita,
poganka,
54
Grzyby, 91
Gumno, daimne, 47-48
Guzik, 170
Gwary pow. Miastko, 432-434
Gwoździe, 120
19,
Farbiarstwo,
174
Film etnograficzny,
552
Fińska folklorystyczna
szkoła, 387
- kultura ludowa, 506
-
kurnica,
329
Folklor kaszubski, 471
- kłodzki, 392
- teoria, 496-502
- niemiecka, 277-299, 367
- podręcznik, 503
Folklorystyka
radziecka, 496-502
- współczesna, 367, 388
Folkloryzacji
proces, 497
Fonetyka połabska, 261
Fryzjer, golibroda, 185
Garniec, 62
Garnki, 114
Gąsiątko, pilę, 70
Gąska, bułka, 110
Germanie na Pomorzu, 458
Germanizacja nazw narzędzi,
- Pomorza, 9-16, 461
- zach. PC)lski, 10, 12
Gęś, gąs, 70
Glina, 142
Głownia, 96
Głód, glad, 106
Gniazdo, 70
Jabłko, jabłoń, 56
Jagnię, 64
Jagody, 89
-
g
.1
i\
i
I
\
34
serbochorwackim,
macedońskim,
słoweńskim, 313
Indeksy wyrazów połabskich, 21
Instrumenty
muzyczne, 557
Integracja kulturowa, 441
- proces, 467-468
Instytut Etnologiczny Franc., 533
- - Niem. A.N. 513
- Sztuki
Folkloru
i Etnografii
A.N. - USRR, 478
Inwentarz rybaków na Rugii, 464
Inwentaryzacja
rzeźb podhalańskich,
626
- zabytków technicznych, 625
Izba, dwornica,
149
stu ba, 325, 328
- i pomieszczenia, 147-152
Izolacja członków rodziny, 485-487
Haczyk, haftka, 170
Hafty,431
Handlarz płótnem, płatnik, 138
Higiena, 183-193
Historyzm w folklorystyce, 497, 501
Hodowla owiec, 348
- pszczół, 30, 76
- zwierząt, 59-77, 266
- - Drzewian, 230-321
- - słownik, 216-217
- w statystyce, 63
Humanizm w naukach o człowieku,
534
I.C.O.M. (Międzynarodowa
Komisja
dla spraw Muzeów), 550
Igła, jagle, 168-169
Imiesłowy w jęz. czeskim, słowackim, łużyckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim, bułgarskim,
:"'ud, t. XLVIII
bru§[nica},
nica,
cernica,
zeravica,
malica,
su-
91
Jajko, 73-74
Jałowica, 60
Jarmarki
kaszubskie, 405
Jarzmo, 37, 205
- kulowe, 361
- podgarlicowe, 361
- przyrożne, 361
- ramowate, 360, 361
Język kaszubski, 466
- Krofeya, 465
- połabski, 19-257, 257-275
- - dzieje, 263
- - słowiańskie, 249
- sławięski,
słowiński, 403
- staroruski, staroczeski, 20-21
Jurty karelskie i ostiackie, 326
- zrębowe, 332
Jużyna,
Kaczka,
jużyca,
98
72
13
�674
Kaczor, 71
Kamizelka, 163
Kapelusz, kłobuk, 161
- filcowy, 432
Kapelusze kaszubskie, 440
Kapelusznik,
167
Kapłon, 69-70
Kareta, 199
Kasz gatunki, 92
Kądziel, 130
Kąkol, 51, 54
Kąpanie, 184
Kiełbasa, 99-100
Kiernoz, 65-66
Kij pasterski, krępulec, 81-82
Kijanka, pralnica, 189
Kija,nki lekkie i ciężkie, 361
Kipieć, 104, 105
Kiszki, 99-100
Klanzei,
155, 156
Klepisko, tło, 48
Klin, zatyczka u radła, 36, 37
Kłębek, 131
Kłoda, beczka, 115
Kłos, 54, 55
Kobyła, 68
Kogut, 70
Kolacj a, wieczerza, 98
Kolonizacja niemiecka pow. Miast~
ko, 405
Koła wozu, 199
Kołacz, 111, 285
Kołdra, 175
Kołeczki u krosien, 137
Kołnierzyk,
165
Kołowrotek, sokadło, 133
- fińskie, 511-513
Kołyska, 174
Kompozycja pieśni ros., 499
Komunikacja
na wodzie, 208-209
Komuny rybackie, 513-525
Konferencja
etnogr. w Szczecinie
452
675
- Międzyn. Pomorza, 400
Kongres Międzyn. Amerykanistów,
543
- - w Filadelfii, 530
- - w Paryżu, 479-480, 429-541,
548, 549
- - w Moskwie, 480, 530, 552, 557
- - Slawistów w Moskwie, 267,
- - - w Sofii, 296-297, 556
Koń, 66-69, 201-202
- do zaprzęgu, 424
Konopie, 55
Kopanie ziemi, 34
Konstrukcja ryglowa, 335, 339
- słupowa, 334
- ślemieniowa, 335
Kontakty czesko-polskie, 389
Kora drzew, 123-124
Korale, naszyjnik, 173
Korki, korczi, 427, 430
Kosa, 44
Kosiarz, siekarz, setnik, 43, 44
Kosisko, 44
Kosze, siatki, 86, 196
Koszule, 164, 165
Koszykarz, 124-125
Kot, 75
Kotły, 114
Kowalstwo, 139, 431
- wielkopolskie, 636
Koza, 65
Koża, 60
Kożuch, 164
Krajki pomorskie, litewskie, 344, 345
Krawiec, snider, 167-168
Kronikarze polscy, 24
Krosna elementy:
niecielnicf', płocha, bardo, przybijaczka,
nawój
tylny,' przedni, podnóżki, 134137
- poziome, 134-137
Krowa, korvo, 59-60
Krupy, kasza, 91, 92
l
I
I
Krycie dachu, 335
Krzesanie ognia, 94-95
Krzesiwo, 94
Krzesło, 177
Krzyż, krosan, 173
Kucharz, 105-106
Kuchnia, 105-147
- czarna, 324, 328, 330, 332, 336,
337, 339
- letnia, 330
Kultura antyczna, 574
- Bałtów, 321
Kultura ceramiki grzebykowej,
337
- Drzewian połabskich, 19-256
- iberyjska,
564-565
- Kumyków, 481-482
- materialna Łotwy, 636
- łużycka, 337, 361, 456-457
- pomorska, 457
- Pomorza zach. 321-366
- powiatu Miastko, 422-424
- przeworska, 457
- rybacko-myśliwska,
362
- Warmii i Mazur, 615
- Wielkopolski, 619
- wsi Świątniki Górne, 636
Kur, slepajca, 69
Kurczę, 70
Kurnice mieszkalne, 330, 334
- łotewska, 338
Kwoka, 69
Lada, nowina, 30
Lampa, 182
Lejce, 207
Lemiesz, 38
Ledo, 43
Len, konopie, 55, 125-126
- słownictwo połabskie, 20
- nasienie, siemie, 129
- wyprawa, 20
Literatura
ludowa ukraińska, 476
Litewska pirtis, 327, 334
Lud łańcucki, 631
Ludność Pomorza, 470
- pow. Miastko, 404-408
- repatriowana,
411
- ukraińska, 425, 429, 440
Lustro, 182
Łańcuch, 207
Ławka, 177
Łaźnia, pirtis, 325, 328, 332, 364
Łodzie, 85, 208
- rybackie, 522
Łopata do chleba, 108-109, 248
-
supa, Schuppe,
33
Łotewskie zwyczaje rodzinne,
485
Łóżko, pościel, 175-176
Ług, 190
Łyko, 124
Łysy, 185
Łyżka, nóż, widelec, 115
482-
Maglownica, 354
Maltuve-komora,
325
Maliny, molaine, 89
Małżeństwa
mieszane, 469
Mapa antropologiczna
Europy, 534
- We,ndlandu, 22, 25
Masło, 62, 101
Maszoperie niewodów, 516
Mazurzenie w jęz. połabskim, 261
Metale, 139-140
Metoda kartograficzna,
507
- porównawcza, 388
- typologiczna, 324
Metodologia marksistowsko-leninowska 478
Miary nici, 132
Miasto, miasteczko, 158, 159
Miech, mieszek, 52
Miedza, 32
Miejsce do prania, 189
- wypasu, 78-79
�676
Mieszkanie, 150
Międlenie lnu, 126-127
Międzynarodowa Komisja Karpacka,
603
- Konferencja
Pomorzoznawcza,
451--474, 584-589
- U.nia Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych
Komitety Narodowe, 535-540
- Stała Rada, 534-535
- - - Uchwały 541-544
- - Statut, 545-548
Mięso, 62, 98-100
Migracje ludności, 408--416, 424
- na Pomorzu, 471
- powojenne, 400-440, 454
Millenium Poloniae, 451--452, 584
Miotła, kiść, 109
Miód, me d, 77, 113
Miski, talerze, 115
Mleć, mlat, 93
Mleko, 62, 64
Młocek, Dreszer, 48
Młocka, 48--49
Młócenie, bait, bić, 48
Młot, 119, 120
Młynarz, malnek, 93-94
Młynki, młyny, malnaica, 92-94
Moczenie bielizny, 189
Morinci,
ryba, 428
Morze, 85
Most, grobla, 195
Mota.nie przędzy, motowidło, 131132
Motyka, kopaczka, 33
Motywy
zdobnicze,
antropomorficzne i zoomorficzne, 509
- hafty, 528
Muchy, komary, 192-193
Mur, 141
Murarz, 14~
Musee de l'Homme, 533
Muzeologia, 532
677
Muzeum antropologiczne
w Petersburgu, 550
- Pomorza zachodniego, 346, 352,
359, 360
- ukraińskie, AN-USRR we Lwowie, 478
Mycie, kąpanie, 183-184
Mydło, 184
Myślistwo, 88
Nabiał, 62, 101-102
Naczynia do picia, 115
Naczynia kuchenne, 113-117
Namas lit. domek, kurnica, 325, 328,
339
Napoje, 112-113
Narzecze Drzewian załabskich,
262
Narzędzia, do orania, 359
- przy ogniu, zgrzebło, szczypce,
kleszcze, 95
- rybackie, 358
- tkackie, 348
Nawój tylny i przedni, 136
Nawóz z wrzosu, 29
Nazwa dróg, 193-194
- Kaszuby, 321
- Kurp, 527
- miejscowe słowiańskie, 23
- słowiańskie
w gwarach
niem.,
150-152
Nici, 133-134, 169
Nicielnice, 134
Niwa, naiva, pole, 31
Nowina, 32
Nosówki słowiańskie, 30-31
Nosze, nosidła, 195-196
Nożyce, 169
Nóż, strug, 117
Obcęgi, kleszcze, 120
Obiad, 97-98
Obrazy, 183
Obróbka, kamieni, 138-141
I
ł
łl
!
I
I
~
ł~
Obróbka nici 124-125
- surowców, 117-140, 232
- słownik, 219-220
- wełny, 507-513
- włókna, 125-130
Obrzędy łotewskie, 482--485
Obuwie, 171, 426, 427
Obyczaje Adygejców, 485--487
Oddział PTL w Gdańsku, 599
- - w Katowicach, 601
- - w Kielcach, 602
- - w Krakowie, 602
- - w Limanowej, 607
- - w Łańcucie, 626
- - w Łodzi, 609
- - w Olsztynie, 616
- - w Opolu, 616
- - w Mszanie Dolnej, 610
- - w Poznaniu, 618
- - w Szczecinie, 452, 474, 620
- - w Toruniu, 621
- - w Warszawie, 623
- - we Wrocławiu, 624
- - w Zakopanem,
625
Odrębność Pomorza, 464
- Słowian Połabskich, 24
Odzież, 159-174, 233-234
- dziecięca, 166
- pomorska, 342-348
- słownik, 220-221
- zwierzchnia, 162-164
Ogier, 67
Ognia niecenie, 94-97
Ogniska otwarte, 107-108
Ogradzanie, 58
Ogrodnictwo, 33, 34, 52-53
Ogród, 42
Okolnica Rundling, 24, 155-156
Onomastyka, 21
Opałanie lnu, 50
Opasanie bydła, 61
Ornament geometryczny, 352-354
- deseczek tkackich, 349, 350
Ornament w drzewie, 356
Osada za wsią, kurice, 157
- kształt, Drzewian, 24
Osadnicy Kociewscy, 420
Osadnictwo niemieckie, 465
Osełka, 45
Osioł, 202
Ostrężyny, 89
Ostroga i podkowa, 172, 207-208
Oświetlenie izby, 180-182
Owca, 63--64
Owczarz, 80
Owoc, sadovina, 56
Owoce, leśniówki, orzechy, tarniny,
90
Ozdoby szczytowe, pazdury, 340, 341
Pakuły, 128-129
Palenie wrzosowisk, 28
Palenisko, 146
- piece, 636
Pantofle, 171
Paralele połabsko-polskie,
271
Paralelizm
połabsko-słoweński,
262
Park Etnograficzny w Olsztynku 333
Pas, 164
Pasiak na zapaskę, 344
Pasieka, 76
Pasożyty, 64, 191
Pasterstwo, 78
- organizacja, 80-84
- szałaśnictwo Tatr 636
Pasterz, 78
- bydła rogatego, 79-80
- koni, 80
- kóz, 80
Pastwisko,
brezinka,
79
Patry ja, wzgórze, 630
Pazdur, śparogi, 361
Paździerze, 127-128
Periodyzacja
dziejów Pomorza, 460
- - etnografii ukr. i ros. 475--479
Pępkowe,
patrz Zwyczaje
urodzinowe
�678
Piece, 145--146
-- piekarski, 145
Pieczyvvo, 108--111
Piekarnik kaszubski, 337
Piekarz, 111
Pieluszka,
166
Pierścień, 173
Pierze, 73, 440
Pies, 74-75
Pieśń ludovva, 497
- obrzędovva, 499
Piła, strug, 120
Pisklę, 70
Piwo, 112--113
Placek, 11:t
Plan vvsi połabskiej, 22
- zagrody rybackiej,
325
Plemiona lechickie, 257
Pleśń vv chlebie, no
Plewienie, 43
Pluskvva, pchła, vvsza, 191, 192
Płachta biała, 342, 343
Płacić płótnem, 345
Płot pleciony, 154
-- tyn, 135-155
-- typy, 154--155
Płótno, 137--138
- bielenie, 29
- słovviańskie, 345
Pług, 35, 38, 99
- połabski,
39
Płużyca dvvuręczna, 360
Płużyć, czasownik, 40
Pochodzenie ludności Barkocin,
-- -- Biała, 415
-- -- Cetyń, 411
-- - Dretyń, 413
-- -- Kramarzyny,
409
-- -- Łubna, 418
-- -- Miastko, 414, 420
-- - Milocic, 416
-- -- Piaszczyna, 410
-- - Płocko, 411
679
118
-- -- Podgórza, 410
-- -- Starkovva, 416
-- -- Svvieszyna, 415
-- -- Trzcinna, 416
-- - Wiatrołomu, 418
Podcienia, 339
Poddasze na siano, 152--153
Podeszwa, 171
Podobiadek, pridjauzainak,
97
Pogacze, pieczyvvo, 111
Pokarmy
roślinne,
102--103
Pokosy, 46
Pokrzyvva, zavica, kopi'iva, 90
Polano, drevvno, 95
Polityka pruska na Pomorzu, 9--18
Polonizmy vv czeskim, 396--398
Pole, puli, pol je, 31
- zaorane, 40
Polska fala osadnicza, 466
Polski Atlas Etnograficzny,
(PAE),
324, 400, 464, 556, 590
Polski Komitet Narodovvy
M.U.N.A.E., 538, 540, 549
Polskie Towarzystvvo Ludo'znavvcze
(PTL) 400, 452, 477, 584
Połabska pieśń ludovva, 260
Połabskie osoblivvości, 212-214
Połovvy vvspólne, 522--523
Południce,
439
Pomieszczenie bydła, 61
Pomieszczenie koni, 68
-- użytkovve, 150
Pomorzoznavvstvvo,
451--474, 584-589
-- badania, 465
Pończochy, 165
Popiół, zarzewie, żerzawie, 97
Pory roku Drzevvian, 267
Porzeczki, smordlaine,
smrodzina,90
Posiłki, 97-98
Postęp techniczny vv rolnictvvie, 442
Postronki, 207
Potravv smak, 106
powrósło, przevviąsło, 46
poziomki, saunaica, 89
pożyvvienie kaszubskie, 428
-- jarzynowe, 429
-- resztki, 84
Półkoszki, 198
Praczka, 190
Pradom litewski, 326
Praojczyzna
Słovvian, 456
Pranie, 188--190
Prising,
preseka,
Presek,
sad,
Preylabe,
ł
155--1.57
55
37
Proces adaptacji i integracji, 454
-- wyróvvnavvczy, 470
Proso, jagły, 92
Pszczelarstvvo, 75, C37
Pszczoła, pcela, 75, 77
Pszenica, 54
Prządka, 132--D3
Przejście, chodnik, 194--195
Prześcieradło,
płachta, 176-177
Przezwiska grupowe. 427
Przędzenie, przęślina, 130
Przędzy vvyrób, 130--133
Przęślica, 130-131, 351, 352
-- iglicovva, 360
-- krężołkovva, 352, 360
-- łopatkovva, 352, 353, 360
- okółkovva, 352, 353
-- vvidełkowa, 352
Przęślic typy, 507-513
Przycieś, zastrzał, 143--144
Przygotovvanie krup, mąki, 91, 94
-- potraw, 98--108
Przyprawy,
103
Przysłowia, 497
Radlica, 35, 359, 360
Radło, 35, 361, 635
-- krój, 37
Radło połabskie,
39
-- zasięg, 35
-- typ meklenburg.
35--37
F:ama z przybIj'łCzką, 135
Rasy bydła hodovvlanego, 406
Hataj, oracz, 40
Rąbanie drzevva, 95
- łupanie, 121--122
Rekonstrukcja
kultury
połabskiej,
19--265, 465
Relikty kultury ludowej, 399--400
-- słovviańskie, 91
Repolonizacj a, 440
Revvolucja Październikowa,
477, 486,
491
Rezervvat słowo na Rugii, 348-350
Rękavvice, 165
Rodzina albańska, 493
-- Drzevvian, 268
Hola, 40
Holnictvvo, 53--55
-- Połabskie, 35--42
- povv. Miastko, 423, 424
Rosyjskie Tovvarzystwo Geograficzne, 477
Rośliny dyniovvate, 53
- hodovvlane, 52-55
-- okopovve, 52--53
-- nazvv pochodzenie,
53
-- przemysłovve, 55
- strąkovve, 52
Róvv, okop, 195
Roszenie płótna, 137
Rozkład kultury ludowej, 484
-- twórczości prozaicznej,
390
Rozpalanie ognia, 96-97
Rozplanovvanie vvnętrza chałupy, 331,
333, 338
Rożny, 114
Rubież etnogr8.ficzna, 321
-- na Wiśle, 360
-- północno-wschodnia,
361
- zachodnio-kas:mbska,
40Q
�681
680
Rundting,
patrz Okolica,
Rybak, 85
Ryb nazwy niem. 87
- - słowiańskie. 86-87
_. spożywanie, 87
Ryboł6wstwo, 29, 84
- estońskie, 488-491
- kaszubskie,
432
- Rugii, 513-528
- żakowe, 517
Rydel, szpadel, 33
Ryga, dom estońsld, 489
Ryk, buczeć, 61
Rymarz, 207
Rzeczowniki
określające
104
Rzek nazwy, 84-85
żywienie,
Sad, klancai, 55, 56
Sadownictwo, 55-56
Sadzenie, 58-59
Sakiewka, 167
Samiec, samica, 59, 60
Sanie, 197
Schody, 145, 209
Sesja Naukowa w Łańcucie, 597599, 627-633
- - w Poznaniu, 618-619, 632635
Ser, saro, 62, 64
- kozi, 65
- serwatka,
101-102
Serweta, obrus, 178-179
Siekiera,
117-118
Siana sprzęt, 78
Sianie, sadzenie, 42
Siennik, 175
Sierp połabski, 44
Skład ludności Trzebielino, 417, 419
Skop, 63
Sk6ra na buty, 171
$!trzynia, 180
Skrzynie pomorskie, 356-358
- rybackie, 355
Słoma, 49
Słonina, 65
Słowiańskie nazwy rzek, 23
Słownictwa rodzimość, 62-63
Słownictwo połabskie, 19-256
Słownik Anonyma, 22, 149
- etymologiczny
jęz. pol. 242
- - połabski, 645
- - 255
- gwar. pd\. 31
- - Radkowic, 602
- Henniga, 22
- Kucka, 148
- Lindego, 30
- narzecza słowińskiego, 315
- niemiecki, 243, 248, 255
- Parum Schultze, 22
- Pfeffingera,
22
- staropolski,
254
- warszawski, 243
- wyraz6w prasłowiańsko 215-229
- polski, czeski, kaszubski, łużycki, ruski, słowiński, serbochorwacki, słoweński, bułgarski, 255
Smary, 199-201
Snopy, 46, 49
Socha, 31, 635
Societe d' Anthropologie,
530
- Ethnographique,
533
- Observateurs
de l'Homme, 533
Spichrz, kletis, 325, 328
Spinki, fińskie, łotewskie, 348
Spław drewna, 636
Spodnie, 164
Spółdzielnie rybackie, 524
Sp6łki rybackie, 519-525
Społeczny protest w bajkach ludowych 367-386
Sprzęty, 174-183, 234
- domowe, 429-430
,....-kuchenne,
114-115
Sprzęty piekarskie )108-109
- słownik, 221
Sprzęt żniwiarski, 47
Stajnia, 152
Staw, 85
Stawidło, 125-126
Stępa, 91
Stodoła, 153
- podcieniowa,
341
Stolarz, 142
Stos drzewa, sążeń, 96
Stopień, podn6żek u krosien, 135
St6ł, stołek, 177-178
Strefa bałtycka, 329, 331, 333
Str6j, 159
- estoński, 490-491
- głowy, 343, 161-162
- kąpielowy,
164
- kurpiowski,
525-528
- lubuski, 635
Strumień, 85
Studnie, 94
Strzemię, 206-207
Strzyc, strzyżenie, 170, 187-188
Strzyżenie owiec, 64
Suczka, 75
Suknia, 163
Surdut, sukno, 162-163
Suszarnia zboża, 325
Suszenie bielizny, 190
Suszenie, suszarnia, 126
System gospodarki połabskiej, 41
Szafa, 180
Szałasy, 332, 334
- lapońskie, 332
-
-I
listnica,
153
Szczapa, trzaska, 95
Szczekanie, 74, 75
Szczotkowanie,
190
Szewc, 172
Szklarz, 143
Szle, 206
Szłyki, rozłupy, 343-345
Sznurowadła,
172
Sznurówki, 163
Sznury, powrozy, 129
Szpilka, 169
Sztyga, 47
Ściany, okna, drzwi, 144-145
Ścieżka, steczka, 193
Śliwa, slaivena, 57
Śparogi łotewskie, 341
Śpichlerze,
51
Środki
artystycznego
wyrazu,
504
Środowisko
geograficzne,
321-323,
401-403
Świecznik,
180-181
Świder, 118-119
Świdrowanie,
piłowanie, 122
Świerzb, 75, 192
Świnia, svaina, 65
Świniarz, 80
Tabak, tytoń, 113
Taczki, 196-197
Targi, świętomarcińskie,
405
- w Ulszynie, 138
Tawczuj,
izba Kumyk6w, 481
Technologia rolnicza, 636
Tekst nożyński, 465
Teoria odbicia artystycznego, 497
- marksistowska,
465
- migracji, 387
Terminy
słowiańskie
w j~z. niemieckim, 278-289
Tezy o Słowińcach, 465
Tkactwo, 133-138
- fińskie, 506-513
- kłodzkie, 392
- ludowe pow. Miastko, 403
- pomorskie, 347
Tkacz, 137, 347
Tkanina, 246, 348
- pomorskie i litewskie, 346-Mll
Tłuszcze roślinne, 100, 103
�682
Topór, 118
Trąba pasterska, 82
Tradycj a podkoziołka,
634
Trakt, gościniec, 193
Transport
i komunikacja
193-209
222, 234-235
- pieszy, 195-197
Troba, izba z piecem, 328
Trójpolówka, 41, 42
Trzoda chlewna, 65-66
Trzepaczki do lnu, 352, 355
Trzewiki, patrz Obuwie
Tuczenie, tucznik, 61, 66
Tyczki, rozgvoi, 43
Typy, baśni, 386
- budownictwa, 463
- domów gruzińskich, 474-475
- wsi, 155- 159
Twórczość ludowa Opolszczyzny, 616
Ubiór kobiecy, 342, 343
Uczta weselna, 429
Udój, 82-83
Ugór, 41
Ul, 77
- słomiany, koszci, 431
UNESCO, 480, 549
Uniwersytet A. M. w Poznaniu, 400
- w Charkowie, 476
- w Kijowie, 476
Uprawa chemiczna, 32
- chmielu, 29
- lnu, 29
- mechaniczna, 33
- roli Drzewian, 229-230
- roślin, 29, 266
- - słownik, 215
Uprząż końska, 206-208
Urbanizacja,
469
Ustrój rodowy Albanii, 492-493
Utrzymanie czystości, 221-222
Uzda, 206
683
Wabienie ryb, 86
Walne Zgromadzenie PTL, 452,590599, 627
Wałach, 67
Warianty bajek, 374
- wątków, 368
Warsztat szewski, 172
Warzywa, 102-103
Wątek i osnowa, 134
Wątki bajkowe, 368, 373, 594 ;
- Der Teufel hitft, AT 820
- Nicht-Bose-Werden,
AT, 1000
- Starker
Hans, AT 650
- a kopciuszku, AT 510 A
- o kurczaku, Krzyż. 106
- o ludożercy, AT, 1119
- o Nebojszy, AT 326
- o śmierci, AT 332
- o siostrach, Krzyż, 480 C
- a szklanej górze, AT, 530
- o zabłąkanych dzieciach, AT 237
- o zwierzętach, AT 212+2015
Wątków badanie, 387
Wąsy, 186-187
Wędka, 85
Węgiel, 95
Wełna, vauno, 64
Wiadro, 116
Wiara w moc dzwonów, 445-449
Widły, vaidlai,
32
Wiedza ludu a gwiazdach, 635
Wiejaczka, 49
Wieprz, vipar, 66
Wierzenia ludowe, 438-440
Wieś połabska, 155-158
Wino, 113
Winogrono, vainaiva, 58
Wiśnia, vaisena, 57
Włóki, 360
Włókna wyczesywane, 128-129
- zwierzęce, 129
Wódka, 113
WRN Koszalin, Szczecin, 473, 474
,,
~
Wokabularz kopenhaski, 22
Woły, 40, 59, 201-202, 424
Wosk, vask, 77
Wóz, 197-198
- części, 199
Wpływy inter-etniczne,
387-399
- polskie na opowiadania czeskie,
387-399
- starożytności na folklor, 572
Wspólnota bałto-słowiańska,
323
- pastwiskowe, 403
- rybackie, 513-525
Współpraca
etnografów
z socjologami, 473
Wstążka, praivąza,
170
Wrzeciona, 130
- fińskie, 510
Wykaz członków Stałej Rady i Komitetów Narodowych
MUNAE,
535-540
- literatury połabskiej, 250-253
- słowników, 254-256
- zbiorów bajek niemieckich 385-386
Wykopaliska
archeologiczne
Gdańska i Wolina, 332
- - Santoku i Opola, 332
Zabytki łużyckie, u Bałtów, 323
- połabskie, 249, 258
Zagroda, 426
- litewska, 325
- pomorska, 337
- Rysulów, 446, 447
- stajnia, okólnik, 61-63
Zajęcia ludności Pomorza, 323
- - pow. Miastko, 430
Zakazy, prac rolnych, 426, 427
- stykania się, 485-487
Zalesienie Pomorza, 322
Zamiatanie, 190
Zapożyczenia niem. w jęz. połabskim, 21, 271
Zapożyczenia
słowiańskie
w jęz.
niem. 223-227, 277-297
- - tiurskie i arabskie 505-506
Zaprzęg, 201
Zaprzęganie, 204-205
Zasięg Prabałtów,
323
Zawołania na woły i konie, 202-203
- na drób, 71
Zbieractwo, 8B-91
Zbieżności hanacko-pomorskie,
299-320
- połabsko-lechickie,
209-215
- - słoweńskie, 267
Zbiory bajek niemieckich, 385-386
- etnograficzne w Łańcucie 628
- praw obyczajowych
Albańczyków, 492-493
Zboże, 53
- czyszczenie, 49-51
-kopki,46
- nazwy, 54
- wianie, 49, 50
- zwózka, 47
Zdobywanie wody, 94
- żywności, 84, 231-232
- - słownik, 217-219
Zegar, 182
Zemsta rodowa, 494
Zespół słowiańsko-bałtycko-fiński,
463
Ziarna przechowywanie,
51-52
Ziemia sołecka, 157
Ziemniaki, 102
Złe moce, 439
Złoto, złotnik, 173, 140
Zmienność form kulturowych, 482-485
Zmory, 439
Zmywanie, 190
Zrąb: na nakładkę, obłap, rybi ogon,
335
Zrębowa technika, 332
Zupa z mąki, krup, 103
�684
Związki połabsko-słoweńskie
211
Zwierząt anatomia, 60
- oprawianie, 98-99
Zwyczaje, i obrzędy rodzinne, 436--438
-
pogrzebowe,
urodzinowe,
437-438
437
Źdźbło, steblo, 55
Źrebię, zribac, 68
Źródła, 94
'lródła historyczne, 30
Żałobna opaska biała, 161-162
lama,
92-93
Żelazo, 139
Żłob, 153
Żniwa,43
Żołądź, galasówka, dębianka, 90-91
Żupa, źupan, 167
Życie Połabian, 266
Żyto, reż, 53-54
Żywienie bydła zimą, 83, 84
Żywności przygotowanie,
266
SPIS TABLIC
S.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
Tablica (I). Konstrukcje
jurt karelskich i ostjackich .
326
Tablica (II). Wygląd zewnętrzny
chałup wąskofrontowych
32ll
Tablica (III). Rozplanowanie wnętrza chałup w strefie bałtyckiej
331
Tablica (IV). Rozplanowanie
wnętrza chałup w strefie bałtyckiej
333
Tablica (V). Rozplanowanie chałup wąskofrontowych
na Pomorzu
338
Polskim, Litwie i Łotwie .
340
Tablica (VI). Ozdoby szczytowe typu pazdurów
.
344
Tablica (VII). Elementy
ubioru kobiecego w strefie bałtyckiej
346
Tablica (VIII). Elementy tkanin przetykanych
z Pomorza i Litwy
Tablica (IX). Formy deseczek tkackich w strefie Pomorza, Litwy
i Łotwy .
349-350
Tablica (X). Formy przęślic pomorskich
351
Tablica (XI). Formy przęślic na Litwie i Łotwie
353
Tablica (XII). Formy maglownic na Pomorzu, Litwie i Łotwie
354
i spinki sercowate na Łotwie i w Polsce .
355
Tablica (XIII). Skrzynki
rybackie
Tablica (XIV). Beczka i skrzynie do przechowywania
odzieźy
357
i bielizny
.
359
Tablica (XV). Narzędzia do orania z Pomorza i Łotwy
Tablica (XVI). Szopa na owce z podjazdem i wybudowaną na niej
447
dzwonniczką.
Kościelisko
Rysul6wka
SPIS MAP
1. Mapa (l). Das
Wendland
(wg Fr. Tetzner
Die
Braunschweig
1902)
2. Mapa (1). Mapa pochodzenia
ludności niektórych
wsi powiatu
Miastko (wg miejsca zamieszkania
z 1939 r.) .
3. Mapa (2). Mapa
składu
etnicznego
niektórych
wsi powiatu
Miastko (wg samookreślenia
ludności) w granicach
administracyjnych
z 1954 r ..
Slaven
hannoversche
in
Deutschland,
25
414
420
SPIS RYCIN
1. Ryc. (l). Radło meklenburskie
2. Ryc. (2). Plecionka
36
154
�686
3. Ryc.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
(3). Schemat wsi tzw. "okolicy" w hannowerskim
Wendlandzie
Ryc. (1). Plan naj starszej zagrody rybackiej
w Kesterazeems
Ryc. (2). Chałupa z Finmarken
XVIIIw.
Ryc. (3). Litewska pirtis gm. Padubisis, pow. SzawIe
Ryc. (4). Zewnętrzny
wygląd domu zrębowego, Łotwa, okolice
Libawy
Ryc. (5). Chata rybacka z Polesia, r. 1936 .
Ryc. (6). Przekrój przez dom żmudzki z XVIII w., Litwa
Ryc. (7). Zagroda
pomorska,
Polska,
Osława-Dąbrowa,
pow.
Bytów
Ryc. (8). Biała płachta z Liineburga .
Ryc. (9). Biała płachta, Polska, Kaszuby
Ryc. (10). Biała płachta, Litwa
Ryc. (11). Biała płachta, Łotwa
Ryc. (12). Deseczka pod kądziel, Polska, Dolne Powiśle
Ryc. (13). Trzepaczka do lnu z 1825 r. Polska .
Ryc. (14). Brona trójkątna
i radlica łopatkowa, Pomorze Zach.
Ryc. (15). Cep kapicowy, Litwa
Tabl. barwna.
Dom przysłupowy
w Markowej
pow. Łańcut,
woj. Rzeszów, maI. F. Frączek .
Ryc. (1). Zagroda Rysulów - Kościelisko Rysulówka
Ryc. (2). Chłopska dzwonnica "na burzę" z miejscowości Sól
Ryc. (3). Chłopska dzwonnica
"na burzę" z miejscowości Nieledwia (Beskid Sląski) .
Ryc. Ekspozycja ludowych instrumentów
muzycznych w Muzeum
Morawskim w Brnie
Fot. Prof. dr Eugeniusz Frankowski
Fot. Prof. dr Witold Klinger
Fot. Prof. Janusz Świeży .
Tabl. barwna. Wnętrze chaty garncarza we wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, woj. Rzeszów, maI. F. Frączek
156
325
327
TABLE
330
335
336
1. Dissertations
337
342
342
343
343
352
352
359
360
443
446
448
448
557
563
571
578
OF CONTENTS
I
l
J o a c h i m M a i - Vom Ubergang zur imperialistischen
Polen-Politic Preussen-Deutschlands
in "Pomorze" .
B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g low a Material folk culture
of the Polabian tribe of Drzewianie (Draven-Slavs)
in the light
of lexical investigations
.
K a z i m i e r z P o l a ń s k i - State of reseaH;he:; on the Polabian
language
R e n a t e W i n t e r - SlawlSche Entlehungen
in niederdeutschen
Wortschatz
des ehemaligen
Hinterpommern
.
J ifi Da mb or sk i About some common lingual features in
the Pomeranian
and Hannackian
dialects .
Agn ie szk a Dob r ow olsk a Investigations
of the material
culture in West Pomerania and of its problems
Wal t r a u d Woe II e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens
Mecklenburgs
und Pommerns
Jar o m i r J e c h - Interethnic
influence upon folk prose on the
reconquered
territories
R y s z a r d Kuk i e r - Ethnographic
and ethnic changes in the
Miastkow
District
during
1945-1960
II. R e s e a r c h
62'1
J óze f
Gajek
-
Campanile
serving
9
19
257
277
299
321
367
387
399
wo r k
to drive
away
hailstorms
.
445
III. R e p o r t s a n d r e v i e w s
J ó z e f G a j e k - Thesis summation of the International
Confe451
rence on Pomerania
.
SOVIET ETHNAGRAPHY,
Academy of Sciences. U S S R, part 1, 2
. 474-482
and 3, Moscow, 1961 (Anastazja
Kojdecka) .
485--496
SOVIET ETHNOGRAPHY,
Academy of Sciences, part 2, page 24482
39, Moscow, 1961 (.Józef Gajek)
�688
689
RUSSIAN FOLKLORE, Materials and researches. Volume V. Published by the Academy of Sciences, U S S R, 1960 (A. Zyga) .
W. M. S i e d i e 1n i k o f f, Theory of Russian Folk lyric poetry.
Handbook for universities.
Utshpiedgiz
edition, Moscow, 1959,
(A.
Zyga)
502
M. M. S a k i Y e f f, Tiurkic and Arabian vocabulary
in the Kabardian and Circassian languages (Z. Ciesielski)
.
V e r a Vall i n h e i m o, Das Spinnen in Finland unter besonderer
BerUcksichtigung
schwedischer
Tradition, Helsinki, 1959 (Halina
Bittner-Szewczykowa)
Miscelanea
496
505
Summaries in English and Russian (Eugeniusz Jeleniewski)
Table of Contents of the XLVIII volume of the "Lud". (Olqa
kowa)
Table of drawings
Table of contents
506
.
R e i n h a r d P e e s c h, Die FischerkommUnen
auf RUgen und Hiddensee, Akademie Verlag, Berlin, 1961 (Jadwiga
KtLcharska)
.
A d a m C h ę t n i k, Kurpian folk costume. Green Forest. Atlas of
Polish Costumes, part IV, book 7. Polish Ethnographic
Society
Wrocław,
1961 (Kazimierz
Pietkiewicz)
J ó z e f G a j e k, The Sixth International
Congress of the Union of
Anthropological
and Sociological Sciences in Paris .
Resolutions passed by the Permanent
Council and presented to the
Congress.
(K. W.)
Statutes of the Congress of the Ethnographical
Sciences. (A. L. G.).
W ł o d z i m i e r z A n t o n i e w i c z, Assembly
of the Permanent
Council of the Union of Anthropological
and Ethnological
Sciences in Prague, held on 2 and 3 rd - 11th August 1962.
513
525
529
542
545
543
IV. N e w s I t e m s
Professor dr. Eugeniusz Frankowski.
(Tadeusz
Dziekoński)
Professor dr. Witold Klinger. (Tadeusz
Wróblewski)
Janusz Świeży. (Henryk
Zwolakiewicz)
.
Jan Edward
Zaremba.
(WaLdemar
Babinicz)
Report on the International
Conference
on Pomerania.
Szczecin,
3 rd - 6th September
1960 (Olga Gajkowa)
.
Report on the x.xVIIth
General Assembly of the Polish Ethnographic Society in Lańcut,
held the 28th-29th September
1962,
(piotr
Kaleciak)
581
584
590
Reports of Politish Ethnographic
The Region of Lańcut in book,
Society Sections
press and water
599
colour
(Eugenia
Czado)
628
Scientific Session on Ethnography
in Poznań (L. M. Szwengrub)
Reprint from the Catalogue of thesises on doctor's and privatdocent's
degrees.
563
571
578
Ministry
of Higher
Education
1959-1962 .
632
635
Lud,
t. XLVIII
639
Gaj662
and maps
in English
and Russian
685
687
�•
M.
M. CaKI1CB.
TKJI"CKaH 11 al"a6CKall
nCKCI1Ka B Ka6apW1HO-'ICI"KeCCK0\1 11lblKC
(J. Tece.lbCKu)...
Bepa
.
Ban.lI1HreHMO.
Tpanl1!!l1l1,
PCi1Hrap,u;
TKa'lCCTBO B <1lI1H.IHHJlI1l1C OC06bl~1 y'lCTOM WBcnCKOH
1959 (Ta.lIIHa Ellmn7flep-llielJ'IUKO(Ja). . . . . .
fC.lbCI1Hr¢OpC,
IT,w.
Pbl6aYbl1
KO.\1\1)'H.b1Ha OCTpOBCPyrl1ll
AnaM
X'HTHHK.
HapoAlIbli!
7.
I. HaY'lHbIC
VloaxHM
Mai1
-
O nepexoAc
ITpYCCIłH-repMaIIHH
liap6apa
K
llhIAJlOBCKa-u,erJleBa
. .
-
.
.
.
.
.
MaTepnaJlbHall
nOJlbCKOf!
.
.
.
PeHaTa
ITOJl51HbCKH
BHIlTep
-
-
K)[(H ):(aM60pcKH
-
3a[Ja,llHOli IToMepaHl1H.
06
OAHOit 06meii
.
):(06pOBOJlbCKa
npHMOpb51
BaJlbTpayT
Ex -
.
.
KYKep
-
.
-
.
.
.
.
.
.
9
KyJlbTypa
.
.
51JbIKa .
.
.
.
.
.
.
.
.
19
257
.
.
.
.
.
.
.
.
321
..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
367
.
Ha OTBOCBaH-
387
3T1IOrpacI>MyeCKI1C 11 JTHl1'leCKl1e ncpCMCHbl
.
.
.
JD3JrjJ
raeK
-
H a y YH bIe
B MHCTKOB-
399
.
1033rjJ
raeK
-
flOMepaHlm.
COBETCKA.5J
J,1Tor
.
.
.
MocKBa
PYCCKVlJ/I
le3HCOB
.
Kouoel!Ą·a.'l)
3TBOrPACl>lUI.
BJlOIl1!1MClK
aBrYCTa
.
.
.
Cl>OJIhKJlOP,
.
.
.
.
TeTpaAl1
.
Y'![JeAfI13,
nO,TI-IKa
1,2,3.
MOCKBa
2.
24-39.
474
TeTpaJJb
CTp.
MocKBa
11 I1CCJleAOB<lH
1111,TOM V -,
1959 (A. )K1l,'a).
.
.
.
.
.
.
.
.
AIlTpOIlOJlOrH'lCCKllX
Jr. r.).
.
.
.
.
.
.
11 3nIOJlOrH-
. "
AHTOIlCBI1Y
-
CbC1A
.
nOCTOllHHoro
COBeTa
MClKAYIWPOI.\Hoii
[l AHHX 2-3--11
1962. . . . . . . . . . . . . . ..
3yreHHyuI
CJlP<lI-lKOllCKH.
(TaiJJY!ll
npo¢eccop
,al'
nporpeccop
nI" BnTOJlbIl KJlHHrcp.
(Tachyul
.5iHylll CBClKl1 (reHpUl,' 3(JoJIHI,('ell'l)
.5iH 3.llBapA
OPleT
o
3ape\16a
.
. . . . .
MClK,LlyHapO,LlHOH KOHrjJepeHllHI1
3-6
OTYCT o XXXVIT
05weM
C06paHHI{
OT,lleJIeHHli
nepCneYaTKa
I13YYCHHIO nO~Opbl!,
pallOH
B JlaHuyTe
.
BAHlIX
28-29
.
B KHHre, npecce
.
.
.
H aKBapeJIH
Hay'lHOC 3aCC,LlaHHe B fl03HaHH
.
.
.
.
.
(Jyeel({./fl
.
.
.
590
599
628
632
.
'facjo).
(JT M. llllJellePYÓ).
I10KTOpCKHXJJ.IICCCpTaIJ;HM.
H ,I1I1CCCpTal\IlHHa CT()[lCllb
KpaTKoc
.....
CO,llCplKaHHe Ha aHrmli·icKO\-1 H pyCCKOM 113bIKax. (E. £.lell('acKu).
YK~naTeJIb
XLVJlI
JJIll! By-
CIlIICOK pHCyHKOB H KapT.
.
0r.1allJ1eHI-IC Ha aHnHf!CKOM
11pyCCKOM 1I3blKax.
.
.
.
.
.
.
:
502
To).
TO\1a lKYPHaJla JIKJLJ.(O.
496
JIHpHKH. nOCo6He
584
ceHT1I6p5T
. . . . . . . . . . . . .
n.T.JI.
H3 KaTaJIOra
WTeTHH,
.
ITTJI
1962 r. (JJemp KaAel11l!K).
3THorparjJH'JeCKOe
no
1960 (Ol/bea rafiĄ·06a).
ceHT1l6pll
563
571
578
581
Jbe/wllbcKII)
Bpyó,/e(Jc/,Il)
(B({JlbiJ('~I-tQpEa6wl/l'l).
H3AaTenb-
1960 (A. )Kuca).
PYCCKOHl-rapoJlHoii
.
635
CMCCb
451
.
482
MaTepHaJlbl
.
AOl.leHTa, MHHHCTepCTBa BblCLIJlIXYYC5HblX 3aBcL\CHI1H 1959 -1962
.....
AKaAeMHH HaYK CCCP,
.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
KOHcI>epeHllI1HIlO ~nYYCHI111
.
.
IV XpoHllKa
JIałlUyTcKHii
445
1961 (E03JrP raeK).
CeAeJlbHI1KOB,
30B.
.
AKaJleMI1l! HaYK CCCP,
CTBO AKa,LleMHH HaYK CCCP,
B. M.
H l!
P ClleH311H
MelKAYHapOAHoii
.
3THOrPA<1lVljJ.
1961. «Allaclllacb.'1
COBETCKA.5i
HCCJIeAOBaH
KOJlOKOJIbHl! JlJlll OTrOliHHHH rpa,LlOBblX 6ypb.
TIL O T 'IC T bl 11
.
MClKJJ.YHapOJ~HOrO KOHrpccca
YCCKI1XHaYK (A.
OTyeTbl
IT
• .
299
KyJlbTypbl3anaA
BJIHl!HHe Ha HapO,LlHylO np03Y
.
IJ Tlapl1)f{c.
IJ ,lll1aneKT<lX nOMe-
..
..
r. r.
MClK,LlyHapaIlHoi1 YHHI1
YHI1H AIHpOnOJlOf!f'ICCKIIX li 3 rHOJlorWICCKI1X BaYK B nparc
277
npOTeCT B HapOAHblX CKa3Kax MeKJIeH.
(K B.).
rpeccy.
CTaT)'T
no-
.
113bIKOBOii 'lepTC
.
COlll{aJlbHblH
1945-1960
CKOM ye3Ae B
.
.
VlcclIeAOBaHI1l! MaTepua.%Hoi1
lIHTep3THH'leCKOe
HblX 3eMJllIX..
PblwapA
.
-
H nOMcpaHHH..
.5ipoMnp
.
11 ee [Jp06JIeMaTl-lKI1.
BeJIJIep
6ypra
.
nOnl1TI1KC
.
COCTOHHI1CHCCJleAOBaHl1iinOIla6cKOro
paHCKOM 11 raHaIJ;KOM.
Horo
.
fIOilb-
TloCrtHOB.rICHI1H, BblllccellHblC ITOCTOHHHbIMCOBCTO~111npe,u;CTaIJ.ICHHble KOH-
CnaB51HCKHe 3al1MCTBOBaHHlI B Hl1lKHeHeMel(KOM nCKCHK,Llb-
HOM COCTaBe 6bIBIlleii
ArHeIllKa
.
HapoAHaH
J1a6CKI1X ApeBJll!1l B OCBemeHl111 CIIOBapHblX H3blCKaHl1ii
Ka311MelK
J KOHrpccc
J10rWICCKI1XHa)'K
CTaTbJ{
HMnepl1aJUlCTH'lCCKOii
B "IToMepaHI1H"
rp r a CK -
ATnac
nOJlbCKOe 3nlOrpa¢I1YCC-
1961 (Kam.tle.Hc JJeIllKeu/('i). . . . . .
A HTpOIlOJlOrJ-I'ICCKHXH 3THO-
KOC 06LUCCTBO, BpOUJlaB,
1'0'3,
. . . . . . . . . . .
KOCTKJMKypncB 111 3CilCHOf! ITywl1.
CKI1XHapOl.\HbIX KOCTKJ'VIOB,'laCTb IV, TCTpaJlb
Of JlABJlEHHE
J{ rl1'!lJ1eH3ee. J,13naTc'lb-
1961 (JTVIJ1PaKyxapc/,a)
CTBO AKa,u;cMI1H, 6Cpn11H,
..
.
.
639
662
685
687
�'hł4·"' .•.•
·.....,.,.?
••
ATLAS
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
cen~
zl
CZĘSC I POMORZE I WARMIA
1. Agnieszka Dobrowolsl<a - strój pyrzyckl, 1955
2. Bożena Stelmachowska - Strój kaszubski, 1959
3. Franciszek Klonowski Strój warmiński, 1960
22.29.27.-
CZĘSC II WIELKOPOLSKA I KUJAWY
1. Adam Glapa
Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany)
2. Adam Glapa
Strój dzierżacki, Ir.53
3. Adam Glapa
Strój lubuski, 1956 .
4. Halina Mlkułowska Strój kujawski, 1953
CZĘSC III
16.50
27.29.25.-
SLĄSK
1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany)
2. Stanislaw Bronicz
Strój pszczyński, 1954
3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 .
13.50
29.30.-
CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE
1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 (wyczerpany)
2. Jadwiga Swiątkowska Strój łowicki, 1953
3. Jan Piotr Dekowski Strój piotrkowski, 1954
4. J'anusz Swieży Strój podłaski, 1953 .
5. Jan Piotr Dekowskl Strój sieradzkI, 1959
6. Janina Krajewska - Strój opoczyńskl, 1956 .
7. Adam Chętnik strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960
.16.50
25.27.23.28.27.32.-
CZĘSC V MAŁOPOLSKA
1. Roman Relnfuss - Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany)
2. Franciszek Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany)
3. Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1952
4. Edyta Starek strój spiski, 1954 .
5. Franciszek
Kotula - Strój łańcucki, 1955
6. Sebastian
Flizak Strój Zagórzan, 1956
7. Barbara
Kaznowsl<a-Jarecka - Strój biłgorajski, 1953
3. Janusz
Kamocki Strój sandomierski,
1957 .
9. Tadeusz Seweryn strój Krakowiaków wschodnich, 1960
10. J. i M. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski .
LITERATURA
13.50
16.50
16.50
26.27.-26.29.26.32.30.-
LUDOWA
Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalańsl<l, kIelecki, rzeszowskI, cieszyński, dolnośląski, górnoŚląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczyckI, piotrkowskI.
Prenumerata
roczna 43.-.
Zamówienia przyjmuje
Redakcja, Warszawa, Nowy
Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu.
�85,-
ARCI-IlvVU\[
Nr
5. Janusz
Kamocki
Nr
FICZNYCH
WYD.
6. Praca
zbiorowa
-
-'
c en a
PRZEGLĄD
KWESTIONARIUSZY
W JĘZ.
POLSKIM,
1953 .
NOWE DROGI ET;'\OGRAFII
ETNOGRA-
RADZIECKIEJ,
1953
Nr
(wyczerpany)
7. Leopold
węgrzynowicz
MATEhIAŁY
ETNOGRAFICZNE
I HISTORYCZNE
Z TERENU
LIMANOWEJ
(w druku)
•
8. Leszek
Itman
PRZYCZYNEK
DO
Z;\[AJOMOSCI
RZEMIOSŁA
Nr
Nr
BEDNARSKIEGO
W
9. Leopold
węgrzynowicz
lO. Władyslaw
Ziemacki
Nr
POLSCE,
1954 .
INDEKS
"ORLEGO
MATERIAŁY
DO
LUDOWEJ
1816-1303,
1950
Nr 11. Halina
Bittner
MATERIAŁY
POLSKIEJ
CZŁONKOW
Anna Łyszcz _ WYKAZ
DO
LOTU",
1958 .
HISTORII
ODZIEŻY
BIBLIOGRAFII
P.T.L.,
H):'5 .
KSIĄŻEK
NABYTYCH
PRZEZ
PTL
MIERSKIE
Nr 19. Olga Gajkowa
JAN KARŁOWICZ
i LUDWIK
KRZYWICKI
JAKO
REPREZENTANCI
DWU NURTOW W ETNOLOGII POLSKIEJ
(wyczerp.)
Nr 20. Julian
Bartyś
i Irena Turnau
- MATERIAŁY
DO HISTORII
ODZIEŻY
LUDOWEJ
PŁ-WSCHD.
WIELKOPOLSKI
Nr 21. Teresa
Siudowska-Muzyk
- BARTNICTWO
W PŁN.-WSCH.
EUROPIE
ZE SZCZEGOLNYM
UWZGLĘDNIENIEM
POLSKI
.
Nr 22. Józef
Gajek
TRANSPORT
I KOMUNIKACJA
LĄDOWA
kwestionariusz
Nr 5 dla celów
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego
(wyNABYTKI
BIBLIOTEKI
TACH
195d-1959
Nr 24. Józef
Babicz
NAUKA
O LUDACH
FRYDERYKA
Nr 25. Marla
Henslowa
ROSLINY
DZIKO
ROSNĄCE
LUDU
P.T.L.
W
LA-
RATZLA
W KULTURZE
POLSKIEGO
BIBLIOTEKA
POPULARN
J l
~. II
I
i
10.30.-
\
"
20.-
25.16.-
20.25.20.30.25.--
I'
il
!I
\,
,!
1\
I
30.-·
25.-30.-
I
l
I
20.-
A
Nr
Nr
Nr
J. Józef Burszta,
OD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ
DO WSI WSPOLCZESNEJ
2. Alfred
Zaręba,
PRACA
DIALEKTOLOGA
W TERENIE
.
3. Adam
Glapa
i Alfons
Kowalski
TAŃCE
I ZABAWY
WIELKO-
Nr
POLSKIE
'.'
4. j-\leksander
Lpcll Gorilewski
DROGI
DZIEŁA
WSZYSTKIE
O. KOLBERGA
SYNOW
I
W LA-
Nr 17. Wiktor
Schramm
LUDOWE
OBRZĘDY
WESELNE
WE WSIACH
DOLINY
HOCZEWKI
I TARNAWKI
ZIEMI
SANOCKIEJ,
1958 .
Nr 18. Stanisław
Bąk
WESELE
LUDOWE
W GRĘBOWIE
SANDO-
-
r
ETNOGRAFII
TACH
1951-1955
Zofia
StaszczRk
_
ZAWAETOSC
ARCHIWUM
NAUKOWEGO
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO,
1945-1955
Nr 12. Wiesław
Bieńlwwski
POPRZEDNICY
OSKARA
KOLBERGA
NA
POLU
BADAŃ
LUDOZNAWCZYCH
W POLSCE,
1856 .
Nr 13, 14, 15, 16. Praca
zbiorowa
- BIULETYN
INFORMACYJNY
POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany)
czerpany)
:
Nr 23. Anna
Łyszcz-WirpszowFl
zł
14.-
II
SŁOŃCA ...
30.10.46.30.4~.-
Zamf>wienia
nadsyłać
na adres:
POLSKIE TO'lNARZYSTWO LUDOZ"\[AWCZE
WROCLA W. NANKERA 4
I
I.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a11afa531df16c7a62d26bc4fb10c66.pdf
adb3120c9c33f6005d15f2447b929073
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:263
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:233
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1963 t.49
Description
An account of the resource
LUD 1963 t.49, s.833-890
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
832
S, P. Tcl'itow (ZSRR), sekretal'~at prowadzi L. Krader (uSA). Sądzić należy, że w sierp:1iu 1964 r. w czasie Kongresu w Moskwie zapadną ostateczne d8cvzle 'ii tej sprawie,
Y," ~,';u 1'.::[;:;"U2g0 zurkntowania
I10lskich ucz(}nych - podaje siG ważniejsze aarcsy:
Prze\~'od"iczący Komitetu Dyrektorów rC-AES
- Prof. ell' H. V. V?lIe's ,,,IU"F'e dr j·Hutl1P.1e Palais će Chaillot, Paris XVle.
• '~(;],:';;tarz' IU-Ai.:S ~- Pro£. dr Bosch - Gimpera. Private de OlivO 81-4
Cel Agricola, Mexico 20 D. F.
Sskretarz Komisji do spraw polączenia IU-AES
i CI-AES
Dr Lawrence Krader. Secretary U. S. Delegation to Permanent
Council of International Congress of Anthropological
and Ethnological
Sciences, National
Academy of Sciences. NatLnal
Hesearch Council USA. \Vsshington
2;)
D. C· 2101 Constitution
Avenue.
Komitet Org8nizacyjny
VII Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych,
Moskwa, Czeremużskaja
19.
Józef
Gajek
o
R
J1ABl1rA
ż
E
N
KYXAPCKA
I1CC.J1EAOBAHI1J1.
KOnnEKTI1BHOrO
IlPJ.1óEPDKHoro
PhIóOnOBCTBA
B KAlllYóJ.1J.1
MeTO,ll.bl J.l pe3YJlbTaTbl
3THorpaąll1'1eCKall
Boli
'1eTBepTH
npH
TonbKO
XX
mITepaTypa,
BeKa
pa3pa60TKe
'lecKoli
np06J1eMaTI1KH.
peHua,
A.
C
PIOJle,
E.
pbl60nOBCTaa,
3TOM caHAeTenbcTByfOT
TPYAax
TaK
KonneKTHBHoro
Jr.
TPY,lJ.bI r,
3erepa,
BeKe li: B nep.
pbI60nOBCTBa
rOJl3M6HOaCKOrO,
rupn,
nCpeBO)l'lHKa)
C nOAoK.
3aCTbIBWHX
rrpHMeHlleMbIMIi
a
KpoMe
-
A,
Toro,
O,lJ.Ha In
(OT
Cem!,
no-
<1>,
r,
BfOHwa.
B npJ16CpelKHOM
cnOBa
He3aTpOHYTa
B 3TliX Tpy,lJ.aX BCTpe'laeTClI
matschanp06J1eMa
Onm60'lHall'
KaK 06'be,ll.HHeHHI1 KOMMYHJ.lCTI1'ł.CCKOrO
cBoeJ1" opraHIl3aUHOHHoli
<popMe.
3THorpa<paMIl
03HaKOMJleHHlI
<POpM KoneKTHBHoro
rOJlnaH,ll.CKoro
H cOBeprueHHo
Mawonepl1li
nOA3liHCKIIMI1
ueJlb
60nbwee,
IlpJ1Me'laHHe
apTenel1
IlpC,lJ.rrpl1HlITble
caMoe
"MaworrepHlI"
ynoBa
npeCJleAOBanH
Onl1CaHa,
Ha3blaaeMall
pbI6a'IbHX
xapaKTepa,
B XIX
KOJlJleKTHBHoro
J.lCTopJol'leCKO-3KOHOMH'IeCKOli Hm! 3THorpa<pH'IeCKo-reorpaqm_
06
TOBapl1weCTBo.
TpaKToaKa
TaK H HeMel\Kall,
npo6neMaTHKOM
EeHeuKoro,
B ynoMlIHyTblX
pij -
KaK nonbCKall,
3aHHManaCb
T. nep-CnJlaBI1HCKOrO,
<l>Hwepa,
J.lCCJJe,lJ.OBaHl1f1
I1ccneAOaaHHlI
C OCHOBHbIMli
pbI60nOBCTBe
1947-1960
B
opraHli3aUl10HHblMIl
OT KOfll\a
XIX
ro,ny
rrpliHUHnaMH.
BeKa AO ceroMlIwHerO
BpeMeHH.
MeTo}:]b1 Ii Kpyr
H3MeHeHI1l1M no
nOABepraJlOCb
Bce
no(epelKbe
nonyocTpoaa
OCTpOBe
)THOrpa<pll'leCKliX
Mepe
rem-I.
Anll
cpaBHeHHlI'
MHOrO'lIlCneHHbIM
C TeppliTOpl1eJ1".
~lOpll OT r,lJ.aHCKa '10 ne6bI,
J 960
B
J.1ccne,ll.OBaHHIO
C OC06bIM y'IeTOJ'.ł
ro}:]y 6bIJlH npQ}13BeAeHbl
IlCCne.ll.OBaHHlI Ha
PymH.
Ilp0l13aeAeHHall
B
CB1I3H C )THM
pbl6a'lbl1X
aaTeJlbcKol1
np06JleMaTHKH,
CTaUHCHapHbIX
apTeJlcl1
-
I1p06J1eMaTHKa
KOTopalI
CTaUI10HapHblx
Bl1ll,
pbI6aUKO-3C~IJle.aenb'łCCKOli
Horo
cOTpynHH'IecTBa
Ha reJlbCKOM
yrpel1
no.allcpra.1HCb
pbl6aKOB
nOJlyocTpoae
6blJla
li T. n. KpoMe
ao
nOTOM eil\e
IICcne}:]oaaHHM
):(epeaHC,
np06J1eM,
60nee
XaJlynax,
6bIJla
pa3pa6oTaHa
,ll.J1ll06il\eH
pa3pa60TaHa
PeBe
6bJJla
;:IJlll .aaHHoli
npl1HUl1nbI
)Ke onpOCHOrO
J1HCTa.
BO BpeMlt
K KOHKpeT-
HanpHMep
np06J1eMa
H HeBOIlHbIe Mawor:epJolH.
xapaKTCpHbIX
rpaHI1Ubl
Ilccneno-
JolXJlanoBe.
npl1HopOBJleHa
HCTOpl1CI1 MawonepHH,
opraHH3aUHOHHble
11 Toro
COBpeMeHHble
MaTepHaJl
OT):(eJlbHbIX }:]cpeBeHb.
C 3eMJle.aenbuaMI1
Bce.X IlepeBHllX
t. XLIX
onpeAenHna
H )lana
KY3Hl1ue,
ycnOBl1l1M
3aHIIMaJIIlCb
nOaCTB l Ha OCHOBaHI1H O,ll.Horo
"Lud",
pa3Be}:]Ka
MaWOnepl111
HCCJlCLIOBaHHli B KapaMII,
HblM COUl1aJlbHO-3KOHOMH'IeCKHM
53 -
nO.ll.BepraJII.Jcb
03HaKOMneHHlI
EaJlTl1l1cKoro
BbICTynaHllll
ynoBa
IlCCneAOBamUi
60JlbWerO
B Kap.-
X0311I1cTBeHB KY3Hl1ue,.
OpraHI130aaHHblX
.aepeBHH,
)lJllt
pa3pa6oTKe'
KOJlneKTHaHoro.
pbI6o.-
�835
834
B
cTau,IWHapHbIX HCCJle;J,OIJaJn1iIXnpH:vtemL111 B ilonHoli
TO;J,a IICCJIen;OBaHHH:Ha6moJl,emle
BceMlI pbr6aKaMH
C06paHHblll
crpllpyI<mIJ{x:
li paccnpOCbr,
Mcpe ilBa OCHOBHblX ~le·
XpllCTOcjJOP
MUTepHu,r 6b1.'Tpa3pa6oraH
B <jJopMe ra6.rHU,
HJlJllO-
rOBlly::a
npocjJeCCIIOHaiJbHbIC 6110rpa<jJIHl OTJJ:eJlbflblX pb16aKOB, HCTOplllO OTue!!b-
HLIX KOJUleKTHBOB,a TaKiKe llJlll 1I1BCCTHoro nCpHOJIa Hcropmo
pbl60JlOBCTBa B Hccne-
'1ro KOnJleKTHllHOCpbl60nOBcrBO
Bpe~'lSl rJlaBHblM
06pa30M
MpOHrOBIlYC Ił 06meCTBO
nepllll
(aprenell,
pbl6a'lal..Ll,llx C nO)lKI!. Bo BpeMlI IlCCnc):{oBallJ'lH 6b!nll
pbl6a'lal..Ll,HX OCo6h1MlI cerllMIl-JKaKa~m),
oco6eHHocTII
B KaTlly61111 BhlcTync.eT
HeBO,1lHbIXMaUlOnepl1i1 li aponpe)lenCHb!
pa3HIllla
KacanaCb
opraHH1alll10HHblX
rJlaBHblM 06pa30M
.lCOJJJJeKTRBa, opraHH30BaHHoro
npmn.IHnOB
:HHX KonneKTIlBOB
;J,OJliKHOCTIlIUKHncpa (T. ecrb
JJ:nll YJlOBa), Bep60BKH
nOKa3aJlIl,
'ITO
opraHH3allHlI
B
06CTOllTeJJbCTBax.
Bcex pbl6a'lamllX
KOnJJeKTHBOB :no
pbl6a'laWllX
JleHIlli
;J,pyrolf
ManeHbKall
rroTpe6HocTH,
B JIO,l('3H onpOBeprJlll
KOnneKTI1BM
COCTaBHall '1aCTb
3
'lenOBeK.
pacnpOCTpaHeHHoe
xapaKTepe
Ha3b!BaeMall
TOHb) li 06mee
COBMeCTHo 3KcnnoaTllpycMall
BJla,1leHlle lIml 06ulee
II He:lpO'lHOCTI!
Teppl!TOpllll
yrroTpe6JleHlle
yJlOBa
(TaK
opy,l(lIH: phI60noBcrBa
npll6epeJKHOrO
pbI60nOBCTBa
npOI!CXO;J,lIT B HaCTO-
llmee BpeMlI rro;J, BJllłllHl!eM pa3BHTlł1l ,1laJlbHeMOpCKoro KaTcpHOro
ITpoUecc
H3MeHeHIlK HapymaeT
KaUly60B.
pbl5Horo
rrpOMbICJla.
OCHOBHhle OpraHH'3allHOHHb!C YCTOl! KonneKTIIBOB, In-
MeHlIeT IlX CTpyKTypy Ił <jJyHKUIllO,COxpaHlIl! 0,1HaKO nOKa HCKOTopble ,1laBHlte <jJOpMbl
B HacTollmeK
I.
I
CKoro
onHcaHHe
'lero
B
1826
rO~Y
B
XPI1CTOC1>OPOM
HaUlloHanhHble
PAHOHE
CJIynCKA'
MPOHrOBI1YCOM
CO)lepJKaHlle
II KyJJbTypHble np06neMhI
BeKa. YCIłJleHlle npouecca
repMaHI!3aUlll!
COTpyn;IłIl-
II ero
B KOHUC XVIII
KOTopble B Te BpeMeHa COCTaBnllJJH
nonbITKa
Tpy,LIbl no
06mall
oueHKa
KOHonnll
npll,1leHlle BOJlOKHa.
Ił pa'3Be.I\eHIf;M OBeą
3aKnlO'IellHe
no cpaB:łeHHIO IlX C nOJlOJKeHHeM B CTpaHax
lllTeHli) Ił ~aIlIlIl'
.3Ha'lllTeJlbHoi1
KaK B 06nacrll
AHaJll!3
aBTop
II CyKOHHblX MaTepHaJlOB.
II JIHTBe,
6accellHa
BapMI!H,
TaK KaK 3ana;J,Hoe
TeppHTopHlł,
CbJpbll,
3aTeM
CJleA)'e1
TKaUKIlX np06rreM
repMaHI1l!
IloMophC
3Toro
6acceHlia
(!\1eKJleH6ypr
lIBrrlleTClI cBoero
xapaKTepY3YlOmel1ClI
npOA)'KUHH Cblpbll TaK l! nepepa60TKH
Ilocne
3aHHMaeTClI MeTO;J,aMII
paHoHa
EanTl1llCKOrO
UlBCl.{IłIl, <I>HHJlllH,LIIlH,
B COBCTCKIIXpccrry6mlKax
B Ma30BHIl,
Ea.nurlf:·
BorrOKHHCTblX paCTCHHll II lllCpCTI!.
B
npc.!I-
Opy;J,IlK H TKallKolt
lIBnlllOTClI np06neMbl
TKaHHlI norrOTHa
MOplI, T. e. B HopBenlll,
CHHrerll'leCKOrO
npoH3Bo,UcTBeHHblx
no cpaBHeHHIO C ,npyrHMIl crpaHaMI!
3CTOHIlH,
li UlJ1e1Bllr-ronb-
pOLla oTpe3KoM
MHOrHMJI 06mHMII
60JJee
rrpli'3HaKaMlI,
l! npOH3BO,1lCTBarOTOBblX npoLlyK-
TOB.
HaCTOllmee BpeMlI TKallKoe peMeCJIO B 3ana;J,HO\1 IloMopbe
BepeTeHa,
EanTHllCKoro
npllnKI!
6bIJlO
Il TKallKlle MaCTepclme,
He BJllłlllOmlłe
HO ~TO nl!Wb
nOJlOJKeHlłe Hapo)UłOro
TKa'leCTBa.
B
Koe-r;J,e
pa60TalOT
060c06neHHble,
Ha 6hICTPO pa3BIIB:llOml!llCll
IlCXO,LIHbIMMOMeHTOM ,LIJJllnpOIl3Be;J,elł.HbIX B :Hoił
HacTollw.ee
l! B OCTaJlbHblX CTpa-
MOpll HaXO,LIHTClIB CTa,LIIIH3aMlIpaHIllI.
npouecc
IICKJlIO-
JlHKBlI,LIallJlH.
CTaTbe yM03aKnlO'IeHlłił
;J,anbHeHmell
nocne;J,OBaTenb-
ROCTIł Ol1liCaHbl npeJKIlHe COl.{lIa.nbHO-3KOHONIR'ICCKHe
<POpMb!.
aHa.nll3a
lIIeHll1! npOIl3BO;J,CTBa OTJlll'laeTClI 60JlbllllłM
B 3ana,l(HOM ITOMopbe
Kawy60B,
JIopeK
CO.!lepiKaHHC
pa3Bl1THlI
Pe3YJlbTaTOM npOll3Be;J,eHHoro
KpaTKoe
MpOH-
,nl1anCKTax .
6hIJl npoll3Be;J,cH
Il03TOMY
KYJIbTYPE
J{
KpaTKIlM 06pa30M
rrp06JleM
rrpC;J,BapIlTC.1bHOll o6pa60TKl1
'IlITeJlbHb!e npJlMepbl,
EEHbKOBCKI1
ITP0I13BE~EHHbIE
CTaTbe onHcaHa
npe;J,cTaBneHO
ewe
HAPO~HOH
IlaCTOp
noe3;J,Klł MpoHroBHyca.
KynbTypc
CB1I3aHHble C KyJlbTIłBlłpOBaHlleM JlbHa,
B
ITO
1I0 BpCMlI nyreUlccrBHlI
MOplI. l1CXO.!lHbIM MOMeHTOM B ,LIOKnall.e aBTopa
Hax 6acceHHa
llCCJIE~OBAHł1K
II 3Ha'leHl!e
no Kamy6cKoll.
TeXHHKIl B 3anaJJ:HOM 110Mopbe
KOJlneKTHBHoro TpY;J,a.
BECJIAB
Pe3ynbTaTbl
CTaBJleHHlI BaiKHe!lmllX
JIaTBIlH
(JlO;J,KI!, HeBo;J,b!).
113MeHeHI!ll B OpraHll3au,HR
KynbType
II K06epUlTaHHOM.
KpaTKoe
BO Bcex
KOJlJleKTHBOB,TaK KaK Ha lIX npO'IHOCTh ,1laJKeB Te'leHHe HeCKonbKHX nOKO-
BJll-!lIJlH Y3bl pO,l(CrBa,
IlepcnHCKa
Ha3brBaeMOH B Te BpCMeHa "Ka6aTKH".
JIopel<OM
Tpy;J,OB !\1poHroBllyca
O'lCHb :maCTłI'lHa
Hepa3;J,enbHall
y6eiK;J,eHl-!e O ce30HIIOM
HCTOPIiI! B UlreTlIHC.
A. <jJOH3aKOM, B lIHBapC 1926 rO;J,a.
PYKOBO,1lI1TeJlll
3KI!naiK o;J,Holf nO,1lKIł, COCTOlllllHll 1!3
I1ccne,1l0BaHHlI ł1HcTHTYTa 3THorpa<jJI!H
B 3THorpa<jJH'IeCKoll. mlTepaType
xapaKrep.
pl1rOpHCUI'IeCKH npl1MeHlIeMblMn
3aBl1CIlMOCTIl OT TOH lInH
COe,1lIlHlIlOrclI. CaMall
3THorpa<jJlill
Ma-
1825) l! B rCpMaHHH.
HCCnell.OBaHIIH: n;Cpe9!-1HIJ,eueHoBO II LrYB'fI1Ue (B palfOHe CJlyncKa),
KaUly6cKoH rpynnoll,
'1eCTBO C naCTopaMH
B 'mCTO
MPOH-
Ilc'IaTHbJc
I1cC,'IC,1l0BaHI111,KpOMe
KOJlnCKTHBHoro pbl60nOBCTBa
'H He PYKOBO,1lIlTClICyXIlMll npe,1lnllcaHHlIMH,
.pa3,1leJJlIlOTClI lInH
HaceneHHble
KaUly6cKoH
Hay'lHall
Hape'lHlI.
PYMlIHueB -
li ~pe:JHc}j
.J{
HmlllllaTHBa
rOJJ:a.
'1neHOB KOnJICKTI1Ba, llX npaB
H 06113aHHOCTelf, a TaKJKC npHHllHnOB pa3,1lCneHl1113apa60TKOB.
'Toro,
TeppHTopHlI
HeKOrOpbl;)
.phI6au,KHX ;J,epeBHlIX li B ;J,cpeBHlIX, lIMelOmHX 3eMJle;J,enb'leCKo-phl6allKHH:
.3Ta
nCJlarOlH'IeCKall
Kawy6cKoro
J{
npOBHIlUHI1, H.
HCCne,l(OBaHHH no
JleTOM 1826
rOBllyca,
::JIHX KOJlJleKrl1BOB Il KOllCTaTHpOBaHO HaJlH'IHe cymecTBeH-
.HbIX pa1HHLI, B npeLlenax
ero
CbICKOB, H.
110MopcKoi1
C ry6epHaTopOM
ITporpaMMa
.B <jJopMe TaK lIa3blBae:-1LIX iKUKOBblXMawo-
TeneH,
'xapaKTepHb!e
3TIlX Tpyn;OB B POCCHIi (A.
MpollroBHyca
I1cCJle,1l0BaHIl1l nOKa3aJlIl,
(1764-1855),
MpoHroBHyc
B IlCCneLlOBaHl-IHHapO,l(Holf KyJlbTypbl
"repl1allbl
A)'eMhlX JJ:epeBHlIX.
.B HacrOllmee
IJ,e,re::TllH
,l(ClIrCJlbHOCrh (neKCI!KOrpacjJlI'ICCKlle li rpaMMaTI1'fCCKIIC TpYJlbr).
,'laHHOH: ;J,cpeBllH.
TaKli M 06pa1o:-1
II IlX TCppl1TOpHlI ÓKOJlO 1800 rOLla.
60JJbUlIIHCTBO HaCeJleHlIlI. KOJ1lI'leCTBO Kamy60B
npH'IC:vt nOC!ICllHHe npOIl3BO,!\iCrH CO
6blJl BbIBO,LI,'ITO TKaUKoe peMeCJlO BOTHaKOHCepBarI!3MOM, npl!MepOM
'1ero
MoryT
cnYiKllTb, KaK YiKe 6bWO CKa3aHO, apXaH'IeCKIle 0PYll.l!lI Tpyn;a I! npllMIlTHBHble cnoc06h1
o3pa60TKIl,
npllMeHlIeMble
;J,OceroIJ;HlIlllHerO BpeMeHI1. 3TI! Opy;J,Hll rrpHMCHlIJlII C O,1lHO~
�836
837
CTOpOHbl H3-3a npHBSl3aHHOCTH K HH:V·f,C npyroii
6blJJO
ynoTpc6JJeHHC
06yC.l0BJlCHO
CTOpOHbl BC,lcnCTBHC Toro,
CyWCCTBylOllHlMH
'ITO HK
COI.\I1<LlbHO-JKOHOMH'lCCKI1MtI
IlOJlB.l11lOl1IlfCCJlB pa3HbIX HCTOpn'lCCKHX ncpnonax
Hnp.
npHlHaKII
B o6.1aCTH npOIllBO!lCTBCHHbIX cpenCTB (npliMCHeHlie
npSlJJKII, JleHTO'lHOrO MOTOBII.la) BHcnplJnliCb,
CTHoro
HaCe:IeHI111 JlHllJb C 60JlbWliM
TCXHHKll 3ana)lHOrO
HaMH 6accciiHa
Ha CCBep mm
SlB.1CHHiI: 1) npHcaocHHc
2) BBCJlCHHC pa3HblMH
yCJJOBHHMH.
rpccca,
paKTCpHblX
IloMophSl
B 06paTHOM
CTBOBaJJIi IOJKHble paiiOHbl,
Hbte OC06CHHOCTH, 06umc
rpe6Hll-
aHaJIln
TKaUKQK
nyTllMll npOHllKaJIll C lOra
BOl,!\CI1-
npHHM'lHBbIC JJlI'lHOCTH, 'lTI1 BnOCJJC.:ICTBHlfB:II!SlJJOHa illlHaMHlM
6blTa
)H!."
60Jlee
po)].a (TaK Ha1blBaCMble
paHOHOB, a TaKiKC Ha cnellll<IJH'lCCKOC npOTCKaHHC LlCevlOrpaq)}l'lCCKHX
npOI.\CCCOB, DblpalKalOWHXCll
3Al1CJlAB
międlke
H cierce),
TpCrraJla,
COUHAJlbHO-3KOHOMI14ECKOE
ll.\CTKJoI
AJllI
npllJKJoIJolTKaHci{ CTaJlIf B Ha-
TC3HCb[
2. PhI6aKH,
CHla,
3ArIAAHOM
npellCTaB~lllCT
JlOBlIWI1X pbl6y
lil Cl(y)lHOCTH CBSl3CiiB npOwnOM
PC3IOMC
Ha OTBoeBaHHbIX
B Ilo'l,[laMcKOM
ABTOp palJlI1'laeT
ąl1X Ha r.PI1HYL\lueJlbHbIX pa60Tax
ncpeCCJleHUeB 11'3 6blBWIIX rrOrpaHIi'lHblX
naTpOHaTOB.
3aypllnHoro
rTllOHepa, BCTpe'laeMOrO
OTBOCBaHHblX :'CMJlSlX. BTOPbIM
1136paHHble 06weCTBCHHble
CJIcL\YlOllIHe rpyrrnhl
aBrycTa
06pa3CU)
1945 r.
Imo-
li ,[IOKyMcHTal.\l111
MaXJlHHKH) -
L\CneraTOll Jol OpraHJoI3aUl1l1
re,l11)
B nyuKoii
B MllrpaI.\JoIOHHO-IIOCCJJeH'leCKllXKaMIIaHllllX
aHanHla
6hIJlIi
cneUH<lJI1'lCCKl1eyCJlOBlIll Tpyna
laBC)lCHllSl, a TaKJKCy'lpeJKL\CHHSl
BHIIMaHI1C Ha ABa xa.-
OHH COCTaBJ111IOT98-100%
rnc KOJJI1'lCCTBO:noro
rrOCeJlCHUbl COCTaBJJlllOT 87,5o,~
Hacenemlll.
yCllla
rIYUK) npOJKIIBalOT
(Ja
BCCX phl6aKoB,
HCKJlIO'leHJ1eM
nOBllll\llX
pbl6y
pO)la pbl6aKOB OrpaHH'lCIłO (5),
CxmKHe
UH<lJPbI aBTOp
nOJJy'lHJI
JlaHHblX lID;llllOTCll IłCCJJenOBaIHlSl,KaCalOUll1eCR
KOTOpbIC nOKa3aJlll, 'lTO 98,7o,~ pbl6aKOB (B no-
npCL\CTaB.lllIOT nocToSlHHylo
6) paBHblM 06paloM
Horo
npH51CTap-
(64,7-100~:)).
,LlononHCHI1CM .JJlll BblweyKalaHHblx
35,5°~)
If npo-
H BOlpacTHoi{
BeCb, KapBSl, CBaiKeBO, OCJJOlłllHO,
(Ha TCppllTOpl1H ccro,LlHllWHero
MCCTOiKHTC,lhCTBapbI6aKOB B 1939 rony,
Ił Tpy)lOBbIC Y'lpeJKn.CHllll). ABTOp YKa3bIBaeT
3THX yąpeA<JlCHlIii, o6pawaH
BJJanbICJlaBOBO, Be;lhKa
npOHCXOlK.JCHHll; B nOCCJlKaX IlO,lyocTpoBa
6yxTe
.!J.,lll KaTcpHblX pbr6aKoB
CC.1KCfenb
TCppHTOpHaJlMIOrO
npUWCJJ K CJlC.i\YIOll.\HMBblBon.aM:
C J10n.OK; TOJJbKO B nOCC.1Ke fe.lb,
CntpblC
H3 orpaJlH'lCHHOCTlt
H npOlłlBO):;CTBeHHbIX rro-
H npOlł3Be)].elłHblX palBe,i:(OK B pllile nOCeJIKOB (feJlh,
a) Ha CTapOM n06epelKbH
aBTOXTOHHoro
a,!\MlIHllCTpaUIłI1, 6ClonaCHOCTIł I{ nOJJI1TI1'lCCKO-
(npC)lnpIUITliJl
aBTOp
phl6aKH
rrpe,!lMCTOM COUI10J10fH'leCKOrO
pe;l-lCCJJy H noCe!lK)',
npOHCXOJKL\CHHll,MHrpal.\HOHHHOH npo6.1CMbl
HlI-OYP, KY'3HI1ua, X,Llynbl,
"
C Hlt)l(CC.1CL\YIOWi'lMH
06-
lJO.10;KeHHlI IIX MCCTOJKHTeJJb-
TaKJKe Hl CneUlJ(pH'lCCKHX 06bI'IaCB
Ha)lJJeJKHOCTHpb16aHOB, -
nHOHepOB: pa60-
KOJIII-
B rrpH6epC)I(HOM pbI60JlOBCTBe.
C TCppl1TOpJolIł rCpMaHI1H,
SlB,~llCTCSlO)lHOBpCMCHHO npe,JlCTaBHCHI1CM
ro ynpaBJJCHlIll, BOCnl1TaTCJJbHble 11 06palOBaTCHhHble
ell
2
rpynny
OCHOBalłHH lICCJlCL\OBaHHii, KacaIOWHXClI: -
$cccHOHaJJbHoro
y'lpeJK,!lCHlili. KOTOphIC Ha'laJJI1 CBOIO L\CllTeJlbHOCTh B III{O-
HCpCKIfHnepHOJl KaK Hanpl1MCp: opralIbl
)1.;QIlOMI1'leCKOrOxapancpa
OT
TOrL\aIlJHlISl rrpecca
paHOHOB, rpynnbI
XapaKTepl1CTJoIKa )TlIX rpynrr
Tlma
LlorOBOpc
11miU, BOlBpallIalOwHxCll
3. Ha
opraHlłlaUIłOHHo-no-
XpHCTaJJJJHlOBaJlaCh MOL\CJJh (lIn.caJJhHhIH
OTBOCBaHHhlX 3e~:CII.h, KOTOpyIO 3aKpCmrna
06UlCCTBCHHblX opraHlIlaUHH.
Ha
Tpc6HOCTeii
rrepBhIC MeCllUhl
3CMJJllX, npCJlWCcTBylOII\JoIX<jJopMaJJhHOii ncpc,!\a'le
JTHX 3CMCJlh lIO,[I nOJlhCKOC ynpaBJlcIII1e
OneTJJIIBO
aBTOp
C Ca:vlb[M 60JIhWHM
C JKI1TC.l11:'vIH
6JlIIlKJiiWIIX H 60JJce OTn.aJ1CHHbIX
OKpCCTIlOCTCH, Hl npI1BlI'3aHHOCTII K cBoeMy
IlOMOPbE
TCppllTOplllO
BbITeKalOll.\HMH 113: ItlOJll1pOBJHIIOrO
lIX CTpaHCTBOBaIHlH, a
IlIłOHCPCKJoIM rrepJolo)].OM HalhlBaCT
c060i{
C J10,!lOK.
COCTaBnmOWHe npo¢eCCHOHaJlblIYIO
llIHMI1 'lepTaMI{,
HA
Pb160JlOBCTBE
Chlphll.
3. AY JlbtIEBCKI1
IlEPHO,Ll
B KAWY6CKOM
rIOJlO)l{EHHE
IlPI16EPE)l{HOM
B HOBbIX co-
1. IlYUKHH yelp
ncpl10Jl
BbICOKO:VleCTCCTDeHHOM npHpOCTe
6ATOPOBl14
'lCCTBOM pbl6al(OB,
B :nOT
D IICK.llO'llne.lI>HO
HaCCJlCHHH.
OTn.aJleJłJłbIX OT MOpli
rrpllCJlHUbI If BepCTCHa C YTOJJll.\CJłI1CMBHlny.
Ul1aJJbHO-3KOHOMłI'lCCKllXycnoBJoIllx npCJKHHCrrpO)lyucHTbI
Hepa
MOJIO,LlbIC
H npcf-(-
COUHa;lbHo-Ky.lI>TyP·
11J11fCKaMeC'lHl>rCKapL\O'lCCaTCJlbHble YCTpoii-
CTOllll.\ee BpCMll nO'lTJoI yCKJlIO'lJolTCnbHOnpO)lyucHTaMi'I
CCJJCH'lCCKHX
pa60T
HC'
xapaKTepHbl
COBCpWCHHOHOBOH npo<IJcccHH Ha OT-
BOCBaHHblX nCMJlSlx). Ha pHCK iKH3Hfl nJ10Hepa W.1H f.laBHbI:V' 06palO\f
Horo
3aHllTHii,
ncpHOlla
B HClHa'lIITCJlbHOii CTerreHI1 L\c<lJop-
Ha BCCH JoICCJJeL\yeMoJłTCppI1TOpJHI, 0PY,!\HllM
rrp0I13BO)lCTBa CJlCL\YCTOTHCCTllnaJlbueBblC
Ill10HEPCKl1l1
ilo6aBO'lHb1X
,Ll.1SlJToro
B He~f COXpaHHJJI1Ch HCKOTOpblC cncUIf<IJI1'leCKI1CKyJJhTyp6aJlTlfHCKnM CTpaHaM,
TCppl1TOpl1ii. K 06WeyrroTpe6HTC,%HbIM
'JCCaHHll JlbHa, 060'!\0'lHbJC
TaKiKC 'laCTbl,) ncpCMCHbl npo<IJecclHI (Hl6paJlHC
HCCMOTpll Ha TO, 'lTO Ha IlOMophe
Ml1pOBaHHblC BJll1l1HHlIMH, pacnpOCTpaHllIOll.\HMJoICSl In
CTBa, MlIJlKH palHoro
lKC,lelHoro
o6HapyJKHJl ee Ky.lhTypHblC CBlllll C OCTaJlbHblMll paHO-
HanpaB,lCHHI1.
HX Hop:V1a.lbHoił ilellTC.lbHOCTI1 H KOMncTeHuHIf,
:VIHorHX pa3HoponHblx
:SlBJlSlIOII\HXCSl
HX \lPSlMOii C.1YiKc6Ho~r 06SllaHHoCTblO.
CpaBHlneJlbHbli'\
baJJTHHCKOro ~10pSl; CB1l3HJTll palmt'lHbIMH
opraHa'H1
TCXHH'ICCKOronpo·
rrOJTOMy, B rrOBCe,!l.HCBHblii06llXO,!\ MC-
onOlnaHllC'.1.
pa3Hbl:VHf y'lpC:-KilCHHSl:VlH:vlHOfHX 3aMCHSllOWHX
$YHKUl1ii HCBXO,LlSlWliXB nporpaMMy
KopeHHylO rpynny
HaccnCHHll.
npC.i\CTaB.lllIOTCll UH<lJPbr, KOTopble KacalOTCR TeppllTOpHaJlh-
npOHCXO)l(.i\CHlUlOTUOB CerO,[lHSlWlll{XpbI6aKoB,
pbI6a'lall.\lIx
C .10L\OK (88-10J~'~
�•••
838
839
pO lll'l.1HCb B .)CrC 3HHX, B KOTOphIX ;KIlByT CCr01l,H51I1X CbIHOBbn); COOTBeTCTBYfOUil~e
llH<PPbl, OTHOCHlI\:IeC51 K KarcpHbl:\1
66,3%,
72,6(;;"
B KlanbIc:raBoBc
Ha
pbJ6aKaM
-
91,6-100(>~,
clcnylOwl1e:
75%
B KapBH
OCHOB:1fIHHl1CCnC,'IOB:ne.lbCKIIX MaTepllanOB,
MMKonAM
,1JITYX
BHEIllHI1E
MI1rPAUI1I1
Ha fe.le
COÓpaliJlblX Ha :\,:e:lTe, a TaK;Ke
COITYTCTBYłOIUI1E
corn aCHO 3anHCK'1,'! 1l 1C\1C.lbHbIX Ka)laCTpUX MO;KHO onpe1l,CJIJHb, 'lTO nt:eDf:1l CCrO,'lHHU1HliX KaWYÓCKHXpbI6aKOB
HOBbIC npl1WeJlblJhl
npO;KIlBanH
B 'JTOM pai10Hc
CO£J1EHrUI
BCTpC'łaIOTC5I pe)lKO.
ABTOp paCOlBTpI1BaeT
lfBJJllCTC5Inc~n!
npaBHJlo:vr
(87,5-100%);
'ITO KUCaCTC5IKaTCpJlblX pb16aKOB, TO HYiKHO30IV.eTl1Tb, 'ITO 3nCCb nO.10-
iKeHlle llpyroc,
TaK KaK 60.lec
nO;lOBHHbl pbl6aKOB :no
l) CTpyKTypy rpynn
B noccnKax
UI1<!JPbl1l00nllhl
nOJlyocTpoBa
B
rCnb
CCJlbllHlHCTBO iKCHIl'I1H rC,c,CM 111 pbI6a'łbllX
nOCCJlKaX, KOTOpblC He COCT05lTI1CKJlIO'll1TCJlbHO113 pbl6al;OB
B OCT<lJ1bHbIXpbI6a'lbl1X
MHrpaUH51 lla6!1I0,!laJlaCb
c)
Ha
nOCeJlClIl1iiX H
pelKC H KaCaJlaCb,
r;oce:lCJlHllX
nr;CiK.n:e BcerC',
CI\:CJlJumcro
liqbrEa'lbhX
pbl6a'IbCH
rpynnbl,
O CC 60raThlX
Tpa,!lHU,H5IXH ropHBH-'
,!la 30 JleT). J1y'lwc
4.
lIeoc06clUIO
YJla'lHO (liJ
06CTOHT Bonpoc
B03paCTHblM
rpynna:Vl
--
po.n:a
rM6HOM
pbJ60JiOllCTBa
npOI\Lb!Cne
li
cnCUI1!jlH-
6.
npo<!JCCCJ:OHanbHYIO CTpyKTypy
D Mope
npOnInaIlH51,
oc06eHHO
npI1BJlCKaTeJ1bHOCTb JIO,lIO'lHOrO pbr60JlOBCTBa
pbl6aKOB, paHbWC H Tenepb.
x0351ikrBa.
r)
CTupwcro
10
nCT,
apTCJleH -
63,3~':'
Pbl60JlOBCTBC -
TOJlbKO 25,5~~ B .~O.rrO'JHOM
BonpOCbl,
np0l13BeCTlI TCopCTl1'rccKylO H rrpaKTlI'IecKylO
"MawoncpHW'
npOó:leMu,
(OT rO.TLlaH,'\CKoro c.rIOBa "rnatschapir'
OllCHKy-
pbl6a'lbHX
06weCTBO)
(a CBH3H c npOnCTapl13aUHeH
HOn Ha Me.1KOM KamITa.10BJ10)j(eIlHH)
D OTKpblTO\l :\10pc.
B npll6cpClKHOM
TO, 'ITO IlCTOpl151 CYW.CCTJ3YIOIIl,cli
B HaCTOilwo;:e
lraCCneHII5I 3ana.n:Horo
flpH:\lOpb51 -
3TO B TO ;KC BpCM5I HCTOpH5I
1950 ro,L\y 2/3 }E\CCJlCHHiICOCTaB.15lJlI1Jll0.n:Il,
HhIe )j(HTCJlI1-
li3 3apy6c)I(IIbIX
JlHIllb
Bcc 3TIl rpynfJbI
B
6%.
061J.(CCTBO-
3TO npH6bJB-
IJCpCHCCCJlHblC
1I3 .n:P:THX Boe-
CTpaH DMCCTCC pC1:\1I1rpaHTaMlI -
28%,
MeCT-
OTJlH'IaJllICb ,!lpyr OT .n:pyra KUKJ\CMorpaqll1'1CCKoi1, TaK II COUHanb-
1950-J 955 IT. BblcTyna.l HeKOTophlli 3acTof! a ncpCCCnCH'ieCKOM llBH1955-1959 rI'. CHJJbHCenp05lallJlOCb JlBH)j(eHlIe BHCllIHCii i\.mrpaUIUi. no KOJUI-
nCplIO,L\
rKCHIlH.B
'(eCTlly OHO KOMnCHCl1pOBaJJOCbII JJI1LUb TCII,!lCI1Il,HHnoccncHl1ii
rpaUHlI
npOI'IXCOL\ll;1<\3a c'Jcr
C CO-
II Ma.lbIX
11 <!JOPMOHXO'JHfICTBa, OCJIOJ3aIfpl>16o),IOBCTBeII pbl60JlOBCTBe
6blJJH ,!lpyniC.
Bb1C1;:(a 113 ,!lepenCHb 11 D CBocii Macce
KaCanaCb
3MH"aKI(Hlł
COC;:\lUlClIll51CC~,1CHCTE".
B
f10:IblllY.
OIB!
Ha 3ana;U-lOe IlpHMopbC
npllBJleKJJa
3a):lep;Kam1Cb npC;KJ\C Bccro
3aTC:\! aBTOp ncpcxo.n:Wf K rpynne
AllTOp
B
OKO.10
ropo.n:ax
17%
BCCXrrepeCe:JCHHblX
li rrOCC"-Il<ax,
nOCJlCJ,lIHXHM.lIIirpaHTOB B 3ana.n:HOC npIl'\10pbC,
,'\acT IlX ;:\el\lOrpacjJłI'JccKylO H npocjJeCC][OHanbHylo
Bee wlcTymlllllJHc
KacalOUlaRCH 113:\1CHCHH51
MCTO,!lOBnpO,!lYKUI1HB 60nbWHX
KO.l.leKTIlIlHbIX rpynnax
ITPHMOpb51 J1 penaTpJ1allTOJ3,
CB5I3aHllble C penaTpaUHei1,
06palJ.(UCT BHJlMaHI1e lIa
H:\BmrpaUH51
pbIOO-
UHUJlbJIOti Jl 3KOHOMl1'lCCI<OnTO'lKJI lpeHH5I.
8.
,L\pymc
lilHC JlIO.n:H.B
11 l\'IOJlO):lOro
KO,lJlCKTI1BHOrOTpY,!la B TCXHH'JeCKOMpa3BI1THH npl16epe;KHoro
JlOnCTna. nOnbITKa
pcnaTpHaH-
HX CIl5l3HC pO)lHbIM KpaCM H 3apy6cl[(HbIMII
ncpeCeJJCH'ICCKOrO nBI1)j(eHI1Jl Ha 3THX 3CMJJHX. HaCTORwec
pbI60JlOBCTBC.
POJlb
ncpeCCJleH'ICCTBa
lIo-npo<!JeCCIIOHa.Tlblloi1 CTpyKTypoif,
OTXOJl pbl6aKOB-JlOJlO'lIlHKOB K JlPyrHI\! OTpaCJl5lM MOpCKO-
Y'IaCTI1C MOJlO,lIe)j(H B JlO.n:O'IHOMIf KaTcpllOM
npHHH:\1aCT y'lacTHC B J10,!lO'f}fOMH KaTepllOM pbI60nOBCTBe,
7,
rI'.
a TaK;Ke COUllaJlbHO-fJpcqJeCCllOHanblla51 CTpyKTypa li ec H3Mel1eHI151Ha 3TIIX
ABTop
HaCCJlCIIH51pbI6a',bllX
B nOCJlell.HHe
,lIJliI
01'-
nOKOJleIlH51H 'ICM OHa 06b5lCIl5leTC5I; npOllCIITHOC COOTlIowellHC KaTepHbIX 11 JlOllO'lllbIX
ro
CTpaJIaMlI,
BOJ~CTB,perraTpl1allTbI
5, BnJ1i1Hl1e pa311blX 06CTOnTe;TbcTB, npClKJlC BCerO pa3DI1TI1C pbl60JlOBCTBa B
lia
113 npouCCCOB,
no B03pacTY Ii nO;1Y HaCeJlCJIH5I3anaJ\Horo
BpCM5I CTpyKTyphl
'leCKliMII COUHaJlbHblMI1 npH'IJmaMIl,
n.JflIOlJ\i),;
1955-1958
paCC!vlOTpCH rrOCJle.n:lll1i1113 BbiWC-
I1MemlO:
a) CTpyKTyP[' CCMCHCTB
penaTpHaHToB,
9,7°;,
C B03paCTOM KaTcpHblX pbl6aKoB.
06bilCH::ICTC5I MeJ\JlCHHblM Te.\1nOM pa3BHTI1i1 :noro
KpblTOM Mope,
a TaK;Ke
npH6blBWI1X B nepHo,r(
06CT051TCJlhCTBa, BblTeKalOwHe
6) pa3łUlua
CorJlaCJlO'
pbf6aKOB B B03r;acTC CBbIlL;e 60 nCT,
HeH3MCHHlOlJ.(eeC5I nOJJO)j(CIIHe B .n:aBHI1WHCI'.1nOLrO'mOM
J\epeBCHb,J\o6blBalOwero
npH
3CMH5IX,
)j() paCnpe,!lCIlCHHC pbI6aKOB-JJC',!lO'lHlfKOB no
1959 ro.n:a
a
rr.,
Ha 3ana)lHOC
HaCCJlCHII5I1950 rO)la.
nepemłCH
rOB H HX cnOC06110CTJI OCHOaaHI151HOBOH cpeJ\hl,
CCI\:ei't,
3aHHOCTH K CBOCMy peMCCJlY.
,!laHHbIM
a)
OCHOB:mHH BblWeH3JlO)l(CHllblX <!JaKTOB MO)j(HO rOBOpl1Tb O 3a,1KHyTOCTI1
li O):lHOpOJl,HOCTHKawy6cKoif
Bcco6weii
B HaCT()}IlJ.(eli CTaTbe [\BTOpOM npeiK.n:e Bccro
YKa3aHHbIX nonpOCOB,
B HH)j(eC.le,!lYJOweM nOp5lJlKe
onpOCOB, npOBe,!leHHhlX l1HCTI1TyTo;vl 06w:eCTBCHllOrO
X0351llCTBa cpe.n:11 penaTpHaHToa,
,3TH
I1H)j(e
110 I1HTeHCHBHoe.
rO,QAX
npl1CrrO-
CPE,QE
HaCCJ1eHH51,npH6blBwero
2) nepCCCJJCH'łeCKOe ,ll,BII)j(CHHeB 1955-1959
;1l0LlH, '1b51 npc<jJeCCI151He HacneLl-
):I) nOCJlC DOHHLI MI1rpa1ll10HIIoe ,'lBI1)l(eHl1e B BJJa.n:lIc.laBOBe 11rCJlC 6bIJlO ilOIlC.~bTlma,
I1M}\[paUHoHHylO np06JJeMy
3) HCKOTopl.:e pC3ynbTaTbl
(80-97,7'}~».
BOnpOCbl
K HOBOM
TPMAHTOB
MHrpauHolllloro
MOpbC, Ha OCHOBaHl1l1Marepl1a"OB
CTB~ i -{1~I.
r)
PErrA
B 1955-1959
npl1MOPhE
M HEKOTOPbIE
y)/(C D IipCW.~()M CTOneTI111.
D) TY3e\1HOe npOI1CXO;KLlCJlI1Cpbl6aKOB-C10)l0'lHI1KOB
ceMei1
B 3AITA,QHOM
MM flEPEMEHbI
xapaKTepHCT/iKy,
liC'IlICJliler
3-,\CCbIn~.'CHeHHH BC.1C-,\CTBHC
p:r1EllDaKlweHC5I aKKO:\lOJJ,alIIUl !, HOBOi1
CpeLlC.
BbfBO;:ILl aBTopa
npOBC;~CHJ(bl:\I C
lPHUC, CTaprapJ
BbITeKal0r
II3 PC3Y:lbTarOB,
lIo,ly'lemlbIX
6clarOll,ap51 onpOca\!,
1097 CC;vlciiCTllaMII Il 179 a.J,MIIJ·i\ICTpaTllllllbIX nyHKTax
WClIlIHCKH, WellllllCl< II C.'yncK.
pal1oHoB:
fpll-
�840
841
B CTaTbe OCBeweHbl Te BonpOCbl,
CywCCTBeHHbl~H
H,lSl npoueccSl
KOTOpbIC, no ~-1HCHfIIOaBTopa
HHTcrpaUl1H,
13. npCIł3BClLlCTBO KOp3HH -
SlB:JlIIOTCSlca~lblMU
[]PH'łC~1 ,eL1Sl nOC.leilHlfX
pcnaTpHaHTOB
CTB)'lOwHe
OHH :HIWb Ha'łaJlHCu.
AHKeTHblC
14. TKaUKoe
CBe,i:CcllJSI JlOKa3bIBaIOT,
OUCHHBalOT HaCTOSlwce
BblBOllbl aBTopa
nOCC,lCHlle
li
'ITO 60,lbWHHCTBO
He
Cc~rCHCTB n01l0;ł<HTC,lbHO
npOSlBIISlIOT )ł(eJlaHIISl )'e3n<aTb
OCHOBaHbl Ha 60raTO"vl
KYL1a-:JH60.
CTo'JHoll
COCTOSlHliSi HapOnHOf!
l.
-
M.
cpeAa
MCCTHOCTH. 3THI1'leCKHe
365).
(I1CTOpHSI.
C06HpaTerrbcTBo
Te.%HbIX
n.'101l0B,
3nlOrpa<!Jml
"HJlIC-
KOTOpblC ewc yueJleml
OxoTa
B paMO-
KOJlOHH3aUHOHHblC
-
rpe6HSl
K.
P. KYKep (CTp.
3(1).
11 opy,!!UlI
(CnCD,bl 60pTHIt'lCCTBa,
20.
KpaHHbl
-
P.
KYKCP
,lOR).
,uJlll c06HpaHl151
lIro,u,
Co6HpaHHc
c06HpallHe
paCTll-
9. PacreHeBoAcTBO
M. 3HaMcpoBcKa-OpfO<p<!Jep
pbI60noBcTBa,
K.
,JoD).
(fJpHMHTHBHbIC
KOHCTpyKuHIl
cwe
CYIllCCTBYIOIllH~
rrollPo6HOCTI1
yTBapb,
-
M.
B oc06eHHOCTIl
3Ha'l.1epOBCKa-
pacnHcHblc
CyH-
P. KYKep (erp.
-
BeHua Ha
400). (npOucAypa,
CBSl3aHHaSl C pOlK-
OT 3J1a).
cBlAe6HblH:
402). (CBaToBcTBO,
IOpSlA,
BblcTynJleHIHI
nHpUlecTBo,
ucpe~lOHHlI
C pe-
HaKna-
[OJlOBy HeaecTbl).
06bl'łaH
-
M.
(CTp. 407).
fJcTIOKeBH'I
(raA<\l{HC, ll,yWH YMCP-
Jol T. ,U.).
06bI'IaH
H elKerO,UHbIC 06pJIn:bI
(ElKero,!!HIIH: 06PSl,'lHblH UUKJl. ranaHHe
21. TaHUbl -
P. JlaHre
CSI Tpa,!!HUHU. HapOAHaSl
-
K.
CKnOAOBCKa-AHTOHOBII'l
H Maru'łeCKHe
4 12). (TaHUbl,
(erp.
Kane.',"Ia
410).
(eTp.
npHe"vlbl):
H3BeCTHblC 6"aron:apSl
eoxpaHHBIllCH.·
Ii MY3bIKaJTbHblC I1HcTpYMeHTbI).
OXOTHl1'lbl!
conOMeHHble
-
M.
113BeCTHblC no
npHMeHlICMb1C B HaCTOSlwee
M.
3HaMepoBcKa-ITploljJljJep
3 7 ~).
(crp.
nltlllH
37H).
(TpaAHI.\HOHHaSl
TCXHHKa pa-
-
M. fJOJlSlKeBH'I (crp.
382).
Ha OTKpblTOM orHe,
KOTopalI
B 30.le,
<!JOpMbI MacneHoK.)
-
(,JJ:aBHSlSI3arrpSllKKa 11 Tpa,!!I1I.\HOHHble CpcllcTBa
K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBII'ł
TpaHcnopra,
B 60IIbUlHH-
ClBC C.1Y'laeB ylKe HecyweerBylOwHe).
np06neM
lleno
-
M.
COBcpweHHOC I1C'łC3HOBeHHe rrpl1T\II1THBHbIXMaCTepcKHx.
MaClepCKaSl
B 3JTO'łYBC).
fJo"S1KeBU'ł
(CTp.
CywecTByeT
ewe
:H\~)).
TIoMopbe
TO;]b'
2
B pe3y"bTaTe
B. Eopxcpc,
H HHlKHee
noce,leHueB.
Ky"brypbl
AO peK"
Teppl1TOpHH:
pbl6a'łaSl
MO)ł(HO rOBopHTb
K. KaH3ep
fJoMoPbe,
3arra,uHoro
BKpbl
Ha6JllOrrCllHe
OOMOpbSl
11 )KapoBbl,
.uo peKU Jle6bl.
Clle:TaJl B.
noSlc
OBU
pa3pa60'
OOMopbe,
AO peKH
TpU 30Hbl MOlKHO pa3lleJll1Tb
JI BH)'TpeHHHH nOllc.
BO BTOpOM 3eM,leAe,lb'łeCKaSl.
o KyJIbTypHb{}( paH:OHax.
neccep,
pa3;re,lSleTCSI Ha Tpl1 30Hbl:
lleHTpa,lbHoe
Bce
OAHI1M H3 BaA<-
I;YWCCTBOBaHI1S1BeCKOJlbKlIX
li IIp. Bce fJo~IOPbe
npu6epelKHblH.
KyJIbTypa,
Ha BO-
IIci1.cTBI1TenbHOCTb,
nOC5TeBOCHHOfl rrO,lbCKOH. KUJ10HI11aUHH 11 KynbTyprpyrrrr
AOCTHlKeHHH. SlB.'1S1eTClI06HapylKeHue
3a OtlepOM,
IllHpOTHblC
o6na.uaeT
pa3HbIX
TeppHTOpUH. Ii paWOHOS. 3TO
Tan <1>.rOJlCTeH,
ABC OTllerrbHblC np06JI~MhI:
OCTaTKH KOTOPOM cywecTBylOr
2) COBpe:l<1eHHall 3THorpaljJl1'IeCKaSl
n:aBHef! HaporlHOH
Hei1UlH:X Hay'lHblx
ITapceHTbl
12. KOJlCCHOe npOH3BOACTBO H 60HLIapCKoe
KO Tpa,LIuuUOHHaSl 60H;rapHaSl
C03AaeTClI
Ky.'lbTypHbrx
co06lUcmuI
OO,,",OpbSl MOlKHO paJ,lH'łI1Tb
OOMOpbSl;
npHcrroc06neHl1Sl
l'h
(TpallHUlloll-
ne'łeillle
COAeplKaHIle
KOMnnCKC AaBHHIllHeH. aBTOXTOHHOfl KynbTypbl,
CTO'lHbIX py6elKax
HaCJlblWKC. BapelIHC
cpcnCTBa
3arraAHoro
I1CCJlE,JJ:OBAHHJI1:
fJOMOPbE
KpaTKoe
TpaAI1UI1OHH<lll
YJ1bSl).
(CTp.
3THOrPA<1>114ECKI1X
3AfJA,Ll.HOM
BpC"vlSl.
il72).
B 3THorpa¢HlI
-
OeTIOKCBIt'ł
H cyxonyTHble
11 OEPCfJEKH1BbI
B
Horo
11. TpaHcrropT
(nO'lTlI
llpynlc
II
P. KYKCP (erp.
cro
KopTelK,
37fi). ITPHMHTHDHbTe crroc06l>[
(erp.
CKJlOAOBCKa-AHTOHOBl1'I (erp.
10. ITpHroTOBJleHI1C 11 xpaHeHHe
387).
:H):l). (CTpomwbHble
(CTp.
nTH'lbHK
cTeHeBoAcTBa).
(erp.
WHX, npOlllaHHe
11 C03bIBaHl1e lKHBOTHbIX.
pa3Hopo.uHblC
06bl'ł.au
,ublBaHHSI cBaAc6Horo
OE30P
-
EOPTHH'ICCTBO 11 n'łeJlOBO.llCTBO
Hble 6J1loAa,
BTOpOH: 'I.1I1POBOH:BOH.Hbl. Ha-
Ha 3aCOB H ilPyme)
H HapO:lHaSl
H oxpaHCHlICM
18. CBaAe6HbIc
H COUHaJlbHO-3KOHOMH'leCKUe npoueccbI).
CKJTOAODCKa-AHTOHOBH'I (CTp.
7. )K"BOTHOBOACTBO -
8.
:1(11). (Tpa.JHUIlIł
MHKy.10BCKa (erp.
Ha'łana
103E<1> EYPlllTA
-
6. Pbl60rroBcTBO
nacTb6a
(Cywe-
11 T. )l.).
llrpywKH
'1blO IIPYlKeK, cBallc6Hblfl
rpynnbl.
3rroToBcKoil:
K. CKJlOIIOBCKa-AHTOHOBI1'l (erp.
C npHMeHcHHcM
-
OPYll.HSI).
pbl6a'leHHSI
<1>. KnoHoBcKII
(Me6c;Tb
19. fJorpe6anbHble
11 3THorpaqm'IccKHe
TeppHTopHH
r.
i10
(1amlpalOWHCClI
yCTpOHCTBO H36bl
307).
ACHHeM pe6CHKa
YHI1BepCH-
MaTepl1aJlbl,
JIliU 1! T. A.).
5.
-
17. 06bl'l<UI rrpH pO)ł(lIeHHIl -
KOJlJlCKTI1B Hay'lHblX
B paMoHe
TepPHTOpl1H 3J10TOBCKOHKpaHHbl
3. ,JJ:eMorpaljJl1'lCCKI1C np06J1CMbl
4.
,!!YKH, pe3U6a,
npOI.\eCC CHJIbHOM yp6aHlnawm.
reorpaljJl1'lCCKaSl
TonOrpaQlHSI
(CTp.
c06paJII1
MaTepHa;loB.
TIplO<!J<pep (CTp.
B 1960 r.)
MY3eSl B TOPYHC 11 Ka<!Jenpa
B 1960 rony
UeHTpa"bHo-BO-
(pe1lOMe
3£511).
(erp.
OCTaTKI1 naMSlTHHKOB HapO,1(HOH KyJlbTypbl,
nepCTepnCBweM
2.
HaCeJleHHlI
KOWaJ1liHCKOro BceBoAcTBa
3HaMepoBcKa-ITplOljJ<!Jcp
11M. M. KOnCpHI1Ka B TopYHe
erpHpylOume
He,
15. CTpoHTe.lbcTBO
16. BHyTpcHHcc
KopellHoro
Ha OCHOBaHl1H KOrrJlCKTHBHOHpa3BeL[KI1 B paHoHe
BCTynJleHl1e
p<:60THI1KOB 3THorpa<!JI1'JeCKOrO
Tcra
CyWCCTB)'IOWlle
39fl).
(erp.
npoIBBoncTBa).
B paHoHe).
cOnCpA<aHHC
KyJlbTypb[
'łaCTH 3J10TOBCKoro nOBeTa,
c06paHHblX
npOlBBOLICTBO H onen<L1a -
npOH3BOllCTBa,
Jol nOCTpOHKH Ha CTO;16ax,
KpaTKoe
3Ha"vlepOBCKa-OplO¢¢cp
KOp3HHO'łHOrO
pOJ.HblH KOCTIO"vlCOBCpWCHHO I1C'iC1).
.~laTepJotanC, rrpenCTaB,lCHHO"vl B CTaTllerH-
'JCCKHX Ta6JII1uax.
0630p
T KaUKorO
M.
<!JOp.~lbl TpanHuHoHHoro
B nepBoM
B rrperreJ,ax
B03HHK.1U B pe3y,1bTaTC
Ha
npe-
3TUX 30H
pa3,111'łHbIX
�842
843
ljJaKTOpOB: reorpaqlJ1'leCKI1X,
X0311HCTBeHHbIX(PbI60;WBCTBO H 3eMne,[le,1I1e), 1l0Ce:ll)iI-
'leCKI1X (Bnl111Hl1epa3HllWI1XCll B 3THI1'leCKOM OTHOIlleHlfIf rpyrrn
nOCCneHUeB), COl\l1anh;)
IIoxon<lfe
TYT
51BJICHl-lllcywecTDyToT
TaKJKC, Hap5lny
HO-1KOHOMI1'lCCKOrOnOnOlKCHHll (MOHaCTblpCKIfe ,[lepeRHH H ,[lepeBHH, npI1Ha,[lnelKaBIllII-
H CTH;len (cpeil.HCBeKOBaR, peHcccaHca,
K phIUapCKOtl yca,ll,h6e)
CKlie )TllOrpacPU'IeCKv.c
HeMeuKlfe
Ha
:ny
M T. ,ll,.
Y'leHble,
KaK npaBJUIO,
perl1oHanbHylO
He 3a""le'lanlI
BnlIllHIfll cnaBllHCKoro
,[l1i<jJ<jJepeUl\l1aUMIO.IIonhcKaR
l-iayKa
CTapaeTCll
):IeHCTBHe Bcex <jJaKTopOB, B TOM 'lMC!!e TaKn<e 3Ha'leHMe nonbCKoro
BblXOL(IIT Ta)(lKe M3 )lpyrOH: TO'lKIi 3peHHR Ha CYWHOCTh npouecca
B033peHI111 Ha :ny
np06ne.'Vly ,ll,aBHIiWHIIXHCMel]KI1Xy'leHbIX. Ha
C)(all HayKa npOJnBO,ll,I1T nO)lp06Hble
CTpOR M npOl\eCca
CnJl:lBllHCKOro,
AP06HblM
repMaHl13aUl1l1.
r. Jla6YAbl,
K.
C.l11CKoro M ,ll,p. IIoJlhcKaR
HCCneL(OBaHHCM OT,ll,CJJhHhIXEy:rbTypHblX
onpe,ll,e,lllTb
cy6cTpaTa.
'leM
3TOM OCHOBaHl1l1nonbnneMeHHoro
HCCne,ll,OBaHMRT.
Jlep-
3THorpacPMll 3aHMMaeTCR no-
llB:reHlIll,
1I3 (POPMbl OT-
'IT06bl
,ll,eJJbHblXJneMeHTOD, H1lOrpa In HeMHorllX coxpaHHBIllIfXClI peJ/IiKTOB, CAenaTb BhIBO,[lLI
KUKO CJIaBllHCKOHKynbType
JTOrO pallona
TaK,
nOJTOMY, HCCnC,ll,OnaHHll B 06'laCTH
Diclenhaus),
tore
B no6cpelKHOH
nmOB
Hapon,Horo
'faK Ha3hIBaCMoro
30He, nma,
ABOpOM (Vicrkanthof)
li cnaBilHCKoro
,ll,OMa.
HeMel\l<l1e
y'leHblC (A. ,Q06pOBo,lbcKa,
b. CTCTlbMaXOBcKa, 3. Paf\<luKll
li T. Bpy6.~eBcKl1) BI1,ll,llTTaK)l(e lIBCTBeHHOCrOJI:raH,1cKo-ljJpH3cKoe
H CJlOB5IHCKO-nOJTb-
CKOCDJIi1mme. aH~1 YTBeplKA~HOT,'ITO THnbl AOMOB, BCTpe'laeME.1X B 3anaAlwM
m3n5ll0TC51 nlmlMH,
o6pa30BaBwHMHclI
apXl1'reKTOHH'leCKHX KOHuenulllf,
na
MccTe,
B TO~1 'mcne
BCJ1CX\CTBHC
cnflilHIiR
T<IK)KeH cTapeJ1wclf
-
pO,ll,HMOii, cnaBilH-
CKOH.
3dnallHo-no.\lOpCKOM
lK<Iml TOnl>KO Te nlflbl
HapOilHoIH
)loro
Hoii
cTpoHTe.1bcTlle
6aii,QapOK
.'10,ll,OK,KOTOPb!C cyuleCTBoBanH
KOHCTUTHpOBaHO, 'ITO coopyTaY! cw,e B cnaBllHCKHH nepHOil.
KOCTIOM 6blJl T:lK)l(C ,ll,llljJtjJepC]{l\~lpOBaHKaK II CTpOI1TeJlbCTBO, y KalK-
paHOHa 61>iH, TaK CKa'3aTb, cBOll co6CTBellH:bli{ CTHJlb (nblplKl1l\Klti{,
ilMHeHcKlli1, Kawy6cnti1).
TO.lbKO
B
omra"'l
HCMcuKalI
KdWy6cKO:\1
1>. CTC.ll>,~taXOBCKOi1H oco6eHIlO
JTHOrpaljJHll
npJ!3IlaD<I,la
KOCTJOMC. nO:JbCKaR
pyrl1llcKliiL
C:1aBilHCKlie JneMeHThl
JTHOrpatjJHII
A. Llo6pOBO_lbCK0i1) 06HapylKll.1a
(IfccnC.'J,OBaHI111
B OTlIe;lbHblX pai1o-
a T(I}:A<eB C60pHliKax
06Hapy;loIBaHlllo
OÓ30P
l\!eCTHblX HCCJJc;:IOBaJlllii itBTOXTOHHl'fI Ky.lbTypbl
KpblBa.l0
C rO.lODHbTM YKpaWCHllC~I (czółko)
gębnik)
pym1H
n.-laTKa,
py6axy.
KOTopyłO HOClUlI
H nOB1I3KOll non
KOTOpblii HOCIl.ll[ 110-,\
,.Ha
DulrIyCK·'.
3nl
,\lbllllKOIl
nOA60pOAKOM (pod-
(Regenrolle)
pC.1UKThl HaXOI(T1.11!Ha
KOTopalI COOTBeTCTllOBaJla JOHC pacnpOCTpaHCHllll
CTByłOT O C.laBp.!lCKO.\l n.-1I1il[[T11!Ha OilClKil.Y)TOn
TeppllTOpJU!.
KpOIOTClI
TPY::l no
nOKal;,IBaeT,
IfX
'ITO OHlI
][ npOJ1:lJJO:JIUJHCbC'fapiU-TI'illMHpa3HblX l\CHTpOB. HaH60Jlce
Kynb7ypy
aKT.1B-
HccnCnOnaJla,
CJIOBUHUC,>H K<IliJy60D. IIOJICBblC JlCCJIC;.(OBaHlHT
lIpmnD UiTe",-;lHC BC,l Hccne.J,OBaJ-11l5l,KacalOlIUIC{:H cpCgCTB
3Hf!~~eHoucl\ofi·f1plO(I)(I:ep,
B 3"0TODClCOM YC3nc. Ka¢e.lpa
BC.o.CTW:CJlc.non<IH!llI !lO HCKOTOpblM BO-
ap'<HTcKTypbl
Jl nnaHHpOBKH gcpcncHb
rn<lHh-
CKoro f10JlHTCxHHKyMa npOH'lBO}lH'f D;OKY~:C[(T<llllIIO
HapOJJ.Horo CTpOIfTC:rbCTB::tHa TeppliTOpl1H
Bcera
fIo\\opL5T.
f1<'j(hCKOC 3T:-lOrpa(tJll'ICCKCe
aGw.ccma
npOH3BoAHT
TaM
Cl!CTC_.\taTJi',eCKJ.IC
lICCJ:.CiIOBaHll11,CBfnallHhlC c f10JlbCKIIM 3THOrpa(pH'lCCKl-l""I ATJlaCOi\I.
B TICC,lC;:IHCC
BpeM5I Ha'!<łm{ npoTnDonHTb
KOMI1JlCKTCa:JTHorpa<]ni'lCCI(I'IX np06JleM
Hl{e, D pCly ..lbTa":e
caCTCM3TI1'1CCKl1enCC..le1l0naHJ11I npyroro
3ana,1:wro
11OCJlCBCCH.Hoi1
nO.%cKoil
f10.~lOpblf, a V.~CHHO: B03HHKHOUC-
KO;ll)HH3aW1H, HODO~! KynbTyp£'1 ::ICpenHH
B,aH~11I0rr nplicnoco6m;eMCCTi1
pa"lllOpO;lJ-lbIX rpYl1n
J.1 pyl(OBOIlH, 'JbIX
CJICLIOBaH1HIX, oprałiH30B~tHHbr;(
aOIlICCTU'l
n nporpaJ\lMe
3TjIOrp<,!pI1~ccKoro
l-13pOJ11!OTO
COBl:Ta B KOLlianHHe. f1P'iWiJ10 y';<ICT:-:C13 ":cneBeK. CTal\I10HapHblc
..J.OBaJnHi~npo ..'10.1/:{''-B:!.HICC5lUC.lh!il
CKO~l
nOBeTC.
Kar.c:w ..Sł lU }-t-HX nCl:eileHb
cTpyKTYPoli. Hanplly.cp,
111 JlKl6.'1HHCJ>:cro
11BeHTJ1HC In
He
lEv:CJ-()T
.i\-:CC5E.!:
oxn:~ r!.JtBU.l!l
B
"3e~L'H!: B 5I\llIC
8cpnlWC3C.
TaK JH13bIBHC:..•lhIC
rpatPll'leCKOH
TeppHTopflH,
pOBKa l3 npCJC:ia.x
c rpyKTypOH.
L'1C..JYIOUHI.\1 oóp:rJo!''''l:
HCC,'C-
llepCBeHb B KOlll(\.:lMH-
HHOH 3THorpaqnflłecKoH
j"lcTHuax
1:1 nOllH1HbCKoro
LC;:CB':.'ca KaKoE-.'lH50
ficpece.lcHUbI.
H
ł:Y'.lbTypHcn.1
B
B()CBO,UCTB3,
rpynnhI
CU511Ji
c
nocc:rCHOTHOWeHHJ1
palHolf
o6pa'311~1 Oflpe,c:.C:lllIOTC>JKy"lbTypHalI
OT;:re_1bHhI.X..Jepc.oCHI> ---
B Ca\!O\1 60.1bUIO\1 cOKpallcclIIlll
HeCt\O~'IbKO
ł3 KO.;111\.:C::TBC;H\O~1
.• 1ZtÓYiKCł\!1C··
paJ;II;'1Hhl~l
6
paHoH
BccnonCKoro
npO:'KIlBJ.IOT npCH~1YU1CCTBCl!HO
I1cpcce:reHllbl
H KC~leUI~oro 80C:1()llC'd~~ B
BC.r1łOllCKott
nO,1 [!CI;pOBlnCII>CTllO'.1
0T_'1IP'I~~CTC~
l3 ilej:'CJJIC Jla6y~u
1C1MC'--IaC-,C5T, 1aTO
nepCECC
II
nOCC1CHIlcn. B 11C-
npoQ1 . .np 5f. bypurrOJ1
nO,lbCKOfO
U MylKCKyfO
il.peBHHX C.laBill-! U OHI! CBTlI(eTe.lb-
IIoMopbii,
TaM npol]J. np E. CTeilh.\1a;,;ollcKa (Yi\u:pnf! D 1956 rO}ly). aHa
M.
npo¢eccvpa
npocaM
lien
no-
Bccro
TpaHCnOpTi! r; C,-pOI(TeJlbCTBa, 3"HOrpa(IJI1lJeCKHi1 My"x'li B TOPYHe, nOA pyKOBOAcTBOM
Tophle
TpaypHoc
ntnepaTypbI
JI TOnKOD<lJlIiIO.
6blJJJ! palHOpO)lHbI
B
nOjIOTHllHOe 6enoe
Haponnoi1
pa3Hb!C C;12BlIH'.:KI1CMOTHDb!. B )TOM C.1Y'laC y'fCHblX OlKli,ll,aeT 60.1bIllOH
lIax AaBHHe, MeCTHbTCTHflbl KOCTIOMOBCJlaB5IHCKOrOnpOHCXO;.KgCHHiI,a TaK)Ke HeKOpenHKTbl B lKCHCKOM 11 MyA<CKOMJiaplIlle:
J1i1TepaTYPY, K<I-
TCppHTOpJ1H IlpH3HaCT I1X C.lallilHCKCC npOHCXOlK,:JeHJ:e. Mey.CilY TC;,', B HpaBax
H 06bl'lalIX,
B npOl:ecce
B
60,lhWYIO
HereH,U, f!OCJ10BI1il, TaHI.(CB ł! HapoLlHoi1 My3bTKlI, O).lHaKO peaKO If TO TOJlhKO B BOCTO'l-
IIoMopbe
HeCKOJlhKHX
JTOrO
TaK lKe
calOlI.lyloclI 06bi'l<lCB, CCMCHJlb[X[1 Llpyrllx elKcronHblX 06pil,ll,OB, CKa30K, f10BeCTBOBaHHH:,
BO}lH;1Jl Tf!K)'{e _\IY3CIl. MY-len
BbIBO,ll,lllllCrOCll OT H11/1meCaKCOHCKoro
aHaJlOrlill
np06.1C!\1bI -
B nOJlbCKOH TrHOrpaljJIfIf l\!a:lO HCC.le-
.nOBaH. HC'VICUKall JTHOrpa<jJi111HaKOflH.,a B :Hoi{ OTpacml
[JJaBJlbIM 06pa10;vl,
(mar-
J110X
Tpe6YlOT ClUC .Ja,lhHei:fWI1X IIccne,r:IOBaHHH
CTpOlITCnhCTBa )(,:.caIOTCR
npli)l.ep)KHB::tIOTCll MHCHll11O llCKJIIO'IHTenbHO HCMeUKO~1npOllCXO)K.'J,eHIIHJTIiX
J(OMOB. IIOJlbcKlie
I1CC,leLlOBaHlHl OTKpblBalOT pm!, Ky.lhTypHblX
nblp)KI1UKOro TJma
BCTpC'laCTCll TaK)Ke Y3KoqJaca.'J,HbIHAOM co CBOL('1aTOHraJ1J1epeeK.
y'leHblc
Ha no-
IIO~lOphil.
IfCTOpWlecKHx
6apOKKO) MCWaJlCKof! If BoeHHof! MO:lhI, nO.lb-
CeKTOp COUHaJlhHOlf H l.lyXOBHOi1j;y.lbTyphl
!lO pa60Tana
H lIIHpOKo<paCa,ll,HOrO C Ilp5lMoyronbHoIM
Ha
nO~10pblI
cy6cTpaTa.
rCI-!C3IiC<l HCCKonbKłlX TlmOB ,ll,0!\10/l kisches
OCa,ll,eBlIIIfXHa TeppHTopHH
BJJJlllHTlllMH pa3J1Ii'lHblX
CJ1aBllłlCI(\(MH H nO;lbCKI1.\1H paH:OHaMH. 3Tli
KaK H npcnblLlYll.lHe .-
TaK li o JTHH'leCKOM npolicXOlKAeHl11i OT,ll,enb-
HblX MHrpaUIfOHHblX BO.~H nepcce:reHueB,
'lUC cnaDllHCKoro
paH:OHa C npynl!\'!H
aHa
repMaHl13al\HI1,
I1CCne,ll,OBaHI111
,ll,aBHero C,laBllHCKoro
3,ll,eCb Cne,ll,yeT ynoMllHyTh
cy6CTpaT:l
B HapOnHO;.\1 HCKyCCTBC3ana.QHoro
C pa3HOpOllHhL~lJl
CDoero
p('Ja
~lOJKHO pe3y.1bT'P:"
JTllOrpaqlll'lCCKHK
3THO-
HIfBe.1HCIlHTe1.
HCC.1C..J.OlliHlIlf!
n('cncTaBIITb
�845
844
1)
npouecc
COW1aJJbHOi1 HHTCrpaUHH
y;Ke HOBall 06wHHa,
n.l0CKOCTlIX:
CBlIlaHHall
Bblpa60TKa
06WCCTBCHHall
HOBoro
H coccnCKall
TliDa
CBlIlb,
pa60Tbl
npl1
:vlOB, B01HHKWHX
KOnalHlIl
BHa'£a.le
xopowcro
WHnaHHe
nyxa,
K Cpe;:lHeMY
2) CHJlbHO pa3BHTblii.
'JelHOBCHHJl
3THX
<POpM H 06bl'laCB),
06weCrBeHHoii.
Hy)f(HbIMH
B
CCMeHHblX
npOHCXO)f(AeHHlI
H KyJlbrypHoro
06bl\fallX
opy,'HH
(Hnp.
n
'£acTcii.
npeJKHHX
cB:ln,e6HbIX
HaplILl,a
11 HC'IelHOBeHlIll
pllJm
HOBblX
C KaraHY1eM Ha calIlIX
,1leCTBa, pll)f(ellbe
CTax
(opynIlH,
nCpCHI1MaHHC
H 6blJlH
3JJeVleH'TOB, npl13HaHHblX
norpC6aJ1bHbIX),
-
(Józef y,
3nCMeHTOB
·11 B031lHKHOBCIHle
HOBblX
nJJaTKa
,!IpyrHX
11 T. A.
<pOpM,
Króle,
06pll,1lbl,
4)
Wig'liarzc)
C)f(CrOL(Hi,IX
rOJJOBe),
II
B
CBlIlaHHblC
Hnp.
C npalUHHKoM
CHnbHOC 3aKopeHeHHC
Marll'leCKHX
yJKC C HOBbl"!
'£1'0 6C)lHhle,
CTBe -
)l,OJJ)KHbl 6blJlll
;VleTOM I1HTepcca,
rOBopllTb
B
!'taCTepa,
O yMepwlIx
3aHHMaJJIlCb
OnHaKO,
'!TO 31'0 yMeHHe
06pal0M
/I
Ha
TaK KaK BblWllBaTb
nO'!TH
BMeCTC co CTapOI!
nonOMy
CerO,llHlI
npCnTPYi1HO
O HX MaCTCpCKI1X.
OCHouallllll
KpenocTlloi1
BbIWHnaJ1H
06pa3uaMfl
yMena
KOpO-
nOBHHHOCTH L1J1l1no-
C06CTBCHH0i1 ,LlCpeBHH 6bl.10
Ka)f(,UaSI KpCCTbllHKa
TeXHIlKOH,
H3BeCTHO, 'tTO )THM
TaK)f(C lKeHWHHbl.
B paMKax
B nOJlb3Y
npCiIaHliH
11.111
cneI:JoIa,lbHbIC
BbIWHBaTb,
11 cnoc06aMI1
)KeHll{HH
B nO)l,60pe
KpeCTHKOM
caMbl~l
Bnepen, nO'lT1I
Ha'laJJaCb
nporpaMMe
HaH60nee
KOTOpoii
BbIWI1BanblUHubl
Ha y'leHHe
J1MeK>T TaK)Ke
Kpl!6blJ1\!
J1 MOHa-
H, KpOMe
Toro,
<paKT,
nOMOWHHUaMY1 B X0311H-
nOilXOAlIll{ci1
pa60Toii
6blelO
cnOC06Hb[e,
B Ka)KLlOli
'ITO
TaM
BblWI1BaHlIH
rJ1aBHblM
06pal0M
BHlIX
'lalUe
!UHHbl.
BpeMeHa,
npe)l,nHCaHI1H
BbIWHBan.blUHU
cep60a,
n0J1b30BaJlllCb
non.b30BaTbClI
UBCTHbIC. BbIWHBalOT
npH60pOB,
na-
nOJJb30BaJJI1Cb
npOllBJlSIn.l1 c06CTBeHH"rc
KpeCTlIKOM,
TKaHlIMH
c pa3Bl1Tl1eM
TOnll{HHbI;
npH
orpa-
11 TBOP-
o6Hapy)f(l1Tb
B
TpaLlliuHH.
11)KeHll{I1!f,
60nrap
HaCTOllwce
YMelO!Ul1x
BblWlfBaTb
CYLllecTBylOT
CneuHa!Jll-
nOnO)KeHHe
xopBaToB,
<pa6pH'IHbIMlI
KpOMe
J1 3aKOHOM
on,I1HaKOBOC, C TOri
Jol CJ10BaKoB) coxpaHlt-
BblWHBaHl1l1.
ł\cerll,a
TO.ąbKO
B 3TOM OTHOWCHlm,
,D,pyrHx
y
06bl'laeB
!fHTKI1 H nOJ101JlO onpe,1leJleHHoii.
UlfpOBaHa
B HaWII
CJJaBlIHCKHX CTpaHax
(Hnp.
H3 JlbHa.
Tpa,'lHUl1ci1
CJ1en,SI3a HCii. MO)f(HO
O,UHaKO, OT
)l,pyrllx
Tpan,I1UHOHHbIX
npli
llIa6JJOHaMH,
B pa3BIITHJ1 KOHuenUHH
O,1lHaKO, He Bce JKeHll{HHhl
r)l.e BCTpe'£aCTClI lllHThe
V1 B
06JJacnl.
60nbwe
Bce
oc06eHHO
111BeCTHblX lIMeH
TCppI1TOpHH,
B X03SIHCTBell-
rrOJlb30BaJJIICb
HapHCOBaHHbIMJ1
OCBlIll{eHHble
CBOIO HCTOpllK>,
HeOTKJlOHlIJOll{HeClI,
nOTOM
npenllTCTBHeM
wa6n.OHaMll:
I1MeeTClI J\tHoro
a
Hn.11nOMOll{blO
LlJ1l1ce611. OHIi
H1BeCTHble paJ\,U<1ITBOp'leCKY1X B03MOJKHOCTeH f{ 0651-
111MCHeHI1SIB BbIWHBKax.
60n.ec
HaTypoii
BblWHBano
MOTI1BOB.
6b[JJIi l1AeanbHblM
Toro
nOMOllll!
nOBI1,LlI1MOMY. He
If HHTRMH CaMO,'lenbHOli
npOMbllllJ1eHHOCTH
TOBapaMI{.
60nee
HOBall
KpeCTHKll
I1rOnKl1,
OLlHaKO,
BCCr,'la
BblWHBKa
pa60Tb!,
Ha'£aJ1H B )l.epc-
60JJce
nO,'l6HpaJJl1
)l.11<p(jJepeH-
60JJbWC Y1 OHI1 '1aCTO HCp~BHble,
npeIlMyll{eCTBeHHO
ynoTpe6JllllOT,
Cpe)lHel1
TO,l-
)l.aJKe HOJKHl1Ubl He HMelOT
3Ha'£eHH5I.
KaK
Bcerna
BH,lIHO 111CTaTbll,
TeXHI1'1ecKHe npH60pbl
'1CM-TO HenonJle)f(alllHM
Bocnpe-
n03HUHlI
nOToMy
H 3Ha '1eHIIC. 111MCHlIJlClI
HlrOTOBJlCHHSI
B
He MOrJ1H 6bITb
)KHTb, nonoMy
panJJeJJbHO fl)lyll{IIC
a HIITKH
3aHliMaJ1I1Cb pa6bl
yCTHblX
BpCMeH
a KpeCThllllKH
BblWllBOK
KOTopble
CHa'£aJJa BbIWi1BHb[MH,
npaBI1J10
illa6JJOHb[
nOCb
HapOLlHblX
rJ1aB-
OT 6a6ywKH,
npOABllraeTCSI
npo<peCCHOHan.bHble
npel1MYlUeCTBeHHO
MHoro
łlHn,HBHll,yaJJH3Ma.
TaK KaK HC 'ICJ1onCK 6bm
np0l13BeLleHllll.
BeKax BbllUHBaHHeM
B uexax.
OKalbIBaeTCiT,
I1X TBopUaM,
cro
nJlaTHJlH
O)l,JlaKO,
'leCKOrO
npl1
J1CCJlCIl,OBaHHlIX H OnJ1CaHlIlIX
C HelanaMlITHblX
MewallKH,
ycaLlb6bl,
nop
BhlWI1Ban.bWlluax
06bCL(IIHeHHble
)lBOpllHKH,
I\lelllll'£bei1
weHO.
HO rJ1aBHblM
Il,peBHOCTH H B cpenHHX
peMeCJlO'vl
"leBhl,
n,o CllX
HI1KaKOrO BHII,"laHHlI
C '{erO-TO
cneUl1aJlbHhlMH,
3aTe"1bHOe
!l.
KPECTYf KOM
BbIWHBa!ll1
CTpO'lKH
cno060-
,!IJlSI HHX BbIWHBaHHe.
11 V1X OPY,D,V15I TPY,D,A
npOH3Be,'lCJlHbIX
ropO,Llax
60JJC1HeHHble H xpOMble,
CTKH B )Toii.
BbIWYfBOK
BpeMlI
ceroLlHlI
BblWlIBaJlbWHUbl
WKOJJa,
nlO,LlH OTjI,aBaJ1H ,Llo'lcpeii
Ha HOBblX MC-
:\':CCTOM.
3TOMY
B
TOJJbKO palHflueii.,
B
npO<pCCCHSI ll,epeBeHCKOH
3a)KHTO'lHble
BhlWliBaHlill
T.
npHMCHeHI1H
pyKon,eJlHIO,
HH'IeHHlI
II
n,nll lapa60TKa.
nOTOM BblWHBKa
no
:nOM
EA3EJIl.1X
He nOCB5I.lUCHO nO'lTH
BeKa
PO)f(-
06pll!lOB
npH
TKaHH -
KOTopoe
Y'lI1JlHCh OT CTapWHX -
Kyll,a
_
XY,D,O)l(ECTBEHHbIX
naCCHHH.
HlnOK
n[larOnpl1l1TCTBOBaJJI1
3a BblwHBaHHC
11-.leHHHHble
L1eBywKlI
CTblpl1,
BpeMlI
npO,D,YLI,EHTbI
npll
npH'£eM
3aHlITHlI
KOHUenuHI1,
];API>APA
XIX
KOHeu
HblX pa60Tax.
pacnpOCTpaHCHIIH
B KpcnOCTHoe
MeXaHH'ICCKIl.
06pllJlax,
<POpMbl, B cnoc06c
06pllnllblX
npe,'lpaCCYLlKOB,
3J1CMCHTOB, CBlIlaHHblX
3JleMCHTOB
06JJaCTH, pa60TalOlllylo
KOTOpblC COCTaBJJlIaH, TaK CKalaTb,
6bITOBblX
3R'v10ii. (kulig),
BepOnaHI1i1,
Ha
B: a) HC-
HCraTI1BHOii
HeKOTopblX
B noii.
HJJI1 OT nOLlpyrH
noll,
OLle)tCJ.bl, 06pllLlHblX
npcn,MeTOM
OT .apyra
(Ilnp.
MaTCpl1
nonOMy
B ,1lepCBHe HCH1BeCTHO KaK nOHlITHe,
OCCHbK>H lHMOH,
BaJKHblM SIBJllleTClI paC'IeT
OT:1H'IHlI,
OH Ha6n.IO.aaCTClI
6blJ10
CneUHaJlHCTKy
CTaJJJJH30BaTbClI.
HHBCHTapll,
npyr
H
CO-
aHrarOJlln-
06paluy.
KyJ1bTYPHOi1 ananraUHl1.
3Ha'laeT
HblM 06pal0'vl
y .1eMKOB) npllHopOBIHb-
H nCKCI1Ke, r.ae n06C)f(L1aIOT ueHTpanbHO-nOJlbCKHe
B01HIIKHOBeHI1C
06pll,'lbr
laMeTHalI
CJJHWKOM ornl1'£a;lIICb
Hnp.
CKOTa, 06bl'laii.
C YHaCJ1e.aOBaHHoii. Tpa,LlHUHeii..
BO BblWHBaJJblllHua
naTpHOTH1~1,
HC'IelHOBCHHe
OUCHKII; 6) B 06MCHe CO,LlCpJKaHHlIlI KyJlbTypHblX
HOWCHl1l1 HeKOTophlX
HeKOTopblX
Bblnac
OHI1 npH06peTanli
B palHblX
BlaH~lonO.\lOWH
laTCM
cOUHa.ąbHO:\1y
3,lCMeHTOB
KOTopble
11 n0J1e3HbIMH,
n HOMcHKnaType
3)
npouecc
Ky,lbTypHblX
npOllB.ll1CTClI
<pop Max
06WHH
n.),
KOpHCnJlo.aOB 11 T.
Ha nO'£Ee palHoro
OTHoweHHlIX
'uCpCBHC o6pal0Ba,lacb
MC:THbIH
B palHblX
a TaK)I(C CIIJlbHO Bblpa)f(eHHa51. TeHLlCHU.HlI (OC06CHliO
{;1I BO Bcex
KailCIOH
XOll1Hlla,
Ha6J11o'uaeMall
(O'lCpt:LJ.HOCTb B BblTICKaHHH xJJc6a,
B'vlecTHoii.
B
laBcpWCH.
co CBOIlM MeCTO)f(HTCnbCTBOM, 'no
6bL1H
a.IJb>1O ilPyroii.
H3MeHlIIOWHMClI
3JJeMeHTOM:
TaK)I(C c HaM
JIII'l110CTbJO.
H caMO yMeHHe
113MeJleHI1K>; 3aTO
Bblp~)I(eHllble
H3MeHlIIJaCb
MaCTep,
KOTOpblit
LlcnaTb
HX <popMa,
6blJ!
CTe)f(KH 6b1"'H
HJ111 MOTHBbl
H KOH-
UBeT, npl!MeHeHl1e
KaJK,Ublli pa3
l1H,'lHBllJlY-
�846
847
BAH,QA
HOCT
li nepeMeH,
KaKHC npOH10WJTIł D 3TOll c<pcpc Ha npOTlllKCHHH
B CBOCMCTaThC nplłHllJT BO BHIiMaHIiC He TOJThKOnpOIIecc
MATEPMAJlhI
rIO
BODPOCY
KPECTh5IHCKOro
HA'3bIBAEMOM
X035I11CTBA
"bOPhI
B PA110HE,
Ha
TCppHTOpHH ClB<:po-1ana,!\Horo
DOJ(raJlbSl
KyJIbTyphI AepCBHłI Dpa'Ic,
li BCPXHCM OpaBbl
3<lJlClKlI, no1;;;"'HbIC Jlyra,
npocTHpacTclI
B COCTaB
JICC, Y'mCTKH naXOTHblX nOJlCH
łI 3CMJlłI, HCrO,Ll,llUlcl1ClI
,!J;Jlll 06pa60TKIf.
TCMOH HaCTOllUlCIł CTaTbH lIBJIllCTClI KpCCThSlHCK<lll3KOHOMHKa l3 "Dopax",
OpaBa.
B
06CHX ynoMllHyTblX
HOCTbIO. 3a
J(epeBHllX -
<jJOpMbl nOCJTC BTOpOM MJolpOBOH.BoiiHbI
bOpbI
Ii
1:-
r
llBJIlllOTCll KOJIJTeKTHBHOH
c06cTBeH-
C06CTBCHHOCTIi Ka3Hbl -
C06CTBCHHOCTblOTaK Ha3blBaCMblX "yp6apon",
I
1848
HOCTH oCBo6olKAeHHbIX B
co6cpBeHHOCTh.
rOAY KpcnOCTHbIX KpCCThllH. KpoMc
łlMeeTCll KOJIJIeKTłlBHall co6cTBeHHocTb
(J>łl3Horpa<jJWlecKłlM xapaKTep
BaHHlI OTACJlbHbIMH 3eMJlebHblMH Y'IaCTKaMli B bopax.
nOJlb30-
1.
4.
I1CpBhlX pOAa X031IikTBa.
3KCI1JTOa;au:III Top<pa,
JTCCHOeX0111IłCTBO.
Ha
OCflOBaHIHl apXHBa
(JTHTCpaTypa no 3TOMY rrpcAMeTy nO'ITH HC CYUICCTBYCT)
11 nOJTCBhIXpa3BCAOK
aBTOp cxapaKTcp1130BaJT TCXHHKypa60T
MHoro
TaKlKC HHAłlBłlAyaJIb-
BJIlUlHHe Ha cnoco6
nacTywccKO-3CMJle,llCJTb'ICCKOCX0311llCTBO, 3. BhllIac OBCll,
CTaThH lIBJllllOTCll Tpl!
co6llBJTll-
B HX llpe,!J;e,lax BeAyTcll HJII1
BCJlHCb B HCA:··JlCKOMnpOWJTOM CJTCAylOUII!CBHAhI X0311i1cTBa:
TeMoli
yp6apcKoit
OT,!J;eJTbHblX
llawcH,
H cnCUH¢H\ICCI\l1e OC06C~HOCTH,
KOTophle CB:3 ~HhI C co6CTBeHHOCTblO HMCIOT pCIllalOUlce
yp6apoB
pc.
lIBJlSlIOTClI
T. CCTh X0311licTBeHHblx TOBapłlweCTB,
IOUlI1XCll caMOCTOllTeJlbHhfMI1 X01JlHCTBeHHhIMlł eAJolHllilaMH, a
2.
DOPbl
B HaCTOllWee BpeMll B Ka'IecTBe rrpOJ(OJIlKCHłlllKOJTJTCKTHBHOIł
c06CTBeH-
CTBeHHOCTHB bopax
Hall
Haxo-
,!\CpCBCHbJI6J10HKa H XłllKHC, B npOBHHUlfl1
HCKJTIO'IeHJoleM
He6oJThIllOM, B03HJolKllIerl JIJollllb BCJTC,!\CTBHe
arpapHOM
cywecTBylOwłlX
MeCTa
I! IOpHAH'ICCKHCHOpMhI 3KCI1JTOaTaUHHTOp¢:t.
rrOCBllwCHO naCTbIpCKO-3eMJTCACJThąCCKOMY
X0311lrCTBYB £'opax,
pCCHOMy C TO'lKH 3peHłllI
BhlweynoMllHyToil:
coxpaHHBllIHXClI
TCppHTOpHIł.
Dpo6JTeMa
B CB1I311C ,!J;eMorpa<plł'leCKIłMH 4laKTopaMI!
HHTC-
apxaHąCCKHX CHCTCM X0311HHHąaHHlI Ha
ncpCMCUlCHlIll rpaHHUbl
CeJTbCKOro X0311IłCTBa B npOBHHUHIł OpaBa,
OTC'ynJTCHlrc ero
pacnpocTpaHcHilll
C B!.I,!\BliHYTbIXn03HUIlH
COCTaBJIlICToCllomIylO
3a,ll3'1Y ynOMlIHyTolł
TeppHTOpHli.
JI,QBHrA
TIABHOBCKA
COIU1AHhHO-KYHhTYPHhIE
B
DPAt-IE
HaCTOlIWall
DEPEMEHbI
MHHMl(KOM
CTaTblI
DOBETE
B HH)KHECJ1HE3CK0I1
B
1945-1960
llBJTlleTCs! KpaTKHM COAeplK'lHlleM
r. r.
o6WllpHoro
)J.eCKoro Tpy,!\a rrOA Ha3BaHHCM "HHlKHCCHJTe3CKaSl,!\epCBHll Dpaąe,
'Ie,
B
1945-1960
r.
r.",
a)lanTal\HH
nOCDllUlcHHOro cOBoKynHocTłI
HO TaKlKC H npOl\ecc
aBTOp npC)lCTaBłlJI Becb MeXaHJol3MrrcpeMCH, BMeCTCC <\JaKTO-
,QEPEBHE
3THorpaljJlł-
B MJiJlHIIKOM yC3-
npOOJTeM KyJTbTypbl AcpeBHIl
H HHTerpaIIHH 6blcrpee
Bccro
npOllBJTlIJTClIB 06.laCTlI
MaTepHaJlbHOM KyJTb-
TYPbl, B CB1I3Hc 3KOH0!\1Ił'leCKIiMHHylKAaMłI ncpeCeJleHIICB, a 3Ha'I1UCJTbHO MC;:rJTCHHC6
B 06JIaCTH COl\J-laJlbHOIł J-l ,nyXOBOMKyJlbTyphl,
CTpOro
,!J;llUlllXClll3 a,Ll,MHHHcTpaTHBHbIXrpaHHuax
3KOHOMlI'IeCKOIłH KyJlbTYPHOH cpe)le,
paMH, KOTOpbIMJ-l3TH ncpeMCHb[ 6hlJTll 06yCJlOD.1CHbf. OH KOHCTaTHpOBaJT,'ITO npouecc
KOMnJlCKCyro,!\HH, Jla3hlBaCMblX MCCTHblMłl lKłlTCJIllMłl "bOpbl",
KOTOpblX BXO,Ll,llTTOP¢/IHblC
r. r. ABTop
HHTcrpaUHH, KOTOphlH CUle npO)lO.lfKaeTClI. KpOMe O11l1CaHHlICOBpCMCHHoro COCTOllHłlll
OPABCKE"
KpaTKOC cOJ(Cp)f\UHHC
06WHpHblli
CCJTCHHlIK reorpa¢liąeCKOH,
J 945--1960
npHMcHcHHlI rrpJ1lW10rO Ha-
nplłcnOC06JlCHHll
nepece.~eHueB
rAe HC 6bl.10
K HOBOH cpe)lc.
HC06XO)lIłMOCTH TaK 6b{-
�849
848
JADWIGA
KCCHARSKA
RESEARCHES
0:;-; COASTAL COLLECTIVE
KASHUBIAN
PROVINCE
FISHING
IN THE
?>Iethods and results of investigations.
The ethnographic
literature,
both Polish
and German
one, was
dealing in the XIX th and in the £irst quarter
o'f the XX th century
with the problems
of collective fishing only on marge of a historic~l
and economic or ethnographic
and geographic set of problems. Witness
to that bear the works of H. Golębiowski, F. Lorentz, A. Fischer, T. LehrSplawiński,
J. Seeger,
Girth,
A. SelL H. WUnsche, S. RUhle and
B. BeneckL
Above works take account at most of one of the forms 'of collective
fishing
-the
so called mashoperie
(Dutch: matschapij
_ society, company) passing over in silence the question of collective boat fishing. What
is more, we find in those works erroneous ideas about mashoperies which
are considered as communistic
associations,
hardened
in their organization form.
Research works initiated by Łódź ethnographers
in 1947-1960 aimed
to learn
the fundamental
organization
prineiples
applied
in coastal
fishing frem the end of the XIX th century to the present tine.
The methods and the range of ethnographic
researches
were undergoing numerous modifications
as the region was becoming better known.
The. investigations
embraced the Baltic coast from Gdańsk up to Łeba,
speCIal attention
being paid to the peninsula
of Hel. For comparative
purposes investigations
have been carried out in 1960 on the island of
Rugia.
Penetration
researches
have determined
the contemporary
range of
mashoperies
and the general set of research problems, which was afterwards widened during stationary
investigations
carried out in Karwia,
Kuźnica, Chałupy, Rewa and Chłapowo.
The problems of stationary
investigations
were adapted to concrete
economic and social conditions
of particular
hamlets.
In Karwia,
for
instance, which is a mixed village ·)f fishermen and farmers, the researches concerned the economic collabc,ration
between fishermen
and farmers and the queestion of mashoperies
fishing by means of trail nets.
In Kuźnica, on the peninsula of Hel. the history of mashoperies
fishing
eals has been studied. In addition to problems characteristic
for a certain
hamlet, in all villages investigations
were carried out concerning organization pdnciples
of collective
fishing, on base of the same question
sheet. Instationary
re5earch work two basic investigation
metods were
fully applied: observation,
the latter being carried out with all fisher-
men of a given village. The material
collected in this way has been
elaborated
and made apparent
in tables ilustrating:
professional
Curricula of particular
fisherman,
history of particular
collectives
and for
a certain period-history
of fishing in villages where inwestigation
have
been carried out.
The researches revealed that the collective fishing in the Kashubian
Province makes its appearance at presel1t time mainly in form of mashaperies for fishing by means of nets called żaki, trail nets, and for boat
fishing. During the investigations
scmecharacteristic
features
of these
teams have been determined; it has beenalso stated that then here are eSsential differences
as to organization
principles of those teams from fishermen's villages. Above differences concern mainly the status of the skipper
i. e. the chief of the fishing team, the recruitment
of the merabers of
the team, their rights and duties, as well as the principles
of the
partition
of the gain. The researches
revealed
furthermore
that the
organization
of collective· fishing is very elastic and does not have strict
rules
rigorously
applied
in all circumstances.
When necessary,
the
fishing teams unite or part. The smallest indivisible component part of
all fishing teams is a three-hand-crew
of a boat.
The researches
of the Etnography
Department
in Lodź refuted the
very popular
view in the ethnographic
Iiteratureas
to the 'seasonal
and unstable
character
of the fishing teams, because the question
of
their durability
even for several generations
was influenced
by kinship
Jinks, common exploitation
ci the fishing ar€a (called ton) and fishing
tackle possessed or used in common (boats and nets).
Changes in the organization
of the inshore fishery take place now
under the influence of the developing deep-sea cutter fishing. The process of modifications
affects thee basic organization
principles
of the
teams, changes their structure
and function keeping in the meanwhile
some ancient forms of collective work.
WIESŁAW
STUDIES
BIEŃKOWSKI
OF FOLK CULTURE IN THE REGION OF SŁUPSK
BY CHRISTOPHER
MRONGOVIUS
IN 1826,
The national and culturd
problems in West Pomerania
at the end
of the XVIII th century. The increasing
Germaniz,ation
of the Cashubians, who at that time constituted
the majority of the population. The
number and territory ci the Cashub:ans about 1800. Christopher
Celestin
Mrongovius
(1764-1855), his pedagogic
and scientific
activity
(1exicor:raphic and grammatic
works). Mrongovius
initiative
on investigations
51 -
..Lud".
t. XLIX
�850
·851
of folk culture and Cashubian
dialect. The copy-print
of these i!1vestigations in Russia (A. Syskoff N. Rumianceff
1825) and in Germany.
Mrongovius
and the Society for Pomeranian's
and the Antiquity's
History at Szczecin. Mrongovius
corresondence
with the President
of the
Province J. A. v. Sack in January
1826. The programme
of investigations
on Cashubians'
culture during Mrongovius'
travel in Summer 1826.
The area of the investigations:
the villages
Cecenowo
and Główczyce
(in the region of Słupsk), inhabited
by the Cashubian
group named at
that time "Kabatki".
The collaboration
with the pastors
Lorek and
Koberstein.
Pastor Lorek and his work upon the ethnography
of the
Cashubians.
The results
and the significance
of Mrongovius'
journey.
The general evaluation
of Mrongovius' works upon the Cashubian culture
and dialect.
WALERY
SOBISIAK
SUMMARY
The author of the present paper tried to make a brief synthesis
of
the most important
problems
concerning
the development
of teals and
of weaving technique
in Western Pomerania
in comparison
with other
countries
of the Baltic sea basin. The point of issue in the author's
report is the problem
of raw materials
connected
with the cultivation
of flax and hem and raising of sheep. Next comes the description
of
the preliminary
treatment
of fibriform
plants and wool. After this, the
author deals with the problem of spinning and finaliy with the weaving
of linen and cloth. The analysis of weaving
problems
of that region
has been carried out in comparison
with the situation
in countries
of
the Baltic sea basin, i. e. in Norway, Sweden, Finland,
in the Soviet
Republics
of Estonia, Latvia and Lithuanb,
in Mazovia, Warmia, Germany
(Mecklenburg
and Schleswig-Holstein)
and Denmark
because
Western Pomerania
is a kind of section of a more vast territory
characterized
by numerous
common features, both in the line of cultivation
and in processing and production
of ready-made
articles.
At the present moment the weaving in Western Pomerania
and in
the remaining
countries
of the Baltic
sea basin
is in process
of
extinction.
Hand spindles, spinning wheels and weaving workshops
are
still working' here and there but those are only sporadic isolated cases Which
have no influence upon the quickly progressing
decay. That is ",hy the
base for conclusions in this paper was the present state of folk weaving.
In further sequence previous social and economic conditions
have been
dealt with.
As result of the analysis made it has been stated that the weaving
handicraft
is very conservative
in respect of production,
the example of
it being, as already
mentioned,
archaic
tools and primitive
means of
working applied up to the ores nt day. These to o Is arc being used first
thing because their usage was conditioned
by the existing
social and
economic situation.
Signs of technical progress stated in various historical
periods e. g.
in the domain of production means (application of an iro:1 comb, spinning
wheel, reel etc), penetrated
in the everyday practice of the rural population with great delay. A compJrative
analysis of the weaving technique
in Western Pomerania
has revealed its cultural links with the remaining
cf the Baltic sea basin; above links penetrated
by d~fferent routes £rem
south to n8rth or vice versa. In spite of the fact that Pomerania
has been
influenced
by southern regions, some specific cultural features,
common
with Baltic countries,
remained
b. the province,
being only slightly
deformed
by inf1u~nces coming from territories
more distant from the
sea. Among tools which are commonly used all over the territory
investigated, the following ought to be ranked:
brakes, scutchers,
swingIes,
brushes for hackling flax, hand and bench cards, distaffs,
and spindle
whorls, spinning g:ars with a tuldg,? at the bottom part. In new economic and social cOI:;ditions the former producers
of yarn and textiles
turned at the present
time almost exlusively
to raw material
manuf'lcturing.
I
i
i
'.
THE PIO::\EEH
PERIOD
IN WEST POMERANIA
Summary
The pi:necr
period is the name giVen by the authon:ss
tJ tł:e first
m:mths of crf.·anizatien
settlement
work; in the ale1 of RecJn1uered
territ[:ries
before that area has passed ur.der the Polish administratbn
ar;~orJing ts the P.:tsdam treaty from the 2 nd August 1945. During that
time the distinct model (an ideal sam)le) of a pioneer of the Reco!lquered
territul-ies has bC2n formed: furthermore,
ab8ve m8cel has b cen determined and fixed by the press ci that time and by the documentati Jn of th0
sscLl1 organiz.stions.
The authoress
differentiates
the following pioneer
groups: workmen of forced labour and persons returning from the GermaIl
Reich, settlers from the previous b::rder areas, teams of delegates
and
patron'lge
teams. The ehan:.cteristie
features
ef tEase gLUpS are at the
same time a dem :;nstrati:m er an average m Jcel of a pion2er enc Juntcred
in migration
and settlement
campains
on the Reconquered
Tcrrit~ries_.
�852
853
Another subject of sociologic analysis were the chosen s::lcial institutions
which have begun their activities in. the pioneer period, for instance:
administrative
bodies, security
and political agencies, educational
and
scholarly
institutions
and establishments
with an ec :nomic character
(enterprises,
plants). The authoress p:ints to the specific work conditions
of those institutions
and emphasizes
two charac:eristic
phen:mena:
l) adoption by many an instituUcn of such various functions which are not
in the program of their normal activities and cJmpetence, 2) initiation by
particular
bodies of many various additional occupations which did not
belong to their official duties. Very typical for that period were aIs) frequent changes of professians
(taking on work in the above provinces in
quite a different line than the learnt profession). The risk of venturin~
pioneer life wes mainly taken by young people with initiative, this having
had 13ter an influence up:n the dyn3mism of the social and cultur3l life
in that area and aIs:> up~n the specific demographic
pr,)cess with its
exceptionally
high increase of ;:lopulation.
ZDZISLA W BATOROWICZ
DIE
SOZIAL-WIRTSCHAFTLICHE
LAGE IN DER
KASCHUBISCHEN
KUSTENFISCHEREI
T h ee s e n.
1. Der Kreis Puck ste11t ein Gebiet mit der grossten Anzahl von
Kahnfischern
dar.
2. Die Fischer aIs Berufsgruppe
mit folgenden gemeinsame\1 Merkmalen, die sich aus Folgendem ergeben: aus der isolierten Lage ihrer
Wohnstatten,
aus dem Mangel an Kontakten
in der Vergangenheit
mit
der Bevolkerung
des naheren
und weiteren
Hinterlandes,
aus der
Anhanglicheit
an ihren Beruf und inrer Siedlungsstetigkeit,aus
del'
geringen Wanderbewegung
sowie au~ den spezifischen
Sitten-und
Produktionsgebrauchen
in der Klistenfischerei.
3. Auf Grund von Untersuchungen
hinsichWch: der territorialen
und
beruflichen
Herkunft;·· der ...Migrationen
und des Alters der ,Fischer, die
in einer Reihe von Dorfern (Hel, Jastarnia-Bór,
Kuźnica, Chałupy, Władysławowo
(Wielka
Wieś), Karwia,
Swarzewo,
Osłonino,
Machlniki)
unternommen
wurden, wurde folgendes festgestellt:
a) an der AltkUste (ir.:n Gebiete des helltigen Kreises. Puck) leben
Fischer autochthonischer
Herkunft;
in den -Dorfern
der Halbinsel
(mit
Ausnal.1me von Hel) und an der Pucker Bucht machen sie 98--100% a11eI'
Ka!lnfischer ans; nul' in Hel, wo die Zahl del' Kahnfischer
gering ist (5).
machen die alten Siedler 87,5%
aU5. Ahnliche Ziffern erhalten wir fUr
die Kutterfischer
(64,7-100%).
Eine Erganzung
obgenannter
Angaben
bilden die Untersuchungen
liber die Wohnorte del' Fischer im Jahre 1939, die zeigten, dass 98,7°/.
der Fischer (in Hel 35,5%)
eine standige ortsgebundene
Gruppe darstellen.
b) Ahnlich
lauten
die Ziffern,
die die territoriale
Herkunft
del'
Vat e r der jetzigen Kahnfischer
betreffen
(B8-l000/0
wurden
in den
Dorfern geboren, die heute von den Sahnen bewohnt sind); die gegenstandlichen
Ziffern der Kutterfischer
lauten 91,6-100%,
auf Hel 66,3%,
in Władysławowo 72,6%, in Karwia 75%.
Nach Felderhebungen,
sowie der Grundblicher
kann man feststellen,
dass die Vorfahren der heutigen kaschubischen
Fischer schon im 'lorigen
Jahrhundert
in diesem Gebiete sesshaft waren. Neuankammlinge
sind
selten.
c) Die
einheimische
Herkunft
der
Kahnfischer
ist
einheitlich
(87,::-100%). Bei den Kutternfischern
ist die Situation anders, fast liber
die Ha1fte der Fischer stammt aus anderen Berufen.
d) In den Darfern der Halbinsel Hel stammen die meisten Fischerfrauen
aus Fischerfami1ien
(80-87,7"/0). In Siedlungen,
die nicht ausse:hlies[,lich Fischersiedlungen
sind, sind die Ziffern niedriger.
e) Nach dem Kriege waren Migrationsbewegungen
in Władysławowo
und Hel ziemlich haufig. In den librigen Fischersiedlungen
und Siedlungen gemischten Charakters
waren die Migrationen geringer und betrafen
'lor allem nicht Fischerfamilien.
f) Nach dem Obengenannten
konnen wir von einer Geschlossenheit
und Einheitlichkeit
der kaschubischen
Fischergruppe,
von ihrer reichkaltigen Tradition und Berufsliebe
sprechen.
g) Die Altersstufe
der Kahnfischer
nach dem Stande
1959 gestaltet
sich nicht besonders
gUnstig (l/a liber 60 Jahre, 9,7% bis 30
Jahre). Glinstiger gestaltet sich die Alterstufe bei den Kultterfischern.
4. Die gleichbleibende
Produktionslage
der frliheren
Kahnfischerei
ist ein Resultat
des langsamen
Entwicklungstempos
der Technik und
der s.pezifischen sozialen Verhaltnisse.
5. Der Einfluss verschiedener
Umstande, 'lor aIlem die Entwicklung
der Hochseefischerei
auf die berufliche Struktur
del' am Meere lebenden
Bevolkerung
- der Fischerdbrfer,
'lor aIlem in den letzten 10 Jahren.
6. Das Anziehende
der Kahnfischerei
bei der alteren wie jlingeren
Generation
und ihre Ursachen;
das prozentuelle
Verhaltnis
der Kutterund Kahnfischer
frliher und jetzt, der Abfluss der Kahnfischer
in andere
Gebiete der Seewirtschaft.
Anteil der Jugend an der Kahn-und
Kutterfischerei (63,3Ih nimmt Anteil an der Kahnu n d Kutterfischerei,
nur
(25,6% an der Kahnfischerei).
7. Die Rolle der kollektiven
Zusammenarbeit
in der technischen
�f
854
855
Entwicklung
del' Ki.istenfischerei.
Ein Versuch
auf pheoretischem
und
praktischen
Wege eine Beurteilung
der Maschoperie
vom sozialen und
wirtschaftlichen
Punkte a us gesehen zu geben.
8. Probleme
betreffend
den Wcchsel von Produktionsmethoden
in
kleinen und grossen kollektiven
Gruppen
von der Proletar.'qierung
und
Kleinkapitalwirtschaft
der Kiistenund Hochseefischerel
aus gesehen.
MIKOŁAJ
LATUCH
EXTERIOR
MIGRATIONS
IN POMORZE ZACHODNIE
IN 1955-1959,
CHANGES BOUNDED WITH IT AND SOME PROBLEMS OF
ADAPTATION
OF REPATRIANTS
TO NEW CONDITIONS
The authel' begins with the thesis that the history of the actualpopulation
1) structure
of the groups of population
settled
in Pomorze
Zachodnie.
2) Migration movements
in the p=riod of 1955-1959.
3) Some results
of the enquire investigations
provided by the Institute for Social Economy (Instytut
Gospodarstwa
Społecznego) from the
period of 1955-1958.
As a basis for the actual analysis, the latter results were mainly
taken, and in particular,
the problems
as follows:
a) factors ;01' migra tionprocesses
of repatriant
and of their accOmodation to the new environment,
b) differences
in the age and sex structure
of the pepulation
in
Pomorze Zachodnie and of the repatriants
in particular,
c) structure
of the repatriants'
families, their links with the native
and foreign countries
as well as the social and professional
structures
taken with the changes registered after settlement
in Pomorze Zachodnie,
d) other problems
of the repatriation.
ThE author begins with the thesis that the history of the actu3l p:Jpulatien ill Pomorze Z2chodnie is a result of the migntien
movements related
to this region. The actu3.1 population
there, is of migration
origin. It
consists of the following proportions:
210
are people resettled
from the
other regions, 28 per cent - repatriants
coming from territories
outside
the Polish borders,
reemigrants
including,
and, 6 per cent only the
native population.
Each of these groups was of different demographic,
social and professional structure.
It is elear from the analysis, that in 1950-1955 only a vo.ry little
m!'gration movement could b= stated. A greater exterior migration movement has takcn place in 1955-1959. As tJ its qU:J.ntity there
was
a full compensation,
but the tendencies of settlement
\vere opposite one
to another. The emigration
was carried out at the expense of leaving
villages and its basic purpose was the "action to unite families".
The
emigration
on that territory
has touched about 17 per cent of the total
amount of he repatriants
who have come to Poland. The greatest part
of the settlement
action was registered
in cities and small towns.
Furthermore,
the author
deals with he last wave of immigrants
who have settled in Pomorze Zachodnie. The article gives characteristics
of such immigration
movement, and of its demographic
and professional
structure.
All relative changes are also described in the paper as well
as processes of accomodation
to the new environment.
The conclusions
are based on the results of the enquiry investigations covering 1097 families in 179 administrative
localities in the following regions: Gryfice, Stargard Szczeciński, Szczecinek and Słupsk.
In the present
article all problems
are dealt with that, according
to the author's opinion, are connected
with the integration
processes,
Of course, the integration
of the last part of immigrants
has begun
but very recently.
The analysis of enquiries has proved that the majority of the families considers its 'settlement
in Pomorze Zachodnie to be a satisfactory
and the immigrants
do not want to change the place. The analysis
made by he author is based on a considerable
quantity
·01' statistical
tables.
SUMMARY
Outline of the folk culture
state of the native population
in the
c('nl.1'"I-( astern part of the Zlotow district, Province of Koszalin. (Recapitulation
of the material
gathered
on base of a collective investigation
l. Intrcduction
- 1\1. Znamierowska
Priifferowa
(p. 359). The collective of workers
of the Ethnographic
Museum in Toruń and the chair
of Ethnography,
N. Copernicus
University
in Toruń, have gathered
in
1960 in the area materials
illustrating
the remaining
relics of LIk culture still preserved
in the territory
which passed considerable
urbanization).
2. Geographic
environment
of the Krajna
Złotowska
District
Ił. Kukicr (p. 361). Topography
of the territory.
Ethnic and ethnonimie
groups).
3. Some demographic
preblems
of the Krajna
Zlotowska
District
:-1. Kukier (p. 365). (History. Colonization
and social-economic
precesses).
4. Gathering
K. Sklodowska-Antcniewicz
(p. 368). Collection of
�856
vegetable
collection
857
crops with application
of bird eggs etc).
5. Hunting
tools).
-
of a comb
K. Skłcdowska-Antoniewicz
tool for
gathering
(p. 369). Primitive
berries,
game
6. Fishing - M. Znamierowska-PrUfferowa
(p. 370). Primitive means
of fishing and contemporary
fishing tools).
7. Raising of cattele - K. Skłodowska-Antonowicz
(p. 372). Traditional shepherding
and animal calls).
8. Wild bees' honey collection and apiculture
- M. ZnamierowskaPrUfferowa (p. 374). Traces of beekeeping, str,aw beehives.
9. Raising of crops - M. Pieciukiewicz (p. 376). (Traditional technique
of cultivation).
10. Food preparation
and its keeping.
tional dishes known within living memory.
in ashes, various characteristic
forms of
11. Transport
and land communication
(p. 387). (Old team and traditionalmeans
non-existing
any longer).
12. Wheelwrite craft and cooperage a total decay of the primitive workshops.
cooper's workshop in Złoczow).
M. Polakiewicz (p. 382). (TradiCooking on open fire, backing
butter-dishes).
- K. Skłodowska Antonowicz
of transport
for the most part
M. Polak:ewicz (p. 389). (Almost
There still exists a traditional
13. Basketry. - M. Znamierowska-PrUfferowa
(p. 390). (Existing forms
of traditional
basketry).
14. Weaving and folk costume - H. Mikułowsk:t
(p. 391). (Wea';;in<;
traditions existing up to the last war, The folk costume quite disapeared).
1.'1. Architecture
- F. Klonowski (p. 393). Rafter con;tructions
and
buildings
on pillars
(with door-bolts
and others, still existing in the
region).
16. Miscellanea
(Interior
of a hutch and other items). M. Znamie1'0wska-PrUfferowa
(p. 397). (Furniture
and folk household effects, especiallv painted trunks, carvings toys, etc).
17. Rites by child-birth
- R. Kukier (p. 400). (Treatment
c:mnected
with the birth of a child and protection against evil).
18. Wedding customs - R. Kukier (p. 402). IMatchcnaking, groomsmen's speeches, wedding train, wedding dress, wedding feast, ceremony
of putting the cap on the bride at her wedding).
19. Funerary rites - M. Pieciukiewicz
(p. 407). Presages, souls of the
dead, farewell ceremonies etc).
20. Annual ordinances and rites - K. Skłodowska-Antonowicz
(p. 410).
(Annual ceremony cycle. Forebodings and magic practices).
21. Dances - R. Lange (p. 412). (Dances known by hearsay. Musie
band and instruments).
JOZEF
BURSZTA
SURVEY
AND
PROSPECTS
OF ETHNOGRAPHIC
IN WESTERN POMERANIA
INVESTIGATIONS
SUMMARY
There are two different
problems
in the ethnography
of Western
P:>merania
one of them being the complex of the ancient autochtonie
folk cultu;e, the relics of which are still existing in the eastern confines
of Pomerania,
and the second one, the modern
ethnographic
reality
developing in result of post-war Polish colonization and cultural adaptation of various groups of settlers.
Out of the problems of the ancient folk culture in Western Pomerania one of the most important
scientific achievements
is the stated fact
of existance
of several territories
and cultural
regions. This has been
observed by W. Pessler and worked out by R. Holsten, W. Borchers,
K. Kaiser and 'others. The whole Pomerania
is composed of three zones:
Pomerania
beyond the river OdeI', up to the river Wkra and Zarowa
(former German term- Vorpo.mmern) Middle Pomerania
up io the river
Parsęta
and Lower Pomerania
up te Łeba. Above thres zones can be
in their turn divided into two latitudinal
areas: a coastal belt (Klistengebiet) end an inner belt (Binn'enland). In the first one piscatoriel culture
prevails, in the second agriculture
has the upper hand. Within the range
of those zones one can speak of cultural regions. They came into being
as result of various factors: geographic, economic (fisheryand
agriculture), of settlement
(influence of ethnically
different groups of settlers)
of different
social and economic position
(monastic
and knight's
fee
villages) etc.
German scientists as a rule did not notice the influence of the Slav
substratum
upon those regional diffErentiations.
Polish science aims to
take into account the acting of all factors and among others also the
importance
of the Slav substratum,
and evaluates in a different way the
essence of the Germanization
process than it has been preached by oldtime German scholars. On this base the Polish science has carried out
detailed investigations
of the ancient Slav tribal system and of the Germanization
process. Here ought to be quoted research works of 'l'. LehrSpławiński,
G. Labuda, K. Slaski and alii. The Polish Ethnography
has
initiated minute investigations
of particular
cultural phenomena in order
to draw conclusions
from the form of separate
elements
(which are
often but scarce relics) as to the Slav culture of that region and as to
the ethnic origin of separate
waves of settlers
which took up their
quarters
in Pomerania
on a Slav suostratum.
�858
Thus, the researches
in the line of folk architecture
concern the
genesis of several types of houses: the "pyrzycki"
house (markisches
Dielenhaus)
in the coastal belt a type originating
from the Lower
Saxon house, the house with a wide frontal part and a rectangular
yard,
and the Slovinian house. In the south we find also a narrow-faced
house
with a porch. The German scientists claim an exclusive German genesis
of these types of houses. Polish scholars (A. Dobrowolska, B. Stelmachowska, Z. Radacki and T. Wróblewski) see in them also distinct Dutch Friesic and Slav-Polish
influence. They pay attentioll
to the fo.ct that
the type of houses found in Western Pomerania
are types produced on
place by combining several architectionic
conceptions, among others also
the oldest one- the native Slav.
In West-Pomeranian
schooner
building
(works
of T. Delimat
and H. Wilczewski) one can state the appearanceof
such bOClts only,
which existed in that land already in the Slav period.
The national
dress has been also differentiated
in the same way
as architecture,
every region having practically
its own costume (the
Pyrzyce, Rugia, Jamno and Kashubian
dress). The German ethr!Ography
admitted
the existance
of Slav elements only in the Kashubian
dress.
Polish ethnography
(researches
of B. Stelmachowska
and especially of
A. Dobrowolska)
has discovered in different regions ancient, lOcal types
of dresses of Slav origin and some relics in the women's an j men's
garments
(linen white mourning
shcet with heed- gear called czołko
and podgębnik,
a kerchief roll carried under the arm (Regenrolle) as
well as a man's shirt worn as a blouse "na wypust"). The territorial
range of those garments was practically
similar to the ancient range of
Slav colonization which is a proof of the Slav influence upon the dresses
in that area.
The same phenomena
exist in the folklore of Western Pomerania.
Here also, together
with various
influences
of different
epJchs
and
historical
styles
(Middle
Ages, Renaissance,
Baroque),
middle-class
and military
fashion,
Polish
ethnographic
investigations
reveal
quite
;,J.
number of cultural
analogies of this territory
with other Slav and
Polish regions. This problem,
same as problems
previously
mentioned
requests further
examination.
The section of social and spiritual culture is not sufficieniJy investigated by the Polish ethnography.
The German ethnography
has accumulated in this question a vast literature
concerning
habits and family
rites, annual ordinances,
fairy tal'2.'>, stories, leger-ds, proverbs,
dances
and folk music but has seldom acknowledged
their Slav origin and,
what is more, only if this influence cOl1cerned the eastern area, whereas
in the customs and habits and in the collections of folk literature
of
the whole Pomerania,
numerous Slav clues are met with. Scholars have
T
85~
here
a vast field of work to reveal and to interpret
above material..
A survey of field investigations
having respect to aute,chton culture
shows that they are various and they originate from different
centres.
Most actively worked in this domain prof. dr B. Stelmachow,ka
who
died in 1956. She investigated
mainly the culture
of Slovinians
and
Kashubians.
Field investigations
are also carried out by museums. The
Museum of Szczecin made researches on means of transport
and architecture. The Ethnographic
Museum in Toruń, chief prof. dr Znamierow-ska-Pri.ifferowa,
is carrying investigations
in the district of Zlotów, which
;:oncern several problems_ The chair of Architecture
and Country planning, Polytechnical
School in Gdańsk, makes documentation
for folk
building in the territory
of the whole Pomerania.
The Polish Ethnographic
Society carries
out systematic
investigations
for the Polish
Ethnographic
Atlas.
Lately, systematic investigations
have been initiated.
They concerned the second set of eth :1ographic problems of Western
Pomerania,
viz, the fcrmation,
as result
of Polish post-war
colonization, of a new culture in the country, generated in processes of mutual
adaptation
of various groups of settlers.
In researches
organized
and
directed by prof. dr J. Burszta, on behalf of the Polish Ethnographic
Society aEcI under the patronage of the National Council of the Koszalin
Province, 13 participants
have been contributing
their share to the work.
Stationary
investigations
lasting a whole month covered six villages in
the district of Koszalin. Each of those villages has a different ethnographic :,tructure. In the village Labusz, for instance, there prevail settlers
from the Lublin and Kielce areas, in the village Mscice settlers from
the province of Poznań, in Iwięcin from the district of Wieluń, whereas
in Jamno no prevalence
whatsoever
could be stated; as to the village
of Wierciszewo, the most numerous pnd cultural settlers are immigrants
from territories
across the river Bug. In connection with such various.
ethnographic
structure
the cultural levelling within the range of particular villages mentioned above has also various forms presenting
a kind
of ethnographic
The results
would
synthesis.
oi' investigations
formulated
in a most concise
"ummary
be as follows:
1) The process
of social intesration
has been already
completely
achieved. Each village has a new country society with strong loc:ll bonds
constituted in many spheres: influence of the new type of a good farmer
local patriotism,
social bonds, neighbourly
link3 noticeable
in various
forms of mutual help (such as backing bred b/ turns, fe:1th2r pluckinc;,
common cattle pasture, customary
collaboration
by digging of potatoes
etc.), vanishing
of antagonisms
which have initially
arisen on base of
different
provenance
and cultural
distinctness:
and finally
a strong
�860
861
tendency (most visible in the population
of the Lemki) to adapt oneself
in every re£pect to an average social type.
2) A very advanced
process (,f cultural
adaptation.
It is visible:
a) in a vanishing
of those cultural
elements {tools, inventory,
dresses,
ritual and customary
forms) which were catching
too much attention
and became the object of a negative
social opinion; b) in a mutual
exchange
of the ·c.ontentand
cultural elements Tec-ognized as necessary
and useful, e. g. mutual adoption of some elements in family rites (like,
for instance, wedding and funerary ones) annual ordinances,
in terminology and vocabulary
where Central Polish forms are prevailing,
in the
way of wearing some parts of garments (e. g. head kerchiefs) popularization of some tools and decline of some others, etc.
3) Generation of ·some new forms 'of customs and rites viz. the ISO
oalled "kuNgs" - namesday
sledge parties,
Xmas ordinances
(the so
called "Józef y" "Króle" "Wigilia,rze" etc.).
4) A very strong tendency of old beliefs to take root in new place:;
in a form of creeds, superstitions,
magic practices etc. and generation
of
new cla5s already linked with the dwelling.
BARBARA
BAZIELICH
MANUFACTURERS
OF CROSS
WORKING
EMBROIDERIES
TOOLS
AND THEIR
SUMMARY
In the research works and monographs
on embroideries
carried out
so far hardly any attention
was paid to their makers, because it was
not the man who was the subjectof
interest for the investigators
but
mainly his products. That is why it is difficult to speak today about the
embroideresses
and about their workshops.
In antiquity
and in Middle Ages embroideries
were manufactured
by serfs or by special master workers associated in guilds. Yet, on base
of oral tradition
it is known that women were also occupied te make
embroideries.
Queens, noblewomen,
bourgeoises and even peasant women
were also occupied to make embroideries.
Queens, noblewomen, bourgeoises and even peasant
women (within the framework
of their duties
towards the landlord because they could not work on their own account),
all were embroidering.
As to the latter, it was found that almost every
peasant
woman knew to embroider,
this being so because they acquired
that capacity together
with the old technique,
samples and means of
manufacture
by way of inherited
tradition.
That is why during the
period of serfage the word embroideress,
by which we understand
today
a specialist working to earn cne's living, was unknown in the country.
Embroideries
were manufactured
mainly in automn and in winter, it
being known that the girls learned from the elders: frem their gmndmother, mother or girl - friend during pasturage.
When canted cressstitch is applied the main thing is to calculate the threads of the tissuethen the sewing goes on, almost mechanically.
Toward the end of the XX th century the profession of the conutry
embroideress
began to crystallize.
Of great helJp were the school 'Where
fancy-w.)rk
has been launched,
professional
embroideresse5
working in
towns and convents where rich people have sent their daughters
to get
instructions
as well as the fact that poor, weak and lime women, unfit for
housework 'had to make their living somehow, the manufacturing
of
embroideries
being for them the best work.
It was paid for fancy-woork,
mainly in kind or by helping in housework, though many women embroidered
for their own use. They applied
special embroidery
patterns
or stencils which were so to say a certain
kind of framework
for their creative
possibilities
and an obligatory
canon in the assortment
of motifs. Such restraint
in the art of embroidery, sanctified
by tradition
and law was an ideal hinderance
in the
development
of conception and creative individuality.
The patterns
have also their history, by watching
it one can also
observe changes in embroideries
developin;
paraJlelly.
Yet, not all the
women made use of patterns.
The more capable of them, especially in
modem times, had their own conceptilOn,although
within the limits of
tradition. At the present time we know the names of many embroideresses and women which can embroider - every region where cross-stitch
embroydery
is met with has its own set of specialists in this line. Even
in other Slav countries the situation is the same, with the only exception that there (e. g. among the. Serbians,
Croatians,
Bulgarians
and
Slovaks) much traditional
embroidery
customs 'have been conserved.
At embroidery
work home made tissues and threads, mainly linen
ones were always used. It was not until the development
of industry
that une began to make an increasing usage of factory goods. Yet, one
has always chosen the adequate
thickness
of threads
and linen. Mor~
modern embroideries
are more differentiated
in this respect, besides th Ol
crossstich is bigger and often uneven and the threads are multicoloured.
One is working by means of a needle, usually of medi\lm thickness.
0ther tools a~e' seldom used, even hiid.ssors have no application.
- The present paper shows that technical utensils and the art to make
the stitches were ::lways somethin~
unchan~eable,
whereas
the mJtif5
and the composition
were elements
subject to changes:
their
form,
�863
862
colo'ur; application
and meaning changed.
each time a different
individuality.
WANDA
Also the maker
changed
being
JOST
MATERIALS
CONCERNING
THE PROBLEM OF PEASA:'iT
ECONOMY IN THE REGION BORY ORA WSKIE
SUMMARY
On the territory
of north-western
Podhale
and Górna
Orawa
a vast complex is stretching called by the local population "Bory", above
complex being composed
of peateries,
soaked grounds,
woods, sectors
of arable fields and barrens.
The subject matter of the present paper is the peasant eC':Jnomy in
the Bory lying within
the administrative
confines
of the hamlets
Jabłonka
and Chyżne in the area of Orava. In both mentioned
haml2ts
the Bory Domplex is ,collective property. Except a small part, which came
into being not until the end of World War II, as result of c;grarian
reform, and which is the property
of the fisc -- the Bory complex is
the property
of so called "urbary",
i. e. economic societies existing now
a continuation
of a collective property of serfs to whom land was granted in 18'18. Besides this property of the urbary, there exists L1 the Bory
region a collective property
of particul:u
fields, as independent
economic
units, and individual
property.
Both the physiographic
character
and
the specific
peculiarities
connected
with
property
have a aeCISIve
influence upon the way in which separate earth sectors are beineg used
in Bory. In this complex the following kinds of economy are met with
or were met with till recently:
1. output of peat 2. shepherding
and agricultural
economy 3. pasturage of sheep 4. forestry.
The subject matter of that work are the three first kinds of economy. On base of archival material of the urbary (the literature
of that
. problem
is rather
non-existing)
'and of field investig"tions
the author
has given a characteristic
of the \vork technique
and the legai regulations connected with the output of peat. Much place has been devoted
to shepherding
and agricultural
economy in the region of BOfy, interesting because of the preserved
archaic systems of economy b the ab:Jve
mentioned
area. The problem of the displacemen t of the rural economy
range
in the province
of Orava, the withdrawing
of the agriculture
.frOm positions exposed in connection with demographic
factors compose
the maindilemma
of the aforesaid territory.
'
JADWIGA
PAWŁOWSKA
SOCIAL AND CULTURAL CHANGES IN THE LOWER SILESIAN
VILLAGE PRACZE, DISTRICT OF MILICZ IN 1945---1960
The present
work is a summary
of a big ethnographic
research
work entitled
"Lower Silesian"
village Pracze,
District
of Milicz in
1945~1960" dealing with all the problems of the culture in the country
and with changes which occured in this line during 1945-1960.
The authoress
took into account not only the adaptation
process of
the immigrated
settlers in respect to the geographic,
social an cultural
environment
but also the process of integration
which keeps going on.
Together
with a description
of the contemporary
culture of the village
of Pracze,
the authoress
reveals
the
whole
mechanism
of changes,
quoting the factors which have influenced
above transformations.
She
states that the process of adaptation
and integration
took the quickest
course in the domain of material
culture due to the ~~"'n()mic necessities of the immigrants
and was much slower in the sphere of social and
spiritual
culture
because
here there was no immediate
necessity
of
quick adaptation
to the new environment.
�I:\DEKS
Aam;:: :\. 68:5
A1eksanclrowa
W .. -\.
OSOBOWY
Anonim
Baity
E. Ch.
Ba11net
B.
Baranowski
Chaloupecky
Chału!::>iński
Chamisso
701
696
Chmielewska
Chmielewski
Chmielińska
751
C~~SClS 700
Z.
T. 75;,
752
284
B. 142
S. 685
A.
500
D. 77, 81, 102
Chcdowiecki
Chybillski
J. B. leI
Batcrowicz
J. 789
V. 553
A.
108
1. 759.
I'3::;rt.olo~~~ de l~
Basedow
"LuDC'
t.
Ciszewski
fió2
W. 7ei!, no
Antoniewicz
Aztek
XLIX
A.
759,
760
M. 107
Csaplovies
J. 353
Czekano\Vski
J. 760, 769, 770,
Collin
171-·227
Bazielich
B. 451-497
Bc,clkowski
L. 231, 239
Behreda
P. 231
Bernadzikowska
B. 498
789-792
Delimat
Bernal
Diaz del Castillo
698-701
Bielcnsiein
il... 07, li2, 693
T.
41-9, 431,
433,
Bruk
J. T. 657
Buko',vski
A. 237, 283
Eurszta
J. 417-~-44.
74:3
E:'ik550n
Buschan
B"stroń
108, 110
St. (H4. 682. 684
Fenikowski
F. 230
Fi,~chc:: A. 22, 49, 230, 287, 6H,
,S.:;. 804
786,
SO.
FL'ndorIlc;r
F.
Frr'nt':o\\-~ki
E.
M.
Eogucka
226
M.
Bohdanowicz
Bolduan
T.
108, 111
733
DUllarc
Bonno\v
H. 446
BcrdErs
W. 90, 92, 9ti, 100, 105. 112.
422,
Branisch
424, 431, 432, 435.
G. 230, 42:1. 4,17
437,
446
~r.
,j.
Ceclerbhm
C?'nć)Wd
i;) -
.Lud··
F.
t.
91.
229
XLIX.
1il7
675
DunduJene
P. 688
D:vakowski
Dziko\v5t:i
3. 231
3ru~kner,'193
G.
428,
445,
Dujczewski
Z. 115-145
Du.nn L. C. 733
J. 380. 388
289. 735,
420,
448
Dolgich
B. O. 654
Drewniak
B. 443
434,
W. 65-73
Bieńkowski
A.
H5
430,
Biskup
])el:!r('wolsb
B. 768
:.vr.
Fdll:c\\-:;;,i
100.
107. 112
,J. 691
lOS
~ln~
6S1
�36G
S67
Gajek
J. 445,
448,
677- -684,
73;),
792, 810--814
Gajkowa O. 792-799
Geijer A. lG8
Gerig 84
Gerlach A. 419, i4j
Glapa A. 744
Glaser 0, <147
G lemżajte M. M, 108
Gloger Z, 551
Godlewski A. L. 810
Goehrtz E. 429, 448
Gohrbandt
E. 429, 447
Golczewski K. 115, 117, 119, 141
Golębiewski
H. 21, 22, 49, 224
Gosieniecki W. 738
Gottschalk
J. J. 642
Gra'sse Th, 284
Gr'iekow B. D, 691
Grimm H. 712, 713
Gulgow-ski L 230, 284, 289
Gunda B. 674, 675
Guorffy G. 553
Gustawicz B, 512, 546, 553
Gutkowski,
99, 112
Guttówna
T, 22, 49
Haas A. 289, 231, 306, 421, 437, 445
Haber1andt G. 84, 90, 110
Havemann G, 23
Heidenreich
J. 789-792
Heyke L, 230
Hildebrand
B. 109
Hilferding A. 229, 286, 294
Hirsch Ch. 9-19
Holsche A. C. 108
Holsten R. '122, 447
Hołowkiewicz E. 513. 547, 553
Hołub-Pacewiczo\va
Z. 553
Horoszkiew'icz R. 787-788
.lahn C. 231. 28:J. H1.137
Jankowska-Polal1ska
.\. 222
Janos J. 769
Jarmula S. 643
Jarosz S. ~,49
Jasiewicz Z. 74-\
Jerzmanowski
J. 513, 547
JirlO'.v R. gó, 91, 93, 11')
Jodełko T. 231
Johansson S. 107, 111
Johansson E. 10;;
Josiowa W. 503-552,
751-769,
Jurginis J. M. 683, 693
S. W. 665
Jacobeit
W.
6-1, 110
283, 295,
Kozłow W. L 657
Krajewski
K. 448
Kraszennikow
S. P. 660, 671
296, 306, 759
Kubin,vi ;VI. 333
Kucharska ]. 21-34,
225, 71:3--718
Kukier R. 107, 361-367,
4UO-407,
4'15
771
Kaiser W. 422, 43'i. 445
Kaleclak P. 328
Kalina A. 7(39
Kallenbach J. 789
Kamil1ska J. 11?, 501
Kamil1ska-Rzetelska
E. 234
Kapełuś H. 231
Kaukonen T. J. 107
Kavuljak A. 549
Kaznowska-J a,recka B. 500
Kersten K. 117, 119, 141
Klineberg 0, 733
Klonowski F, 393--397
KI uge K. 6·'12
Kluk, 99, 112
Kłoskowska
A. 141
Knoop 0, 289, 231, 284. 421. 437, 445
Kocian A. 553
Kohuth J. 553
Kojdecka A. 653-673
Kotula F. 786
Konieczny J. 142
Korosadowicz
Z. 769, 771
Kosil1ski L. 142
Kostrzewski
J. 108, l];l
Kowalska-Lewicka
A. 696-698,
698-7Gl
Iwanow
Krus~ J. 718-721
Kryński A. 789
Krywie]2w L A. 636
Krzyżanowska
1. 230, 283
Krzyżanowski
J. 231, 238. 28:3, 284,
Kuraszkiewicz
W. 644
Kurek Cz. 7S7-8
Kuryłowicz
J. 288
Kwaśnie\vski
K. 448
Kwilecki A. 142
Labuda G. lOS. H7
Lange R. '112-·13
Latuch liT. 168. 307--358
L2hr-Spłavviński
T. 22, 49, 230, 287,
446
Lesoiński H. 443
Leszczycki S. 549
Levi-Strauss
C. 733
Lew S. 777-786
Lingis J. 693
Lips E. 697
Lompa J. 803-4
Lorentz F. 223. 230, 287
Łepkowski ,T, 513, 547
Łomonosow M. W. 660, 671
Łęga W. 108, 231, 283, 285
Łęgowski J. 229, 287
Majkowski A. 230
Malanowski
J. 144
Malicki L. 453. 498, 735
Manninen.
97
Mal1ko\vski W. 223, 224
Markowski F. 420, 735, 738
Mesaros J. 553
Mienicki fi. 108. 109
;Vliezencewa G. G. 736
~vlięcl!.ybi:'::·l(i
B.
6-i3
:'>1ikkola .J. 286
:"Iikłu~h::<vraklaj :\, :\. 666. 667
:'vlikulowska H. :391-393
.
lI1ile',',ski T. 446, 701
;Vlilewski \Ii. 771
::Ylitzka 'N. 431
:Ylłodziejowsi.ci J. 771
:\~oszYl1skl K. 90. 92, 108, 112, 686,
690,
318
Mrongowiusz K. C. 6E--73
Mydhlrski ]. 792
?--<."hlikA. 112, 113, 301
N ecer ,), 222
Niederle L. 433
l':itsch K. 6H
02zapowski,
84, 108, 109
Ogier K. 677-685
.
Około-Kułek
S. 149, 168
Olesiejuk
F. 643-632
Olszański J. 644
Ortowicz M. 554
PacewiczolVa Z. 760
Parczewski
A. 28'1
Paryski W. 772
Patock J. 234
Pawlak D. 415
Pawliko'Nski J. G, 772
Pawłowska
J. 563-642
Peesch R. 49, 55-64
Pessler W. 422, 443
Piaścik F. 693-696
Pieciukiewicz
M. 407-410
Pieńkowska
H. 769
Pietkiewicz K. 735-739
Piłsudski B. 756, 768, 772
Piwocki K. 739
Pleszczyński A. 643, 647, 649
Podlewski O. 744
?ohlhausen
H. 713-713
Pohoski 1\1. 168
�868
369
Staszic
:VI. 685-693
Pokrcpek
Stecki
Pol IV, 113
Polakiewicz
:'vI. 382-386,
Pontanus
:;Vf.
Popow
A, A.
PotepOW
Potkański
389-390
290
113, 653
A.
759
:vr.
374-376,
359-360,
390-391,
M. 739
431, 433, 445, 737
W.
Z.
Ramułt
Sveton
Slaski
287
230
Rospond
Rudni,cki
S. 283
M. 287
RusiiJski
W.
Schmidt
Semkowicz
Serzputc'.vsky
Seweryn
T.
Sędzicki
Sikora
F.
M..
547, 554,
A. 693
500,
760
SkarżYl1ski
372---374,
Slaski
SmolarEk
S:-nólsKi
B,
387-388.
K. 368-370,
410-412
223
P.
431
G. 230
Sobleraj,k!
L. 238
S'1ti;i,~k
S:,',r:k
\V.
75-113.
Świeży
J. 645
E. 7G?, t73
B. 690
L. 283, 290
Zborowski
768
Wierczyński
S. 556
Viilczcwski
Wossidło
H. 432,
R. 9, 19
430,
438,
L. 554
Zelenin
Zmorski
D. 693
R. 237
1. A. 663
Zołotarie\vskaja
L. 283
227
751-76t,
774--776
Zejszner
419,
K.
,J. V-XVII,
769,
448
108,
724-726.
817
Zaremba
P. 142
Zawistowicz-Adamska
554
Żdanko
W.
562
W.
F.
INDEKS
T.
A.
658
N.
431,
446
S. A.
696
Inkowie,
698
667
Nowa
562
:VI.
147--
Turn2u
724--726
92, 107, 111,
669
Basen
wlorza
Bojki,
Hueuiy,
Buk pod
Bułgaria,
Gwinea,
666
Litvva,
88
Izrael,
717
67:3
Lwów,
Łotwa,
777
88
Niemcy,
Ncrwegia,
724-726
Kamczatka.
Podole,
672
Karakałpacy,
658
Kazachy.
658
Lapotlczycy,
Koriacy,
717
:\Io!'dwinl
Sc~·t
0\1.'ie
S.,-bel'ia,
Samojedzi,
654
665
lscy, 657
9--19
NRD, NRF,
91-100
312
777
Słowacja,
Słowianie
470
ostatni.
Słowianie
Zachodni,
Szwecja.
91,
Dalgard,
Prz~·ara
429
'/14
:.vreekłenbur,6ia,
Czukcze,
ltclmenL
106
87
Karelia,
89
Lapoilczyey,
726-727
75,
777
')79
Finlandia,
i Oceania
Bałtyckiego,
Bnlinem,
47d
Chorwacja,
Azja
D. D. 666, 6ti7
L. 100, 102, 109, 112
:VI.
Owaherero,
702·-703
Indonezja,
S. :55;;--562
L ·T·13
TurnO\';::ky-Pi1ner
Ameryka
Australia
226
K.
Herero,
Kolumbia,
J. 142
Tekarew
Europa
Hotentoci,
660
28G, 423,
A.
Tumarkin
Turkcm'ski
ETNOGRAFICZNY
Afryka
Toc-ncz'ak
112
Z.
721---723.
726--727,
Zaborski
Zabrocki
"''I'alterstorff
E. 103, 104, ł13
WeInhold
R. 64
1. 548,
H. 224
K.
J. 453, 498
Vaclavik
A. ·4::19
VaIlinhl'imo
V. 87-90.
74-1
(K. W.)
IVrzeszcz-Krakowiecka
Tełstow
S. P. 652, E57
Tr3wi(]:;ka-Kw<lśniewskR
--169.
6.\3-696
723--735
S!dcrlowska-Antonowicz
:;VI. 726-727
Wróblewski
T.
416, 711-743
446
M. 768
Tokarzówna
231
103
T.
438,
Świerz
Tokarz
737
Wunsche
Wypyc:h
J. 735, 739
Tetzner
E. 447
Siuts
693
Tomaszewski
W.
Vesper
675
R. 702
Weyberg
Thiele
J. C. 512, 546
Tierentiewa
L. N. 653
Tłccze;c
1. 693-696
108
L.
vVellmann
234
TatiszcZ2w
F. 223
A. 2;,
Vargyas
Velasghez
J. 229-305
Tas'zycki
225
A.
Schulz
Seliga
L
M. L. 718-721
[;wią tkow::ka
H. 803-804
L.
K.
Świderski
Reycbman
J. 673-677
Roberts
H. H. 723
Romańska
A.
Ślizil1ski
A. 554
R. 735, 739, 786
Roppel
703-71
J. 549
Szw2ngrub
Ściebor
A.
428, 430
S. 229,
Rehman
Reinfuss
702--705,
StiebET
Z. 288
Stopa
R. 730
Szelinsky
Z. 230, 283, 285
Radacki
B. 108. 111. 288, 41£1,
Sychta
B. 234, 238, 283
Szarewskaja
B. 1. 668
397-400
Rabska
ni
711-713
PrUffer-Znamiero\',;ska
Przeżdziecka
K.
Steimitz
W.
Stelmdc{wwska
430,
745-750
370-372,
5-1?, 546
Stęślicka
L. P. 670
K. 554
Preissner
S.
23t.
286
433
IDO, Dabrna.
110
epplancl.
100
t.:z!lam.
Wolin.
430
Wileńszczyzna,
88, 100, 442
S3.
87,
�T!
870
Wcl:;nianie. -H2, 777
Zabużanie, J-lO
Polska
Bojarzy :vliędzyrzeccy, 643
B6r, 33, 175-227
Bukowo, Gardno,
Jamno.
Łebsko.
Żarnowieckie, 79
Bytów, 98, 109, 252
Cecenowo, 67
Chałupy, Chlapowo, 27, 33
Gard:,a Wielka, 67, 293, 297
Gdańsk, 181, 677-684
Główczyce, G7
Górale Beskidowi, 459
Hel, 171--227
'Istebna, 453, 461
Izbica, 293
Jamno, 84, 96, 423
Jastarnia,
22, 33
Jaworzynka,
466
Kabatki, 68-70
Kartuzy, 235
Karwia, 24, 45
Kaszubi, 21-48, 65-72, 135, 171-227, 229-305, 365
- nadłebsc,\', 423
Kielecczan ie, 440
Kołobrzeg, 128
Koszalin, 12B
Krajna
Nakielska,
Złotowska
361-354
Krajniacy.
365
Kuleszów', 97
K użnica, 27, 33, 42
Litwacy, 651
Lublinia<lie, 440
Łemkowie, 440
j\ic1zurz~', 65, 737
iVlyślibórz, 126
Nowogrodzkie.
109
J\"o\V~'Targ, 505
Orc1\\'Cl.503-552
Pr;mc:rz<.1 skład etniczny: ';°2;:;
371
Pomorze. 9-19,
21-29
- Gdańskie, 26, 101, 10:3
-- )Jiemieekie, 55-64
- Zachodnie, 75-113, 115-145,
147-169. 307-·358. 417-444
Po\viat:
--
Puck. 175-227
Radzyń, 643-652
Słupsk, 423
Szczecinek, 149
Walcz, 149
- Zlotów, 359--413, 373
Półwysep Helski, 22
Pracze, pow. lVlilicz, 503-642
PrzylEp Stary. 90, 92
Pyrzyce, 90, 98, 105, 423
Rewa, 27
Rowy pomorskie, 67
Rzeki: dcpływy Noteci, 362, 363
Skórzewo, 67
Słowińcy, 237, 738, 306
Słupsk, 65-73, 128
Smołdzino, 67
Stalamowa Góra nad J. Żarnowic;ckim, 254
Stojęcino, 67
SWCJTneg<:lcie,266
Szaflary , 503
\/i.'oj. Koszalin, Szczeci~1, 307--358
Ś!C1sk CieszYllski, 499, 745-750
- Dolny, 563-642
Ślązacy, 65
Świecie, 229
Toń Bridka, 35
-- Mewia Rewa. 38, 42
Tuszkowy, 276
Warmia. 737
Wejherowo, 242. 258, 283
Wielka Wieś, 44
Wielunianie,
-142
-Woj. stanis!awo\\'skie,
567
lwowskie. 569
- łódzkie. 369
-- poznal1skie, 569
- :1owogródzkie, 567
Żelazne-Kluki,
288, 293, 303
Zatoka gdO!ńska, 23
- puckO!, 4U
ZiemiO! kaszubska, 738
- łańcucka, 794
- łuk0\\'ska, 6-16
Ziemia przemyska,
781--787
Ziemie Odzyskane, 116-145
Ziemie Zachodnie, 794
Zubrzyca Górna, 555-562
I."JDEKS RZECZOWY
Adaptacja,
637-6~O
- gospodarcza,
440
- otoczenia, 577
Administracyjny
padzial Z. Z., 143
Afryki nowe ,państwa, 657
Akcja opcyjna, :366
Alamański
cmentarz,
722
Ankieta repatriacy j·na, 354-356
Ankietowe materiały, 104
Antropologia,
712
Archeologia, 721-723
Architektura
ludowa, 738
Archiwalne
materi'ały, 96
Asymilacja kulturowa
Pomorza,
422
Autochtoni Z. Z., 160-163
Autorytet szypra, 216
Atlas Etnograficzny
5Tod.-wsch,
Europy, 810-11, 814, 819-820
Atlas kultury lud:>wej Pomorza, 422
Atlas Polski Etnograficzny, 420, 431,
439, 4.45, 691, 785
Atlas der Pommerschen
Volkskunde. 426
Badania ankietovie, 31·l,
-- dialektologiczne,
65--73
- etnograficzne,
445
na Pomorzu, 113
na Pomorzu Zach., 417-444
pow. Złotów, 360
ZSRR, 670, 671
et:-Josocjo!ogiczne, 172
Katedry
Architektury
Plano-
wania
\\'si Politechniki
Gdańskie j, 420
kultury tradycyjnej,
436--438
- ludoznawcze Mrongowiusza,
65-73
monograficzne,
358
muzealne, 435
nad budownictwem,
430
- nad haftem ludowym, 4G9
- nad rybołówstwem,
21-2'9
nad strukturą
rodziny wiejskiej,
358
nad włókiennictwem.
75, 76
nad ws<półczesnością, 438--444
na Rugii, 27, 55-64
Oceanii w ZSRR, 666
- penetracyjne,
27
--- pow. radzyńskiego,
643-652
---- stacjonarne,
27, 45
- socjologiczne, 145
imigrantów Izraela, 724-726
radzieckie, 662
środo Azji, 653
terenowe, 221
-- - Ivoj. koszalif1skie, 149
-- w Jamnie, III
Bajarze, 676
Bajki ludowe, 9-19
Bartnictwo,
pszczelnichvo,
37-1-376
Baśnie czarodziejskie,
614
- kaszubskie. 237
Bat drużby, --l03
Bednarstwo.
389--390
Bibliogr<lfia. 7:~2
�872
g73
- sztuki Słowińców,
7:38
Biuro Etnologii Ameryl(arlskiej,
723
Bory, 503-552
Brona beleczkowa,
378
- drewnian2,
585
Bydło, 372
- małe, 717
- rogate, 717
- wypas. 523-524
Budownid'.vo
ludowe, 393-397
- Pracz, 575
- ryg:lo\"c, 575, 576
- Slowińców,
431
Budownictwo
węgier~kie, 675
- \viejskie, 693
Budynki
pasterskie,
sZDłasy, 525-527
Cech h2.fciarski,ł98
- rybacki, 23
Cepów wiązanie, :380
Cepy, 586
Chałupa podcieniowa,
396
- ryglowa, 576
szeroko- i \vąskofrontowa,
395
- złotowska,
394
- z przyłapem,
394--396
Chata kaszubska,
2iJ8
łużycka, 'j31
- rybacka,
263
- \vnętrze, 397-400
Chleb, 383
- owocowy, 1576
Chłopi-rolnicy,
139
Chlopó',\l wyksztaice,de,
163--167
Chodzenie :~ kozą, 410
Chusta, poc1gębnik,
680
C. 1. A. P.
Comrr,'-ssinn
na.le ell'S
Arts
pulaires,
804
lntenwlio-
et Tr(lclitions
CierEce, 83
Czar'.'wnica.
402
Czaroi':nicc·.
718-121
Czasopismo
Chiicz. Grd,
230-~31
.Po-
Ka:-zi'be.
Czaszki Dajak6w. 703
- uszkodzenia.
706
Czela.dnicy rybacc.\·, ~.2
Czerpak
zgrzeb10v/a ty: ::;S8
Dach dwuspadowy,
:1::15
Demografia
Krajny,
36:J, 365-367
Demograficzne
proce~:;, 138
- struktura,
315
Demos. 810-817
Deseczka tkacka, 105
Diabelskie
skrzypce, 233, 413
Diabły lokalne, 232
Dom dolnosaski,
422, 429
-- kultury łużyckiej, 429
- mieszkanie,
158·-163
- pyrzycki (Weizl1ckerhI1Hs),
428
- wąsko i szerokofrontowy,
430
Drużbc}wie ''<''eselni, 403
Dusza zmarleg,o, 408
Dwór :Yluniaków, 555
Dziedziczenie
stano-wis'!;a, 33, 35
Dziennik Ogiera, 677-- 684
Dziel'! Zadusz!1Y, 41(1
DZlerżgoIl do lnu, 381
Dzwonki dla krów, 373
Dzwo:lnice,
4:35
Ek2·1ogia,
712
Ekspedy:?j.a do A:l'ykL 708
-. Tu\vil1ska, 662
Ekspoz:,rcja
muz(:alna~ 782
Emigracja
na Or8wic, 543-5 .•5
- Pomorza Zc!:·h~d:Jieg'.1. 311
Etniczne prz('r~~i~ny~427
--
zagadnienia.
817
Etnikony,
643
Etno} ogi2, 7~~2
Etnografia
.A.fr....ki,
niemie<:kCl. 421
-
PO\\'szech:'"i8.
-
radzje{'~;:~L
--- Rusin6\\·.
-
3o'.\-i2Cka
733
6~1
giO
C~9'-()50
G;\:!.--.(;:71
-
L-krainy, 777-736
Węgier, 673-677
Etnogr"ficz:,,<; podręcznik,
711
badaniOl '1ad '.vspólczesno,;cią,
81:3
in wentaryzacja,
55-·64
Ety;-l101cJgia nazw, 298, 299
Ewakuacja,
122
_o.
Farbowanie,
491-493, 497
Figle gburóv;, 234
Folklor brabancki,
727-728
- Kolumbii,
702-705
Folkloru
zmiany, 443
Folkloryści
kaszubscy,
237
Folklorystyka,
811
kaszubskie,
736
400
Ge'ograiia wyrazów, 422
Germanizacja,
67, 426, 427
Gosp:;·darka
chłopska,
152
-- w Borach, 503-552
-- pasten:ko-rolna,
522-536
- reniferowa,
717
.-< t~ójpolowa,
377
Gospodarki
formy, 581
Gospodarstwa
rolne
indywidualne,
331
Gotowanie na ogniu, 383
Grt~ple, grE;plo'A"anie, 88, 89
Gręplar~lie
mechaniczne,
90
Gręplarskie
smyki, 89, 90
Grupa krewniacza,
30, 38, 4U
- osiedleńcza,
307
Grupy poJcwowe, 210
Gvvara ruska, 648
Grzebienie
Jo lnu, 87
Grzebień dzierż goń, 82
- do zbierania
jagód, :368
-
kolrJrowy, 472
krzyżyko'.vy, 451-502
liczony, 'łó2
łowicki, 47'ł
na koszuli, 468--469
opoczyński, 473
rav,;ski,
·172
Slowian, 478
Haftu nauka, 456
- przemiany,
483
Hafty \vczesnośredniowieczne,
- wielokolorowe,
457
Herody, 615
Higiena wsi, 600--601
Historia etnografii rosyjskiej,
Hodowla renów, 713, 714
- zwierząt,
372--374, 587
480
660
Garncarstwo
c; arncarz,
Hafciarki,
433
I-Iafciarst."'vvo, 737
Haft
kc..:-:zubsld, 7;:";6
Igllce na jastrz~bie,
Igjy,
369
493
Imion wybór, 102
Inf0rmato~zy,
413--415
Instytucje
morsbe,
135
- spolecz;1e, 131-137
Instrumenty
kolumbijskie,
703
Integracja,
637, 640
Inwentaryzacja
budynkóvl,
694, na
Inwentarza
zdobywanie,
125
Inwentarze
dóbr starostw,
108
Izba hu.-:ulska, 778
- podolska,
779
- rozplanowanie,
580
J a.ki, s trój złotovls;;:i, 392
Jama n'a ziemniaki,
579
.Jarzma przyrożne,
379
- ramowate,
388
.Język Bagnos?an i Litwaków,
651
Jurta, 658
Kamosa. p. l",hioda,
Kanc.junod. 65
Kapde
złotow,kie.
413
!{artcgr8fia
('tr!ic:na~ 657
�375
874
Kaszuba,
Kądziel.
Kult,
2:33
kl,dziel,
90
Kibuce,
Kwucoty,
Ki,janka,
KI uski
84
iGczmienne,
Kłonic'
C'zerpakowata,
Kłusownictwo,
Kobiety
Kolcniści
724-725
369,
-
371
582
455
fryzyjscy,
397
22,
654,
-
w Filadelfii,
oriental.
w
-
Paryżu,
slawistów
-
ugrofil1ski,
Konopie,
Konstrukcja
zrębowa,
784
371,
Koziy
do
Krosna
-
-
wątki:
suszeni",-.
części,
błędne
ogniki,
-
-
393
poziome;
577,
390--391
.586
pojęcie,
fU!1kcje,
-
sp~łe:zn,a
406
] 20-123
308
:VIagiczne
terytorial-
zdbiegi.
:VIałże:'ls\'wO_
411
szkle,
157
znak
zlctowskim,
60 ł
73'7, 738
53
385
819
suszenie,
318,
319
Zachodniego,
375
379
:Vloty\\-.v
roślinne.
haf:u.
-Hi7
676
728
helskie,
nazewnictwa,
nieckowate,
377
ludności
444
4'12
Nowiny,
Obróbka
lnu,
wełny,
388
słowiańskiej,
ławko-
go,
Obrzędy
Oczepiny,
470
konopi,
434
2'1,
81, 392
392
Obrzędo\\'ośĆ
stojakowe,
29, 39, 45
22, 23
371
kulturowa,
Nosidła
--
461,
sieci,
113
='Jiewody
Oazy
472
459.
107
549
małe
Obiad
mały,
duży,
405
Obmann starszy
maszop,
586
r<{rzne.
381
292
N et y, mance,
-
podbieranie,
385
lnu,
377, 378
włó!,ien:1i:ze,
ról, 556
słowińskie,
Niewód,
Niwelac.ia
133
wzornik,
obróbki
chłopa,
Nicielnice.
316,
MotowidIo
dwukorzystkowe,
\\'C', 29, 100
-
pracy
do
688
Nici farbowane,
491
do haftu,
488
115-145,
repatriantów,
:VIotowidło
89-100
--
-
MO:1grafia
wsi, 563
wsi HeL 22- .. -24
369
orne,
665
Nazw
pochodzenie,
247
N8.zwy
bagien,
648
31
Pomarz,u,
663
663
663
- -- topograficzne,
Migranci
Pomorza
120-12:3
!VI ody,
.-
25, 26
421,
731
668
Bliskiego
Wschodu.
663
i narodcwości
soc.i'cllistyczne,
rolnicze,
Naze''vnictw()
333, 386
786
własności,
badań,
Młócka,
582
:VIa jenie
kró\\',
:VLtlarstwo
na
48,
Młyny
brabanc.kie,
:VIodernizacja,
169
103
387
35,
cisżynki,
IVIłócC':lie cepami,
lnu,
81
390
3::)9
w pow.
33,
kartograficzna,
Międlica,
83, 81
Miodu
Mleko,
i Oceanii,
Narzędzia
Mątewki,
kozie:ek,
:Vleblars\.wo
ludowe,
Metody
663
Australii
Kaukazu.
Syb2rii.
23, 24
663,
Ameryki.
211--213
dział'ollność,
rada,
Afryki.
235
214-227
715
ludowej
-
45
Maślni:c,
Milicja,
673
Ława
bcdenarska,
Łowieckie
doły,
Łowiectwo
102.
248
633
Zachodniego,
Łowiectwo,
104
siła pociągowa,
pochodzenia
19-1-197
żakowe,
-
:VIigracie
2:32, 248
o niedźwiedziu,
o śmierci,
702
Pomnrza
Ludu
232
Mikołaju,
23, 24.
Migracje
na
307-35:8
683
2;57--259
B. Swarzev,'ska,
kaszubskich,
Mięsa
przE'::hcw,Ywanie,
wędzenie,
335
300
683
--- o św.
784-5
p. po-
32
411
-
j1,lerk-
229-305
z Tuszkawych,
krasnoludki,
legenda
M.
ln2
pionowe.
norweskie,
Krowy
j"ko
słowińska,
jaskółki,
390
390-391
domow'e,
Kr.,·terium
nego,
dania
kaszubska,
817-821
368,
AtripleJ:",
606-608
o zabójstwie,
Ludność
pogranicza,
Koszykarz,
391
Koszów
wyplatanie,
375
368
diabeł,
300-305
czarownicy,
260-262,
379
Kosze.
368,
Kos;~ykarstwo,
kamosa,
wiejskie,
-
730
przysłupowa,
-
obada,
Lecznictwo
78
-
pszczół,
168
hortense,
654
394
3,94
697
="arody
65~
partu,
dialektów
;VIaszoperie,
563-642
7H,
:YIuzyka
33. 42
:vIaszkary,
671
\vsi,
Ameryki,
głupi
730
Sofii,
w
współczesna
Len,
78, 79, 83, 381
Literatura
ludowa,
610-615
i Etnogra-
730
Meskwie,
ryglowa,
wieńcowa,
Kosy,
563
729,
663
076,
socjalistyczna,
-
czc;ść
'Wonclelnik,
Mapa
:Vlyśliwi,
625
137
porywa:lie,
lVIunclel
741-743
616-620
-
Lebioda,
23
Komunikacjs,
173
Kongres
Atropo1ogiczny
ficzny,
społeczna,
przez
l\tIaswpi,
do spraw
osieclI2:1ia,
filmu
et:lOgralicwego,
rybackie,
-
571-601
Kurza u.:ka, podkurzanie
389-390
730
Kompanje
Wielkopolski,
Kwestionariusz,
Kolowrotek,
96-99
KOP.'lin, czarna
kuchnia,
Komisja
Kcmitet
-
Kultury
,125
Kołodziejstwo,
miesz;me,
na Z. Z.,
704
- -' materialna,
405
p~zycja,
442,
holenderscy,
zmarłych,
Kultur"
duchowa,
601-616
ludo'xa,
złoto\vska,
359-413
Pomorza
442
pogrzebowe,
!eczepiny,
Zachodnie702, 703
406
Odwiedzcll1ie
matki,
401
Ogródki
przy
domu.
400
Okreś!e:lia
gru;lOwe.
364
01C',ie. olejarnie,
385--386
�876
Opowiadania
kaszubskie,
234
Oracje drużby, 403
Organiz&cja
zespołów,
H, 46
Orka U' skilIcI i w roznutkę,
378
Ornament
geometryczny,
zwierzqcy,
436
- prześlic,
- roślinny,
Osadnictwo,
- Pomorza
-
Z. Z.,
92
398
128
Zachodniego,
313
142
Osadnicy
polscy, 116, 123, 566,
Osadników
praca, 172
Osady Olędrów,
225
Oswojenie
zwierzą t, 716
Osiedla
fryderycjQnki,
365
Ostrewki
do siana, 379
Ości, 371
Owczarze,
80, 109
Owiec hodowla,
80
567
Palenie
ognisk świętojańskich,
412
- torfo-wisk,
546
Pamiqtnil
Kraszennikowa,
671-672
- żołnierza
Korteza,
698-701
Pal1stwowe
Gc'spodar:;two
Rolne,
151, 162, 331, 353
Part, udział w maszoperii,
31, 32, 52
Pasterski
odpust, 529
Pasterstwo,
713, 710
w Rumunii,
671
Pasterze,
372, 529, 530
Patronat
Gniezna,
129
Piec, piekarski,
573-579
- części: tło, lcicrzchou:anie,
ki, rZlJpioch. 384
Piec piekarski,
334
- poleski, 139
Pieczywo
obrzędo\ve,
41 a
- świątecZ'l?
384
Pieśni obr~d()we, 60ł
- złotowskic.
412. n5
Pionieró'x
modeL 11a
-
dź,cir-
Pionierski
okres. ] 15--145
P;smo rongo-ronr;CJ,
668
- węzłov;e quipu, 698
Placki aszebak, 383
Plecenie,
675
Płachta
biała, '133
Płatnicy,
400
PJodozmian
\\. Borach, 532
Pochodzerlie
ludności
Pracz, 568
Podbój
Indian
amerykańskich,
699
Podania:
Antychryst,
273 p. literatura 1.
-- Babiny,
--
CZ;Jrny
-
Di,dJ2ł.
Duchy.
267
pies,
272
2GB, 270, 271, 278
strachy,
2G5, 266
Eriicht
błędne ognie, 267
o Francuzach,
24.7
o Gnieżdżewie,
279-281
- Hel zatopiony,
240
- Kalwaria
wejherowska,
242
- kaszubskie,
239-285
- kościół w Żarnowcu,
240, 241
o dwu narz.eczonych,
248
Panna
wodna,
233
Pastuszka,
253
o rybach,
231, 285
Smątel:, SJ]wntek,
259
o Sobieskim,
243
Sołtys w Tuszkowie,
273
StoJim, 255, 257
- Sz\;vedzi, 244-246
- Tuszkowy,
273-·Z77
--- 'vVdzydżana, 25:3
- Wieszczy, upiór. st.rach, 262-264
- V\'ilk morski,
:2'11
Podania:
zaklęta księżniczka,
251
-
zamek
-
-
-
w BytowiC', 2,51
Żzr:l0\\·CU. Z50
złoto zakopane.
2ói
o znakClch. 2~9-26(l
w
Podpalan
porl\'.'2.1iny
ie \\TZOS0Wisk,
ći.re!e.
39j
5:l2
Pogrzeb
murzyl1ski,
7e3
- samobójców,
409
Połowy łódk::Jwe, 25, 39·-49
Popularyzacja
wiedzy, 785
Pota)'czy1iy,
poprawiny,
407
Potr,nvy,
386
- weselne,
405, 406
- wigilijne,
384
Pożywienie,
368, 332-386,
589-592
_. mięs:le, 334, 385
Półpartnicy,
33
Prace b:łdawcze,
783, 793
-
z2~:pcło\ve,
Praw:,
4t)4
pJsiadania
inwentarza,
354,
355
Z\\'yczajo\ve,
25
ProiJlematyk,,spDłeczna.
148-169
Procesy
konsclidacji,
655
-. niwełacyjne,
166
Produkcja
tkanil1, 100-106
Prządka,
£3, 94
Przebier311cy
v/eselni, m.aszki, 407
Przechowywanie
ziarna, 386, 587
Przemiany
społeczne,
563-642
Przemysl
domowy, 592-5'95
PrLepowi,~denie
pogody, 605
Przezwiska,
623
Przędzy
wyrób, !Ja-IDO
Przę"Jica,
90--S3
Przydonlki gór81i, 555--562
-
-
o.::limicnn:~,
-
p:zez\viskov.'e.
5Gl
przy!Y}i8~~:('. 558
5j7--·-558
--
sytuacY,iri2.
559-561
- tc~ograficzne,
561
ppyclcmki
zawodowe,
559
Frzyr~rnek,
473, 475
Pr7yrust
lid turaln~·,
133
Przysro'.~>-i:::t ci::::szyns.kie.
7~5--750
Przy,to'oc-,v,'nie
do środ:Jwiska,
3~'3--32±
:lOC. 386,
407
Pytel,
wzornik,
467
Radłu, rec1!o, 378, 726
Raki do chodzenia
po lodzie, 372
- i..
łbki do wcirapy\vania
się 374
Raubriterzy,
297
Regionalizacja
Pomorza
Zach. 425
Regresja
rolnictwa,
541-545
Repa trianci,
307-358,
567
struktura
społeczno - zawodO\va.
:334,
:34?..--350
- struktura
rodzinna,
333---342
-. struktura
wieku i pJci, 334-338
Repatriantów
mieszkania,
351-353
Repolonizacja,
1:34
Retrogresja
historyczna,
433
Robotnicy
przymusowi,
119
Rodzina,
630-634
Rodzice k7'Z(lstni, 402
- model, 147-169
- ryba~ka,
23, 33, 204. 205
Rodzin łącznie, 310, 311
Rclnictwo
dolnośląskie,
583-587
- w Borach, :S31
Rosz8.rnia. 29
Roszenie
lnu, 82
Rośliny barwia,ce, 501
-- lecznicze,
582
_. uprawne,
381
R uch ludnoki,
145, 569
Huchy wędrówko,\72,
31(1
HtEk~e szycie, 477
Hybacki?
narzędzia,
55-64
Rybacy
łodziowi.
179
-- p2.ństwowi.
185
R:"!:aków grupa, li7, 182-227
jednolitość
etniczr:a,
205
0jcowie. 198. 109
Sk~lpi2nie,
17·1
s~::~o\vic. ]90.
PSY pastsrskie.
Psz2zół
372
podkur7:ln~e.
PUł2:Jki
na
l:s~,,·..
Pust,·]
j~J
37.)
stclt:\·st~·:!-(c..
zatru:-i:)i~!:ip.
żo:"!;;. :~O)
r11. 192
:2[3
175----:227
�878
Rybołówstwo,
370-372
- - bałtyckie, 23
- dalekcmorskie,
48
- kaszubskie,
171-227
- kutrowe, 24. 46, 18'1
- łodziowe, 221
pn;ybl'Ze7:11e, 211
- spółdzieiczc=, 188--189
- udziałowe
Anteiljischerei,
--- zespołowl~, 21-48
Rybolówcy Aralu. 658
RzeźbCl Ałtajczyków,
666
Buriatów,
666
czukockCl, 665
J'Clkutów, 665
ludowa, 7:37
Rzemiosłc rybackic=, 207
-- wic=jskie, 593
Rzeźbiarze złotowscy, 399
S:lo\\'c:dło,
23
skrzynia
na ryby, 372
Sagi pomorskie,
9-19
Samołówki,
583
Samorząd rybacki, 36
Sanico ciOjt7'y, 388
- smyki, 596
Sc=sja naukow,C1 pomorska,
287
Sery, 385
Sieci niewodowe,
31
- włoki, 371
Sidła na ptaki, 369
Sień p:Jprzeczna Achterhaus,
429
Sierpy fabrycz.ne, 379
Skład ludności Pracz, 570
- maszoperii,
29-33
- narodów Syberii. 654
Skrzynie złotowskie, 398
Slawistyka,
818
Sieci, sŁęp, drygawica,
371
Słownik kaszubski,
69, 72, 229
nazw gwarowych,
549-552
- narzecza
słowińskiego,
287
_ szałaśnlctwa
karpackiego,
674
Sno?o\\·iązałki.
125
Sadz,
101
Sochy z",si(;g, 635
Sek z brzo:ćy. 386
Sombrero, 704
Sól św. Agaty, 402
Spółdzielnia
lniarska,
78
- Samcpomocy
Ch!., 126
Spis powszechny,
193
Spółka gos;Jcdarcza,
25, 547, 548
Sprzęt plor~ó\"', 535
-- przy wypieku chleba, 383
Sprzęty: lwlibki, kołyski, kreder.sy,
ławy,
półki,
ryczki.
skrzynie,
zydle, 397, 393
Stosunki produkcyjne,
207
-- rodzinne,
155-153
Strachy,
443
Strefy i reglony Pomorza, 421--425
Stroje ludowe, 432-434
- Pomorza,
424, 432-434
Strój pasterzy orawskich, 541
- polski, 392
- weselny, 404, 405
Strój złotowski, 391--393
- żałobny, 409
Struktura
wieku rybaków,
184, 185
-- własności, 510-512
Studnie, 382
StYP3,
409, 410
Suszarnie Di.irrst Hoe, 11O
Swat, swok, wacman,
'102, 403
Szałas pasterzy,
539
Szczotki do lnu, 36; 87
Szyper, szepe~ 27, 30, 47
Szkoła na Z. Z., 134
Szkutnictwo
pomorskie,
419, 431
Szopy fińskie, 675
Sztecla, toń, 32, 45, 52
Sztuka ludowa, 734-7;39
- Kaszubów.
736
- Pomorza. 434-436
-- Syberii. 664
- Fkrainy.
779
Sztuka plastyczna.
615
Szufle do &b:;ża. :3il()
Ścieg: janina,
Qcc1ka. 1,fZyżykovvy,
zakcpiański,
432--458
Środowisko geogra[iczr,2, 361--364
Świątki ludowe. i37
Św. Jan na Orawie. 529
Tanie-c na len~ o\vles: :::yto: 411
na przadci, 413
- indo~ezyjskie, 727
- złotowskie, 412-413
Technika
batiku. 726
haftoo-'Nania, 494
- połowu, 2;3
-- upra-wy, 533. 584
Teksty pomorskie,
287
-- słowi11skie. 284
Tkactwo, 77, 391-3.
675
Tkackie sploty, 104-105
Toń, 32, 35, 37, 49, 52
Toponomastyka
Borów, 505-510,
513
Torfo\Niska orawskie, 513-522
'-,-'ransport i komunikacja,
387-388,
395
Trumny
Truwla,
wynoszenie,
403, 409
skrzynia,
459
Trzebież, 377
Trzepaczka
do włókna, 84,. 85
Typologia, 713
Typy budownictwa,
423-431
- gospodarki,
717
Ubiór kobiecy, 659
- ludowy, 680
- wsi Pracze, 598-600
Udział w połowie, 23
Układ Poczdamski
(2. VIII.
116
Ule, 375
Uprawa ikr::ycy,
532
chemiczna,
377
- roślin, 376
1945),
Cst9-\\'y bucio\\-lan:.',4;}i)
--
o \\'olnym
C"strój
-lI
rybcló··Yst\".·i~:
mcL:;~o:Jerii. ?4.
34
25;
33.
pa triarchClln o-rcd::J\\\-Afryki.
Epoj('Czny C\Iela:18zji. 667
34.
66S
Walka z przć:źytk;-;mi. 65(,
W'ltki p. litcntura
luciem-a. 233. 2%
Warsztat kołodziejski,
389
Wełna potna, 81, 87
Wiadro, 388, 390
Węgiel chaty, 394
Wiara w czary, 719
Wieczerza
wigilijna,
411
Wiedza ludu, 605
Wierzenia
ludowe. 682, 683
Wicś koszalińska,
szczecińska,
150--169
Wieszczy,
Więcierze,
Widły, 371
Wigilia B.
- Z. Św.,
429
371
N.,
410
3;4
Wino gęEi,e, 406
Własność i:1dywidualna,
32, 35
Włókiennictwo,
75-113
Włóki, szlcpy,
387, 388
Woda wielkanocna,
411
- z trupa, 408
Woły, siła poeiągowa, 378, 379
Wosk, 376
Wozy, 388, 596
- na drewnianych
osiach, 388
Wróżby, 443
Wsie rybClckie, 25-39
Wsi charakterystyka.
564-612
- nazwy, 366, 5C5, 570, 645
opis, 678
\Vspółdziałanie,
227, 626--630
-- gospodarcze,
25
Współżycie mi(;dzygruprm'e.
620___
o
-63ł
�880
881
V;yda',n:ict\l:a
U~ESCO,
732, 3
Wy;)as owiec, 531:1
Wystawy,
734
Wyszy\vaczki.
śląskie,
470
W;'w8r z roślin, 421
\\'::'.\·iady terenowe,
28
\Yz(xniki, pL/te;, I1wciy, '159-488
Zacuwa pasterzy,
374
Z"bawek
wyrób, 400
ZabiEgi magiczne, 40.~, 479, 528
Z"kaz haftu, 452, 460
-- zabijania
pszczół, 376
Zawol:il!."lia ni?, zwier~(;ta,
373-:3"14
Z,cpisy t(';kstć,w, 234
Zz,przęg Vi szle, 388
Zbieraet'vvo, 581
_... I': pow. ZłotÓVi, 368
Zb~ór si(;!1a, 5~i3
Zbo?a miary, 380
-- siemie, 339
Zderze'lic
kultur,
424
Zd')cnictwo
'';'i drzewie,
737
Zespoły łódkowe,
29, 33·-48
Zlel':Jne Ś\vięta. 530
Ziemi uŻ:itko\vanie,
182
vVYKAZ
Biuro S:udió"· .. Budownict'.va
Wiejskiego
Pc.litechniki
WarszawsJdej, 168
GeseJls,:haH
fl.ir pom l1ersche
Geschicl~te u. Altertumsk.,
421
Inst)·tui Allti'C'~c;ogH w Rzymie, 705
_ .. ClIiw. Humbcldta
\v Berlinie,
T
711
Bałtycki,
Etn:-:graiii
237
A. X. -
ZSRR,
632·- ·t5'?
Gospodarstw:"
społecznego,
314
Przemysłu
Włókien
Łykowych.
103
ZtYE:".rh:>go
Znachorka,
Znak
\\·yp~)::;(.~i:~
"R,'
bab')l'
~
Etnograf.iczne
Leningradzie,
Etnograficzne
40B
,·~i)1
p. \\'zorniki
Znaleziska
\\·c:'.esnohistcryczne,
403
Z'vvii?,cek Zc;wodowy Rybakó',v, 48
Z\':}Tzaj majenia,
374
otar\cowania,
41:3
dorocZll8, -tl0-412,
681
i obrzędy,
635-637
pogrzebowe,
407-410
przy sianiu lnu, 79
tow3n.yskie,
620
urodzinowe,
400-402
wes2lne, 402-407
- wiosenne,
411
-- żni\vne, 412
Żc.ki, 32
1.'~8ro\vanie, 377
Żelaza na lisy, 370
Żniw d r:iżowe, 726
Żona dobra, 156
- czarownika,
p. podanie
o czarowni.kach
Żvcic religijne,
603-610
Życiorysy
rybaków,
28
Źróddłautrzymania,
175
l"arodóv,;
w Toruniu,
..
:\Iazowieckie
Historii
wsi
w Olsztynie,
419
w Lubeni Wielkiej,
781
ludoznawcze
w iVloskwie. 670
Śląska w Opolu, 80:3
twórczości
ludowej
Hucułów
w Koł·omyi,
777
w Jarosławiu,
782
w Przemyślu,
781
w Słupsku,
107
w Sogn, 97
Tatrzańskie,
751-767.
769
C\ordiska Museet, 91, 97
O.śro::1ek Badania
Opinii
Publicznej, 150, 154
Polska Partia
Robotnicza,
122, 124,
141
140
OśrG:ie:< Ochron~'
Zabytków,
731
Unia N2.uk Antro-
\\'l'
L'\\ c\'.·ie.
777---';'81
~Il;--
..
Lud'·
7. XLIX
Towarzystwo
439,
Ludoznav,;cze,
789-792
- Oddział
w Opolu,
737
Polski Związek
Zachodni.
122,
128
141
Pracownia
Ustroju
i Organizacji
Szkol'1ictwa
PAN, 1(,9
Towarzystwo
Dziejów
i Starożytności Pomorskiej,
68
- S02jclogiczne
Radzieckie,
662
U~ESCO,
723
Węgierskie
Towarzystwo
Etnograficzne, 673
Wydział
Kultury
WRN
Koszalin,
439
Zes,pół Etnograficzny
IHKl\1 -- P AN
\V
Toruniu,
360
Zakład
Etnografii
Uniwer3ytptu
Łódzkiego,
25, 45
Zwią.zek Polaków
w Niemczech,
366
pcl:Jgiczny i Etnologicznych,
729
:YluCicc d'.' r.:Tcmme \'.' P<lryżu, 730
::':Iuze\';r!1 w Bcr8s, 97
Etnogra1'icz!'lC i Przem~':słu i\:-t,V.:;iyc_?~1eg9
Polskie
+20,
35D,
+19
Kut;:dra
Architektury
i Planow<lnia "\Vs·i Politechniki
Warszawskiej, 683
Etnografii
w Toruniu,
359
;VliE;dzynaroclowy
i Restaurac.ii
:Ylic-;dzynarodowa
w
665
INSTYTUCJI
-- Sztuki PAN, 735
-- -- Sekcja Socjograf.,
ZS:łR
�::;PIS RYCIN
Prof. JUliUS3 ZbJr:;wski
:\luzeum TatrzaI1skic \v Zakopanem (fot. K. Gorazdowska)
Ryc. 1. Portret Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza
(l764-1855)
Ryc. 2. P'Jrtret pastora Michała lVIostnika-Pont"nusa
(1583-1654)
Ryc. 1. Nfłócenie
kijanką
Ryc. 2. Grzebień - dzieżqol1 do obrywania nasion
Ryc. 3. Międlica
Ryc. 4. Rzeźbiony trzepak dwunożny z początku XX w.
Hyc. 5. Trzepaczka
i trzepak
Ryc. 6. Szczotki do czesania lnu z drugiej połowy XIX w.
Ryc. 7. Szczotka
szczecinowa
Ryc. 8. Ręczne gręplowanie,
w Finlandii
Ryc. 9. Grępla ławkowa
Ryc. 10. Smyki gręplarskie
Ryc. 11. Przymocowanie
kądzieli do przęślicy łopatkowej
Ryc. 12. Rrzeżbione
przęślice krążołkowe
z Przylepu
starego
i Stróżewa, pow. Pyrzyce
Ryc. 13. Przęślice
krążołkowe
Ryc. 14. Szwedzkie i fińskie przęślice widełkowe
Ryc. 15. Współczesne
przędzenie
przy pomocy przys~adkowej
przęślicy krążołkowej na Pomorzu Zachodnim
Ryc. 16. Wyciąganie
pasemek włókien czesanych, współcześnie
stosowane
na Pomorzu Zachodnim
Ryc. 17. Wspólczesne przędzenie włókna na wrzecionie, moment
skręcania.
Jamno, Pomorze Zachodnie
Ryc. 18. Nawijanie uprzędzonej
nitki na wrzecionie, Jamno, Pomorze Zachodnie
Ryc. 19. Współcześnie używany na Pomorzu Zachodnim kołowrotek skośny zwany polskim
Ryc 20. Kołowrotek
prosty zwany także franc/Lskim
Ryc. 21. Rzeźbione motowidło stojakowe z drugiej poł. XIX w.
Ryc. 22. Współczesne
motowidło stojakowe
z Pomorza Zachodniego
Ryc. 23. Motowidła
Ryc. 24. Snucie przędzy
Ryc. 25. Schemat krosna szwedzkiego
l
XII
6u
7l
81
82
83
85
83
86
87
88
89
89
iH
92
92
93
93
95
95
96
97
98
98
99
100
101
102
�885
384
59. Hyc. 4. Narzc,dzia
30.
Ryc. 26. ~orweskie
31.
32.
Hyc. 27. Deseczka
Ryc. l. Struktura
morskich
33. Ryc. 2. Ilość
krosno
pionowe
z drugiej
tkacka z XIX w.
zatrudnienia
iudności
rybaków
w wioskach
połowy
kaszubskich
nadmorskich
XIX
wsi
pow.
w.
nad-
puckiego
w latach 1872-1959
34. Ryc. 3. Liczba rybaków
łodziowych
na tle ogółu zatrudnionych
w miejscowościach
nadmorskich
pow. puckiego
35. Ryc. 4. Liczba rybaków łodziowych
w miejscowościach
nadmorskich pow. puckiego w latach 1951-1960
.
36.
37.
. 38.
39.
40.
41.
Rvc. 5. Struktura
wieku rybaków morskich (stan z r. 1959)
R~c. 6. Żatrudnienie
synów rybaków
łodziowych
i kutrowych
(stan z r. 1959)
Ryc. 7. Pochodzenie
terytorialne
rybaków kutrowych
indywidualnych i łodziowych
(stan z r. 1959)
Ryc. 8. Pochodzenie
terytorialne
i zawodowe
dwóch generacji
rybaków łodziowych
i kutrowych
(stan z r. 1959) .
Ryc. 9. Pochodzenie
zawodowe i terytorialne
rybaków łodziowych
i kutrowych
indywidualnych
(stan z r. 1959) .
Ryc. 10. Występowanie
maszoperii
rybackich
w miejscowościach
nadmorskich
pow. puckiego
Ryc. 11. Trwałość
maszoperii
szprotowych
(KarwLa 1949)
Ryc. l. Kaszuba z Wejherowa
w stroju regionalnym
ze skrzypcami diabelskimi
(fot. J. Śliziński)
44. Ryc. 2. Kalwaria
w Wejherowie
(fot. J. ŚlizillSki)
45. Ryc. 3. Bytów,
zamek (fot. J. Śliziński)
46. Ryc. 4. Stalamowa
Góra nad jeziorem Żarnowieckim
(fot. J. Śli-
42.
43.
47.
48.
ziński)
Ryc. 5. Jezioro Wdzydze (fot. J. Śliziński)
Ryc. 6. Stara chata kaszubska
na rynku
w Wejherowie
54.
55.
56.
57.
58.
(fot.
178
180
65.
66.
Ryc. 10. Wiadro drewniane
Ryc. 11. Bednarz - Piotr
(Zlutów)
67.
Ryc. 12. Koszykarz
- Wojciech
prL:" wyplat!o1niu koszvk!o1
103
176
183
185
190
196
197
(fot.
lnu
381
381
38e±
::85
([{udna,
pow.
387
(Złslów)
Włoszczyński
388
przy
wyrobie
klepek
389
Piech
z Rudnej,
pow.
Złotów
391
13. Wt;giel chaty lWers, pow. Zlot6w)
14. Chalupa 1',r 98 z "przylapem"
7C St. Świętej,
pow. Zlotów
15. Chalupa
podcienio'vva z Trudnej,
pow. Złotów,
16. Skrzynia
malowana
(Bucek
Wielki, pow. Złotów)
l. Pytel, zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiaJadwigi Fizek (Istebna-Andriolówka,
pow. Cieszyn)
H.yc. ~? PyteL uproszc.'~ony, przekaz rodzinny w posiadaniu
wigi Fizek (Istebna-Andriołówka,
pow. Cieszyn)
.
212
74.
216
75.
7ti.
242
242
78.
252
79.
80.
254
81.
82.
Ryc. 3. Janina
Bury przy wyszywaniu
przodu koszuli męskiej
Ryc. 4. Nowoe7.esna bluzka kcbieca z tradycyjnym
haftem
Ryc .. 5. Kcszula męska, wyszywała
Maria lVIdłyjurek w 19'20 r.
Ryc. 6. Zbiór motywów przekopiowanych
z żurnali, tzw. "mody"
Ryc. 7. Przyramek,
wyszywała
w 1896 r. Nonkowa
Ryc 8. Przyramek
koszuli kobiecej,
z 1905 r.
Ryc. 9. Mankiet koszuli kobi cej, wyszywała Rozalia Buczkowska
Ryc. 10. "Znak" do koszuli męskiej,
Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym
Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem "Janina"
Ryc. 13. Haft wykonany
wif;kszymi krzyżykami
Ryc. 14. Haft na przodzie koszuli męskiej, wykonówy Ini'.ll1ymi
nićmi, przędzionymi
i farbowanymi
w domu oraz bawełną
200
77.
83.
258
276
Wielka
R~'c.
Ryc.
70. Ryc.
71. Ryc.
72. Ryc.
daniu
68.
69.
380
D:.:ien::qoi" narzędzie do cbrywan'a
t'Jr2bek
I\arz<;dzia do 1rzepan~a lnu
Piec piekarski
\volnosts.iący
;\b.sieinica
(Głom3k, p:1W. Złot:;w)
Sz!cpa
do przewożenia
narzĘdzi rolnict.ych
7n.
263
266
J. Śliziński)
Ryc. 11. Na przystani
rybackiej
w Klukach
i widok n') Je'dom
Łebskie (fot. J. Śli<:iński)
Ryc. 12. Diabelski KamiE:!l koło Gardny Wiclkie j (fot .. J. Ś1Li:'1ski)
Ryc. 13. Chaty rybackie. Kluki Żelazne (fot. J. Ślizi!'1ski) .
Ryc. l. Grzebień
do zbierania
ja~ód (Rudna. pow. Zlotów)
R~T. 2. Powrót z pastwiska
(Rudna, pow. Zlotów)
Ryc. 3. Wiązania
cepów
gospodarskie
60. Hyc. 5.
61. Ryc. 6.
62. Ryc. 7.
63. Ryc. 8.
64. Ryc. 9.
Zlotów)
256
J. Śliziński)
49. Ryc. 7. Hel, chata rybacka
(fot. J. Śliziński)
50. Ryc. 8. Swornegacie
(fot. J. Śliziński)
51. Ryc. 9. Sianokosy
w Tuszkowach
(fot. J. Śliziński)
52. Ryc. la. Karol
Judaszke,
rolnik
ze wsi Gardna
53.
104
297
298
29~
30:3
368
373
380
84.
85.
Ryc.
87. Ryc.
88. Ryc.
89. Ryc.
ligą"
86.
Ryc.
91. Ryc.
92. Ryc.
(fot.
90.
l. Odbiór wydobytych
cegieł torfu (fort. Wł. Werner)
2. Praca w podciekłym
wodą dole (fot. WL Werner)
3. Załadunek
torfu na wóz konny (fot. Wł. Werner)
.
4. Transport
cegieł torfu przy pomocy wózka, zwanego
(fot. Wł. Werner)
39'1
395
39CJ
393
461
Jad463
466
468
469
,172
47:l
47;)
476
482
48·1
48,1.
485
490
514
516
518
'"ta-
5. "Buda", służąca do wypasu jałowizny
(fot. Wł. Werner)
6. Wnętrze izdebki mieszkalnej
w ..budzie" (fot. Wł. Werna)
7. Podpalony
przed rokiem odłóg, zarastający
roślinnością
WL Werner)
519
526
527
532
�886
93.
9~.
95.
96.
97.
98.
99.
:387
Ryc.
W!.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Hyc.
Ryc.
8. Szalas
pasterzy owiec na ,.Cie:lcowskich szałasach"
(fot.
Werner)
1. Chalupa
ryglowa (fot. .J. Pawłowska)
2. Stodoła ryglow'a (fot . .J. Pawłowska)
3. Sterly słomy (fot. J. Pa\vłowska)
.
4. Kozioł do suszenia
siana (£ot . .J. Pawłowska)
5. ".Jama" na ziemniaki
(fot. J. Pawłowska)
6. Ubiór kobiecy (Bryńce Zagórne. pow. Bóbrka) fot .. J. Paw-
lowska
100. Ryc. 7. Ubiór dziewczyny
(Bryńce Zagórne. pow. BćbTka);ot.
.J. Pawłowska
101. Ryc. 1. Reman Horoszkiewicz
(Fot. Tadeusz Horoszkiewicz)
102. Karta tytułowa
XXI tomu ,.Lu~ln .
10:3. Skład Komitetu
HeJc:kcyjnego
"Ludu"
104. Ryc. 1. Hekonstruowane
wnętrze: izby huculskiej
z okolic '1'10-
539
576
576
577
577
TABL
579
rochty
Broszczowa
lOu. Pismo do Urzędu
wnętrza
Wojewódzkiego
izby pcdolskiej
w Lublinie
z okolic
z dnia 16. X. 1943 r.
About Juliusz
599
78il
790
779
791
TabL
L Piece piekarskie
2, TabL II. Narzqdzia do obróbki
:3. 'rabl. III. Narzędzia transportu
"I'AELIe
J.
ziemi
578
585
597
SPIS MAP
1.
2.
3.
4.
Mapa
Mapa
Mapa
Mapa
5. :Vlapa
6. Mapa
7. ;Vlapa
1.
1.
1.
1.
1.
Rybołówstwo
zespołowe na Kaszubach
Komunikacja
na terenie powiatu puc:k;('£o
Zasięg zwartego obszaru dialektów kaszt.:bskich
Środowisko geograficzne i demografia Krajny Zlotowski.e.i
Bory w granicach .Jabłonki i Chyżnego
1. Plan gromady Pracze pow. :VIilicz
2. Pochodzenie
ludności wsi Pracze
26
173
235
363
506
5u4
568
CONTENS
Zborowski
(Włodzimierz
Antoniewicz)
I
Dissertations
790
.:
SPIS
or
P a.r t I
599
778
10:5. Ryc. 2. Rekonstrukcja
Ę
C h a r l Cl t t e H i r s c h, Social critique
in the Mecklenburg
and
Pomerania
folk saga of the 19 tll century.
,J a d w i g a K u c h a r s k a, Offshore
collective
fishery
in the
Kashubian
land (summary
in Russian page 833, summary
in
English page 848) .
R e i n h a r d P e e sc h, The folk art, steck-taking
of fishing tools
and fishing boats on the German sea coast .
W i e s l a w B i e ń k a w s k i, Stucliesof
folk culture in the region
of Słupsk in 1826 by Christopher
:vIrongovius (summary in Russian page 834, summary in English page 849) .
Wal e r i a n S a b i s i a k, Researches
on textile industry
in West
Pomerania
on ground of the Baltic historical and ,cultural territory (summary
in Russian page 835, summary
in English 850)
Z Y g m u n t D u l c z e w s k i, The pioneer period in West Pomerania (summary in Russian page 836, summary in English page 851)
lvI a r i a T r a w i ń s k a, Cha'nges if'. the modtl of peasant family
in recaptured
territories
of West Pomerania
.
Z d z i s ł a w B a t a r a w i c z, Social and economic relations
in
the Kashubian
coastal fishery (summary
in Russian page 837.
summary
in German page łl52)
.J e r z y Ś l i z i ń s k i, From
the Kashubian
and Slovinian
folk
literature
:\1 i koł a j L a t u c h,
External
relations
in West Pomerania
in
1951~-1959:
connected change's and some problems of repatriated
peopl'? adaptation
to a new environment
(summary
in Russian
page 839, summary
in English page 854) .
C o 11 e c t i v e war k, Outline of the folk culture of 3. native popula tion in the middle-eastern
part
of the Zlotów district,
\'c,ivodeshi.p of Koszalin (summary
in Russian page 840. summar~' in English page 855) .
9
21
55
65
7:i
115
147
171
229
307
:359
�883
J ó
f B u r s z t a, Survey and perspsctive's
tigations
in West Pomerania
(summary
summary
in E:1gli.sb page E57) .
Z ":
Part
of ethnogr~ph;c
in
Russian
in'i2sp3.se S41,
417
II
da
B a r b a r a B a z i c l i o h, ::Vlanufadurers
of cross embroideries
and their \\'orking tools (summm'y in Russian page 844, summary in English pag'e 860) .
IN a n d a J o s t o w a, Materials concerning the problem of peasant
leonomy in the region of Bory Oraw5kie (summary
in Russian
page 840, summary
in English page 862) .
S t a n i s ł a w T a kar z, By-names of mountaineers
from Zubrzyca Górna and Dolna (under the Babia Góra mountain) .
..r8. d w i g a P a w ł o w s k a, Social and cultural
changes in th(?
Lower Silesia village Pracze, district of lVIilicz in 1945-1960
(summary in Russian page 846, summary in Eng-ish page 853) .
F e l i k s O l e s i e juk,
A contribution
to the investigations
of
ethnographic
groups in the northern
part of the district
of
Radzyń, voivodeship
of Lublin
II
SOVIET
part
Reviews
ETHNOGRAPHY,
2, part
3, part
Anna
Periodical
Clnd
451
rad
503
553
563
Stęślicka)
Wypych)
POLISH
Soci:=ty, 1962 (Jan
653
ReJjch-
673
man)
FOLK ART., XVI th year, 1862, nr 3 (Kazimierz
a lOg
i e r, A travel journey to Poland 1635-1636. part I,
Gdańsk 1953 (Józef Grljek)
.
S t e f a n C h m i e l e w s k i, Changes in the western fron~ier of
the wooden plough range in Europe in the light of historic,
s:Jcial and economic
sources, vol. XXIII,
1961, Poznań
1962.
pages 51-In
(M. Pokropek)
.
.
F. P i a .ś c i k, 1. T ł a c z e k, Housing architecture
in the country.
OneL,mily
house, Warsaw
1961 (M. Trav:ińska)
.
E l i z a b e t h C h e s l e y B a i t y. America
before
Columbus.
Warsaw 1962 (Anna Kowalska-Lewicka)
.
B e r n a l D i a z d e l C a s t i 11 o, Diary of a Cortez soldier
or a genuine
history
of New-Spain
conquest,
Warsaw
1962
In the matter of review (T. Wróblewski)
.
Answer of the reviewer (frena T1Lrnau) .
Some notices about proverbs
and charaiCteristk
Cie~zyn Silesia (Alojzy
Preissner)
.
Kar
(Annl!
REVIEW
lickrl)
KOlca/ska-Lewicka)
OF FOLKLORE
Bogota
.
1961 (Wam/fi
III
077
685
693
695
698
.
IN COLCMBIA.
713
718
721
SEVENTY-EIGHTH
ANNUAL REPORT, of the Bureau of American
Ethnology
1960-1961,
Washington
1962 (K. W.) .
THE SECOND GENERATION OF lVIIDDLE-EUROPEAN
SETTLERS
IN ISRAEL, Ti.ibingen 1962 (K. W.) .
Tv1 a r l e n e V 6' S P e r, Tho'mand
isles - Orle state (K. W.) .
THE BRABANT FOLKLORE, Brussels 1962 (Tomasz Skarżyński)
.
ETHNOGRAPHY
IN THE UNESCO WORKS, 1960-1962
(Tomasz
Skarżyński)
6+3
708
723
724
725
727
728
735
Pietkiewicz)
Pol~mics
Kojdecka)
Ethnographic
705
711
H a n s P a l h a u s e n, Wandering
shepherds
and t:,eir aboriginal
traces, Braunschweig
1954 (Jaclwiga
Kucharska)
.
.J a h a n n K r u s e, Witches among us? Magics and creeds of om
time, Hamburg
1951 (LiIi Maria
Szwengrub)
.
BADEN DISCOVERY
REPORTS,
Freiburg-Karlsruhe
'l!}62
(Kon-
reports
Academy of Sciences USSl, ;VIC3COW 1961,
4, part 6; Moscow 1962, purt I, part 2
of the Hungarian
REVIEW ON ANTHROPOLOGY,
Rome 1Z61 (Wanoa Stęślicku!
.
R. G a i re,
Teuton :3.nd Slaven
the Polish frontier,
LO;ldon 1944, (Wanda StęWcka)
H a n s G r i m m, Introduction
to anthropology,
Jena 1951 (Wan-
C.
Stęś702
The Museum
Ethnography
Ethnography
741
743
folk
sayings
in
Museums
of the Tatry Mountains
(Wanda
Jostowa)
in the Ukrainian
Mmeums
(Stefan
Lew)
in the Museum oE Przemyśl (Stefan
Lew)
IV
745
751
777
781
Chronicle
?Temories conne'cted with Roman Horos2lkiewicz (Czesław Kurek)
.
Half a century
of Jan Czekanowski's
membership
in the Polis~
Ethnographic
Society (J. H.).
.
.
.
.
Report. of the wrcle
werk of the Polish Eth~cg;ap~ic
'Society
durll1g 1962 (O. G.)
.
Scientific session devotcd to Józef Le:m:pa (Henryka
Romańska)
.
787
789
792
803
�Provisional
statute of the CIAP. Information
concerning the activity
of CIAP (Aleksander
Lech Goclleu:ski)
.
Proceedings
of the working Conference
of the Demos Redactio~.
Mos2ow 9-14. VI. 196:~ (Józef
Gujek)
.
Proceeding
of the Demos Governing
Body on the activity during
the period since the conference of the r2dactiol
in Br~J
Ethnic and ethnogra:phic problems at the Vth International
Congress
of Slavists in Sofia 17-·-23. IX. 1963 (J ózej Gajek) .
Extract from the protocolof
the }:XXVIIl
th Ge.neral Assembly,
Polish Ethnographic
Society, dated 8. XI. 1963 in Opo·le .
Report on the a·ctivity of the Polish Committee at the International
Congress of Anthropologic
and Ethnographic
Sciences (J. Gajek)
809
810
814
817
821
828
V Miscellanea
Summaries
in English,
German
a,nd Russian
languages
Jeleniewski)
Index of the XLIX th vol. of the "Lud"
List of illustrations
and maps
Table of contents in English .
(Eugenius~
833
(O. G.)
865
81\3
887
�ATLAS
POLSKICH
LUDOWYCH
STROJOW
cena
zl
CZĘŚĆ
I POMORZE
I WAR:'UA
1. Agnieszka
D:..br'Jwolska
Strój pyrzycki,
2. Bożena
,;telmaC!10Wska Strój kaszubski,
3. FranclSze:<
Klonowski
Strój
warmiński,
CZĘŚĆ
1.
2.
:J.
'.
22.29.27.-
1955
1959
1~60
II WIELKOPOLSKA
I KUJAWY
Aclam Glnpa - Strój sznmotulski,
1951 (wyczerpany)
Adam
Glapa
Strój
dZierżacki,
1953
Acla.l1 Glapa Strój
lubuski,
1956
HaHn" Mikulow,;ka
Strój kujawski,
1953
CZĘŚĆ
III
ŚLĄSK
1. Tadeusz
Seweryn
- Strój dolnośląski
(Pog6rze),
2. SŁ8nisla\v
P rOl1lCZ
Strój pszczyński,
lS51'
3. Longin
Malicki
Strój górali
śląskich,
1956
CZĘŚĆ
IV MAZOWS:t.'E
1950 (wyczerpany)
1. Maria Zywirska
- Strój kurpiowskI
Puszczy Białej, 1~32 (wyczerpany)
Jadwiga
SwiątkClw3:<a - Str;,j łowicki,
lJ53
3. Jan j __
~iotr Del<Qwskl
Strój
piotrkoW3ki,
1954
4. JanU3z
Ś,'/leży
S~r' j pOćllaski, 1358
o. Jan Piotr De:<ow.;ki - Str,6j sieradzki,
L5)
U. Jan'n'!
Kraj .'wska - Strój o;>oczyń~ki, !J;3
7. Allam Chętnik
Strój kurpiowski
Puszczy
Zielonej,
1960
V
16,50
25,27.-
28.28.27,32.-
MAŁOPOLSKA
1. H:>11an Reinluss
Strój górali szczawnickich,
1949 (wyczerpany)
F •.onei ;zek Kotu!a Strój
rzeszowski.
1951 (wyczerpany)
:l. Janl~z
ŚWie;y Strój
krzczonowski,
1959 (wyczerp.)
Edy.a
Stcr~k
Strój
spiski,
1154
';z2k Kotula
Strój
łańcucki,
1955
S 'ba ;~;an Fliza"
Strój
Zagórzan.
1956
I. ['ncbara
Kaznowska-Jarecka
Strój bilgorajski,
1958
8. Janusz
Kamocki - Strój sandomierski,
1957
9. Tadeusz
Seweryn
Stdj
Krakowiaków
wsc:lOdnich.
1960
10. J. i i\1. Kamoccy
- Strój Świętokrzyski
1901
l!. Edyta
Starel,
Strój
orawski
(w druku)
~"."L.
LITERATURA
13.5U
29.30.'-
I SIERADZKIE
2,
CZ.:;3.':
16,50
27.29.25.-
13.5~
16.5J
26.27.26.2J.26.32.30.-
LUDOVVA
poświęcony sprawon1 literatury
iudo\V2j,
p::>ci reel. J. Krzyżanow·
S. Świrki.
Zeszyly:
podhalati:;ki,
kielecki,
rzeszo\vsld, cieszyński, dolno~
śląski.
g_~rnoslą· ..;:;.o-opolsl<i. ka5zubski.
warmiński,
lubelski,
mazurski,
podlaski.
pornorski,
lubuski,
łowicki,
mazowiecki,
kurpiowski,
sieradzko-łęczycki,
piotrkowski.
Prenu~n2rata
r:J:,zna
48.-.
Zamó\vienia
przyjmuje
Redakcja.
\\'"arszawa,
Nowy
Świat n. pokój 121. Konto czekowe
1-7-1IUO;0 lub Oddzialy
Rucł1u.
Dwumies;p,cznil<
ski?go
i
�Cena z1 100,-
A
:\r
nc
9. L-=.)pol=l
7'1r 10. WI~dy.;la·'!
1'r I\.
Nr 12.
Nr 13,
1\'1' 17,
Nl'
J8.
H I \\' L \1 E T :\
\'i(;f;rlyn)'.~·icz
:~ien'a:j;i
-
10JDE:i:<3
oGH
"qRLEJ.O
:.;ATE:UAL
Y
D.>
"%
L"T
J
I
....,
'36"3
LUDO'.VEJ 1?'18-18jJ, 1:::J5j
•
H,din<l
Bittner
MATERIAŁY
DO
CI2LIJ
I.
POLSKIEJ
CZl.ONKON
P.T.L., 1)53
\Vie:;law
Bicókowsld
P-:J~:...tl7.E:JNICY C3:<AR.-\
Y~OLSE:l::;A
NA
POL,]
BADA?~ LUDJZNAV,'CZYCH
W POLS:E,
19;6
H, l), 13, Pra"a
zbiorowa
E1ULETYN
INj,'ORM.ACYJKY
P.JL,KIEGO TOWARZYSTWA
LUD:JZNAWCZEGO
Nr l, 2, 3, 4, (wyozer)anJ'
Wikt""
Sc:'",;mm - Ll'D:J\VE
0.JR3c;DY WESELNE
WE WSIAC:H
D::JL!NY bOC,-EWK!
I TAHNAWKI
Z!E.\fI SAN..lCKIEJ,
1J58 (wy:z.)
S~an'ci<lw
BGk -- WESELE
L1JDJWE
W GJq ';O'NiE
SAN;:).1MIEHSK!E
Nr 1.1. Olga
Gajko\va
-
JAN
KAR,,-:JWICZ
i LUD',VIK
KRZYWICKI
I'll' 23. Anno
Ły,zoz·Wirpczowa
NA=YTKI
BIBLIOTE:n
P.T,L.
W LAT "CH
IJ53-1!;5J
Nr 21. JĆ'zof Bab:cl - N.,,"UKA O LUD.,,"CI FRYDEHYKA
IL\TZLA
1.•1' 25. Maria
Hen3!o'.Va R::~LINY
DZIKO
ROSNĄCE
W KULT'UR:<E
LT';DU P.:JLSKIEGO
Nr 27. J5zef Gaje:,
WYBRANE.
LUDOWA
Kwes\ionariusz
Jifr
Nr
Nr
KO\VALS1'V,'A
Reec.IY2ja m"nog1'a:ii
et:10g1'aficznych.
etn.:>graCczne.
Tw6rczo:ć
muzyzzna,
~5 2).-
ZJ.25.-
3).25.ZO2).-
LUDY:;EGO
ZAGADNIEN:A
30.-
POPULAnNA
1. Józef Eurszta.
00 OSADY SŁOWIAŃSKIEJ
D.J WSI W3PÓŁCZE3NEJ
(wyczcrpa :lny)
2. Alfred
ZarGba, P£tACA DIALEKTOLOGA
VI TERENIE
3, Adam
Ciapa
i Alf.:m;
Kowalski
TAŃCE
I ZABAWY
WIELK:JPOLSKIE
4. Aleksander
L~ch G()~lewc:,i
D:1:JGI SYNO .;/ SL:J::'JCA...
OSKAR KOLBERG,
2).-
ZO.-
KULTURA
MATE:11ALI':."
Nr 6 dla ce15w. P. A. E.
BIBLIOTEI{A
Nr
DJ
13.-
JAK,]
REPHEZENTi.NCI
DWU NURTOW W ETN:JLOCII
PJLSKIEJ
(wyoz=rp.)
Ni' 20, Julia"
Barty.' i Ir~n3 Turnau
- MATERIAŁY
DJ HISTORII
ODZIEZY
LUD:JWEj
PL-\':SCriD.
WJELKOPOLS:(l
K1' 21. T'2reS3 Si:Jdow.;;ka-Myzyk
- BARTNICTWO
\'l PŁN.-WS~H.
EURJ?IE
ZE SZCZEGOLNY1>1 UWZ::;U;D;:.J'rENIEM
POLSKI
Nr 22. Józef
Gajek
TRAN3POR1'
I K..J:'>lUNIKACJA
L,\D:JWA
k'Nestionariu3z
Nr :3 dla C:215w Pols:{iego
Atlasu
Etno,1ra!:CZ112.10 (\vyczerpany)
r;r 23. Janmz
Eo!,d,:n:J\vicz
- MATERIAŁY
POŁUDNI:JWEJ
KIELECCZYZNY
€h.2
3).SO.10.45.-
3).-
DZIELA \NSZYSTKIE
In2dita.
Materialy
S~udia,
materiały
doku:nenta~yjn:;!
Zam6wienia nadsyłać n:J. adres:
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE
WROCŁAW, NA":KERA 4
i
przY2zyn~d
pomo~n:zze.
i.
I
l
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/392c50259a33ebf2feaaa260eb6a5c04.pdf
bb3dadace1439b48e2ed5d665161ab41
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:289
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1966
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:258
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1964-65 t.50
Description
An account of the resource
LUD 1964-65 t.50, s.775-800
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKS
Aarne A., 644, 687
Abu Zakarija, 252, 293
Adamska-Zawistowicz
K.,
NAZWISK
10,
741
AI-Omari, 293
Anel B., 332, 333
Anikin W. P., 647
Ankermann B., 321
Antoniewicz W., 10, 739, 740
Arbatsky J., 408
Arłamowski K., 520
Arseniew W., 15, 21, 124
Aztek-Anonim,
313
Ba2h A., 453
Balus H., 337
BaranO\\7ski B.. 411-430
Barthel S., 332
Bartok B., 408
Barycz H., 694
Basset R., 243, 246-8,
257, 293
Baumann
., 321
Baumgarten
K., 561
Bazielich B., en
Behm F., 338
Beitel R., 434
Benes J., 656
Benfey T., 644
Bentzien U., 56:2
Bering V., 352
Bernardino de Sahagun, 298
Bielajew W., 408
Biały Z., 596
Bize P. R., 351
Vidal de la Blache, 441
La Blanchere, 24.1
652,
AUTOROW
Blaszczyk S., 667
Boas F., 182
Bodrogi T., 332
Bogoraz W., 11, 126
Bohdanowicz J., 207, 526-556
Bose F., 408
Bouliere F., 351
Borowy.,
10
Bottger W., 335
Brautigam H., 335
Broca P., 350
Brunner K., 439
BrUckner A., 520
Bujak F., 372, 587
Bulanda E., 10, 126
Burszta J., 433, 440, 520, 652
Bystroń J. St., 453, 535, 586
Cerch:l S., 591
Chałasiński J., 588
Charkow W., 501
Chmielewska B., 431
Churchill W., 333
Ciołek G., 520, 740
Ciszewski S., 590, 593
Cocchiara, e41-646
Croce B., 645
Czapiński K., 590
Czarnowski S., 589
Czeboksarow J. J., 207
Czechowiczowa N., 740
Czekanowska A., 392-410
Czekanowski Al. 121
Czekanowski J., 9, 78, 122, 152, 155,
182,
207,
342,
467, 499, 520
353-369,
397,
408,
�776
Czerski J., 121
Czeżowski A, 121
777
El -Bekri, 236-241, 245, 250, 257, 263,
273, 293
Edrisi
., 293
Egli H., 629
Eicksted t E., 374
Erich O. A. 434
Estreicher K., 8, 740
Ewald Z .. 408
Gajek J., 126, 321, 433, 493, 510, 515,
520, 527, 597, 629-634,
690-69:3,
747
Gajek O. (G. O.), 510, 520
Galhano F., 322
Gheerbrandt
A., 315
Geisler W., 435
Geldern-Heine
R, 333
Gerlach-Kłodnicka
J., 4.
Gerner E., 332
Gilewicz A, 506, 520, 521
Glapa A, 453
Glinka J., 190
Gloger Z., 521
Gładysz M., 592, 740
Godlewski W., 121
Godycki M., 2.07
Goldberg J., 653
Gondzikiewicz
W., 9
Gorki M., 645
Gestomski A., 411
Graebner F., 333
Grelier J., 439
Gross F., 589
Gsell St., 294
Guhr G., 332
Gunda B., 563, 651
Fagnan E., 294
Falkowski
J., 520
Fastnacht
A, 508, 520
Field H., 323-4
Finsterbusch
K., 335
Fischer H., 332
Fischer A., 433, 479, 5::0
Flatt B., 416
Fournel H., 231, 236, 294
Frank E., 324
Franko L, xx
Frankowska
M., 140
Frankowski
E., 451
Frazer L. B., 644
Fridolin J .. 122, 182
Frobenius L., 321
Fryczowa lVI., 636-9, 691-5
Fuchs P., 326-8
Haberlandt
A, 439
Haberlandt
E., 336
Haberlandt
M., xIV
Hagen B., 122. 182
Hansen W., 435, 447
Harasymczuk
R, 378
Harmjanz H., 526
Hartwig W., 332, 565
Hatt G., 305
Heger F., XVI
Heichelcheim
F. M., 436
Heidenreich
B., 7-13
Jleinrich Ch, 56(j
Heitz G .. 567
Helbok A., 437
Held O., 566
Helmigk H. J., 445
Helmut R, 328-9
Damm H., 331, 667
Dąbkowski P., 503, 520
Debec G. F., 250, 207
Degh Linda 636-9
Dekowski J. P., 653
Delimat T., 433, 635, 668, 745-747
Djoudjeff S., 403
Dobrowolska A, 433
Dobrowolska D., 592-3
Dobrowolski K., 535, 625, 635
Doutte E., 243, 259, 293
Droogleever B. F., 182
Drozdowski Z., 207
Dybowski B., 121
Dziewicka M., 594
Hennih
., 630
Henzel T .. 152, 155, 182, 183
Herodot, 239, 244, 256
Hildebrandt
G., 468
Hirt
., 369
Horacek M., 656
Horalek K., 696
Haltker G., 333
Hrabyk P., 521
HrdliCka A, 11, 17, 81, 121, 127, 183
Hryncewicz-Talko
J., 121, 128, 184
Huet J. A, 351
Hunziker P., 630
Huppertz B., 435
Huxley J. S., 349
Ibn al-Fagih al Hamadhani,
x, 212
Ibn al- Warraga, 237
Ibn Chaldun,
Ibn Khaldoun,
231,
234-9, 251, 253, 258, 266
Ibn Idhari al-Marrakuszi,
234-5
Ibn Haukal, 242, 251, 294
Ibn Salam, 237-8
Israel H., 337
Jackowski A, 587
Jacobeit W., 338, 418, 557, 1::49
Jankowski
M., 122
Jaroszewski Z., 417
Jaśkiewicz B .. 521
,Jasicki B., 207
Jaqut
,238
Jaworska-Kopczyńska
B., 601-623
Jochelson W., 12, 126
Johnova H., 656
Jostowa W., 740
Kaczmarczyk
Z., 521
Kaczorowska L., 207
Kaindl R F., XVII
Kaiser K., 526, 530
Kalina A., 2-7
Karadzić V., 643
Karłowicz J .. 473, 521
Kaukonen V., 649
Kazimierski
J., 653
Kiersnowski
R, 455
Kiparsky V., 373
Kitowicz J., 694
Klatzman J., 422
Klimek S., 153, 183, 343
Klocke F., 565
Klonowski F., 740
Knussmann
R, 207
Koch G., 333
Kolberg O., 378,408, 535, 743
Kollar J., 643
Kołłesa F., 'i.08, 696
Konopiński T., 417
Korippus, 234, 240
Korpakowa N. P., 647
Koswen M. O., 352
Kot.ula F., 468, 521, 596
Kramafik J .. 418
Krandżala
D., 620
Krassowski W., 521
Kroeber A L., 341-6
Krohn J., 644
Król J. A, 588
Krzywicki L., 77
Kuba L., 408-9
Kucha'rska J., 643
Kuczyński A, 352
Kuhać F., 402, 409
Kula W., 422
Kuliszer J., 438
Kunst J., 409
Kunz L., 338, 656, 740
Kuryłowicz J., 369
Kwitka K., 396, 409
Labuda G., 433, 529
Lajos B., 409
Lange R, 378-390
Larson K. E., 334
Laufer C., 334
Lauffer O., 450
Lech J., 740
Lehmann R., 336
Leon J. Afrykańczyk,
273, 286
Leser P., 562
•
240, 243, 2B,
�778
Lew S., 467-524
Lewicki T., 230-294
Lewin M. G., 122, 139, 205, 123, 207
Levi-Provenc;al E., 249, 294
Li-chi, 183
Ligęza J., 592
Lips E., 337
Litwin E. S., 647
Lompa J., 635
Lorentowicz J., 591
Lorentz S., 740
Loth E., 9
Lawie RH., 439
Lonnrot K, 649, (;93
LubE'cka Z., 10
Łarkin W. G., 122, 181, 183
Łaszczyńska O., 507, 521
Łukasin S., 624
Maak, 121
Machinko Z., 207
Makłaj M., 332, 352
Malicki L., 740
lVIalinowski B., 334, 339
Malowist M.. 654
Manugiewicz J., 418
Marcy G., 242, 294
Martin R., 8, 193, 205, 207
Masqueray E., 295
Matieska, 11, 17
Matuszewska
B., 542
Matuszewski J., 411
Meier P., 645
Meillet A, 369
Meitzen, 630
Montandon G., 122, 183, 344
Moschkau R.. 338
Moszyński K., 250, 273, 278, 295, 365,
375, 409, 418, 433, 468, 492, 522, 527,
741
Motylinski A., 241, 249, 295, 261,
Moulieras, A., 295
Michalski L, 153, 183, 207
Mielczarska W., 461
Mieletynskij E., 641
779
Mielke R, 439, 444
Miladinow D. i K., 682, 683
Milewski T., 297-320, 369, 370
Misińska M., 653
Muddendorf, 122
Musiat S., 565
l'vlUhlmann, 339
lVIydlarski J., 208, 242
Nadarow G., 121, 127
Nasz A., 468, 522, 542
Nehring W., 10, 12
Neumann S .. 562
Nevermann H., 334
Niederle L., XIII, 365, 370
Noy Dov, 324-6
an Nuwajri, 234
Olędzki J., 540
Ernesto Veiga de Oliveira,
Oosterwal G., 340
Oschinsky L., 208
Otremba K, 438
322
Pacewiczowa-Hołub
Z., 623
Paczoski J., 345
Parain Ch., 563, 650
Pasznyeki B., 520
Pawłowska J .. 542
Pazdur J., 741
Peesch R., 560, 648
Persowski F., 510, 522
Pessler W., 434
Petal' P., 673-4
Petri. 124
Pfeiffer G., 447
Piekarski E., 18, 77, 78
Pieńkowska H., 741
Pietkiewicz K., 741
Pietraszek
E., 585-598
Piłsudski B., 17, 81
Plwocki K., 586,' 741
PlessingErowa A., 656
Plischke H., 334
Podolak J., 601-628, 660
Pokropek M., 568-581
Polivka J., 684
Polonee A., 657
Poniatowski S., 7-229, 436
Porzeziński W., 369, 371
Potkański K., 371
Primovski A, 673
Prokopiusz, 253, 264
PrUfferowa-Znamierowska
lVI., 664,
701-743
Pudlo K., 426
Puskaitis-Lerhis
A, 640
Radaeki Z., 433
Radcliffe-Brown,
339
Radig W., 439, 444
Ranke F., 458
Reay lVI., 329-31
Reicher lVI.,9
Reinfuss R, 468, 479, 522, 591
Reinhardt, 409
Rhys Davis T. W., 295
Richter H., 468, 493, 522
Roger J., 635
Rogoziński-Szolc
S., 321
Rohr E., 526
Romańska H., 636, 673-4, 695-99
Romer E .. 122
Rose F., 334
Rospond S., 507, 522
Rozwadowski J. lVI.,365, 369
Rudnicki lVI., 373-5
Runge S., 417
Rychliński S., 589
Saller K .. 205
Schebest3. J. P., 333
Sehesier E., 334
Scheuermeier P., 449, 630
Schier B., 468, 522, 630
Schleicher A., 369
Schlenger H., 4-37, 453
Schlenther U., 337
Schmidt L., 563
Schmidt W., 333
Schmitz C. A, 334
Schrenck S., 121, 127, 129, 183
Schultze L., 299
Seedorf W., 448-9
Seler E., 299
Sellnow L, 339
Semkowlcz W., 507, 522
Seweryn T., 586, 668, 741
Shirokogoroff S. M., 183
Sieroszewski W., 78
Simiczijew K., 675-690
Skurpski H., 741
Smith P. S.. 333
Smorczewski A., 420
Smyth W. H .. 240
Snow Ch., 183
Sobczak T., 421
Sobiescy M. i J., 386
Soboni6wna lVI., 153, 183
Sokalski P., 396
Sokolow, 645
Solarz I.. 587
Spamer A, 433
Spasowski W., 589
Speiser F., 333
Spławiński-Lehr
T., 366, 375
Sroka Cz., 387
Stahl P. H., 563
Steinitz W., 558
Stern L., 336
Sternberg, 77, 78, 124
Sh;ślicka W., 208, 245, 348, 350, 352
Stillfried B., 333
Stika J., 602-28
Stoin E., 409
Stoin V., 398
Stojak A, 594
Stołyhwo K., 9, 17, 82, 208
Strzała K .. 646-7
Strzelecki A, IX
Styś W., 522
Suboczowa M., 741
Suchodolski B., 588
Syska H., 588
Szachmato'N A., 365, 371, 373
asz-Szammachi,
237, 238, 248, 253,
258, 260, 262, 295
Szczotka S., 624
�780
Szewczykowa-Bittner
672
Szlagowski Z., 420
Szmyd P. N., 139
Szrenk, 77
H,
Ślaski K., 433, 529
Świątkowska
J., 10
Świerć P., 635
Tax Sol, 349
Tegengren H., 563
Terner F., 337
Thilenius G., 333
Thompson S., 325
Thurpwald
R., 321 339
Tischner H., 335 '
Tłoczek L, 469, 522, 741
Topolski J., 420
Treide B., 338
Tudorowska.ia J. A, 647
Turnau L, 654-5
Turski R., 594
Tylor E. B., 644
Wanckel W., 566
Wanke A, 155, 184, 20B
Wasilewicz G. M.. 208
Weinhold K., 11
Weinhold R., 561
Weiss R., 629-634
Welon Z., 208
657, 665,
Wendt R., 566
Westermann
D., 321
Wierciński A, 184
Wiesiełowski
., 64~
Wiora W., 410
Witkowski M., 121
Wokroj F., 121-210
Wolf S., 337
Wolski K., 3'22-·~, 511, 523
Wołkow F., 124, 510, 523
Wossidlo R., 566
Wróblewski T., 431-4€4, 527
Wrzosek A, 9
Wunderlich W., 565
Wychodcewa P. S., 656
Wypych K., 323-9, 339, 341
Vasiljević M., 399, 400
Vakarelski Chr., 564, E'B4
Virchow R., 129, 156
Zaborski O., 452
Zahlada N., 418
Zelenin D., 510, 523
Zender M., 433, 462, 526
Zwiercan A, 480, 523
Zwolakiewkz
H., 634-5
Żganec V., 402, 410
Żyga A., 641-6
Żywirska M., 591
INDEKS
ETNOGEOGRAFICZNY
Afryka
Afryka, 230-336
Arabowie, 230-326
Eerberowie,
230-326
Ceuta, 236
Grupy etniczne Kameruńskie:
Bantu, Semibantu,
Chamito-Semici, Hausa, Sudańczycy
(Czamba),
lVIburu, (Bute), Pigmeje (Babinga),
Kanuri, Arabowie, 321
Kajruan, 235, 237
Kamerun, 321-2
Kaukau (Gao) stolica plemienia
Songhaj, 238
Libijczycy, 238
Oaza Wargla (pół. Sahara), 252, 257,
286
Plemię, plemiona: Azqar, 276
berberskie,
235
Berghwata, 245
chamickie, 323
Dżarawa, 266
Fadila, 257
Ghomara, 237
Guancze (wyspy Kanaryjskie),
239, 245
Kutama, 269
Lamtuna, 237
Lawata, 256
J\bddasa, 238
Songhaj (śr. Niger), 238
Warfadżdżuma,
267
Sahara, 253, 326-7
Sudan zach., 238
Sus, 237
Szczep, szczepy: Anakazowie,
327
Bera, 337
Borku, 326-7
Dozowie, 326-7
Ennedi (Belebe), 326-7
Goranów, 326-7
Karnadjadowie,
326-7
Sanhadża,
Zen aga, 238
Tibesti, 326-7
Unjadzi (Wanja), 326-7
Trypolis, 231
Tripolitania,
234
Tunezja, 234, 239
Ameryka
Aztekowie, 297-320
Dolina Meksyku, 297
Indian pochodzenie, 121, 127
Indianie Dakota, 337
Szczepy brazylijskie:
Tapirape,
pinamba, 337
Australia
Australia,
328-9
A7.ja
Azja, 7-229
Azja północna, 352
Ainosi, 122
Amur, rzeka, 90, 102
Amuru dorzecze, 133
mapa, 18
Arabia, 323
Bajkał, 80
326,
Tu-
�783
782
Buriaci, 129
Chabarowsk, 20, 82
Chałchasi. 129
Charbin, 19
Chiny, 335
Chióczycy, 15, 31, 32
Chińczyk-ogrodnik,
39
zielarz, 86, cieśla, 91
Czolistan (Pakistan), 324
Czukcze, 11, 122, 139
Eskimosi, 122, 139
Giliacy, 12-15, 17, 74, 77, 122
Golda-Amur, Ussur, Sungara, 128
Goldowie, 12-15, 17, 23, 24, 7-229
Goldowie w strojach
odświętnych,
163
z Niżnii lVIarii nad Amurem,
161
typ fizyczny, 129, 176
Goldzka wieś, Sakaczialan, 90, 91
Irak, Iran, Jordan, 323
Jakuci, 78, 122, 128
Kamczadale, 352
Kamczatka, badania, 121
Kekarzy znad Amuru, 71
Koreańczycy, 92
Koriacy, 11, 352
Kraj Ussuryjski, 85
Zabajkalski, 133
Krasnojarsk,
17
Ludy Azji płn.-wsch.:
Ajnosi, Buriaci, Czukcze, Eskimo, Giliacy,
Goldowie, Indianie Alaski, Nanajcy, Niwchy,
Niegidalcy,
Oroki,
Ulczowie, 178-9
Azji wsch., 122
Mandżuria, 19, 80
Mongołowie: Buriaci, Torgouci,
Chałchasi, 128
OJcze, 17
Orocze, Oroczoni, 7-229, 58, 88
znad Onuja, 21
górni, 134
nadamurscy,
przymorscy,
zabajkalscy, 133
Plemię Duczery, 127
Plemiona tunguskie: DaUl'owie, Kiodancy, Mandżurowie,
Sołonowie,
78, 127-8
Rzeka Ussuri, 102, 133
Sakaczialan, wieś nad Amurem, 22-3
Syberia wschodnia, 11-120
Tazy Da-czi, 15, 122
Tunguzi brodaci
(Oroczoni zabajkalscy), 133
Tunguzi Sybirscy, 122, 129
Władywostok, 19, 81
Oceania
Oceania, 332-4
Melanezj a, 122
Nowa Gwinea, 329-331,
Wyspy Fidżi, 335
334, 340
Europa
Jugosławia:
Bośnia, 403
Slawonia, 402
Horwacja, 402
Serbia,400
Półwysep Iberyjski,
Tanger, 231
Portugalia, 322-3
Francja,
Niemcy,
322-4,
Słowianie,
Paryż, 350-352
Brandenburgia,
431-464
Bułgaria, 673
Cyganie w Bułgarii, 676
Horehronie, 605-628
1forawy, 620-628
Dorzecze Odra-Łaba, 433-64
lVIacedonia. 677-690
Lwów,l-7
Łotwa, 636-9
Łemkowszczyzna, 609, 625
Ruś Karpacka, 622
Valażsko, 624
Vlach, 622
Słowacja, 609-28
Polesie, 370
Radymicze, Wiatycze, 371
451
Węgrzy:
Słowianie, 353-369
Węgrzy, 636-9
Wołoszczyzna, 651
Polska
Beskid Śląski, 608-628
Dorzecze Odra-Wisła, 526
Sanu, 467-524
Grupy etniczne: Bojkówie Dolinianie,
Podgórzanie,
Rzeszowiacy,
Łemkowie, 470
Karpaty, 601-628
Kaszuby, Kociewie, Krajna, 528
Krakowskie, 585-597
Kujawy, 528
Mazowsze, 528, 569
Podlasie, 568-581
Polska pÓłn.-wsch., 568-581
Pomorze Gdańskie, 528
Zachodnie, 526-554
Śląsk, 413
Cieszyński, 608-628
Wielkopolska, 431-464, 528
Ziemia Lubuska, 431-464, 520
�785
Bóstwa agrarne, 317
pan ślimaka, 306
pani siedmiu węży, 297
wegetatywne,
298
Brona beleczkowa, 540
Brunntopf,
INDEKS
Allah, 241
Ambar, 34
Amulety, 243
Antropologia, 341, 345-8
amerykańska,
348-352
Goldów i Droczów, 121-220
Analogie słowiańskie,
526-554
Anduri,
chińskie obrazy, 67
Antropologiczne
badania, 125-220
szkoła francuska,
350-352
szkoła lwowska, 1
terytoria,
343
Antropometria,
122, 126
Apotropeion,
36
Arabskie napisy ścienne, 324
Archeologiczne znaleziska, 346
Architektura
drewniana, 467
Archiwum antropologiczne,
9
iz.raelskie, 325-6
PTL,10
Atlas etnograficzny niemiecki, 433464, 526
polski, 433-464, 526554
pomorski, 526, 530
kultury lud. w Polsce, 433464, 526
Atlasowa sieć, 528
Atlasu zadania i metody, 528
Atlasy etnograficzne,
526-554
Babka-staw,
249, 261
Baca, 607
Badania antropologiczne,
131
etnograficzne,
lubelskie,
635
634,
RZECZOWY
rosyjskie, 352
folklorystyczne,
641
ludów Syberii, 126
nad budownictwem,
574
kulturą robotniczą, 593
narzędzi rybackich, 648
Nowej Gwinei, 329-31
terenowe, 625
zakres, 597
Bajarz żydowski, 324-6
Bajki Berberów, 257
Goldzkie. 44
Szeklerów, 636
Ballada rosyjska, 697
Bałagany nad Amurem, 40, 47, 50
Baraka, berb. błogosławieństwo,
263
Ber, (Setaria italica Beauv.) 338
Berberów historia, 231, 240
Bęben szamański,
27, 37, 105, 107,
169
Bibliografia
szczegółowa:
182-3,
207-8, 294, 408-9, 520-523
antropol. Azji, 182-4
muzeów, 739-742
prac T. Delimata, 648-9
Bluszcz, Hedera helix, 370
Bogini kwiatów i piór, 298
matka kukurydzy, 297
niedojrzałych
kłączy, 298
pani roślinności, 304
ziemi, 298
Bóg bliźniaka, 317
czarów, 305
pan książąt, 298
kukurydzy, 298
słońca, 312
552
Budowa domu goldzkiego, 31
Budo\,,'la typu cula, 651
Budownictwo,
440-448
goldzkie, 70
kamienne, 322
portugalskie, 322-3
szwajcarskie,
n32
Bllrcl1any,
25, 30, 34, 35, 36-9,
55, 59, 83, 93, 101, 163
religijne, lekarskie,
39
Bydła rasy, 417
rogate, 426
42,
Całować, dotykać rzeczy świętych,
259
Chałupy przysłupowe, 485-9
Chińczycy, cieśle, 91
Chińskie ołtarzyki, 45
pałeczki, 71
Chlew, 577
Chłopi-robotnicy,
594
Choroby Goldów, 44
Chów bydła, 413, 609
koni, 416, 425
Chrystianizacja
Afryki płn., 234
Chrześcijanie,
235
Ciągnienie lisów, 280
Cis, Taxus baccata, 370
Codex Florentinus, 299
Cukier klonowy, 337
Cyfra magiczna, 7, 246
Czarownicy, 281-292
Cześć dla roślin, 300
Człowiek na księżycu, 544-5
Dach krokwiowy, 493
Demon dżin ni, 255
geniusz, 256
a oczach wielbłąda,
piaszczysty, 251
256
_. wojowników,
252
żeiiski, 253
Demonów głosy, szepty, 2:34
-- kształt, 250
Lemony, geniusze opiekul1cze, 24D
istoty półdemoniczne,
253
ludożercze, 257
plemion, 250
w naczyniach z wodą, 234
opiekuńcze, 2ł8
przywoływanie,
24 g
Dni szczęśliwe, 454, 549, 550
Dom bułgarski, 676
czwórdzielny , 580
goldzki, 25, 47,12, 49, 51, 103,
104, 132, 163
łużycki, 445
mężczyzn, 340
podcieniowy, 445, 463, 482---3
przysłupowo-podcieniowy,
478
portugalski,
322-3
przysłupowy,
467-524
staroobrzędowców,
581
symetr.-dwuizbowy,
446
szwajcarski,
629-634
zrębowy, 631
Domu wYPos:lżenie, 93
Dożynki, 538, 9, 552
Dymorfizm płciowy, 206
Dzieci Goldów, 26, 31
_. pochodzenie, 544, 551
Dziennik podróży S. Poniatowskiego, 10-120
Ekspansja Słowian, 373
Ekspedycja
Amurska, 82
norweska, 19, 79
północna, 352
Etniczne? uwarstw. Ameryki, 337
badania N. Gwinei, 340
Etnografia Afryki, 335, 6
Ameryki, 337-8
Australii, 334
Azji, 335
bułgarska,
675
czechosłowacja, GOl-28
�786
787
Gilaków, 77
Goldów, 77
Oceanii, 332
Oroczów, 83
radziecka, 672
słowacka, 657
szwajcarska, 629-63ł
Ussuryjskiego kraju, 85
Etnograficzne
bad. DDR, 557-567
opis, 604
Etnografii
definicj2, 585-8, 597
Fania,
93
Fałda mongolska, 176
Fanza, 30, 91, 10ł, 131
Fillska szkoła folklor., 645
Folklor Mezoameryld, 305
pasterski, 617
Folklor rosyjski, 646-7, 696-9
Folklorystyka,
602-628
bułgarska.
673-4
europejska, 641-46
macedońska, 677-690
rumuńska, 690-693
rozwój, 642
Formuły magiczne, 304
Fuzja goldzka, 31
Garncarstwo Hausa, 336
morawskie, 667
Gjazda szamańska, 93
Geniusz rzeki, 248
źródła, 248
Geomancja, 275
Germanizacja
Pomorza, 531
Gold w stroju odśw., 120
z warkoczem, 120
Gospodarka folwarczna, 412
szałaśnicza, 607
Królestwa Polskiego, 420
wołoska, 612
wypasowo-łąkowa,
610
Gościnność myśliwych. 87
Groty w oazie Wargla, 248
Grób marabuta,
259
obwieszony, 45
Gra jeździecka, 550
i zabawy, 456
Habitus mongolski, 134
Hafciarstwo, 666
Hagiografowie ibadyccy, 254
Handel nad jez. Czad, 336
. Hipoteza poch. Indian, 12, 16
Marcy'ego, 242
o genezie domu przysłup.,
powstawania
przysI., 493
Hodowla lisów, 36
na Śląsku, 414
świń na N. Gwinei, 330
Hydromancja,
275
Hymn do boskiej kobiety, 302
do boga kulmrydzy, 303
matki bogów, 302
pani 7-miu węży, 301
religijne, 301
516
Ideologia etnograf., 587
Iljas, Eljasz, Elizeusz, 268
Informatorzy
atlasu, 527
Inkubacja,
256
Inwentarze
gospodarstw, 659
rolnika, 417
Islamizacja Berberów, 231, 234
Judaizm, 235
Jurta Goldów, 130
Jakusz, nazwa boga, 241
Jarzmo, 418
Jaskinia Abu-Chalila.
247
Jasnowidzenie,
280
Język eve, 336
Języki bałtyjskie, słowiańskie, 369
papuaskie N. Gwinei, 329
Kalifat
Abbasydów, Omajjadów, 235
za żonę, 37
Kamień ofiarny. 245
Kamieniarstwo,
662
Kapelusznictwo,
658
Kapliczka z obrazkiem chińskim,106
Kapłani azteccy, 293-317
Kałym
Kartograficzne
uj<;cie, 328
Kartogramyetn.,
453-404
Kibla
muzułmańska,
270
Klany N. Gwinei, 330
Klekotanie. 536
Kocioł chiński do got., 71
Kodeks Hammurabiego,
::,24
Koguta łapać. 460
Kolczyki goldzkie, 120
w nozdrzach. 131
KolonizOlcja woloska, 624
Komasacje gruntów, 573
Konferencja
Pomorzoznawcza
w Szczecinie, 434
Koń u Goldów, 91
Konie dla poczty, 74
Konstrukcja
dachu, 542
domu, 470, 490, 496
zrębu, 489-499
Kopa, mendel, 459
Kopanice, 607
Korzet'l żeńszenia, 86
Koszar, 611-628
Kowalstwo Afryki, 336
Kozuba z kory brzozowej, 108
Kraj Sus, 235
Kształty wsi. 440
Księżyca związek z wodą, 316
pan, 307
Kujawiak,
332-90
Kukurydza, 337
Kult Amonna, 238-240
barana, 238-9
bogini ziemi, 301
ciepłych źródeł, 249
jaskiń, 246-8
odcisków stóp, 258-264
skał i kamieni, 244-246
słońca, 238-9
śladów krwi, 258-264
świętych, 259, 461-2, 540
wody. 248-9
Kultura Berberów, 231-290
duchowa Kumów, 330-331
Naghrebu, 230
Kultura materialna kraju
nadamursk.,
15
Sahary, 327
pasterską, 602-28
muzułmańska,
230
Pomorza, 529-554
proletariatu,
590
robotnicza, 585-598
społeczna wysp Salomona,
332-3
Sahary, 327
Tectihuacan,
312-13
tradycyjna,
585
Wielkopolski, 433
Kultury przeobrażenia,
568-581
odrębności na Pomorzu, 548
Kulty N. Gwinei, 331
Kupno żony, 37
Kynofagia, 290
Latopis kijowski, 372
Legenda berberska, 258
o powstawaniu
słot'lca
księżyca, 306
Lepianka w tajdze, 86
Liczebność Goldów i Oroczonów, 211
Literatura ludowa włoska, 641
Ludność nadamurska,
121
Ludowość, 641
Ludy kopieniacze, 297
myśliwcy, rybołówcy,
10-120
zbierackie Australii, 328-9
Łodzie, 648
z kory
57, 60
Łopatka goldzka, 32
Łowiectwo, 134
Łóżko z kory, 71
Łyżka goldzka, 110
-
Magia,
omoroczka
brzozowej,
230-296
bierna, 288
czarna, 287
krew, ślina św., 263
�788
789
różdżkarstwo,
235
wegetatywn3,
304
Maghrebu podbój, 231
Malarstwo naskalne Australii, 334
Malowidła skalne Alp, 338
Małżeństwa
Oroczów, 68
z małoletnimi,
133
wewnątrzrodzinne,
332
Mapa Berberów, 232-3
Helboka, 440-8
domów przysłup., 477
kraju nadamurskiego,
13
kraju ussuryjskiego,
14
zasięgu budown. przysł. 494
kujawiaka,
383
Marabut,
murabit,
Masek zdejmowanie,
Maszhad,
meszhed,
259
136
kerkur,
253
Maszoperie, 648-9
Materiały S. Poniatowskiego,
7-120
Metoda diagnozy różniczkowej, 152-5
Metoda martinowska,
191-3
pomiar6w
Poniatowskiego,
136-147, 152
punktów odniesienia,
155
robienia masek, 17
kartograficzna,
651
Metody atlasowe, 434
Miejsca kultu na Cejlonie, 250
kultu staroberberskiego,
262
święte, 246
Mięso dzik6w, 290
jaszczurek, 292
Mit o dobrym dzikusie, 641-2
Mitologia Azteków, 297
Mity agrarne, 297
Muzealnictwo,
338, 701-743
Muzyka ludowa, 403-6
Myślistwo Goldów, 86
Namiotów konstrukcja,
Narzędzia kolne, 6G4
rolnicze, 448-50
Naszyjnik z kości, 278
Nawsie, 440
69
Ornament goldzki, 112-115
melanezyjski,
332
na odzieży, 100
Ornamenty na kamieniach, 25, 84
na drzwiach, 93
wyszywany,
91
Orszak zapustny, 457
Osadnictwo
pol.-niem.,
435-6
śląsko-frankońskie,
498
wołoskie, 618
Osiedla Oroczów, 65
Owiec zimowanie, 613
Ozdoby szczytowe, 446
Nazwa boga Bacax, Bakchus, 212
Gold6w, 128
zwyczajów żniwnych, 460
wysp Kanaria, 291
Nomadzi mongolscy, 128
płd. wsch. Sahary, 323-7
Nomadyzm patrz transhumancja
Obora, 476
Obozow;sko Golda, 123
Obrazy na szkle, 658
Obrządek słowiański, 499
Obrzędowe obmywanie,
249
Obrzędy pogrzebo'we, 32, 34
zimowe, 456
Obrzezanie,
339
Odcisk stopy, 260
nóg zwierząt, 260
na skale, 261
Odlewy gipsowe, 136
twarzy, 124
Odnajdywanie
rzeczy
zgubionych,
276
Odzież odświętna Goldów, 135
Oroczów, 64
Ofiara słońcu, 239
dżinom, 261
ludzkie, 246, 298, 300
z kury, 261
z przepiórki,
300
zwierzęce, 239, 245
Ogień żywy, 618
świętojańskie,
532, 533
Ognisko, 322
Okólnice, owalnice, 438
Omaroczka,
Pacza, pudelko z kory, 30
Paralele murzyńskie,
337
Pantopizm J. Paczoskiego, 345
Państwo Chorwatów, 515
Pańszczyzna,
572
Pas szamański,
111
Pasterstwo,
605
Patio, ogródek, 322
Patriarchat,
133
Peremiot,
sznur z wędkami, 24, 92,
94
Personifikacja
roślin, 297
Petroglify, 37
z Sakaczialanu,
123
Plamy na księżycu, 317
Piec piekarski, 487
goldzki, 51
Pielgrzymki do skał, 245
Pierścienie, 131
Pieśni biłgorajskie,
399
fińskie, 649
;ugosłowiańskie,
402
rosyjskie, 401
serbskie. 400
śląskie, 635
ukraiJlskie, 399
Pismo magiczne, 243
Piwnice, 50
ziemianki, 542
Plemię Ghomara, 265
Podania goldzkic, 44, 65, 66, 680
Podania lotew'skie, 639-40
61
Opowiadacze bajek, 638-9
Opowiadania
goldzkie, 21, 26, 27, 37,
42, 92
jemeńskie.
324-6
mitolog. Azteków, 306-317
o 3-ch słońcach, 92
Szeklerów, 636-9
tureckie, 325
Oroczon w kaftanie, EO
ilość, 133
-
Podarki choinkowe, 544
Podcienie, 322
Podłoga pleciona, 51
Poezja Azteków, 297-301
Pogranicze
polsko-niemieckie,
431-464
Pogrzeb goldzki, 46
Pokrewieństwa
jęz. indoeurop.,
359
Polewanie wodą, 535
Polowanie na łosia, niedżwiedzia, 70
jelenia, tygrysa, 87
Oroczów, 63
Pomiara włóczna, 570
Pomiary antropometryczne,
132, 137
fizjologiczne, 204-229
kobiet, 138
metryczne,
193--~00--219
Poniatowskiego,
20
POS<lg kirza, girza, 240
Potrawy wigilijne, 534
Pożywienie, 43
dla zmarłych, 34
z owadów, 328-9
Pracy podział, 329-31
Praktyki
magiczne, 284
Praojczyzna
Sło'wian, :153-5
Prasy do wyciskania, 650
Prawo zwyczajowe, 330
Procesja dziewcząt, 300
w Sakaczialanie,
85
Procesy osadnicze, 490-512
Produkcja mleczna, 617
Prorocy i wróżbici, 264-280
Prostytucja
gościnna, 43
Prowincje
kulturowe
lVIezoameryki,
306
Przebieranie
się, 533
Przebierańcy,
457-8
Przemiany etniczne, 529-554
Przepowiadanie
przyszłości, 253, 274
Przeżytki u Berberów, 241, 243
Przyrząd do obróbki skóry, 71
Przywoływanie
demonów, 256
Psy, 30, 33, 41, 42, 125, 134
pociągowe, 91, 92
Pudelka brzozowE:', 30, 93, 108
�790
791
Radła w Bułgarii, 657
Rasogeneza, 343
Regiony górnicze, 593-4
Rękawice Goldów, 110
Religia Azteków, 315
monoteistyczna,
235
Hezginie, 651
Rody Oroczów, 133
Rolnictwo francuskie,
420
Roślinność dorzecza Odra-Wisła, 370
Rozmieszczenie domów przysł.,
471-2
Róg z kory brzozowej, 109
Różdżkarstwo,
285
Rubież romańsko-germańska,
629
śląsko-łużycka,
468
Rubież wschodnia, 370
Rybołówstwo,
74, 131
bałtyckie, 648
Oroczonów, 64
Rysunki Goldów, 25-29, 58, 66, 92,
102, 119
skalne w Algierii, 239
zwierząt na kamieniach, 26,94
Rzeźby w Ghirza, 240
Samostrzały,
36
Sekta ibadyc~a, 241, 248
muzułmańska,
236
Siąg ramion, 141-2
Sieci goldzkie, 53
Sierpy elipsoidalne, 542-3
Siła dobroczynna, 262
rąk, 145
Slawistów kongres, 750
Słowian praojczyzna, 3f35
Słownik goldzki, 95-99
Jakutów, 78
Sny prorocze, 256
Socjologia, 588
Somatoskopia,
somatotypologia.
Spichlerz Goldów, 25, 28, 29
świreń,
578-9
Spichrze, 450-1
Spodnie kobiece, 110
Spojrzenie złe, 287
190
Starosta, swat, 461, 533, 540, 546, 533
Statystyka
hodowli, 422
Stodoły, 614
Strefa przechodnia, 432
Strój goldzki, 119, 130
ludowy, 452-3
łużycki, 452
Strzały do łuku, 109
z ostrzami, 55
Strzelać "spod psa", 134
Struktura
wieku, 139
Stypa-pomana,
677
Sury Koranu, 268
Syfilityk, nananatzin,
307-8
Ścinanie kłosów, 535
zboża, 459
Swięta goldzkie, 39
Święto panów, 300
urodzaju, 244
wielkiego postu, 299, 300
Szaman, 105, 106, 117
Szamanka. 25, 29, 48, 54, 91, 93, 169
Szamanienie, kamłanienic,
27, 35, 36,
54, 55, 93
Szałasy, 606-28, 631
Szałaśnictwo,
601-28, 660
Szatan, 251
Szkoła lwowska antropol.,
misyjna, 73, 92
socjologiczno-funkcjonalna,
339
Szlachta zagrodo'wa, 414
Szlaki wędrówek polinezyjskich, 333
Szopa na palach, 92, 106
Sztuka Kamerunu, 321-2
ludowa, 586, 591
Tabaczniki goldzkie, 32
Tabliczki Chińczyków, 87
Taniec ludowy, 378-390
Tańce przed burc1Lanmni,
54
-- rytualne, 300
Tatuaż, 129
Technika pomiarów, 84
Teksty azteckie, 299-307
Teza Dobrowolskiego, 503
Towarzystwa
antropol. franc. 350-1
Transhumancja,
338
Trad u Goldów, 48, 49
Typ indiański, 52
Typologia konstytucjonalna,
201-5
Typologiczne
określ. ludno azjatyckiej, 154-6, 164-180
Typy domów na Podlasiu, 575
konstytucjonalne,
223
kretschmerowskie,
202, 203
wsi, 435-6
Twórczość górników, 591
Ubiory Goldów, 119, 161, 163, 171
Ubiór szamana, 106
"Ucha"
z kasatek, 44
Upominki, 62
Uprawa kukurydzy, 297-307
Urbaria, urbarnicy,
606
Ustawa włóczna, 570
Walka z gryzoniami, 92
Walki młodzieńców, 243, 44
Wambo,
340
Wankego punkty odniesienia, 180
Wątki demoniczne, 250
opowiadaniowe,
325
Wiara w opętanie, 273
w zjawiska świetlne, 258
Wieszczkowie libijscy, 256
Wieś goldzka, 73, 103
Wierzenia Berberów, 320
Goldów, 46
o księżycu, 455, 532, 549
o życiu po śmierci, 68-9
Wiosło goldzkie, 32, 61
Woły jako siła po:iągowa, 411-430
Wróżenie z czaszek, 279
ze słomy, 279
z łopatek skapulimancja,
278
z piasku, 276
7. węchu,
278
Wróżby w M2ghrebie, 264
Wycinanki goldzkie, 99, 115, 116, 117
Wypędzanie diabla, 44, 46
Wyprawa Arsenjewa, 85
nad Amur, 220
Hrdlicki, 17
Wyprawa Poniatowskiego,
7-130
do płd. wsch. Sahary, 326-7
Wyznanie sunnityzm, 252
Znaczenie etno Vlach, 603
Zabawki Goldów, 34, 65, 100, 102
Zabawy
na wyspach
Wielkanocnych, 332
wielkanocne,
456
Zabiegi magiczne, 283, 235-6
Zagadki, 649
Zagroda, 577-8
frankońsko-saska,
444
okólna, 473
pruska, 445
środkowo-niemiecka,
442-3
"z rynkiem", 473-5
rozplanowanie,
473-485
Zakaz jadania drobiu, 289
sPożYVl',mia wolowiny, 28g
_
wymawiania
imienia, 251
_
zabijania tygrysów, 37, 87
Zakazy małżeńskie, 43
_
w okre2ie ciąży, 65, 67
Zapis tańca Labana, 378-390
Zapłodnienie przez źródło, 258
śliną lwa, 258
Zaprzęg koński, 411
w psy, 64
Zasięgi faktów kulturowych,
436-8
448
Zbieractwo owadów, 329
Zbieranie materiałówantropo1.
346-7
Zboża przechowanie, 450
uprawa, 73, 4
Ziemi nadziały, 570
rozdrobnienie,
571
Zjawiska kulturowe
343
Znaki własnościowe,
323
Zróżnicowanie
typologiczne,
147-151
Związki kulturowe. 12
Pomorza z Polską. 531-547
�792
Zwierzęta domo'J.'e, 41
Zwyczaj w7.lCo3zenia stosu, 263
żniwiarskie,
460, 535
Żródła arabskie, 292-4
etnograficzne,
433
ibadyckie, 235, 260
starożytne,
231
Żeńszell, 87
Żniw nazwy, 547
Żniwny wieniec, 458-9
Żony Goldów, 41
SPIS ILUSTRACJI
1. Prof. dr Jan Czekanowski
(fot. E. Ozgowicz)
Karta tytułowa pierwszego tomu "Ludu" .
3, Pierwsza
lista członków Towarzystwa
Ludoznawczego
4. Formularz
deklaracji
członkowskiej,
rozesłany 23 lutego 1895 r.
5. Zawiadomienie
o przyjęciu na członków Towarzystwa Ludoznawczego .
6. Deklaracja
SL Estreichera
o przystąpieniu
do Towarzystwa
Ludoznawczego
7. Zawiadomienie
Akademii UmiejGtności o powstaniu Towarzystwa
Ludoznawczego
8. List Władysława
Nehringa
z Wrocławia.
9. List K. Weinholda w imieniu "Verein fur Volkskunde"
w Berlinie
10. List WI. Nehringa. Podziękowanie
za wybór na członka korespondenta
11. List Lubora Niederle'go w imieniu Narodopisr.e'ho
Museum Ceskoslovenske'ho
v Praze
12. List M. Haberlandta
do Zarządu Towarzystwa
w imieniu "Verein
fur Osterreichische
Volkskunde"
.
13. List F. Hegera
w imieniu
"Anthropologische
Gesellschaft"
w Wiedniu
14. List R. F. Kaindl'a z Czerniowiec
Ludo15. Fragment protokółu pierwszego posiedzenia Towarzystwa
znawczego z dnia 28 II 1895 r.
2.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
Rysunki z "DZIENNIKA WYPRAWY" Et. Poniatowskiego:
Rysunki Szurki (Aleksander
Onenko)
Rysunki Trofima, Kaja z Muchu i Ko,ii Beldy
Rysunki Nikołaja
Aktenko .
Rysunki z Dziennika
Wyprawy .
Rysunki z Dziennika Wyprawy .
Samostrzał a z Dziennika Wyprawy
Burchany
Burchany
Plan sytuacyjny
wnętrza
"bałaganu"
Dom z sienią i izbą
Domy z Sakaczialanu
Plan "bałaganu"
i szopy
l
II
ITr
IV
v
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XIT
XIl!
XIV
XV
25
23
29
:n
32
35
38
39
47
48
49
50
�794
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
Plan domu, usytuowanie
pieca, fragment
plecionej podłogi
Rysunki z Dziennika Wyprawy
Rysunki z Dziennika Wyprawy
Burchany
Łódź Oroczów aana
Wiosła do aana oraz łódź utunge
Upominki, plan
Rysunki Baty
Dagama Oroczonów, wigwam,
wyźszy typ dagoma, sposób. wiązania .
Szopa
Chiński kocioł, łóżko z kory, pdzyrząd do obrabiania skór
List r:;oleca.;ący lamy Bodijewa, portret Sto Poniatowskiego
(1) Plan wsi goldzkiej .
(2) Budowa galdzkiego domu
(3) Goldzki dom zimowy
(4) Goldzkie obozowisko letnie
(5) Oroczoński szałas dwuspadowy
(6) Oroczońska szopa napalowa
(7) Szaman goldzki
(8) Miao - kapliczka
(9) Rama bębna szamańskiego
(10) Kozuba z kory.
(11) Pudełko ornamentowane
(12) Róg z kory
(13) Strzała do łuku
(14) Strzały do łuku
(15) Ornamentowana
łyżka
(16) Zdobione rękawice goldzkie
(17) Goldzkie spodnie kobiece
(18) Pas szama11ski
(19) Rodzaje zakończeń pasów szamańskich
(20) Ornament
goldzki
(21) Ornament
goldzki
(22) Crnamentacyjny
motyw
(23) Ornamentacyjny
motyW
(24) Ornament na nagolenniki
(I) Ornamenty
zoomorficzne
(25) i (26) Wycinanki z kory
(27) Ornament
haftu
(28) i (29) Wycinanki z kory brzozowej
(30) Wycinanki z kory brzozowej
(31) Rysunki Kanchoga
Kuila
(32) i (33) Rysunki Kanchoga
Kuila
(34) Dziewczyna z Muchu
795
51
53
58
59
GO
61
62
66
69
70
71
76
103
103
101
104
105
106
106
106
107
108
108
109
109
109
110
110
110
111
111
112
112
113
113
113
114
115
115
116
117
118
119
119
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
(35) Gold Onenko Sayanga
(36) Kobieta goldzka
(37) Oroczon Konchoga Kuila
(38) Gold Beldy
(39) Gold Genzu Onenka
(1) Both dance movement versions of kujawia;~
shown on the
musical rhytmics backround in various conceptions
(2) The picture frGm one of the plates in the Polish pavilon on
the World Exhibition 1937 in Paris
(3) Kinetograms
(R. Lange) showing various performances
of
the dance step of kujawiak
in its village.
(4) Kinetogram
of the dance step of kujawiak
in 5/16 measure
and in its version of a "national"
dance
(1) Zwarty
szereg zabudowań
gospodarczych.
(2) Zwarta zabudowa w Nowym Dworze
(3) Zagroda po komasacji
(4) Chlew z atykiem
(5) Fragment
zagrody
(6) Spichrz świreń
(7) Spichrz świreń
(8) Dom o układzie czwón;lzielnym
(9) Szczyt domu
Dr Tadeusz Delimat
SPIS
119
120
120
120
120
380
380
385
386
573
573
577
577
578
578
579
580
581
745
TABLIC
1. Tab!. I. Ryc. 1. Petroglify z okolic Sakaczialan'u.
Ryc. 2. Gold
Gaykar Diesse. Ryc. 3. Obozowisko letnie Goldów
2. Tab!. II. Ryc. 1. Rodzina Goldów. Ryc. 2. Grupa GoJdów
3. Tab!. III. Ryc. 1. Grupa Goldów. Ryc. 2. Dokonywanie pomiarów
Oroczonów
3. Tabl. IV. Ryc. 1. Oroczon Kita Sigdahe. Ryc. 2. Trzech odświętnie ubranych
Goldów
4. Tab!. V. Ryc. 1. M!odzienie:
oroczoi1ski. Ryc. 2. Typ Oroczon".
Ryc. 3. Oroczon Kanchoga
Bata
5. Tab!. VI. Ryc. 1. i Ryc. 2. Oroczon. Ryc. 3. Oroczonka
6. Tabl. VII. Grupa Goldów ze wsi Niżnii Marii
7. Tabl. VIII. Ryc. 1. Grupa Goldów. Ryc. 2. Goldowie przed domem.
8. Tab!. IX. Ryc. 1. Goldka Beldy Duba. Ryc. 2. Goldka Beldy Fada
9. Tabl. X. Ryc. 1. Goldka Beldy Serokta. Ryc. 2. Goldka Akt:mln
Nany. Ryc. 3 i 4. Gold Wasilij Onenka
10. Tabl. XI. Ryc. 1 i 2. Gold Beldy Kaya
11. Tab. XII. Ryc. 1. Gold Aktanka Gadi z żonrj i cór kC).Ryc. 2. Gold
Onenka Tinte. Rye. 3. Gold Poshar Tinle
13. Tabl. XIlI. Rye. 1. Gold Poshar Uanfu. Rye. 2. Gold Onenka
Sayanga
123
130
132
135
158
160
161
163
165
167
169
171
173
�796
797
14. Tabl. XIV. Ryc. 1. Gaykar Diesse. Ryc. 2. Gold Djasor Dye.1.
Ryc. 3. Gold PashaI' Sandi.
15. Tab!. XV. Ryc. 1. Gold Beldy Abia. Ryc. 2. Gold Onenka Colo ..
16. Tabl. I. Ryc. 1. Zagroda z rynkiem. Ryc. 2. Zagroda z oborą.
Ryc. 3. Zagroda jednobudynkowa.
Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa
17. Tabl. II. Ryc. 1. Dom S. Sielskiego. Ryc. 2. Chałupa J. Porqbskiego. Ryc. 3. Zagroda jednobudynkowa.
Ryc. 4. Chałupa pc:lcieniowa. Ryc. 5. Ściana szczytowa, podcieni:Jwa. Ryc. G. Dom przysh:.powo-podcieniowy
.
18. Tabl. III. Ryc. 1. Zagroda jednobudynkowa.
Ryc. 2. Dom przysłupowy, Ryc. 3. Dom przysłupowy.
Ryc. 4. Dom przyslupowy.
Ryc. 5. Dom przysłupowy.
Ryc. 6. Dom przysłupowy.
Hyc. 7.
Dom przysłupowy
.
19. Tabl. IV. Ryc. 1. Dom podcieniowy.
Ryc. 2. Dom przyslup::;wy.
Ryc. 3. Domy przysłupowe.
Ryc. 4. Dom przysłupowy.
Ryc. 5.
Dom przysłupowy.
Ryc. 6. Dom przysłupowy
.
20. Tabl. V. Ryc.!. Wiązanie na obłap. Ryc. 2. Wiązanie słupa. Hyc. 3.
Wiązanie słupów
21. Tabl. VI. Ryc. 1. Dom przysłupowy.
Hyc. 2. Dom przysłupowy.
Ryc. 3. Dom podcieniowy. Ryc. 4. Dom sumikowo-łątkowy.
Ryc. 5.
Dom przysłupowy
.
22. Tabl. VII. Ryc. 1. Dom przysłupowy.
Ryc. 2. Dom przysłupowy.
Ryc. 3. Dworek mieszczański
23. Tabl. I. Typy domów na Podlasiu
12. ]\12pa 6. Dom przysłupowy
z dachem 4-spadowym,
2-spadowym,
naczółkowym
i przyczółkowym
w dorzeczu Wisłoka i Sanu
13. Mapa 7a. Dom przysłupowy w dorzec.zu Sanu i Wisłoka a zasięgi
kolonizacji
idącej z Zachodu (XIV-XV
w.) .
14. Mapa 7b. Wsi osadnictwa śląsko-łużycko-morawsko-frankońskiego, w których nie występuje dom przysłupowy
15. Mapa 1. Niektóre
elementy
kulturowe
wyodrębniające
ziemie
o podłoiu etnicznym słowiańskim
od innych obszarów objętych
skartowaniami
ADV
16. Mapa 2. Występowanie
nazw i zwyczajów związanych ze żniwami,
które wyodrębniają
Pomorze na kartach ADV .
17. Mapa 3. Występowanie
niektórych zwyczajów i nazw związanych
ze zwózką ostatniej fury podczas żniw, wyodrębniających
Pomorze
na kartach ADV
18. Mapa 4a. Nazwy dożynek, wyodrębniające
Pomorze od innych obszarów, objętych
skartowaniami
ADV
19. Mapa 4b. Nazwy dożynek, wyodrębniające
Pomorze od innych
obszarów, objEitych skartowaniami
ADV .
20. Mapa 5. Elementy wskazujące na powiązania kulturowe Pomorza
z pozostałą
częścią Polski .
21. Mapa 6. Elementy wskazujące na powiązania kulturowe Pomorza
z pozostałą częścią Polski (wg PAE) .
22. Mapa 7. Niektóre wierzenia
i zwyczaje, wyodrębniające
ziemie
o podłożu etnicznym słowiańskim
od innych obszarów, objętych
skartowaniami
ADV
23. Mapa 8. Niektóre nazwy wyodrębniające
ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim
od innych obszarów, objętych skartowaniami
ADV .
24. Mapa 9. Niekt6re
nazwy i zwyczaje,
wyodrębniające
ziemie
o podłożu etnicznym słowiańskim
od innych obszarów, objętych
skartowaniami
ADV
25. Mapa 10. Występowanie tych zjawisk na Pomorzu, które w świetle
niemieckich opracowal'! atlasowych są specyficzne dla tego regionu
26. Mapa 11. Występowanie
tych zjawisk na Pomorzu, które w świetle
niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego regionu
27. Mapa 12. Występowanie
tych nazw na Pomorzu, które w świetle
niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego ,egionu
28. Mapa 13. Występowanie
na Pomorzu zwyczajów i nazw, związanych z osobą swata, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego regionu .
29. Mapa 1. Museums of the Skansen Type .
30. Mapa 2. Museums and Ethnographic
Collections in Poland
175
177
47:)
481
483
490
495
497
575
SPIS MAP
1. Mapa etnograficzna
Kraju Ussutyjskiego
2. Mapa 1. Przeżytki starych kultów i wierzeń pogańskich średniowiecznych Berberów doby muzułmańskiej
3. Map 1. The range of occurance of kujawiak
in Poland
4. Map. 2. Folk dance rhytm disposition in Poland
5. Mapa 1. Zasięgi, w przybliżeniu pobieżne, zach. części pogranicza
polsko-niemieckiego
6. Mapa 2. 8trefa występo'wania
okólnic
owalnic na tle obszaru
ulicówek
7. Mapa 1. Występowanie
domu przysłupowego
w dorzeczu Sanu
i Wisłoka.
8. Mapa 2. Dom przysłupowy
9. Mapa 3. Usytuovlanie
pieca piekarskiego
w domu przysłupowym
w dorzeczu Wisłoka i Sanu
10. Mapa 4. Dom przysłupowy
zrębowy, sumikov,;o-łątkowy
i grodzony w dorzeczu Wisłok8 i Sanu
11. Mapa 5. Budownictwo
wie:icowo-przysłupowe
ze Śląska, Łużyc,
Górnej Saksonii
i Czech
14
232
383
389
437
443
477
485
487
488
494
I
l
496
498
493
533
536
537
538
539
541
543
545
546
548
550
551
552
553
704
706
�799
L i n d a D e g h, Fairy Tales, Tale-Tellers
and Tellers Community,
Berlin 1962 (Maria
Fryczowa)
.
LETTISH FOLK LEGENDS, Riga 1962 (Kazimierz
Pietkiewicz)
.
G i u s e p p e C o c c h i a r a, Folklore History in Europe, Moskwa
1960 (Aleksander
PART II
I. Dissertations
J a n C z e k a n a w s k i, The Problem of Slavs' Primitive Abode in
the Polish Slavistic Studies and the Anthropological
Results.
R a d e ryk
L a n g e, Kinetography
Laban (Movement Notation) and
the Folk Dance Research in Poland .
A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow
Range in Slavic Countries
.
.
...
B a h d a n B a r a n o w s k i, Decline of the Using of Oxen as Draft
Animals in Poland and in Neighbouring Countries.
.
.
.
T a d e u s z W rób l e w s k i, The Polish-German
Borderland
in the
Light of Ethnographic
Materials .
.....
S t e f a 11 L e w, A Construction
of House (with Poles Alongside the
Walls, Supporting
the Proof), called dam przysłupowy
in the
Upper and Central Basin of the River San.
J a n u s z B a h d a n a w i c z, Slav Analogies
and
Features
of
Distinctness
in the Folk Culture of Western Pomerania
in the
Light of Ethnographic
Atlas Monographs.
.
.
.
.
.
Wo l f g a n g J a c a b e i t, Ethnographic
Agrarian Investigations
in
the German Democratic Republic.
.
.
.
.
.
.
.
M a l' i a n P o k l' a p e k, Same Historical Traditions
in Comparison
with Modern Cultural
Changes in Villages of North-eastern
Territories
of Poland
E d war d P i e t r a r l e k, The Problem of Work~en'~
Cu~ture' and
Ethnography
.
.
B r o n i s ł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s ~ a, 'Problem~
of' th~
Carpathian
Sheds and of the Sheep Breeding in the Chechoslovakian Ethnographic
Publications
in 1959-1962
II. Reviews
365
378
392
411
431
.
Turnau)
HISTORICAL REVIEW, Warszawa 1952 (Irena Turnau)
ETHNOGRAPHY
IN THE mSTORICAL
EXPOSITION
OF A MUSEUM, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa)
.
REVIEW OF THE SLOVENIAN NATIONAL MUSEUM, Bratislava-Martin 1960 (Halina Bittner-Szewczykowa)
ETHNOGRAPHICA,
Brno 1959 (Halina
Bittner-Szewczykowa)
.
SHORT ANNOUNCEMENTS,
Moskwa 1962 (Barbara
Bazielich)
P e t r o v P e t a r, Hiking Memoirs of Western Bulgaria, Sofia 1962
(Henryka
Atanas P
467
526
557
568
585
i m o w s k i,
(H. Romańska)
Work-Commemorative
Songs, Sofia
629
634
635
655
657
665
672
673
.
674
675
677
690
694
695
696
III
M a
652
654
1962
D i n e k o v P e t a r,
Brothers Miladinov in the History of Bulgarian Folklore, Sofia 1962 (Henryka
Romańska)
.
INFORMATION ON THE ETHNOGRAPHIC
INSTITUTE AND MUSEUM, Sofia 1962 (K. Simiczi,jew)
K o l e S i m i c z i j e w, Macedonian
Folklore
Publications
After
World-War
II .
ROMANOSLAVICA,
Bukareszt
1963 (Józef Gajek)
HUMANISTIC SURVEY, Warszawa 1963 (Maria Fryczowa)
.
K i l' i a n o v A n g e 1, Language
National
Elements
of the Slav-Bulgarian
History, Sofia 1962 (H. R.) .
RUSSIAN FOLKLORE, vol. VIII, Moskwa-Leningrad
1963 (Henq(w
601
641
646
647
673
Romańska)
l'
Romańska)
and Reports
R i c h a r d We i s s, Hauses and Country Homesteads
in Switzerland, Erlenbach-Zurich
und Stuttgart
1959 (J. Gajek).
.
.
H e n ryk
Z wo l a k i e w i c z, Ethnographers
and Regionalists
in
Search of Lublin Folk Culture (Józef Gajek) .
P i a t r Ś w i e l' c, Józef Lompa's Songs from the Collection of Juliusz Roger (Henryka Romańska) .
ZYi1'l) .
RUSSIAN FOLKLORE, Moskwa-Leningrad
1962 (Kazimierz
Strzala)
GERMAN FOLKLORE ANNUAL BOOK, Berlin 1962 (Józef Burszta)
WORKS AND MATERIALS
OF THE ARCHAEOLOGICAL
AND
ETHNOGRAPHIC
MUSEUM IN ŁODZ, Łódź 1957-1962
(Irena
636
639
Museum s
i a Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a,
um Collections
in Poland
.
l'
Ethnographic
Muse701
IV C r o n i c l e
Reminiscence
Connected with Dr Tadeusz Delimat (J. Gajek) .
Report of the Whole Works of the Polish Ethnographic
Society
1963 (O. G.)
745
in
749
�800
Reports on the Scientific and Didactic Activity of the chairs, of the
Institute of History of Material Culture and of the Departments
American Seminar Organized by the Cracow Section of the Polish
Ethnographi<:: Society
(Tadeusz
Milewski)
757
POLSKICH
772
V Miscellanea
Index of the L-th volume of Lud (Olga Gajkowa)
Table of Illustrations
and Maps in Polish
Table of contents
in English
ATLAS
7i5
793
798
CZĘSC
l. Agnieszka
Dobrowolska
2. Bożena Stelmachowska
3. Franciszek
Klonowsl~i
-
Adam
Adam
Adam
Halina
l POMORZE
Strój pyrzycki,
Strój kaszubski,
Strój warmiński,
CZĘSC
1.
2.
3.
4.
STROJÓW
l W ARMIA
U WIELKOPOLSKA
I Kt;JAWY
Glapa
Strój
szamotuIski.
1~51 (wyczerpany)
Glapa - Strój dzierżackl,
1958 •
Glapa Strój
lubuski,
1956
Mikułowska
- Strój kuJawski,
1953
CZĘSC
CZĘSC
16.50
27.29.25.-
Ul SLĄSK
IV MAZOWSZE
1950 (wyczerpany)
13.50
29.30.-
l SIERADZKIE
Jv.'aria Zywlrska
- Strój kurphwski
Puszczy
Białej,
1952 (wyczerpany)
Jadwiga
Swiątkowska
- Strój
lowicki,
1953
Jan Pl~tr Dekowski
- Strój
piotrkowski,
1954
Janusz
Swieży
Strój
p()dlaski,
1958
Jan Piotr Dekowskl
- Strój sieradzki,
1950
Jallina
KraJewska
- Strój opoczyński,
1956
Adam Chętnik
- Strój kurpiowski
Puszczy
Zielonej,
1960
CZĘSC
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
cena
zł
22.29.27.-
1955
1959
1960
1. Tadeusz
Seweryn
- Strój dolnośląski
(Pogórze),
2. Stanisław
Bronlcz
- Strój pszczyńskl,
1954
3. Longin Malicki
- Strój górali
śląskich,
1956
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
LUDOWYCH
16.50
25.27.28.28.27.32.-
V MAŁOPOLSKA
Roman
Reinfuss
Strój
gó~all szczawnickich.
1.949 (wyczerpany)
Franciszek
Kotula
Strój
rzeszowski,
1931 (wyczerpany)
Janusz
Swieży
Strój
krzczonowski,
1939 (w~·czerp.)
Edyla Starek
- Strój spiski,
1954 •
F randszek
Kotula - Strój łańcucki.
1955 .
Setaslian
FU-ak - Strój
Za,;órzan,
19.6 •
Farbara
Ka:nowska-larecka
Strój
bllgMajskl.
1958
Janusz
Kamockl
Strój
sandomierski,
1957 .
•
Tadeusz
Seweryn
- Strój
Krdknwlaków
wschodnich,
1960
J. I M. Kamoccy
- Srój Swlętokrzyskl
1961
Edyta
Starek
Strój
orawskl
LITERATURA
13.50
16.50
26.27.26.29.26.32.30.30.-
LUDOWA
Dwtlmipsiecznik
poświecony
sp"awom
literatury
ludowej,
pod red. J. Krzyżanow$ki'i'o
i S. S·Nlrld.
Zeszyty:
pod'la1ański,
kielecki.
rz",znwski.
cieszyński.
doInosI ~skL górn')slą!':kn.npolski,
ka3zub">ki. warmiński.
lutelski.
mazurski.
p')dlaski.
p").
morski,
lubtlski,
lowiC'ld.
ma7.owi~r:ki,
ku:piowski,
sie~adzko-łęrzycki.
pi:ltrk::>wski.
PrenumEtata
roczna
48.-.
Zamówi"nia
przyjmuje
ReclakcJa.
Warszawa,
Nowy
Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe
1-7-110000 lub Oddzlaly
Ruchu.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2892b13b7414a84b1538ca1506712384.pdf
ac4ea64543261d030ffc5711e582f05f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:318
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1967
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:282
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1966 t.51 cz.1
Description
An account of the resource
LUD 1966 t.51 cz.1,s.347-352
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SPIS ILUSTRACJI
1 Prof. dr Antoni
15
2 Prof.
Kalina (1846-1906).
Reprod. Z. Kłodnicki .
dr Adam Fischer (1889-1942).
Reprod. Z. Kłodnicki .
3 Inauguracja
Zakładu Etnologii UJK 1927 r. (Reprod. Z. Kłodnicki)
4 Prof. dr Jan Czekanowski (1882-1965).
Reprod. Z. Kłodnicki .
5 XXXV Walne Zgromadzenie PTL i Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza na Zamku Piastowskim w Szczecinie w 1960 r. .
6 Wydawnictwa PTL na XV Międzynardowych Targach Książki w Warszawie w 1965 r. Fot. R.S.W. "Prasa" Centralna Agencja Fotograficzna .
7 Jan Stanisław Kubary (13 XI 1846 9 X 1896). Reprod. K. Wieckhorst
8 Grobowiec Jana Stanisława Kubarego w Kolonii na Ponape. Fot. M. N.
Sproat, 1966
9 Prof dr Jan Czekanowski .
10 Prof. dr Tadeusz Milewski Fot. Rosner
11 Prof. dr Karol Koranyi
12 Prof. dr Gerard Ciołek
13 Prof. dr Stefan Nosek.
24
26
32
37
42
165
176
219
222
226
229
231
�Contents
I Articles
o 1g a
G a j k o w a, History of the Polish Ethnographic
Society, Its Origin,
Development and Significance
During 70 Years .
J a n M a n u g i e w i c z, Ethnography in Warsaw's Scientific Societies and
Later Institutions
W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Ethnographic
Investigations
of the Anthropological Commision of the Academie of Learning and the Ethnographic
Commision of the Polish Academy of Learning.
T a d e u s z W rób l e w s k i, The Development
of Folklore Interests
in
Wielkopolska
W. K. B a n d a r c z y k. White Russian Ethnography
in Works of Polish
Investigators
L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dolęga-Chodakowski
(Adam Czarnocki) and His Work
K o n r a d W y p y c h. Jan Stanislaw Kubary
on the 70-ty Anniversary
of his Death .
II Reports
ETNOGRAFIA
styna
Kar
and
Wozaczyńska)
71
83
93
123
165
1963 (Kry181
.
o l H l a w i c z k a, Melodie polskie w Kancjonale Mazurskim.
nikaty Mazursko-Warmińskie",
Olsztyn 1963, no 3/81, pages
(Antonina
61
reviews
POLSKA, vol. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków
Czerniewska)
7
"Komu333-374
.
P o lon e c, Slovanske valasky fokose a cakany. Zbierky Slovenskoho
Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Published by Osveta,
Bratislava-Martin
1963 (Józef Gajek) .
D i m i t r Kra n d Ż a l o v, Valasi na Morave-materialy,
problemy, metody.
Acta Universitatis Palackanae Olomucensis, 1963 (Kazimierz
Slaski)
.
OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte.
Published Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) .
A. V i n k e v i c, B. 1. D y b o w s ki, Osnovnyje etapy zizni i dejatelnosti.
Irkuck 1961 (Antoni
Kuczyński)
.
A. L. Ce k a n o w s k i, Sbornik neopublikowannych
materialow A. L. Cekanovskogo statji o ego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni
Kuczyński)
SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, vol. 1
185
O.
(Zbigniew
Jasiewicz)
187
188
191
193
195
197
�350
Cislennosf i rasselenie narodov mira. Moskwa 1962; Atlas narodov
Moskwa 1964 (Zygmunt Klodnicki)
.
AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, no 6 and 12 (Krzysztof
mira.
198
ZieL-
nica)
201
C a r l e t a n S. C a a n, The Origin of Races. New York 1962 (Wanda
Stęś-
licka)
Cahiers
203
Fran<;ais d' Anthropologie.
Paris
19{j4, 2-nd year, no 1 (Wanda
Stęś-
licka)
206
The Anthropology of F r a n z B a a s. The American Anthropologist. Vol. 61,
no 5, 1959 (Tadeusz Milewski)
.
G e a r g P e t e r M u r d a c k, Africa. Its Peoples and Their Culture History.
London 1959 (Krystyna
Świerczyńska)
.
JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG. Vol. XX,
Berlin 1964 and vol. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) .
Review of the most important events in folk-dance abroad in 1963 Roderyk
207
211
212
Lange)
III
C h r a n ics
Prof. Dr Jan Czekanowski (O. G.) .
Prof. Dr Tadeusz Milewski (Władysław
Kuraszkiewicz)
Prof. Dr Karol Koninyi (Jerzy Pogonowski)
Prof. Dr Gerard Ciolek (Józef Gajek) .
Prof. Dr Stefan Nosek (Jan Kowalczyk)
.
Tadeusz Zygler (Roderyk
Lange)
.
International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (J. G.)
Conferences of SIEE (Tomasz Skarżyński)
.
Report of the I-st Africanistic seminar in Kraków (Tadeusz Milewski)
.
Ethnographic seminar of Americanistic in Poznań (Zbigniew
Jasiewicz)
General report of the Polish Ethnographic
Society - Meeting 1964 (piotr
Kaleciak)
General
Kaleciak)
226
223
230
233
234
242
243
244
247
.
report
219
222
of the Polish
Ethnographic
Society
-
Meeting
1965 (piotr
251
.
IV Bibliography
B a l e s l a w G a w i n, Biobliography
1959-1960
of Polish
Ethnography
in the
years
257
V Miscellanea
Table of illustrations
Contents
347
349
�LUD
rocznik,
organ
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
1895-1967
Tom I, z. 1-4, za rok 1895, red. Antoni Kalina, s. 268
Tom II, z. 1-4, za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376
Tom III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388
Tom IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina, s. 454
Tom V, z. 1-4, za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392
Tom VI, z. 1-4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udziałem Franciszka Krceka
i Jana Leciejewskiego, s. 416
Tom VII, z. 1-4, za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. 340
Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445'
Tom IX, z. 1-4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428
Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potkań,ski i Seweryn Udziela, s. 472
Tom XI, z. 1-4, za rok 1905, red. Karol Potkański i Seweryn Udziela, s. 460
Tom. XII, z. 1-4, za rok 1906, red. Józef Kallenbach, s. 348
Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski, s. 357
Tom XIV, z. 1-4, za rok 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407
Tom XV, z, 1-4, za rok 1909, red. Szymon Matusiak, s. 373
Tom XVI, z. 1-4, za rok 19-10,red. Adam Fischer, s. 432
Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303
Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240
Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam F~scher, s. 172
Tom XX, za lata 1914-1918, red. Adam Fischer, s. 332
Tom XXI, za rok 1922, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 276.
Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 168.
Tom XXIII, za rok 1924, (seria II, t. III), red. Adam Fischer, s. 188.
Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240.
Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V), red. Adam Fischer, s. 144+18.
Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160.
Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), red. Adam Fischer, s. 204.
Tom XXVIII, zarok 1929 (seria II, t. VIII), red. Adam Fischer, s. 255.
Tom XXIX, za rok 1930 (seria II, t. IX), red, Adam Fischer, s. 211.
Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X), red. Adam Fischer, s. 276.
Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180.
Tom XXXII, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196.
Tom XXXIII, za lata 1934-1935 (seria II, t. XIII), red. Adam Fischer, s. 160.
Tom XXXIV, za rok 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304.
Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208.
Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945, ,red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn,
s. 502
Tom XXXVII, -za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627.
Tom XXXVIII, za ,rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782.
Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111 .
40,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480
70,Tom XLII, za rok 195'5, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992
65,Tom XLIII, za rok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 .
40,-
�Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 .
XLV, za rok 1958-1959, red. Józef Gajek, s. 669
XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704 .
XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708 .
XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691
XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890
L, za lata 1964-1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800
LI, za rok 1966, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek
Tomy I-XXXVIII
są wyczerpane.
,',,:
I
;/
40,40,40,85,85,100,100,-
�Cena zł 40.-
WYDA WNICTWA
POLSKIEGO
TOW ARZYSTW A
I
latach 1895-1967
---------W
013
r 5"1/
/'6
LUD (1895-1967)
Tomy I PRACE I MATERIAŁY
LI
ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
XXVI
PRACE ETNOLOGICZNE
Tomy I ATLAS POLSKICH
(1934-196,)
(194,-1967)
VIII
STROJÓW
LIJDOWYCH
(1949-196,)
Zeszyty 1-29
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA
I KUJAWY zeszytów: 4
część III SLĄSK zeszytów: 4
część IV lVIAZO\VSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7
część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11
ARCHIWUM
ETNOGRAFICNE
Nr 1-30
BIBLIOTEKA
POPULARNA
Tomy I - IV
LITERATURA
LUDOWA
(1951-196,)
(1958-196,)
(195'2'-196,)
Roczników 10
ŁÓDZKIE STUDIA
ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
DZIEŁA WSZYSTKIE
wyszło: Reedycja -
OSKARA KOLBERGA
36 tomów. Edycja -
Zamówienia
POLSKIE
(1959 -196,)
VII
(1961-196'2')
8 tomów
przyjmuje:
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
WROCLA W. PL. NANKERA
4
-
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973fccd3aa9ecc14491313e55929d053.pdf
bdc46674f9b645ec91510f4f9b1934ca
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:334
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:296
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1967 t.51 cz.2
Description
An account of the resource
LUD 1967 t.51 cz.2,s.672-690
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Literatura
K l e m e n s i e w i c z: Na dwie rocznice prof. Tadeusza Lehra-Splawińskiego
("Język Polski", Kraków 1951, r. XXXI, s. 193-196).
W. Kur a s z k i e w i c z: Czterdziestolecie
dzialalności
naukowej
Tadeusza
Lehra-Splawińskiego
("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 601-609).
W. Kur a s z k i e w i c z: Siedemdziesięciolecie
profesorów
Tadeusza
Lehr-Splawińskiego
i Zenona
Klemensiewicza
("Slavia
Occidentalis",
Poznań
1962,
t. XXII, s. 336).
T. M i l e w s k i: Badania
Tadeusza
Lehra-Splawińskiego
nad kontaktami
slowiańsko-germańskimi
(ibid., t. II, s. 593-600).
T. M i l e w s k i: Tadeusz Lehr-Splawiński
jako lingwista
("Pamiętnik Słowiański",
Kraków 1952, t. III, s. 21-26).
T. M i l e w s k i: Tadeusz
Lehr-Splawiński
("Tygodnik
Powszechny",
Kraków
1i965, nr 10 (8.41), 'z 10. III. 1965 r.). (Redakcja):
Tadeusz Lehr-SpŁawiński:
20 IX 189,1 - 17 II 1965 ("Rozprawy Komisji Językowej", Wrocław 1965, t. V,
s. 5-7).
J. R u s e k i Z. Wag n e r: Bibliografia
prac Tadeusza Lehra Splawińskiego
za
lata 1951-1961 ("Studia
linguistica
in honorem Thaddaei Lehr-Spławiński";
Warszawa 1963, s. 7-18).
A. S i u d u t: Bibliografia
prac
naukowych
T. Lehr-Splawińskiego
1911-1950
("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 610-624).
F. S t a w s k i: O Tadeuszu Lehr-Splawińskim
("Dziś i Jutro", Warszawa 1951,
nr 38).
Z. S t i e b e r: Tadeusz Lehr-Splawiński
jako slawista
i polonista ("Język Polski",
Kraków 1962, r. XLII, s. 1-7).
S. U r b a ń c z y k: Sp. Tadeusz Lehr-Splawiński:
20. IX. 1891 - 17. II. 1965 (Język Polski", 1965, r. XIX, s. 129-136).
J.
W i d a j e w i c z: Tadeusz Lehr-Splawiński
jako historyk
("Pamiętnik Słowiański", Knaków 19i52, s. 7-20).
Z.
,
�MIĘDZYNAHODOWA UNIA NAUK ANTHOPOLOGICZNYCH
I ETNOLOGICZNYCH
INTEHNATIONAL
UNION
OF
ANTHHOPOLOGICAL
SCIENCES
AND
ETHNOLOGICAL
Hedakcja przypomina,
że zgodnie z dawną uchwała Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, organ Towarzystwa
winien informować ogól
etnografów polskich o działalności Mi~dzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych. W związku z tym informuje też o nadejściu nowego biuletynu,
zawierającego
zmiany w składzie
członkowskim
M.U.N.A.iE. i podająceg'o
do
wiadomości skład Komitetu Wykonawczego '.
KOMITET
WYKONAWCZY
Prezes Masao Oka, Tokio, Japonia; były prezes Henri Vallois, Francja; viceprezesi: J. Comas, Meksyk: M. Fortes, Cambridge, Wielka Brytania; V. L. Grottanelli, Rzym. Włochy;
G. Olivier,
Paryż,
Francja;
J. Schiiube,
Kiel, NRF:
IW. Steinitz,1 Bel'lin, NRD; P. C. Biswas, Delhi, India.
Sekretariat
Generalny:
G. F. Debetz, Moskwa, ZSRR - były sekretarz generalny Mi<;dzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych
w Moskwie (1964):
P. Bosch-Gimpera,
Meksyk - były sekretarz generalny M.K.N.A. i E.; S. Izumi.
Tokio. Japonia - sekretarz generalny, Komitet Organizacyjny
VIII M.K.N.A. i E.
Science Council of Japan. Ueno Park, Tokio: L. Krader, Syracuse, Nowy Jork,
USA. Maxwell School. S~'l'acuse Universit:v -- sekretarz generaln~'.
WYKAZ
POLSKICH
CZŁONKOW
M. D. N. A. i E.
Comite National Polonais de l'Union Internationale
et du Congres des Sciences
Anthropologiques
et Ethnologiques, Wroclaw, pl. Nankera 4, prof. clI' Józef Gajek,
sekretarz.
Instytut
Historii Kultur~' Materialnej,
\Varszawa.
ul Długa 26, prof.
dr Witold Hensel. Museum Archeologiczne i Etnograficzne,
Łódź, pl. Wolności i4,
prof. clI' Konrad JaŻdŻewski. dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne,
Warszawa, prof. dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski,
prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze,
Wrocław, pl. Nankera
4. Zakład Etnografii
Ogólnej Uniwers~·tetu Ja~iellońskiego
w Krakowie,
ul. Straszewskie~o
27. prof.
dl' Kazimierz Dobrowolski.
1 Por.
:'1 -
Lwi,
LucI,
t. ;11.
l.
LI,
cz.
cz. II. HIt;X
l,
s.
234-242.
Wykaz
nowych
członków
M. D, N. A. i E.
�674
WYKAZ
MIĘDZYNARODOWYCH
CZLONKOW
M. U. N. A. i E.
Comittee for Urgent Research in Anthropology
and Ethnology, prezes prof.
dr R. von Heine-Geldern
(Institut fUr Volkerkunde,
Universitiitsstr.
7, Wien I,
Austria),
sekretarz
generalny
dr A. von Hohenwart-Gerlachstein
(adres j.w.l,
członkowie: prof. V. L. Grottanelli, Largo Arenula 26, Roma, Włochy; prof. dr Masao Oka, Anthropological
Institute, Faculty of Sciences, Meiji University, Tokio.
Japonia;
prof. dr D. A. Olderogge, Institut
Etnografii,
Akademia Nauk SSSR,
Uniwersitetskaja
Nabereż 3, Leningrad
V-164. Current Anthropology,
1126 East
59th Street, Chicago, Illinois 60637, USA, dr Sol Tax - redaktor. International
Folk Music Council, 21, Bedford Square, London, W. C. 1, Wielka Brytania. Internattonal Afrkan
InsUtute, Sto Dunstan's
Chambers,
10.--11 Fetter Lane, Fleet
street, London, EC 4, prof. C. Daryll Forde - dyrektor.
Do druku przygotował Z. Kłodnicki
�INDEKS OSOBOWY
Abramowicz A. 99
Adalberg S. 600
Adamska K. patrz też Zawistowicz
476, 603
Antoniewicz W. 19, 31, 77
Armon W. 557
Azadowskij M. K. 146, 159
Bachmann A. 23, 26, 77
Bandarczyk W. K. 93-122
Baraniecki A. 8, 11, 72, 600
Baranowski B. 480
Barowa I. 43
Barszczewski J. 99
Bastian A. 172
Baumann H. 211, 220
Baumgarten K. 653
Baudoin de Courtenay J. 17, 75, 117
Bazielich B. 479
Bąk S. 665-671
Benedict R. 69
Benet S. 69
Berwiński R. W. 85, 366, 457, 458
Biegeleisen H. 10, 77
Bielicki T. 618
Bieńkowski W. 34, 70-82
Biernacki M. 12
Biesiekierski J. 54.5
Biruta (pseud. Derewińska) 110, 117,
118, 599
Bittner Szewczykowa
Blajda Cz. 79
H. 43
34,
*
Blaszczyk S. 33, 88, 89, 479
Błoński R. 534
Boas F. 207-211
Bogoraz W. 564
Brensztajn M-. 362
Bronicz S. 33
Bruchnalski W. 16
Bruk S. J. 198-201
Brun W. 69
Bruckner A. 10, 13, 23, 85, 459
Bryk J. 26
Brzozowski F. 74
Bujak Fr. 19, 31, 77, 397
Bulanda E. 69, 480
Burszta J. 33, 40, 90, 481, 599-613
Bykowski P. 106
Bystroń J. S. 19, 21, 22, 31, 41, 74, 76,
85, 90, 386, 605
Bytnar
M. patrz też Suboczowa
79
Cabalska M. 626-628
Carleton S. Coon 203-206
Cehak-Hołubowiczowa
H. 23, 34
Chałubiński T. 661
Chardin P. T. 615-616
Chełmińska-Swiątkowska
J. 68
Chętnik A. 76, 476
Chodakowski Dołęga (Czarnocki A.) 62,
123-164,
243, 455
Chybiński A. 19, 22, 31, 77, 420, 423, 468
Cichowicz H. 89
Cichowicz W. 479
*
Patrz też str. 333-345.
Indeksy "LUDU": tomy l-XXXIX:
w tomie XL.
tom XLI: str. 1423-1476.
tomy XLII, XLIII, XLIV i XLV: w tomie
tom XLVI: str. 636-667.
tom XLVII: str. 687-697.
tom XLVIII: str. 662-684.
tom XLIX: str. 865-881.
tom L: str. 775-792.
XLV str. 613-660.
�G7t)
Ciecierski F. 521
Cierniak J. 77
Ciołek G. 226-227
Ciszewski S. 13, 17-19,
Fischer A. 18, 19, 21-27,
456,
20, 66. 74. 76,
78, 220, 468
Cybulski N. 75
Czaplicka M. A. 563--565
Czaplicki W. 545
Czarnowski S. 77
Czasznicka Z. 29
Czechowska H. 116
Czekanowska
A. 426
Czekanowski
A. L. 195-197,
537
Czekanowski J. 7, 9, 18, 21, 22, 24, 2629, 31, 32, 35, 41, 55, 72, 76, 219-221,
232, 244, 648
Czerniewska
K. 181-184
Czerny A. 118
Czerski J. 618-619
Czortkower 23
Cwirko-Godycki
M. 72, 75
Damborsky J. 35
Daum H. 212
Damrosz J. 191, 192
Daszyńska-Golińska
Z. 17
Davidson B. 649
Dąbkowski P. 392
Delimat T. 28, 44, 488
Derewińska patrz Biruta, 599
Dobrowolscy A. i T. 77
Dobrowolski K. 31, 34, 76, 78. 79, 481
Dobrowolski T. 77, 369
Dobrzycki S. 77
Doroszewski W. 31, 36
Dworakowski
S. 68
Dybowski B. T. 10, 118, 193-5.
503, 539.
620
Dynowski W. 46, 80, 181, 245, 475, 479
Dygacz A. 479
Dzieduszycki W. 10
Erixon S. 374
Ehrenkreutz
patrz
też Jqdrzejowicwwa
C. 19, 476
Erzepki B. 88, 89
Estreicher
K. S. 11
Falkowski J. 23, 25. 26, 45, 77
Federowski M. 67. 74, 464. 499, 600
Fellń, ka E. ;:;32
45, .15, 76, 420.
605
Flizak S. 79
Franko I. 7, 8, 13, 17, 467
Frankowska
M. 80, 244-247,
481
Frankowski
E. 19, 39, 41, 66, 76, 90.
184, 185, 364, 472, 479
Frankowscy E. i M. 3:1
Frazer J. G. 365
Frenklowa G. 26
Forde D. 211
Gajek
J. (J. G.) 8, 14, 23, 25-28,
34, 39, 44,
234-242,
80, 90,
244, 463,
187-188,
30, 31.
214,
229,
481. 505, 566,
606.
612
Gajkowa
O, (O. G.) 7-60.
71, 219-221,
466
Gansiniec R. 22
Gansiniec
Z. 480, 638-646
Gargas Z. 12, 17
Garyga B. 34
Gawin B. 43, 257-:346, 480
Gawełek F. 18, 74, 453. 466
Gawroński F. R. 13. 19, 145
Gavazzi M. 77
Gąsiorowski S. 77
Giller A. 536
Glinka J. ,566
Gloger Z. 64, 106, 115, 362. 464, 485-501
Gładysz M. 33, 80, 475, 47ą
Gładyszowa M. 480
Głowacki S. 420, 4:30
Godlewski A. 245
Godlewski L. 69
Gołąb Z. 35
Gołąbek J. 68 (69\
Gorzycki K. 12, 1:3. 14
Gomme G. L. 13
Gołcbiowski
B. 024-62'1
Grabowski J. :374, 479
Graebner F. 21
Greenberg J. H. 211
Gumieniuk
A, 0:10-6:31
Gumplowicz 17
Gurgulanka
M. 2ł)
Gustawicz B. 17
Gruszecki M. J. I. .54.1
Haberlandt
:\1. la, :1''1
H"jówna L. Kil
�li77
Halb.~n L. 2/, 2B
Harasymczuk R. W. 4:;, 420, 429, 632
Hensel W. 23!l
Henzel T. 2;'
Hertzówna A. 69
Hirsch Ch, 658
Hlawiczka K. 185-137,
427
Hnatiuk W, 12. 17, 638
Hoff B. 86
Hołowackij 638
Horak J. 77, 638
Holtker G. 212
Hryncewicz-Talko
J. 74, 563
Hurynowicz A. 118
Hutschinson
R. W. 638-646
Inglot S. 77
Iwaszkiewicz
E. 104
Jachimecki Z. 77
Jackowski A. 478
Janik M. 12
Janowski A. 485
Januszkiewicz A. 527
Jaroszewicz I. 101
Jasiewicz Z. 197, 244, 481, 1326-627
Jastrzębski
S. 558
Jaworczak A. 23, 25, 80
Jaworska B. 35
Jażdżewski K. 239
Jeleńska E. 110
Jędrzejewiczowa
C. patrz też Ehrenkreutz C. 67, 68, 76, 4::0, 424
Jochelson W. 564
Jodłowski J. S. 545
.1udenko K. 34, 481
Kaczmarczyk K. 80
Kałeciak P. 247-251
Kalina A. 7-30,
33, 45, 55, 467
Kallenbach .1. 16
Kamieński-DJużyk
A. 509
Kamiński M. 103
Karłowicz J. 7, 8, 17,45, 65, 71, 75, 113,
466, 587-600,
605
Karskij E. F. 98
Karwot E. 29, 480
Kibort I. 115, 393
Kielisiński W. 85
Kierski E. 84. 86
Kleiner J. 31
Klimaszewska
J. 79, 80, 481
Klimek S. 23, 26, 77, 220
Klinger W. 19, 29, 77
Kłodnicki Z. 15, 26, 32, 193-201,
628--
630
Knoop O. 88
Kobyłecki J. 527
Kohutnicka B. 245, 246
Kolberg O. 27, 31, 34, 36, 40, 63, 72, 74,
80, 83, 86, 117, 423, 461, 488, 598, 604
Kołessa A. 17
Kołessa F. 77, 638
Kołłątaj H. 62
Kon F. 558
Kopeć J. 518
Kopernicki I. 8, 72, 74, 600
Koranyi K. 23, 26, 35, 226-228
Kostanecki K. 76
Kostrzewski
J. 19, 31, 89, 220
Kościński K. 89
Koszyk A. 37
Kotoński W. 35, 420, 425
Kotula F. 359
Kotwicz W. 566
Kowalczyk J. 44, 228-230
Kowalewska Z. 117
Kowalewski J. 525
Kowalska-Lewicka
patrz
też Lewicka A. 80
Kowalski T. 77
Kozietulski Cz. 80
Kozłowski L. 19, 22, 26
Konig W. 213
Krader L. 234, 235
Krajewska J. 69, 80
Krandżałow D. 35, 183-191
Krasoń S. 34
Krcek T. 362
Kroeber A. L. 207
Kreutz F. 9
Kryński A. 17
Krzywicki L. 19, 44, 63, 7l, 76, 177, 203
Krzyżaniak L. 245, 246
Krzyżanowski
J. 3l, 34. 35, 476, 479.
621-624
Kubary J. S. 43, 165-180
Kucz M. 112, 118
Kuczyński A. 193-1~,
503-586,
619
Kunczyńska-Iracka
A. 359
618-
�678
Kunz L. 35
Kuraszkiewicz
W. 222-225
Kuret N. 619-621
Kutrzeba-Pojnarowa
A. patrz też Pojnarowa 72, 80, 184, 185, 463
Kwaśnicowa Z. 420, 424, 427, 430
Kwaśniewiczowa
M. 34
Lagercrantz
646-647
Lange R. 215--219, 233, 415-452,
630
Laudowa H. 35
Laufer K. 212
Leciejewski J. 16
Lewicka-Kowalska
A. 35, 39, 245
Lewicki M. 508
Lewicki T. 181-182,
244
Ligęza J. 33, 78, 479
Lilientalowa
R. 69
Linde S. B. 63
Lintur M. P. 635-637
Lipiński J. 85
Łqga W. 79
Łętowski A. 112
Łopaciński H. 587-600
Łukaszewicz J. 85
Łysik S. 34
Maciejewski J. 184
Maciejowski W. A. 85
Magierowski L. 11
Majer J. 72
Majewski E. 65
Maksymowicz M. 155
Makuiski K. 182, 244, 619-621
Malicki L. 80
Malinowski
B. 13, 77
Malinowski L. 8, 75
Malinowski T. 34
Malkowska K. 245
Małasz-Aksamitowa
L. A. 123-164
Mannhardt
65
Manugiewicz J. 61-69, 80, 477
Martin R. 22
Matlakowski W. 362
Matusiak S. 17
Matyas K. 12, 108
Maurizio A. 19
Michalkiewicz 34
Mielczarska W. 90, 475
Mikławiec 17
Milewski T. 29, 39, 199, 222-225,
243-
-244
Misińska M. 68
Mjartan J. 35
Młynek J. 10, 17, 114
Morawski Z. 10, 598
Moszyński K. 22, 31, 41, 66, 77, 79, 185,
188, 453, 456, 508, 602, 648
6:18--
Mulka E. 192
Murdock G. P. 211-212
Mydlarski J. 27, 31, 34, 220
Nagel S. 23, 26
Nahodil O. 35
Nartowski W. 16
Nasz A. 33
Naumann N. 366
Nehring W. 10
Neumann S. 649-658
Niederle L. 10, 23
Niemiłowicz W. 10
Niemojewski L. 547
Nitsch K. 18, 19, 30, :31. 41, 77
Nizińska J. 35
Nocoń R. H. 29
Nosek S. 230-232
NożYllska Z. 628-630
Obrębski J. 78
Oleksin S. 23, 26
Olszewic7. B. 245, 247, 2.52, 504
Olszewic7. W. 485-501
Panofsky E. 376, 377
Passendorfer
E. 659-664
Pasznycki 45
Pawłowska J. 33, 34
Peesch R. 655
Perls H. 23, 25, 26
Pietkiewicz Cz. 67. 77, 78, 476
Pietkiewicz K. 29, 634-635
Pietkiewicz Z. 110
Piekarski E. 553
Pigoń S. 31
Piłsudski B. 66, 503, 559, 566, 563
Piotrowski
R. 535
Piprek 69
Piwocki K. 359-389,
473, 479
Plezia M. 29
Pojnarowa A. patrz też Kutrzeba 481,
488,
602,
606
�679
Polivka J. 11
Polo nec O. 187-188
Poniatowski
S. 19, 21, 22, 43, 66-70,
76, 77, 456, 464, 470
Popiel L. 23
Potkański K. 7, 16
Priifferowa-Znamierowska
M. 39, 80
Przeworska-Rosen
J. 69
Pulikowski J. 420
Pypin A. N. 127, 504, 595
Radzikowski E. 13, 17
Rebczyński W. 10
Rehmann A. 10
Rehor F. 10
Reichman B. 548
Reinfuss R. 30, 35, 80, 479
Reinfussowa Cieśla Z. 479
Rębacz M. 1\
Rieger M. 10
Rogalski-Dzierżykraj
T. 239
Rogozióski-Szolc S. 64
Romańska R. G35-637
Rosiński B. 26
Rostafiński J. 77
Rozwadowski J. M. 76
Rudolph W. 6.56
Rypiński A. 100
Sarna W. 12
Sawicki L. 77. 83
Schmidt W. 21
Schmidt L. G.52
Schneeweiss E. 25, 77
Semkowicz W. 77, 392
Seweryn T. 36, 77, 78, 80
Sienidd L. 513
Sieroszewski W. 504, 549-552
Simiczijew K. 632-634
Skaziilska M. 245
Skarżyński T. 242
Smólski 17
Sobiescy J. i M. 33, 479
Sobieska J. 90, 481
Sobieski M. 34, 420, 462
Sochaniewicz K. 22
Sokolova V. K. 637-640
Soltys M. la
Spiess K. 365
Splawiński-Lehr
T. 31, 37, 41, 220, 222,
665-671
Starnawski
J. 585---598
Steć 34
Steinitz W. 673
Stelmachowska
B. 77, 90, 370, 478
Stęślicka
W. 203-207,
615-618
Stęszewski J. i Z. 426
Stoiłow P. 77
Stoiński S. M. 79
Stoll O. 22
Stolyhwo K. 67
Stopa R. 39, 80, 243
Strelcyn S. 243
Strzelecki A. 9, 12-14, 465
Studyński C. 17
Suboczowa M. patrz też Bytnar M. 33
Sulimirski T. 26, 77
Sychta B. 79
Szczotka S. 33, 392
Szembekówna Z. 88
Szeptycka J. 88
Szuchiewicz M< 362
Szydlowski J. 94
Szyfelbejn Z. 34
Szyperski S. 34
Szyszkowski W. 16
Slaski 1<. 188-190
Śmiszko 23
Świerczyńska
K. 211-212,'
649
Świętek J. 17, 74, 76, 397
Świrko S. 36
Tarko M. 41
Tetmajer W. 74
Thurnwald
R. 211, 220
Treide D. 647-648
Turczynowiczowa
M. 34, 40
Turkowski T. 620
Tylor E. B. 364
Tymieniecki K. 220
Tyszkiewicz K. 105
Twardowski
K. 17
Udziela
S. 7-10,
13, 16, 19, 23, 25, 45,
76
Vaclavik A. 69, 187
Vakarelski
Chr. 69, 632
Vallois H. 8
Vinkevic B. I. 193-195
Waligórski A. 80, 182-183,
Wallis S. 479
244
�680
Wakarelski. patrz też Vakarelski,
Wasilewski L. 118
Wasilewski Z. 8, 598
Wasilkowski E. 23, 26
Wasylewski A. 17
Wawrzeniecki
11. 69
Weinert 11. 26
Weryho W. 113
Westermann
D. 211, 220
Weyssenhoff J. E. 11
Węgrzynowicz L. 78
Wierciński A. 618
Windakiewicz S. 77, 448
Windakiewiczowa
H. 17, 78, 448
Wisłocki J. 391-413
Witaszewski
11. 556
Witkowski 11. 542
Witort J. 10, 114
Wolski K. 34, 183-184
Wokroj F. 33, 566
Wozaczyńska
A. 185-186
Wójcicki W. K. 85
Wróblewski S. 77
Wróblewski T. 33, 453-484
Wrzosek A. 72, 80
29
W~'py('h
K
16:1-180.
212-214,
(41)--
648
Zaborski B. 78
Zajączkowski
W. 79
Zaleski B. 534
Zambrzycka
A. 35
Zawiliński R. 15--17. 7:3, 75, 76
Zawistowicz-Adamska
K., patrz. też.
Adamska 31. 68, 78
Zborowski J. 19, 35, 70, 77, 560, 662
Zdziarski S. 12, 13, 16
Zibrt c. 10, 594
Zieliński-Posem
A. 245
Zieliński Z. 548
Ziełnica K. 201-203
Ziemnowicz M. 51
Zienkiewicz R. 96
Zierhoffer A. 33
Zimerman 11. 33
Zygler T. 233, 420, 430, 449, 479
Żmigrodzki 11. 10
Żurauski H. A. 119
Żyranik B. 68
Żywirska 11. 33
�INDEKS
Afryka
Afryka
ETNO-GEOGRAFICZNY
Zabajkalie
201,
203,
211-213,
648-651
- zach. 181-182
Buszmeni 182
Kenia 202
Plemiq Luo 182-183
Uganda 202
Ameryka
Ameryka 244-247
Kolumbia 649
Azja
Azja 201, 213, 214
Afganistan i Pakistan 183
Bajkał 193
Buriaci 521, 546, 563
Chałchasi 563
Chanty 521
Czukcze 513
Czuwasze 521
Eskimosi Grendl. 208
Ewenowie 521
Ewenkowie 196
Giliacy 513
Goldowie 504
Indonezja 203
Irkuck 195
Jakuci 512, 514, 520. 549-552
Kamczadale 519
Kamczatka 504, 513
Mongolia 563
Oroczoni 504
Ostiacy 547
Samojedzi 533
Syberia 193, 195-197. 503-586
Tatarzy 521
Tunguzi 511, 522, 529, 549, 563
563
243-244,
Oceania:
Oceania 214
Arch. Karoliny 172
Melanezja 200-201
Mikronezj'1 165-180
Ponape 173
Europa grupy etniczne:
Celtowie 232-233
Germanie 233
Lapończycy
184
Łotwa' 536-637
Łużyce 191-193
Meklenburgia
652-660
Mińsk 93-122
Morawy 188-190
Prusy 185-187
Slovensko 187
Słowenia 621-623
Słowiunie 232-233
- pochodzenie 16
Wendowie (Sorbowie) 192
Polska:
Galicja 9
Hala pod Wołoszynem 187
Karpaty
188-191
Kórnik 8';
Kraków 71-81
Lwów 7-47, 220, 226
Mazury 185-187
Podole zach. 608
- regiony 431-434
Poznań 83-90
Sucha lO
Szczecin 37, 38
Tatry i Podhale 661-666
�682
Złaków 68
Warmia i Mazury 185-187
Wielkopolska 83-92, 453Ziemia Chełmińska 608
- Łemkowska 25, 45
- Malborska 608
Polskie grupy etniczne:
Bojarzy Międzyrzeccy 608
Górale Beskidowi 608
Kaszubi 608
484
Księżacy 608
Kurpie 608
Wielkopolanie
608
Etniczne grupy sąsiadujące
Białoruś 93-122
Huculi 45
Ruś Czerwona 9
- Szlachtowska
608
- Zakarpacka 638
Vaiasi, Wołosi 188-191
z polskimi:
�INDEKS
Adaptacja
411
Afrykanistyczna
sesja 39, 243-244
Akulturacja
Lapończyków
184
Amerykanistyczne
seminarium
244
Ankieta Grabowskiego
401-402
- do badań nad tańcem 420
Antropologia
amerykańska
207-211
- francuska
206
- perspektywy
206
Archetypy
379-380
Architektura
ludowa 228-230
Atlas etnograficzny
30
Atlas językowy 29
- kultury
ludowej 602
- - - w Polsce 475
- narodów świata 198--201
- polskich strojów lud. 29
Badania Boasa 208. 209, 210
- faktów kulturowych
22
- folkloru niemieckiego
657
- jqzykowe Połabszczyzny
222
- karpackie
:35
- łużyckie 191-193
- Meckłenburgii
652-660
- nad prawem łudowym 227, 391-413
- - przemysłem
ludowym 31
- Nil-Kongo 219
- Syberii 193-197, 503-586
- tańca ludowego
233-234,
415-452
- zespołowe 71
Badań etnograf. podstawy
n, 7;;, 603
Bajki ludowe 598, 623--626
Ballady 637-6:19
Bibliografia
23, 43, 257-346,
437-449
- Kubarego
177-179
- ludoznawstwa
74
- Syberii 571-583
Broń Ostiaków 54;;
- pasterska
18-188
RZECZOWY
Budownictwo
drewniane 230-231
- przedhistoryczne
231-232
Byliny 639
Chaty Tatarów
528
Chowaniec 407
Czasopism etnograficznych
wykaz 567-
569
Definicja etnologii 14, 22
Dialekty
Oceanii 179
Dom słowiański 19
Drzeworyt
370
Drzeworyty
ludowe 362
Dzieje etnografii
61-70
- Towarzystwa
Ludoznawczego
219, 247, 257
Ekspedycja
afrykańska
219, 519
- Sibiriakowa
557
Encyklopedia
staropolska
495
Etniczne granice 9
- grupy 605
- skład kontynentów
199-201
Etnografia
białoruska
93--122
- bułgarska
29
- heroiczna
70
- Oceanii 69, 165-180
- Polski 14, 181-185
- sowiecka 197
- Syberii 507-586
Etnografii
definicja 21
- osiągnięcia
477, 478, 481
- problematyka
73
- rozwój 72
Etnologii kierunki 22
- metodologia
14
- zadania 14
- znaczenie 21
7-61,
�Ewolucja
człowieka
Ewolucjoniści
14
Folklo't 13, 65
- białoruski
92-163
--- jakucki 558
- slowiarlski 639-640
- taneczny
21.5-219,
Kultur:-' zasadnicze 47-1
[Z\,\'estionariusze do tańca
617-618
23:3--234,
4]5--
452
Geneza sztuki ludowej 383-388
- tańca 434
Gra ludowa stehvanie, 621-623
Granica mowy słowiańskiej
192
Grupy etniczne 609
- zawodowe 656
Gry i zabawy 460
Historia
badań
folklorystycznych
Imion wybór 405
Indeks nazwisk, patrz
333-345
Integralności
453-
,595
Magia 29
Magiczne z3biegi 471
Mapa etnograficzna
15, patrz też at1a-:
Materializm
dziejowy 14
Materiały Dybowskiego 541
1edycyna ludowa 598
Melodic polskie 185, 187
Metoda historyczna
w etnografii,
21.
470
indeks
osobowy
.
zasada
Labana system 42!l
Literatura
Azteków 225
-- folkjurydyczna
396-401
- ludowa łotewska 636-f\:17
--- --- Zakarpacia
6;17-(;39
Listy Chodakowskiego
1:3C,
- r<~arłowicza 587-GOO
Ludność nadbaltycl,a G51
Ludoznawstwa
prądy 7, ]<l
- wielkopolskie
83--92
Losoś u Indian 214
Lódź aleucka 546
484
- etnografii
ruskiej
Hodowla renów 530
fI oma erectus 204
- sapiens 205
4:)~:
614
Języki Afryki 243-244
Językoznawstwo
222--225
Języków
świata rozmieszczenie
Jurta Buriatów
523
Kancjonał
Mazurski
185-187
Kierunki etnologii i etnografii 22
Kije grzechotkowe
187-188
Koczownicy Afganistanu
183-184
Kolonizacja wołoska 189
Komisja
Etnograficzna
79
Konferencja
atlasowa 30
Kontakty
łużycko-polskIe
192
Kult niedźwiedzia
511
Kultura duchowa 453-484
- Ewenków 196-197
- kreteńska
640-648
- ludowa 22, 609
- - w piśmiennictwie
71
Kultury
materialnej
układ 22
- przeobrażenia
626-627
225
.- badań nad sztuką 359--389
- statystyczna
220
Metodyka tańca 421-423
Monografie etnograficzne
29
- regionalne
601-~6J 5
Muzea skansenowskie
228-230
Myślistwo syberyjskie
530
Naczynia z kory 544
Narody świata 198-201
Nauki antropologiczne
21
Niecenie ognia 648--649
Obrządek ciałopalenia
628-630
Odzież Tunguzów 531, 549
Ornament
365
Pasterstwo
wołoskie 187-188
Pierwiastek
ludowy 16
Pieśni białoruskie
599
- historyczne
639-640
- ludowe 40, 85, 460, 489, 65n
- polskie na Białorusi 158-162
Plemię Kwakiutlów
208
Podania łotewskie 600
Polski atlas etnograficzny
1;(1"
',!'
�Polów łososia 649-650
Postrzyżyny li Słowian 16
Pożywienie 19
- zach. Afryki 181- 182
Prasłowiańszczyzna
2:32-233
Prawo ludowe 407
- zwyczajowe 391-413
Przemiany wsi łużyckiej 191-192
Przemysł ludowy 14
Prz~'siqga na słońce 392
Has pochodzenie 203-205
- podział 205
Region 601-615
Regionalny ruch 614
Rośliny w wierzeniach 25
Rusałki 29
Rybacki sprzqt 655
Rzeżba ludowa 192, 362
Sanie Kamczadali 543
- Koriackie 543
Sesja Kolbergowska 39
- monografii regionalnej 601-615
Slawistyka 220, 221
Słownik Ewenów 538
- ludów Kamczatki 194
- narzeczy Kamczadalów 541
Sinant1lro)Jus
w Peldnie 204
Spadkobranie 394
Systematyka
pieśni 594
Szaman 530
Szkoła antrollołogiczna
1wow~ka 220.
Szkoła antropologii spolecznej
- funkcjonalna
469
- ikonograficzna
376
- wiedeńska 21, 22, 367
Sztuka ludowa 359-389
- Słowian 362
211
Tańce huculskie 45
- indyjskie 213
- ludowe 233-234
- polskie 630-632
- ukraińskie
632-63:)
Tatuaż 173
- beduiński 213
Umowy
dobrowolne
403
Więż etniczna Łużyczan 191
- terytorialna
Luo 182-183
Wystawa etnograficzna w Pradze 9
- krajowa we Lwowie 10, 14
- - w Kołomyi 14
Wpływy rumuńskie w Karpatach 188-191
Zallowiedź śmierci 19
Zaprzęg dla psów 546
Ziemianki 518
Zwyczaje pogrzebowe 471
- spadkowe 395, 397
Źródła arabskie 181
- łacińskie i greckie
29
�SPIS
ILUSTRACJI
strona
1. Fotografia wstępu A. Maryańskiego do pracy: A. K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia
moskiewskiego
miast i miejsc
.
2. Faksymilie strony tytułowej: L. S i en i c k i, Dokument
osobliwego
miłosierdzia
boskiego
3. Faksymile
strony 13 Dokumentu osobliwego miłosierdzia .
4. Faksymile
strony tytułowej:
J. K o p e Ć, Dziennik
podróży
5. Ilustracja
z berlińskiego
wydania Dziennika
6. Józef Kowalewski
(1800-1878)
7. Faksymile
strony tytułowej:
J. K o b y ł e c k i, Wiadomości
o S)Jberii
i podróże
8. Chata Tatarów syberyjskich
9. Tunguzka
na renie
10. Samojedzka
odzież zimowa
11. Faksymile strony tytułowej:
A. G i 11 e r, Opisanie zabajkaLskiej
krainy
12. Aleksander
Czekanowski (1830-1879)
13. Faksymile z zapils,ami słownikowymi
A. Czekanowskiego
14. Jan Czerski (1845-1892)
15. Benedykt
Dybowski (1833-1930)
16. Tablica na grobie J. Czerskiego
17. Szpital założony przez B. Dybowskiego
na Kamczatce
18. Model koriackich
sań
19. Model sań kamczadalskich
20. lKamczadalskie naczynia z kory
21. Model aleuckiej
łodzi
22. Szle do zaprzęgania
psów
23. Ostiak z nad Obi
24. Tunguz w zimowej odzieży
25. Wacław Sieroszewski
(1858-1945)
26. Edward Piekarski
(1858-1934)
27. Mikołaj Witaszewski
(1857-1918)
28. Zjazd uczestników
ekspedycji 1. M. SibiTiakowa
29. Feliks
Kon (1864-1941)
30. Bronisław Piłsudski (1866-1918)
.
31. Maria Antonina
Czaplicka (1886-1921)
32. Władysław Kotwicz (1872-1944)
.
33. Prof. dr Tadeusz Lehr-Spławiński
.
509
514
516
518
521
525
527
528
529
531
536
537
538
539
540
541
.'542
54:,
54:3
544
545
546
547
548
549
553
555
556
553
559
563
565
665
�CONTENS
I
OF PART
II
Articles
page
Ksawery P i woc k i, Folk-art in Science About Art (Summary) .
Juliusz W i s ł o c k i, Problematic of Investigations
About Contemporary
Law
of Polish
Villager's
Environment
and
from
Villages
Derivatived
(Summary)
Roderyk L a n g e. The History
of Investigations
about Folk Dance in
Poland (Summary)
Tadeusz W rób l e w s k i, An Outline of History in Folk-Spiritual-Culture
Investigations
in Poland (Summary) .
Wacław O l s z e w i c z, The Life and Works of Zygmunt Gloger .
Antoni K u c z y ń s k i, The Contribution
of Poles to Investigations
about
Peoples of Siberia (Summary) .
.Jerzy S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim
~opaciński
1888-1903
Józef B u r s z t a, The Region and Regional
Ethnographic
Monographs.
Problems and Investigations'
Methods. (Summary) .
II
Reports
and
ela
Stęślicka)
(.!lntoni
Nike
Kur
statji,
pisma
i dniewniki.
Irkuck
in njegov
evropski
okvir.
Ljubljana
587
599
615
1963
Maku!ski)
619
Krzyżanowski)
życie
621
.
społeczne
wsi.
Warsaw
1964.
Jasiewicz)
624
Maria C a b a l s k a, Zagadnienie
obrządku ciałopalnego. Wiadomośd
Arche·
ologiczne 1964. (Zygmunt
Klodnicki)
Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń
społecznych (okres od
pradziejów do połowy XVI w.). Poznań 1963 (Rod eryk Lange) .
A. G u m i e n i u k, Narodne choreograficzne
mistectvo Ukrainy.
1963 (Roderyk
503
618
stehvanje
About Yugoslav Folk-Tales
(Julian
B. G o ł ę b i o w s k i, Kultura
Izwestija
453
485
1956
Kuczyński)
(Zbigniew
415
616
Neopublikovannyje
e t, Ziljske
(Krzysztof
391
reviews
Pierre Teilhard
de C h a r d i n, Człowiek, struktura
i kierunki
ewolucji
grup~' zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda Stęślicka)
.
Man. A Monthly Record of Anthropological
Science, London 1963 (Wan1. D. Ć e r s kij,
359
Lange)
na Etnografskija
626
628
630
Institut
i Muzej.
Sofij a 1963 (Kole
Simiczijew)
632
�tl88
Łatyszskije
narodnyje
aniekdoty.
Riga 1961 (Ka.?irnier:
Pictkiewicz)
P W. L i n t u r, Narodnyje
ballady Zakal'patija
i ich zapadnoslavjanskije
svjazi. Kijev 1963 (Henryka
Romańska)
V. K. S a k o l o v a, Istorija,
folklor.
iskusst\,O slavijanskich
narodov Doklady sovetskoj delegaciji - V Meżdunarodnyj
sjezd Slavistov. Sofia
1963, pages 461·-482
(Henryka
Romai!ska)
.
R. W. H u t c h i n s o n, Prehistorie
Crete. London 1962 (Zofia Gunsiniee)
Sture
L a g e re r a n t z, African
Methods
of Fire-l\1aking.
Upsala
1954
(Konrad
Wypyeh)
styna
Swierezyńska)
Jahrzehnt
637
638
647
()49
volkskunc11iche
Forschung
in
:VIecklenburg
(Siegfried
Neu-
mann)
649
III
Edward
P a s s e n d o l' f e r.
Museum in Zakopane
Museums
About
the
Tatra
i\Iountains
T.
Chalubiński
659
IV
Ch
l'
o n ic s
Memories about Prof. Dr. Tadeusz Lehr-Splawinski
(Slallisław
Bąk) .
International
Union of Anthropological
and Ethnological
Sciences (Z ygmullt
Klodnicki)
665
67:3
V
Inedx of the LI-th volume
List of plates
Contens in English
635
649
Dietrich
T r e i d e, Die Organisierung
des indianischen
Lachsfangs
im
westlichen
Nordamerika.
Berlin 1965 (Konrad
Wypych)
.
Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa
1961 (KryEin
(;34
Varia
of Lud. par I and pat·t II (O. G.)
675
68f
687
�LUD
1895-1967
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
Tom
I, z. 1-4, za wk 1895, red. Antoni Kalina, s. 2'68
II, z. 1-4,
za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376
III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388
IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina ,s. 4:i4
V, z. 1-4,
za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392
VI, z. 1--4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udzialem Franciszka
Kl'cek"
i Jana Leciejewski·ego,
s. 416
Tom VII, z. 1-4,
za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. ~40
Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445
Tom IX, z. 1--4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428
Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potka1'lski i Seweryn Udziela, s. 172
Tom XI, z, 1-4,
za rnk 1905, red. Karol Potkański
i Seweryn Udzlela, s. 460
Tom XII, z. 1-4,
za l'ok 1906, red. Józef Kallenbach,
s. 348
Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski,
s. 357
Tom XIV, z. 1-·4, za rnk 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407
Tom XV, z. 1-'!, za rok 1909, l·ed. Szymon lVIatusiak, .s. 373
Tom XVI, z. 1-4, za rok 1910, red. Adam Fischer, s. 432
Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303
Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240
Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam Fischer. s. 172
Tom XX, za lata 1914-1918,
red, Adam Fischer, s. :,32
Tom XXI, za rok 1922, (seria If, t. 1), red. Adam Fischer, s. 276.
Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. l'j8.
Tom XXIII, za rok In'!, (seria II, t. II]), red. Adam Fischer, s. 183.
Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240.
Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V). red. Adam Fischer. s. 144· 18.
Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160.
Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), rEd. Adam Fischer, s. ~04.
Tom XXVlTI, za rok 1929 (seria lI, t. VIII). red. Adam Fischer, s. 255.
Tom XXIX, za l'Ok 1930 (seria 11. t. IX), red. Adam Fischer. s. 21!.
Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X). red. Adam Fischer, s. 276.
Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180.
Tom XXXlI, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196.
Tom XXXIII, za lata 1934-1934
(seria II, t. XIl), red. Adam Fi,scher, s. leI).
Tom XXXIV, za ro,k 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304.
Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208.
Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945,
red. Józef Gajek i Tadeusz Sewcr:,-n.
s. 502.
n-
Lud, t. 51,
CZ,
II, 1%8
�tiHO
Tom XXXVII,
za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627.
Tom XXXVIII,
za rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782.
Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1'952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111
40.70,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480
Tom XLII, za I"ok 1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992
65.40,Tom XLIII, za I"Ok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 .
Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 .
40.-'
40,Tom XLV, za Tok 1958-1959,
red. Józef Gajek, s. 669
40,-Tom XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704
8.1,Tom XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708
85,Tom XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691
100,~Tom XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890
100.Tom L, za lata 19M-1965,
cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800
80,-Tom LI, za lata 1966-1967,
cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. fJ92
Tomy I-XXXVIII
są wyczerpane.
�Cena zł 40.-;
.f·
./ / )
(
WYDA WNICTWA
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
latach 1895-1967
W
LUD (1895-1967)
Tomy I -
LI
PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
XXVI
PRACE ETNOLOGICZNE
Tomy I -
(193ł-196,)
(194,-1967)
VIII
ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-196,)
Zeszyty 1-29
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4
część III SLĄSK zeszytów: 4
część IV MAZOWSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7
czę:~~ V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11
ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE
(1951-196,)
Nr 1-30
BIBLIOTEKA
POPULARNA (1958--196,)
Tomy I -
IV
LITERATURA LUDOWA (195,-196,)
Roczników 10
ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
(1959 -196,)
VIII
DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-196,)
wyszło: Reedycja -
36 tomów. Edycja -
Zamówienia
POLSKIE
8 tomów
przyjmuje:
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
WROCŁAW, PL. NANKERA 4
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30c5402f5277b260c26aa044917409b.pdf
d75bdaa487f7d0c395477e7e820fdd05
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:355
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:317
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1969 t.53
Description
An account of the resource
LUD 1969 t.53, s.475-495
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKS
Achim von Arnim 302
Adamowicz Helena 463
Adamowicz Stanisław
463
Ac1amus K. 49, 55, 148
Adler D. 385
Ahmad Kazi S. 204
Anderluh Anton 370
Angelova Rosica 394
Antoniewicz W. 77, 116, :349
Antoun Richard T. 412
Armon W. 116
Arnade Charle.s W. 396
Arnaudow Michaił 466
Arndt Ernst Moritz 302
Arndt Paweł 252
Arnnld Hans 308
l\ssiO'n P. 388
Aufen'anger A. 415
,\ufenanger
H. 404
Aye'rs Q, C. lil8
Bachmann A. 326
Balsan L. 399
Banasik T. 425
Baniiteanu Tan<:re-d 391
Bar Max 248
Baranowski B. 48
Baielau A. 352
Balitel K. 274
Barycz Henryk 10
Bastian A. 3.;1
Batowski H. 119
Bawa M, 411
Baudouin de Cou,rtenay-Ehrenkreutz
-J<;drzejewkwwa
Cezaria 41, 63
Bauro-ann Herman 26,2
Bausinge.r Herma'!1n 306-322, 332
Balzielich B<łrba~'a 272-374
Bąk StaJnisław 225, 273-28fi
Beaudouin F. 399
OSOBOWY
Becher H. 416
Becket J. 412
Beide1ma.nn T. O. 408
Bekombo M. 399
Belin-Milleroo
J. 398
Bełza .J. 345
Benes Josef 390
Ben'tzien U.385
Berger W. 389
Berna,l Ignacio 462
Białas FrancisaJek 252
Biały Zbigniew 455
Biel.atowioz J. 280
Biielenda K. 184
Biemacka
M. 55, 78
Bill1ke:nmajer J. 282
BiHner-SzelWczykowa
419
Blagden Ch. O. 257
Blum 1. 188
Bł'aszczyk Stanisław
332-344
Balas F. 156, 351
Bocca!Ssino Renato 262, 404
Bock Herman 386
BougIe C. 11
BOiUtemer M. 398
Br-aitanić B. 4.64
Braun Rudolf 304
Bren:tano Klemens 302
B'l'iggs L. C. 202, 207
Brik'kne1r A. 48, 164
Blruezzi A,lves da Silva A. 403
Brugmanrs H. 328
BrZiO'zowski Kazimierz
241
BUhler A. 351
Bujak Francis,zek 10, 11, 148, 243, 274
Bujak J. 420
Buja:kuwa Ma.ria 455
Bu1!anda E. 41, 114
Bu~anda M. 55
BurchaJ."dt Jer,zy 247~250
Burde-Schneidewind
G. 384
�476
Burgmamn An101d 402
BUI1ssens 260, 263
BUJr'S'zJtaJózef 31-5,9,
81, 147-163,
346,
Dobrowolski
40--44,
345,
366-368,
384
N. A. 381
Butinov
By'stroń JaJn Sto 11, 41, 47, 66-67,
By<tnar-Subocwwa
Maria 250
Carrl'en Louis 392
du ChaiHu P. 254
Chałasiński
J. 51
Chałuhiński
T. 245
Charhonnier
G. 338
Chęin.ik Adam 39, 449
Chiliak W. J. 176
ChristenlSen N. 407
Ciążyński Wiesław 287-297
Ckhowicz
Helena i Wiesława
Ciprianii Lidio 262
Ciszewski S. 148
Clemhout
S. 402
Colleselli F. 389
Cook E. A. 406
Cran.ston B. A. L. 2.99
Czarnoc·ki Adam 35,6
CZJekanowska A. 55
Cz~kanowski
JaJn 41, 64, 67,
2,52, 258
C7.€'rniak B. 117
CzoeI'nings
165
Czubek Jan 243
Czyżewicz
430
Cymhalenka
M. 199
Damm H. 394
Dammann
Brnst 352
Dam,OIsz T. 419
Dean E. T. 204
D€lkowski J. 457
DemaJngeon A. 11
Dias A. J. 464
Dichoso F. 407
Diet'Schy H. 351
Diveky 243
Długopalski
243
Dłuski 241
Dobrowolska
D. 349
DobrowoJoska M. 16;}
229
449
120,
50,
Kazimierz
51,
56, 64,
114,
34,
38,
77, 83,
114,
158, 169
Dobrowolski
T. 140, 342
Dołęga-Chodakowski
Zorian 3·56-360
Domeyko L 125
DomatOr Tekla 393
Doński M. 182, 184
DOipsch A. 11
DOiwg'Lrd Zod'ia 4518
Draskić M. V. 392
Drążko>wski Hubert 436
Driver H. 413
DrIj.a6a Dus'an 392
Drost Dietrich 379, 396
Drozd Mirosława 87
Du:by G. 463
DuJ.ez:ewSiki Z. 355
Dunarr-e N. 398
Dup1"e Wilh. 262
DUJrkheim E. 156
Dwor.akO'ws·ki S. 190
Dybowski Benedykt 430
DYlnoIWs1kJi
Witold 34, 38, 44, 56, 106, 116,
120, 122, 126--127,
112,
9-29,
69,
342, 349, 430
Ede'r M. 403
Erasmus Charles J. 412
F~··etescu Constantin
393
Erixon Sigurd 119, 147
Fabian J. 404
Fairchild W. P. 409
Falkowski
J. 154
Fa,s's'ke H. 383
f'enrych Wiktor 430
F,et'ter Vojtec.h 257, 263
Fi.ed,!er Alfred 383
Field H. 200, 205
yj,er.ich J. 225
F'ili'pOlwiak Wladyslaw
127, 430
Fi:sche,r Adam 41, 48, 66, 67, 150-151
Fts,cher E. 409
Pis-chelf H. 403, 415
Floyer E. A. 200
FoLdes Laszlo 118
Forman Shepars 412
romo M. 405
FowLer C. S. 412
�477
. \. 38, 44,56, 103-137,
Fl'ankawsk.a Mar'a
430, 461
FraJl1kowski Eugeniusz
34, 41, 42, 56,
105, 106, 113, 140, 342
Fraser J. B. 207
Friedl'ieh A. 351
F.ryś-Pietraszkowa
E. 139-145
Fuchs SL 263
Fwrdyna Józef 225-231
Fiirer-Heimendorf
C. V. 35,2
Gaborjan Alice 397
Gajek Józef 34, 36, 37, 38, 41, 43, 47,
56, 68, 7~ 114, 158, 345, 349
Gajko1wa Olga 56, 70
Gansiniee Rysza,rd 252
G.arbarino M. S. 412
Gava!~~i Milovan 394
Gennep A. v. 351
Glinka J. 112
Gliick Leonard B. 412
Gloger Zygmunt 326
Gluziński WojciJech 424
Glady'sz M. 38, 40, 44, 49, 56, 140, 342
Gablot H. 199, 200
Godl€>VlSkiA. L. 110, 115, 122
Goehring H. 410
Gołąb Piotr 252
Gołąbek W. 349
Gołębiows.ki Ł. 164
Gamwee L. 248
Garres Josaph 302
Gortipoh'l A. F. 388
Gos'z,czyński Seweryn 232, 233
Grabner E. 388
Grabowski J. 337, 341
Graebner F. 327
Grisebaeh H. 326
Guerry V. 403
Guilcher J. M. 400
GuUhem M. 407
Gulgorwski Izydor 336, 449
Gumplawic!z Władysław 243
Gursky K. M. 403
GU'sinde Martin 252, 256-, 260, 263
Gutkowska-Ryehlewska
M. 82
Ha'al'rtagel Wernel' 369
Haberl,andt A. 334
Haberland Eike 397 352
Haekeł J. 263
'
Hahn Albert 352
Haid W. 387, 388
Handelman D. 412
Hansen Henny Hel'ald 397
Ha.rtwi.g Werner 396
Hauenstein
A. 411
Havernik W.aUer 305
Hebert J. 407
Heohter-SchUiltz K. 404
van Heekeren H. R. 405
Heider K. G. 410
Heilfurth
G. 369
Heine-Geldern
R. 263
Heintz Peter 319
Hei,atz,e B. 408
Hennrng Rudolf 324
Henninger J. 263, 407-408
Hentze C. 403
Herder Johann Gottfried 302
H€II',tUhkich 390
Heyer-dahl T. 405
Hicks D. 406
Hier-hammer O. 388
HipSizer H. 407
Hilrschberg Walter 261 2.63
Hissink KaIri.n 352
'
HoC'henegg H. 389
Hock A. 3,39
Hoffman Edyta 397
Hoffman-Krayer
E. 303
Holiliker Georg 263, 395, 397
Hołub-Pac ew k,z,QIW
a Z. 77
Ha1:tenroth H. H. 38.7, 389
Hrusz€>Wlski 168
Huher H. 410
HuffmaJl1 R. E. 206
Hughes-Buller
R. 205
Hu1s,taed G. 263
Hum1um J. 200, 205
Ing101 S. 48
J abłonow&kl Aleksander 117
J achimeeki Zdzisław 287, 289
JackowsIki A. 56
Jacobeit WoJig'aJI1g 384, 397
Jaenecke-Niicke1 J. 384
�478
Jahn Ludwig 302
Jakubczak
F. 354-355
Ja rdiil1 263
Jaroszewski
Jan 370-372
Jasiewkz
Zbigniew 117, 118, 348-349,
370-3'72
Ja~uński
S. 283
Jawad A. J. 405
Jech J. 384
.Jensen Adolf Ellegard 3.50, 351
Johnova Helena 119
Judenko K. 56
i
Kaleoiak P[at.r 455
Kamocki J. 117
Kapełuś H. 38
Kadorwkz J. 165, 248
Kairlpiński F. 169
Krurw,ot E. 5,6
Kauffmann
H. E. 404
K,ed:ryna J. 179
Keesiil1g R. M. 412
Kenr L. 112
K!ijowski A. 285
Klein-Franke
A. 411
Klemm G. 351
K~ich Edward 243, 282
Klimaszewska
Jadwiga
56, 68, 458
Klinger W. 114
Klosika Gerhard Konrad 302-322. 349-352, 368--370
KluckhoJm C. 1516,351
Klusen Em'st 370
IOodnlck;i Z. 458
Kłoskowska A. 42
Koch-ax V. K. 403
Kołmtn'icki B. 117, 118
Kolberg Oska'!' 148, 150, 248, 293, 345-348
Kollmann J. 2,55
K oŁlreide'1' F. 389
Koniig Wolfgang 200, 396
KOllirad Walter 3,95
K,opczyńska-Jaw{)Irska B. 56, n, U9
Koppers W. 256
Korrabiewlc,z Wacław 110, H2, 42,9
Komił{)wioc'Z T. 245
Kotarbińiski. T. 66
Ko,trtak Conrad P. 412
Kotwla Francdszek 39, 225
Kowalewsld Z'. M. 115
Kowalska-Lewicka
A. 83, 114, 125, 369
KozyTla Anna 381-382
Kr.a:sso,wski W. 81
KnlUse F:ritz 3194-395
K.rawczuK R. W. 467
K'!'cek F. 243
Krren.kow F. 199
Kif'i(."~eberg W. 352
K:roeber A. L. 156
Krysiński A. 178
K'rzanOlwski Andrzej 462
Krzywicki L. 349
Krzyżani.ak E. 346
Krzyżanowski J. 36, 38, 45, 34,6
Krzyżano.w;ski stanisław
10
Kuibary J. 112
KlUbLiewicz 182
KUIChoWłOZZ. 48
Kucz.yński A. 112
Kuhn Thomas S. 304
Kukder R. 49
KulozyckJ J. 42, 113
Kułk,e Eri<c.h 3,24
Kun~t Nłko 394
K:uszner 113
KutrrZJeba-Pojnarowa
Anna 10, 13, 38,
40, 44, 56, 61-86, 158
Kut:roZJebaStanislaw 11
Kwaśniewi-c'z Władysław 9--29, 57, 349,
455
KWIa,śniews'ki K. 57, 225
Kwile'cki An:dr'zej 164-195, 355
Lacombe R. 399
Lang'e R. 57
Langer A. 243
Laude Jean 376
Laufetr P. Carl 397
Laurent DonaHen 401
Lebzeltetr Viktor 256, 2fJ7
Lech Józef' 4157
Lechowa lroena 457
-de Lec,uwe J. 266
Leeu.w G.351
Lieland Joy 412
Leser P. 328, 464
Le/;Iie,cki J ólz,eil'243, 245
Les<chnik L. S. 406
Leszczyciki S. 167, 170, 172, 178
�479
de Leuve J. 405
Levis O. 355
Levi-Stra'u<s1S C. 351
Levy-Bruhl
L. 351
Lewkki T. 116, 117, 129, 164
Lewin M. 42
u~wińlSki J. St. 243
Ligęza J. 40
Ligoc'ki Edward 243
Lima M. 399
Lim anow ski Mieozy.sła,w 243
Linde S. 165
Linette Bogusław 400-402
Lint,on RalJph 156, 351
LisiQk.i Antoni 290
LQlukatOlSD. S. 393
Lugmayelr K. 388
Lutfiyya
Abdulla M. 158
Lu:tOlSławski W. 276
Lutyński J. 42, 57
Lutz D. 385
Lapilcz C. 45B
Lazarski Zygmunt 373
Lepkowski Tadeusz 463
Lęga W. 49
Lobaczewska
StefaJnia 289
Lowmiańs.ki H. 32.6
Lukasiewic2
243
ŁukQIWic,z Marceli 430
LyJs.ik Stefan 112, 251-272
Mac Gr.egoir C. M. 203
Ma'oeda M. N. 409
Macewic,z-Golubknw
Maria 459-460
MaciejewS'ka J. 119
Makłowski A. 277
MakuIski K. 116, 117
Malicki Longin 390
MalinolW'skli BronilSłaJw 11, 32, 41,
156, 157, 298-301, 410
Mali'nowski T. 57
Małkowska K. 120
Manugiewicz
Jan lOB
lVIańkowska Romana 462
Ma;rcrz..akowa K. 170
Ma;rkiewicz W. 353
M1lIr'kowska D. 57, 118
Marswwski
T. 116, 117
63,
Masciuch V. 167
Maślamka Julian 356
M<aJ!l11llkowski
Wł. 232, 237
Matu'Sek M. 57
Matusiak Sz. 2-83
Ma:tus!zewsk a-K'Oh ut niick a Barbara
293301
Maurrer H. 403
MauriZJio A. 82
Mc Count D~smond 386
Meua-amt Rene 402
de Meyer MaUI'.iJce 402
Meyer-Liibke
W. 334
MiJchina W. 225
Mielke Robert 324
Mikołajtis Z. J. 425
MikuLski A. 243
lVIiJ,ew!skiT. 112, 114, 118, 119, 122
Milke W. 351
MilLerr F'ranc C. 412
Mir€lk F. 41, 57
lVIisińskJa Ma;ria 57, 459
lVIjaJI"1ta,n
Jan 375
MQehn Dieter 370
MokłowSIki K. 326
IVloWiń,skiB. 57
MOl1l'iH Waren T. 412
J\lIos,er Hams 305, 319
MOiSlzyński Kazimierz 34, 42, 57, 64, 65-66,
68, 82, 105, 10.7, 114, 149-150,
151, 15,3, 156, 225, 326, 342, 449
MQlWlrer C. H. 351
Mróz Lech 464
Mrośković Stefan 376
MUieller K. E. 404
MUihlmann Wilhelm Emil 263, 264, 349-350
Mua-akoViS'ky H. G. 405
MU'1ler W. 352
Mua-a,W1:!ika
H. 458
MuJrdock G. P. 413
Musial S. 384
Mydlarrski J. 169
NachtigaJl H. 416
Nooel S. F. 3'5J1
Nasz Adolf 34, 5,7, 70
Naumann
Hams 303
�480
Nedo
Paul
(Paweł)
345,
366-368,
382-
-384
Neuhaus K. 403
Neumann S. 384
Niederer A. 464
Niedermayer
R. 212
NipPOlld Walter 263
Nitsch K. 282, 283
Noble W. A. 405
Nocoń R. H. 114
Nolasco Mall"garita 461
Nowak H. 247
Nowak Z. J. 285
NOiWOISIZ
J. 73
Nawos'z W. 457
Nowo.tny P. 345
Nurge E. 409
Obell"'en U. 409
Obrębski J. 41, 57, 63, 189, 190
Oesch H. 261
Olędzki J. 118
Olszewicz Bolesław 463
OlS'zewska-Dyoni2iak
B. 57, 120
O["gelbnm!d 165
Orynżyn.a J. 402
Orzechow:skJi Piotr 455
Osuchowsika D. 458
Ozgowicz Ecl:w:a:rd 360-361
Palijew D. 182
Pa:radowska M. 117, 460-464
Paulson J, 331
PaV'lović D. St. 3i92
Pawlikowski
J. G. 245
PaiWłowska Jadwiga 49, 148, 458
Peesch ReiJnhard 370, 383, 385
:Relff,a J. 119
Peterson H. B. 198
PeJtri H. 351
Pmłokert WHl Erich 316
PiJaśc:ik F. 81
f'liddiJn,gum RaLph 157, 351
Pi·ekarski E. 105,
Piie~',adZJkaKrystyna
170, 174, 175, 176
Pietkiewkrz. Cze;s};a,w 349
Pietkiewf.cz Kazimieir"Z 114, 421
Pietr'1l1S·zekE. 57
Pigoń StanilSł,a,w 45, 273-286
Pikelis Aruna 298
Piłsudzki
Bronisław
242-243,
244,
243,
108,
114.
430
Pinnow H. J. 402
P isk,a t y Kurt 265
Pithawalla
M. B. 199
Piwo,cki Ksawery
46-47,
140,
339, 341,
342,
58,
360
Plesingerova
Alena 375
P!ezi,a M. 114
Pokl'opek Marian 73, 81
PoJ,ak J. E. 201
PoUak-Eltz A. 403, 416
1'0'1 Wincen'ty 164, 233
Połczyń,ski Janta A. 244
Pond'a.to'wski Stalnisław 41, 4ll, 58, 6,6, 67,
105,
112, 114
Pop M. 386, 393
Po:sern-Zieliilska
lVIi:r'Osława 411-H4
Posem-Z'ie.ljński
AJeksandeT
118,
124,
353-356,
361-366,
414-417,
121,
462
Po" i("Chin J. 42
P()!tle~' Vik,tiOr Herbert ~192
Poź,nia'k Włod7,imierz 287-296
PTażak Vilem 374
P're'U~s K. Th. 351
PrlL<;-Wiśniowski Tadeusz 455
Przybo.ś J. 285
Puckov P. J. 381
Pule,c M. 384
Pytlińska
A. 419
de Quatrefages
A. 254-255,
267
TIa,ch Hans-JuT.gen 386
Radho'rski Marian 430
Hadig Wern.er 386. 39.0
n,aian
243
"Rahmann R. 256, 263
Rapport R. A. 412
RauHn Henri 401
Raus-chert M. 407
RaJWilta-G'awroński 35,7
Reofield R. 157
TIe-infuss R. 34, 38, 58, 68, 70, 77, 139,
141,
142,
165,
166-167,
168,
172. 173, 175, 189, 225, 393, 455
Reychman J. 166
Rhamm K'arol 324
Riehl W.ilhelm Heinrich
303
169,
170,
�481
Riester J. 405
Rodinovic Kazjuchov 390
Rae H. B. 198
Romer Eugeniusz 243
Rompski Ja,n 458
Rosenblatt Paul C. 412
Rosenkranz H.einz 383, 386
Rosen-Przeworski
J. 82
Rosner V. 403, 408
Rudy Z. 403
Rus,inoiW W. W. 200
Sa.npong P. K. 407
Sa·ther C:lifford 412
Sawicki L. 77
Schebesia
Paweł (Paul) 251-272,
404,
405, 409, 270-271
Schebesta Józef 252
Schier Bruno 32·3-3·31
Sc !lill i Hermann
392
Schindler H. 408
Schm.i·ed-Kowarzik W. 410
Schmidt Emil 255
Schmidt I.Jeopold 303, 304, 387, 388
Schmidt P. W. 351
Schmidt W. 252, 254, 255, 264
Schmiltt A. 404
Schmitz C. A. 35.1
Schnetide~' E. 387
Scholz-Rogoziń.ski Stefan 430
Schroeder D. 351, 403
Schulien M. 263
Schwedt Herbert 370
Schweinfurth
2;)4
Schumacher P. 256, 267
Schwietering Julius 303
SeU:now rr:mgard 407
Semen-ow A. A. 199
Seweryn T. 48, 82, 140, 342
Shirokogoroff S. M. 351
Siedlecki Michał 430
SieHszczew Afanasij 467
Siem.iradzld J. 125
Sier-oszewski W. 105, 2·15
Simi-czijew Kole 466-468
Sinko T. 274
Siudowska-Myzyk
T. 115
Skalnikowa Olga 384
Skarżyńsk.a Teresa 378-379
Skarżyński Tomasz 376-377
31 -
Lud,
t.
53,
1969
Skeat W. 257
Skoczylals Adam 373
SkrodeniJs Stasys 393
Słomka J. 225t, 281
Sł.o1;.aM. 458
Smtth A. 221
SmloJeński J. 170
SolYisi,ak W,alel'i.an 382-394
Sobi'el9ka J. 38, 4,6
Sobieski Marian 38, 46, 292, 346
Soederblo!ffi N. 3'51
Sokollewicz Z. 107, 118
SolkołOlWSkiM. 342
So'snowSlki K. 81
de Sousberghe L. 408
SpameT AdoM 333
Spammer Adolf 303
Spat.e O. H. K. 203
Sl'ahl Paul Henri 390
Stecki Konstanty 232-246
Stein A. 202, 203, 206
StelmachoiWska Bożena 34, 40, 342
Sterly J. 410
S'Ueber Z. 166
Stirrrimann H. 405, 408
Stockmann
Erlich370
Stodński S. M. 293
St>oil'aTczyk234, 243
Stqpa Roman 112, 430
Sbraube H. 352
Stmas Henrik 390
Strug A. 245
Su.cheni-Groabo,wska A. 75
Suggs R. C. 416
SukertO'wa-Bieclrawina
E. 40
SUlPlpan Wolfgang 370
Susuł J. 285
Sz,afarzyk P. J. 164, 165
S7Jemłej J. 166
Szis7Jmanow Iwan 466
Szota W. 182, 188
S7Jwrmiak-Bogucka A. 58
Szurmiej W. 458
Szymański Stefan 241
SZY'l1kiewicz St. 117, 118
S:łcZJelPa,llowski225
Szc'zepański Jan 22
Ś""eciOva S0l11a 375
Świętek Józ.ef 252
Św:ider:Slki StanriJslaJW110, 378, 3.7'9
�482
Tailiko-HTY11IcewńiczJulian 430
Tairiko Medard 345--348
TalruolWycz J. 168
'Davernier Bruno 402
Taz:biJr Jan'usz 463
Teneze M. L. 399
Thierry
S. 400
Thomas W. L 35,5
Thomas William L. 298
Thome D. W. 198
Tillhag'en Cal1I-Rerman 370
TłOCZiek J. 81
ToikaJrew S. A. 42, 113
Toł<SitoIWS. P. 42, 113
TomasrzJewski J. 190
TO!P(Jjm~iJ. 48, 49" 5&, 73
Toroński A. J. 1,65
Tl.'arwll'ska-Kwaś,n,iewska
M. 58
Trteide Barham 398
TT'iUes Henri 264
TrimboIlll H. 3ó2
Tracbanow,skl
Metody 179
Tubaja R. 4'58
Turnau J. 82
Tumnibull C. M. 260, 261, 263, 268
T)"« E. B. 3'51
TWoczydło Sban!isław 430
Udzrl.el'a Serwelryn 165, 449
Ulelnbmok J. 409
Urhan Manf1r'ed 395
UI'bań.ska B. 119
Us~kowa R. P. 468
Vajda L. 351
VakaT'eLski Christo 114
Vanover-bergh
P. Mor. 256, 267
V,arvrik V. R. 174, 176
VLadwvić P. 345
V'1aJdu1JLnlion 119
Varbichler
A. 260, 263, 409
Wache LULse 388
WIa!1daicher F. 387
WaJligÓtrsk1 A. 106, 110, 112, 116, 122
Wa11ac:e R. F. 351
WailiIrer D. E. 412
WalSfulewski L. 175, 243
Watanabe
H. 405,
Weinhold Rmidolf 384
Weliss-Aall L. 388
WeiSJS RichaJrd 304
Węd:kiewicz Stanisław
11
WęgTIzynowi:cz Leopold 77, 449
Wiegelmann
G. 464
Wd€'SeIr E. 404
Wiles,inger R. 409
Wtłber D. N. 201-202
Wildhaber Robert 332, 391, 392
WiJnaeck,a Ha'Irina 424
Wi.~Slor M. 388
WlLta'szewski Mikołaj 116
Witkiewicz
Sbanisław 232, 241 245
WitIrowska A. 285
Wlitos W. 281
Wh,irt;.eL. A. 351
Whilt'ing J. 413
Wo,kroj Fr. 112
Wollman P. 192
Wolski K. 110, 112, 116, 168, 169-224,
430
Wopiń'Ski Hemryk 248
Woź.niak Andrzej 464
WróbleiW'Sk.i TadeuslZ 42, 107, 113, 323-331, 398--400, 402-411
Wyka K. 285
Wyllie R. W. 404
Wy,pych KOn!Tad 112, 379-380, 394-398,
453-4'56, 464-466
WyżykoiWski Stanisła,w 243
Yoshida
Teigo 412
Z:abor:ski B. 326
ZaK1To,żyń,ska-Ba,rącz A. 58, 120
ZarwisitoiwiClz-Aclamska Kazimiera
44, 58, 69
Zbocl()iWski Juliusz 241, 245
Zender M. 464
Zer:ries O. 35.2
Zgierun Z. 458
Zgorzelski Cz. 285
Zn\aniecki F. 3,55
Ziółikowska K:ry'sityna 374-376
Znam!lelrolWskJa-Prliffe:rorwa Maria
71, 419-452, 458--459
Z()Iha S. 2Q5
Zubrzycki
165
ŻoŁn:a-Manugiewiocz Jan 441
Żułarwsiki JelrZY 243
Żyga Alek;;;anldier 356-360
34, 38,
39, 40,
�INDEKS
ETNO-GEOGRAFICZNY
411
112
K'aJgmu 40B
K,v.naya 410
Duba 408
LU'lua 40B
Duo 110, 116
Paliko 405
paugwa
406
Pelende 408
Pigmeje
112, 2'51-272
znad Itmi
258, 404
Swna
408
'Dshokwe 399
Yaka 408
Żydzi rn:aII'okańs'cy 187
Ameryka
Ameryka
Łacińska
44, 124
Ameryka Północna 124, 402, 404
Anity're 124
Hanya
Afryka
Afryka 107, lOB, 110, 127, 352, 376-3BO,
3~5, 3!}9, 410
Afryka Wschodni,a 109, 112
Angola 399, 411
ArUlWimi 114
Dahome,j 377
Egipt 399
Etio,pia 352
Gaban 110, 264, 377
Ghana 377, 404
Gwinea 377
Kamerun
377, 3&0, 404
KataJl1ga 404
Kongo 377, 40B
Kongo BeJgijs,kie 25B
Kongo-K.insmsa
399
Liberia 409
Litbia 405
Miali 377
Matroko 201, 416
Nigeria 377, 380
Rod.ezja 380, 399, 408
Ruanda 256, 267
Sahara 116, 117, 201, 207
Sudan 380, 405
Tanganika 406
Uganda 405
Upall1gwa 408
Wybrzeże Kości Słoniowej 377, 403
Afryki l.udy, iplemiona:
Alpine jii 11O
Ashanti 407
BanItu 404
Ba<mle 403
Budurn:a 39,5
Buszmeni 116
Dan 409
Effutu 404
Hoten'tOlci
Ameryki
półn. ludy, p1emiona:
Mekisy'k
402
AZltek,Qlwie 118, 128
CygaJl1i'e meksykańs1cy
464
Eskimosi z Alaski 407
Laika'nd<mowie 463
Majowie
352
10,9., 117, 124, 412, 461-464
AitabaskQw1e
Ameryka Poł;uclndQlWół 124
AlIti'p1al1iO 115
BOIliwiJa352, 395, 405, 412
Bralzy:lLa 403, 405" 406, 407
Gailapagos 416
MonitaJn.1a 39.6
PaJragwaj 408
Beru 124, 352
Wenemlela
403, 412
ZiJernia Ogni!sta 25i6
�484
Ameryki
PŁdJn.ludy i plemiona:
Araukanie 125
Aweikoma z grUlPYBoto,kudów 405, 406
CZii,kitano 405
Indianie Am. Płd. 416
Indianie
boliwijscy
405,
Turkiestan Zachodni 200
Uzbekistan 117, 118
Wietnam Połudn, 118
Azji
396
Indianie
Ekwadoru
409-
--410
Indianie kail";aibscy: Apari, Wo;j.ana, Tirijo 407
Indian-i'e Pel'u 116, 124
I.ndi,an-ie Shipibo 114, 125
Indianie ujścia Riv de la
Plata <WO
I.n~owie 114, 115
Ka!in,gang 406
Paraujano 403
Piausenm 4(}5
Tukan·o 403
Azja
Azja ŚTodkOlWa 122
Afganistan
116, 200, 201,
2J2"
205,
207,
211,
215, 219, 221
BeluJdżys:tan 196~223
Butan 408
FiU,piny 254, 2,69, 407, 409
Indie 118, 352, 400, 403, 404, 405, 409, 411
Indie PółnolCne 116
Indie prow. Biba,r 403
Indie prow. Nimar 406
Iil"an 196-223
Japon'ia 243, 403, 409, 412
JOil"idania 412
Kaukaz 404
LUIWl1
267
Malajski Półwysep 257
Mongolia 44, 118, 122, 125-127
Nadam'UJrski kraj 105
Oman 201
RakJiJstan l1O" 116, 205, 222
Pejl"'sja 196-223
Sindu 117
SumiaJt'l'a 117
Syberia 105, 112, 118, 403
Tadży.k'istan 117
Taiw,an 403
Turr:kiesian 199
ludy, plemiona:
Ae,ta 254, 2518, 269
Afganowie 200
Ajnosi, Ainowie 243, 405
Andamani,e 269
Bhilowie 409
Osetyńcy 404
NegryC'i aZ;ja,tyccy 256, 258, 268
Jakuci 116
Czerkiesi 404
Czeczeńcy 404
Puyuma 403
Rind 205
SantalQlWie 403
Sema 404
Semaugoiw.ie 257, 269
Turkmeni 200
TUiWińcy 118
Żydzi jemeńscy 411
Australia
Australia 10:9, 118, 351
Cieśnina TO'!'resa 412
Tasmania 398
Oceania
Oceania 108, 112, 124, 256
Melanezja 381-382
Nowa Brytania ;,9·7
Nowa Gwinea 110, 252, 351, 39.5, 397, 403,
404, 412
.-
ludy: Dani 410
Duna 415
Jeg-huje 415
Navak 406
Po!linezj,a 115, 118, 395, 405
P,oJ.inezyjczycy 109
Wy'Slpa, wyspy:
-
Anachori,tes 112
Mal,a.ita 412
Trobrianda 298
Europa
EmolPa 104, 113-114
A!lbania 119, 467
Austria 387, 388, 391
�485
Bal'kany 119
Brandenburgia
386
B~etania 400--401
Bułgaria 113, 114, 127, 394, 466
Czechy 383
Finlandia 113
Francja 398, 402
Grecja 389, 393
Hercegowina 394
Hiszpania 105
Irlandia 386
Jugos.ławia 113, 392, 394
Litwa 372, 393
Łotwa 114
Łużyce 367, 397. 383
Macedonia 113, 394, 466, 467
Meklemburgia 383, 385
Morawy 383
Ni·emcy 302, 328, 384
N.R.D. 391
Bodo,le 70, 243
Polesie 190--191
Portugalia 105
Rumunia 113, 391, 393
Schwarzwald 392
Serbia 392
Slow,enia 394
Slowacja 164, 374--376
Sorrento 243
Szwajcar,ia 303--304
Szwecja 370--372
T'ransylwani.a 391
Tyrol 389
Uk.raina 17-5\ 177
Wr;gry 393, 397
Europejskie
grupy etniczne:
Aromuni 119
Finowie 371
Lapończycy 120, 371
Pol'eszucy 190
Słowianie 114
Tatarzy 371
Wolosi 168--169
Polska
FO'lska 31--145,
Bieszczady 78
294, 338, 393
Beskid Sądecki 78
Beskid Śląski 72, 77, 78
BeskJid Wyspowy 77
Beski,d Zachodni 77
Galicja 175
Gorlice 78
Ka:rpart.y 72, 164, 169
KariPaty Zachodnie 16
Kujawy 72, 80
Kwrpie 44, 72, 77, 79
Limanowskie 45'5
Łemkowszczyzna
164--1,9.5
M.ałOIpo,ls'ka16, 17, 174, 29'4, 393
MaziOwsZJe72
Niedźwi€dzia, pow. limanowski 14
OraJWa 1,5, 18, 234
Podhale 14, 18, 232--240
Podla,s.ie 72, 75
Podkarpacie
71, 293
Prac re', pow. MHiez 49
Ropa, ·rzeka 49
Ruś S.zlachtowska 167
SiołikoiWi-c'e44, 49, 80
Śląsk 17, 140
Ślą.sk Dolny 459
Ślą'sok Górny 28-3
Śląsik Opol:>ki 44, 72
Spisz 15, 18, 234, 243
Tatry Polskie 77
Warszawy 'dkollice 79
Wielkopolska 72, 151, 294, 384
Ziemia Chclm'iń:ska 49
Ziemie Z'a'Chodn.ie 17, 'lO, 45, 6·9, 159, 173,
188, 3,53
Żywieckie 293
Polska -- grupy etniczll1e:
Bambl'zy 248
Cyganie 243
Hazacy, śląska grupa .etnograficLjna
247--250
Ka!S7.ubi Bytoiwscy 49, 448
Krakowiaicy 148
Lasowiacy
22.5-231
Leśnioki 250
Łemkow'ie 70, 164-19.5,
189
Rusnacy 175, 189
Ślązacy 247
�INDEKS
RZECZOWY
Ad3iptalcja 126
społec:z;no-iku1tur'Qwa 1,8
Aku;1turaJCja Lapończyków 11<9-120
w ebnologiJi amerykań'Skiej 120
Amerykiand:ssty;ka radziecka 121
An:imizm 35,1
An.VrOlPOlll(}gj·a
kultu,raLn'a 349-350
Archiwaetnograii=e
54, 141
,iJwn{)grafic~e 43·5
muzeaJlne 435
ArtY'Slta ludo,wy 33,7, 340
Atlas etnograficmy
88, 152, 412--414
'euI'Oipe:jski 464-466
Polski (P.A.E.) 43, 47, 64
Cepy 72
Ceremonj'a ·chodZJenia po ogniu 403
ChaJupy o konstrUkcji sochowej 375
po<ddeniowe 457
środkowo'lliemieckie
386
w Meklemburgii
383
Czerpaki 234
Badania etn()igl"afi,c~e w Bułgarii 127
et:n,ografiC:71llo-.SIOCjolog1c:zne
17
nad wsółczesnością wsi 45, 50-51
;so;cjO<1og<iczne
3'5.3--354
w Irudi.a:CihPółnocnych 116
ter,enowe na NOlWej Gwinei 412,
415
na wY'~palch Cieśn'iny Torresa 4,12
na wys!pie MalaiJta 412
w Boliwii 352
w Etiopii 352
w JOil'cla'lldi412
w MongOiliIi 44
w AfTY'ae ZachodJniej 127
wśród Indian Czipewa 412
wŚlród lndi;an Ziemi Ognistej 256
Batik;a ludloiwa 315
Bajki lS'erbołuży~zan 382
BallLada dolnob'l'etońsika 401
Bartnktwo
115, 95-96
Buiddyzm 352
w Japonii 403
Budownictwo Irl and i'i 386
ludowe 140, 327, 4~7, 458
'pa'SlteT&kieAromunów 119
Demonologia ludowa 114
Domy duchów 395
Dr~waryty
litewskie 373
Dudy żywieckie 293
Dyfu:z;j'a e.Iem,eIllJtówkulturowych
329
DZJbanki 243
Ekspedycja do Buszm·en6w 256
do Indian Boliwii 405
do Pigmejów 252, 256-261
do s,emangów 257-258
do Tangan'i'ki 406
Etnogenerz.a ludów Eul'opy 113-114
EJtnogr.afia - terminy i przedmiot badań
32, 42, 43, 10<3-104, 114
,etnog,rafia bułgarska
113
Europy 104, 113
Finlandii
113
niemiecka 384
'Po~ska 31-58
pOlW'szechllla103-136
ra:dzi,ec:ka 42, 113
w Szwajcalfii 113
Etnografii Polski podręczniki 48, 88
polskiej kierunki 40-47, 63-71
polskiej o.rganizacja 34-40, 71-83
polskie 80'--<81,89-92
słolw'acllcie 374-37<6
w zach. Persji 407
zachodndo-Głowiańskie 325
Bóstwa agrarne 403
�487
Etnografic~ne
monografie
regionalne
rejony Pols'ki 74
Etnologi·czna szkoła wiedeńska
383
Etnom>uz,eologia 424-425
Etnonimy 385-386
Figu~ki .a,nrtrQPomariiczn'e 397
Flisactwo 386
FOIlklo[' 160, 401
bułgarski 466
łużycki 366-368
muzyc:zmy 45---46, 291-293,
:sł'owny 435
- DaJnów 409
Folklolrystyka ma,oedońska 113
Folkloryzm 5,2
BaUisd.ngera 319-321
Foremki na serki 234
436
Gamcalf'S,kie piece 380
Ga;rn<:ars'two afrykań'S,kie 37,9-330
czeiskie 383
ludofw.e 80
japońskie
409
Sindu 117
Gospodarka wiejska w Polsce 75--76
Peru 124
Gra af'ry,kańSika 109
Grafika lu:dow.a 140
Groble 196
Handel smal-ami 171
Hodowla n, 94-.9~, 457
owiec 171
Humor Indian 412
Ideog'ramy obrazkowe 403
Instrumenty
muz,yczne 386
afrykańskie
395
brazylijs,kie 405
Meksyku 462
Instytucja "kula" 299
patronów
396
Jarzmo 397
Język chiński 409
mel aJ!lezyjski
403
44
Języki ludów indiań,skich 4·02, 404
-pigmej'Sikie
269
św'iartJa 114-115
Językawa rodziln,a Mande w Sudanie
405
Kaganki
230
Kamienia,rstwo
171
K&'ezy, system irygacyjny
198-223
Ki'erunki antropologii
kulturowej
410
etrlDgr!af,ii po;1skiej 63-71
Kierunek metodologiczny:
eWlQilucjonizm krytyczny 42, 64, 66,
114, 153
- schematyczny
153
fenomenologic~ny
41, 63, 120
funkcjonalny
41, 120
hisrtoryczJno-kulturowy
41, 64, 407
integralny
42, 43, 69
m8.lterializm dialektyczny
67
psychologizm
41
struktmaltzm
162
Kijanka
23,6
K'1a!syfJikacja nauk 19-20
Konferencje
metodologiczne
42, 43-44
K'Os!a 72
Ko'WCUlstwoludowe 79
K'oISzykarsif.:w'o383
Krzesi!WJa 226
Ksmalty WISi p orski'ej 13
Kult drzewa 400
kaJr'go 403
niedźwiedzia
117, 40·5
pr7JOidków 407
śmie~d 24,3
św. Floriana 11
Kultowe idole 404
K'ultura 84, 156-157, 351, 410
ludowa 154-155
maiteTia'lna, definicja 64-65
- Wisi poLski,ej 61-86-102
pasrt.e!f'Ska 17. 122
pas~s:ko-ko:czoWin icza 126
pas,ter:sk'O-rolnicza 169
trady'cyjna
18
KultuJrowe $kefy Afryki 378
wy1)Wio.ry 24
Kultury
pr~edkolumbijskie
122
Lampy naftowe 230
IJata.rn.ia ręc11l1a 2;30-231
�488
Lecznict,wo ludowe szwedzkie
370-372
Legenda ,o latającym
Holend:I"ze 386
Liite'ratura ludowa 279, 280, 370
LudO'znawstwa przedmiot 306
Ludoz,llIalW'stwo jugosławiańskie
113
niemieckie 302
proletariatu
316
szwajea'rskie
303-304
współc:zesności 306-322
Ludy kopieniacze 107
pasterskie
107
Łopaty drewniane
:387
Łowiectwo 96
Łuczywa 225-226,
228
Łuki 408
Łyżniki 236, 241, 245
Młyny iraI'lskie 221
Monografia miejscowości
-- regionalna
48-49,
135,
151,
153,
154,
15ll
_. - -
t.radycyjna Hi!
współczesna 162
s,poleczności lokalnych 51
tematycz.na 44
tematyczno-problemowa
49
wsi 147-163
Mo,tyw węża-tęczy 403
Muzea biograficzne 4·jf}-1:;O
erbnograficzne 38-3fl
-'- skansenowskie
:39, 3:10--392,
431-
-434
JV[·uzeaJ1nepublik<:',ia 436
Muz,ealnietwo etnograficzne
po.]skie
419-452
rumuńskie
3fl1
Muzyka 370
ludowa polska 294
IVlyśIiwshvo 38(i
__
Magia wspóIczesna 310
Malarstwo I udowe 372
po,]skie 140
Malowidła ścienne 374
Mapaetn,iczna
Polski 47
Maski afrykańskie
377
ludowe 392-394
bułgarskie 394
greckie 393
ju,gosławiańskie
394
polskie 393
rumuńskie
393
węgierskie
393
z;wi€'rzęce 407
M'ateriałypamiętnikarskie
354-356
Meble tywlskie 389
Medycyna ludowa 388
-na
N. Gwinei 412
Metoda biograficzna 22
histQlryczno,-terenO'wa 22
integralna
69
Metodologia nauk 19
Miary czasu 399
Mig;racje Łemków 188
Miota,cze australijskie
109
Milto,logic'zne wątki kaukaZJkie 404
Milty 350, 409
afrykańskie
410
po.Linezyjskie 115
bolowijskie 352
Młocka 464
132, 153
o
Na'czynia drewniane 2W}
Narodowość, definicja .1Bfl
Narzędz.ia kamienne 40.1
Na'rzędzia ro!:niC'zc 44. 68--·U9, 72-73
rybackie 38;)
Nawadn,ia.iące urządzen ia i [,[Jiiskie 196--223
Nomadyzm
416
Obrazy na szkle 234, 244, 245
O["zę:dowo-ść 370
Obrzędy dowcz;ne 388, 458
inicjacyjne 415
pogrzebowe 109, 403
rodzinne 407, 458
rolnicze 404
we.s'e!ne 457
wsi dolnośląskiej 459
Obuwie węgierskie 397
Odzież 82, 101-102,
109, 110
Ofiary z ludzi 405
0JJo.wiadan.ia 408
Orika w wą.skie ?agony 72
Osadnictwo wiejskie w Polsce 81,89-92
Po-dhala 14
woloski,e 168-169
Ostrza kamienne 29,9
OŚ'Wietleni'e wnqtrz 225-231
�489
Pasterskie wQdrówki 17
Pasterstwo 94-95
górski·e 398
karpackie 77--78, 119
mong·o1skie 118, 125-126
rum ut1skie 113
Tuwińców 118
Patroni wód 205
PeyotY7.Jll 118
Piec chlebowy 228
Pie'czywo wes,elne :~87
Pieśń 370
Pieśni af.rykat'lskie 395
ludowe 292, 293
obrzedowe J 10
Plastyka ludowa 142
obrzędowa 459
Plug 72
Pługi europejsbe
464
Podań klasyfikacja 384
Poezja ludowa 386
Pokrewieństwo
u ludów kongijskich 408
u Pigme,jów 404
w Indiach 411
Pożywienie wsi polskiej 82-83,
102, 458
_
ludności Afryki Zach. 116
Prawoslawie 178
Pra,vo zwy-ezajowe 207
Przebie'l':ańcy 393
Przemysł ludOlWY68, 97-99
drzewny 171
Pszczelarstwo 95-96, 458
Radło 72
Radła śląskie 73
Religia ludu Ashanti 407
Bhilów 409
_
ludu Puyuma 403
Re'li.gie ludów pieTwotnych 351, 35,2
_
synkretycme
118, 124
HeHgii dzieje 361-366
Religijna grupa "jama" 404
Relikty 17, 155
H~kodzielnktwo
liberyjskie 409
Rodzina chlopska 18, 160
_
madeTzysta 117
Rolnictwo 72, 457, 458
Lemków 170-171
wsi pols,kiej 92-94
w Limanowskim 455
Rzemiosło Uzbekistanu 118
wsi polskiej 97-99, 458
R,zeźba 109, 140
laJ'rykańska 377
Rybołówstwo 96, 386, 458
Sierp 72
Skans,enolWska akcja 456-459
Skans,eny w JugO'slawii 392
w Polsce 431-434
Sobótki 464
Socha 72
"źelaZJn.a" 73
Spichrz opalowy 326
Sprzęty 100-101
Statki źaglowe egipskie 399
Stroje do chrztu 388
ludowe łuźyckie 383
StruktuTaspołeczn'a
plemion
Tukano 403
Szała,śnictwo karpackie 113
Szamanizm 351
Symbolika kwiatów 400
Szkol,a antropo:logi.czna polska 41
_
kultur.Qlwo-histo,ryczna 64
S7,tu'ka afrykańska
376-377
_
ludowa 46-47,
114, 332-344
1~telWska 372
__
polska 139-145,
360, 423
_ w LJima'nowskim 455
meksykańska
117
Sztuki ludowej zakres 339
Swiiecaki 228-229
Taniec 370
T,a'rc71e299
TeoTi,a integralna
25-26
"podłoźa historycznego"
23-24
_
procesów źywiołowych 25
Teori,e i metody etnologiczne 407
Tka.ctwo ludowe 80
_
uroków
171
_
Aromunów 119
Tłuki po.Jinezyjski-e 395
'l\o:lemizm 35:1
Tr,ansport i komunikacja
99-100,
457
Uł pleciony 326
Ule .s71ufladkowe 392
Up'rawa zi,emi 3,97
kukurydzy
116
�490
Wlarzęchy 234
Wierzenia aJn,imistyczm,e 407
Ind~an 416
ludów Nowej Gwinei 404
Więź grujpoiwa ŁemkólW 172
terytodaJlna
i TIOdzillnna116
Wnętrze m100zkalne 100-101, 375
Wo:zy 116
W~óźba w sądownktwie
14
WiSIpółdziaŁanie gos;podarcze na wsi 69
Wspólnota wieJSIka 1Hl
WspóLnoty roLne andyjskie
115
Wyrób dzie;goiu 171
Zaigroda nHOC'ka 109
Zagrody .wejskie w Se,rbii 392
Zbieractwo 70, 458
ZbiQlry etnograficzne
podhalańskie
244
B. MaHnowskiego 298-301
meksykań'skie
109
;pozaeuropejskie
108-109, 429--430
Zwye?Jaje pir'aJWne 115, 383, 392
TOln~
388
świętodańskie
384
weselne 384
Źródła zastane 21
wyw91ane 21
Źarna
70
�SPIS ILUSTRACJI
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Tabl.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
Ryc.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
L
1.
2.
3.
4.
Grobelki przy szyba.ch kar:e.z:owych w okol·icy Kwetty .
KQlfyto wys'CWego karezu Dżedid HaJriUDKa["lE!zw Bostan
Wnętrze karezu Zoha w Kuczl'ag widzian.e <przez gha!.'dClJwa
Schemat konstrukcji karezu w północnym Beludżystanie .
Kariger
przy czerh w Kuczlag koło KWetty w Beludżystanie
Kariger
ze swymi .narzęd:lJ1ami pracy .
Krzewy w kar,ez'ie Chajan w Nal w Dżalawanie w Beludżystanie ,
Sprzęty i urządzeni.a do oświetlaJO,i,awnętrz .
Część zbiorów J. Uslieckiego .
Kijanka ryzowana z drzewa jaworowego.
Góral myśliwiec, rzeźba drewniana
pol.ichromowana
Zbiór pr'zybo'rów do mleczalf'Stwai ,pasterstwa w Muzeum Tatrzańskim
w 1921 1'.
Docent dr Włodzimierz Pożniak w czasie badań w Międzybrodziu
Bialskim, pow. Żywiec
Pisanki
dolnosląskie
202
206
209
210
214
217
220
228
234
236
239
242
289
460
MAPY
Mapa krajów wyżyny irańskiej
198
LIST OF ILUSTRATIONS
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
Fig.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Small dams near the karez grooves in the area of Kwetta .
The bed of the dried Dżedid Harun Karez in Bostan .
The inside of Zoha Karez ,in Kuczlag, seen through the ghardawa.
The schematic diagram of a karezin
North BaJuchistan .
A Karigcr near a czerh in Kuczlag, area of Kwetta in Baluchistan.
A Kariger
with his tools .
202
206
209
210
214
217
�492
Fig.
Plate
Fig.
Fig.
Fig.
F,ig.
7. Shrubbery in Chajan Karez in Nal, area .of Nal, in Baluchistan.
1. U1ensri:ls ,and devices fOir indooT lighting
1. A part of J. Lisiecki's collection .
2. A carved battledol'e f'rom sycamore wood
3. A mountaineer-hunltsman,
wooden sculópture
4. A collection of acoessories for day,rying a,nd shepherding in the Tatra
Museum
in 1921
Docent Dr. Wlodzimierz Poźniak during fieldwork in Mi<;dzybrodzie
Bialskie, region of Żywiec
Low Silesian Eastereggs
.
220
228
2a4
236
239
242
289
460
MAP
Map
of
I'ranian
Highlands
198
�CONTENS
Władysław
Kw a
Birthday)
.
T.
On
the
Ś ił
i e w i c z, Kazimierz
Dobrowolski
(on His Seventyfifth
9
twenty-fifth
anniversary
of
Polish
Ethn,ography
Józef B u r s z t a, Ethnography
in the Quarter of the Century of People's
Poland. Org.anization - Tendencies - Investigation
Trends .
Anna K u t l' Z e b a - P a .i n a r a w a, Material CulturE' 'of the Polish Village
in Ethnographic Works in the Period of Twenty Five Years of the Polish
People's
Republic
Maria F r a n k a w s k a, General Ethnography and Its Place in PoUsh Science
After II World WaJ' .
Ewa
F ryś - P i e t r a s z k a w a,
Investigations
about
Polish
Folk
Art
in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic
l!.
S t u d i e s,
A r t i c l e s,
31
61
103
139
Mater ials
Józef B u r s z t a, Twa Models of Mongraphics of Villages.
Andrze,j K w i I e c k i, An Outline of Historic and Ethnic Problems of the
Old-Time Hegional Group of Lemko
Krzysztof Wal s k i, Traditional Technics of Artificial Irrigation
in Iranian
Countries
.
Józef F u r d y n a, Devices for Indoor Lighting in Lasovian Lodgings in the
Last Century .
Konstanty
S t e c k i, Rudiments of Ethnographic
CoHections in the Polish
Taka Highlands
.
Jerzy B u l' C h a r d t, In the Matter of the Name "Hazacy" .
Stefan Ł y s i k, Paul Schebe:sta - Pionj,er Investigator ,of Pygmies (1887-1967)
Stan,isław Bąk, Professor Dr. Stanislaw Bigoń .
Wiesław C i ą ż y ń s k i, The Charac1er'Lstic of Włodzimierz P.oźni,ak's Activity
as an Ethnomusicalogist
Barbara M a t u s z e w s k a - Ko h u t n i c k a, Bronisław Malinowski's Collection in England .
147
164
196
225
232
247
251
273
287
298
�494
III.
R e v i e w e r' s
ar t icles
Gerhard Konrad K los k a, Ethnography
of an Industrial Community in the
Formulation
of Hermann
Bausinger
Tadeusz W rób l e w s k i, German "Mitteleuropa"
from Bruno Schier's Point
of View
Sta.n:isław B ł a s z c z y k, F10LkA,rt as an Object of Ethnographic Investigation
(On the Ma:rg,in of R. W. W:ildhaber's Paper)
IV. R e v i e w s o f p u b l Q c a t io n s a n d j o
li
gowicz)
religii.
(Outline
of the History
Pasem-Zieliński)
N e d o, Grundri!ss
of Religion)
Warszawa
szewski,
Bautzen
Zbigniew
Kloska)
368
SLoc'kholm 1962 (Jan Jaro-
Jasiewicz)
370
kowskaJ)
(Teresa
372
Ziól-
374
-I
Skarżyńska)
c k o v,
iJIl
Afrika.
Technologie.
Berl.in 19.67 (Konrad
Wy379
Formirowanie
naselenija
Melanezii.
Moscow
1968 (Anna
381
Jahresschrift
1968/1969
(Walerian
des
Instituts
Sobisiak)
flir
sorbische
Volksforschung.
Bautzen
.
Deutsches .Tahrbuch f tir Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian
Sobisiak)
.
IjsberT'eichische Zeits'chr:in fUr Volkskiunde. V'~enna 1967 (Walerian Sobisiak)
Schweizerisches Archiv f tir V,01k,skiunde. Basel 1967 (Walerian
Sobisiak)
Ja'hrbuch des Museums f tir V61k!erik'UJldezu Leipzig. Vol. XXII, Berlin 1966
(Konrad
376
378
D r o s t, T6pferei
Kozyra)
Letopis.
356
366
Konrad
Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński)
Stanisław Ś w i d e r s k i, Grands traits des oiviliJsa1JioniSafricaiJnes. Paris 1966
pych)
353
19G6 (Józef
Lietuviu liaudies menas. Vlln'ius 196i8 (Barbara
Bazielic/J,J) .
Lódov·e stavitielśtvo a byV'al1liena Silov'ensku. Bratyslav,a 1963 (Krystyna
I. P u
348
349
361
Volksdichtung.
BUrsZ'ta)
P.
345
1968
.
der sorhischen
Arbeit und Volksleben. Goetti!ngen 1967 (Gerhard
Carl-Hermann
T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst.
Dietrich
332
360
dziejów
(Aleksander
Paul
323
r nals
Oskar Kolberg's Complete Works - On the Tenth Anniversary
of the Publishers
(Medard
Tarko)
.
Bibliograf,ija trudow I.rustitUlta EtnograHi im. Mikłucho-MakŁaja (1900-1962).
Leningrad
1967 (Zbigniew
Jasiewicz)
. .
Ethnologic New Pub~i,oat:i,ons in West Germany (Gerhard
Konrad
Klaska)
Badani,asocjologicZillle na Ziemiach Zachodnich (Social'ogie-al Investigations on
the Regai!n,eid T'err:itodes). Pozmań 1966 (Aleksander
Pasem-Zieliński)
.
Julian M a Ś l a n k a, Zori:a:n Dołęga-Choda:kowski. Wrocław-Warszawa-Kraków 1965 and Z. D o łęg a - C ho d a ok'O W s k i O Sławiańszczyźnie przed
chrześcijaństwem
oraz inne pisma i listy. (About the Slavs before Christianity and other papers and letters). Warszawa 1967 (Aleksander
Zyga)
Sztuka ludu polskiego (Art of the Po.]iish Folk). Warszawa 19,67. (Edward OzZarys
302
Wypych)
382
384
387
339
394
�495
Jahrbuch
des Museums
(Konrad
fUr VOlkerkunde
zu Leipzig.
Vol. XXIII,
Berlin
1966
Wypych)
397
L'Ethnographie.
Paris 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski)
Arts et Traditions Popu lai["res. P1liI1is1967 (Bogusław
Linette)
Anthropos. Fryburg
1966, vol. ·61. (Tadeusz Wróblewski)
Anthropos. Fryburg
1967, \1101. 62. (Tade'usz WróblewskiJ)
.
Ethnology. Pittsburgh
1967 (Mirosława
Posern-ZieUńska)
.
Z€itschrift fur Ethnologie. Berlin 1967 (Aleksander
Posem-Zieliński)
398
400
402
406
411
414
V. Museums
Maria Znamierowska-Prufferowa,
Polish Ethnographic
Museum Directing
the Period of the 25th Anniversary
of the Polish People's Republic.
VI.
in
419
C h r a n ic s
XLIIIrd Meeting of the BoHsh EthniDg.r<lJphk Soc,iety (Konrad Wypych)
.
Report ·of the Polish Ethnogra:phic Society, Department of Łódź (Józef Lech)
Rapoot of the Po.lish Ethnographic
S:ooiety, DepaJl'tment of Wil"odaw (Jadwiga
of the
Polish
Ethnographic
Society,
Department
of Toruń
(Maria
Znamierowska-Prii.fjerowa)
458
Competitions for Trad1tianal F1ine Art in the Eithnographic Museum of Wrocław (Maria Macewicz-Gołubkow)
The IIIord Ethnographic
Sem.inar of Amer'ioan1sts in Poznań (Maria Para-
Simiczijew)
of Death
of the
Academician
Afanasij
Sieliszczew
Simiczijew)
467
More important abroad publications Sient to the J. CzeklanoiWski Library
the Polish EtJmographic Society in 19,68 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka).
VII.
Index of the LIIlrd
List of plates .
Contents in English
464
466
25th Anniversary
(Kole
459
460
dowska)
The Un.d Interna'tionai
WiQlrKJingConf€['e:nce 'of the OrgaJl1lziing Oommittee of
the European EthnogIr3!Phic AtLas (Konrad
Wypych)
The 90th Birthday of the Bulgard.an A,cademician Micha~l Arnaudow
(Kole
The
456
457
Pawlowska)
Report
453
volume
.
of Lud
of
468
Va r i a
(Jadwiga
Gerlach-Klodnicka)
475
491
493
�Cena zł 50.-
WYDA WNICTW A POLSKIEGO
W
latach 1895-1969
__
Of3
TOWARZYSTW A LUI
o
__
•
•
TS3/
_
/1'3~:J
LUD (1895-1969)
Tomy I --- LI II
PRACE I MATERIAŁY
ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
PRACE
(1934-1969)
XXVI
ETNOLOGICZNE
(1947-1969)
Tomy I -- IX
ATLAS POLSKICH
STROJOW
Zeszyty
LUDOWYCH
(1949-1969)
1--31
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA
I KUJAWY zeszytów: 4
część III ŚLĄSK zeszytów: 5
część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: II
część V MAŁOPOLSKA
zeszytów: 11
ARCHIWUM
ETNOGRAFICZNE
(1951-1969)
Nr 1-30
BIBLIOTEKA
POPULARNA
Tomy I -
LITERATURA
(1958-1969)
V
LUDOWA (1957-1969)
Roczników
10
ł~ODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
(1959-1969)
X
DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA
wyszło: Reedycja
..
J
-
36 tomów. Edycja -- 14 tomów
Zamówienia
POLSKIE
(1961-1969)
przyjmuje:
TOWARZYSTWO
WROCŁAW,
LUDOZNAWCZE
uL Szewska
36
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e39c16a0767e058ad644c137a7b747c.jpg
fd1c765300860b7a2570e502a22b8253
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/640429d565b0aff4b1046c89bbc582c9.jpg
92bc2ad8fb6545d9950c4ee5018557cb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Różne typy łodzi zacumowanych nad Wisłą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zawichost (woj. świętokrzyskie)
Subject
The topic of the resource
transport i komunikacja ; transport wodny ; szkutnictwo ; Sandomierskie
Description
An account of the resource
fotografia przedstawia oraz kilka typów łodzi (1) oraz zbliżenie dwóch z tych łodzi - płaskodenną i z dnem zaoblonym (2). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_31.30.XI_F.4.14.4_01 PAE_FNK_31.30.XI_F.4.15.1_01
łódź
łodź płaskodenna
okolice Sandomierza
rzeka
szkutnictwo
transport wodny
Wisła
Zawichost
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/968ff31150738beb236d94e924aa017b.pdf
3537a4dbc596f4f6a680c8ea7ede7f30
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:174
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:150
Title
A name given to the resource
Różne/ LUD 1957 t.44
Description
An account of the resource
LUD 1957 t.44, s.599-632
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
598
WYKAZ WYDAWNICTW
Budownictwo
Architektura
(Warszawa)
Filmowa
Agencja
Wydawnicza
(Warszawa)
IHKM
Instytut
Historii
Kultury
Materialnej
(Warszawa)
Instytut
Zachodni
(Poz:lań)
Iskry (Warszawa)
Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa)
Nasza Księgarnia
(Warszawa)
LSW Ludowa Spółdzielnia
Wydawnicza (Warszawa)
Oss. Zakład im. Ossolińskich (Wrocław)
PAN Polska Akademia Nauk
PIW Państwowy
Instytut
Wydawniczy (Warszawa)
PTL Polskie
Towarzystwo
Ludoznawcze (Wrocław)
I ICH SKRO TY
R
o
z
N
E
PWG Polskie Wydawnictwo
Gospodarcze (Warszawa)
PWM Polskie
Wydawnictwo
MuzYcZ::le (Kraków)
PWN
Państwowe
Wydawnictwo
Naukowe (Warszawa)
JAN CZEKANOWSKI
PWR i L Państwowe
Wydawnictwo
Rolnicze i Leśne (Warszawa)
PZWL Państwowy
Zakład Wydawnictw Lekarskich
(Warszawa)
BALTIKUM
PZWS Państwowy
Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa)
Śląsk przy Wydawnictwie
Górniczo-Hutniczym
(Katowice)
Sp. i T. Sport i Turystyka
(Warszawa)
Wiedza Powszechna
(Warszawa)
Wyd. Praw::l. Wydawnictwo
nicze (Warszawa)
Praw-
'.,
UND SKANDlNAVIEN
Die B'; l t i s c h e E x p e d i t i a n, das grosse wissenschaftliche
Unternehmen des Miklucho-Maklay
Etnographischen
Institutes
der Akademie
del' Wisse::lschaften - aus dem sich die Institute fur Geschichte und Recht
der Akademie der Wissenschaften
Littauens, das Institut fUr Ethnographie
und Folklore del' Akademie del' Wissenschaften
Lettlands und des Institutes fur Geschichte und des Eth::lographischen
Museums del' Akademie d~r
Wissenschaften
Est1ands beteiligt haben - hat ein so grosses und wertvolles anthropologisches
Beobachtungsmaterial
gesammelt
und in del'
Bearbeitung
von N. N. Czeboksarow veroffentlieht,
dass es moglich geworden ist eine allgemeine Orientierung bezuglich der anthropologisehen
Struktur der Bevolkerung
des Baltisehen Gebietes zu gewinne::l.
Bekanntlich
hat del' erste in dieser Richtung von Sophie Ehrhardt
gemaehte
Versuch
zu keinen exakt prazisierten
Ergeb::lissen gebracht.
E::st die Anwendung des analytisehen
Apparates del' polnisehen Anthropologie gestattete
die mit versehiedene:l
Methoden gemach ten Beobachtungen auf das Niveau der Schweizerischen
Aufnahme
zu reduzieren
und
die analytisehen
Ergebnisse zu prazisieren.
Die erzielten Ergebnisse habe:l gezeigt, dass die Esten und Val' allem
die Liven in anthropologischer
Beziehung so stark von den Skandinavischen Nordgermanen
beeinflusst worden sind, dass sie diesen :lahel' kommen
aIs die kontinentalen
Deutsehen. Das veransehaulieht
die beigefugte Karte
der Konzentration
des nordisehen
anthropologisehen
Elementes.
Die ganz unerwartete
Feststellung,
dass die Beimisehung
del' ftir die
fillllisehen Voeker charakteristisehen
palaoasiatisehen
Kompenente bei den
Letten starker ist, aIs bei den Esten sprieht dafi.ir, da ss die Periode des
letto-finnisehen
Kontaktes alter ist, aIs der Kontakt der Fi:lnen und Norclgermanen und noch im Inneren des KO:ltinentes stattgefunden
hat.
Nieht weniger wiehtig ist die Feststellung,
dass bei den Esten, dem
grossen A:lteile des nordisehen
Elementes
zum Trotz, die Beimisehung
des lapponoiden
(alpinen) Elementes starker ist, aIs die Beimischung
des
mediterranen,
wodurch
sie sic h von den Nordgermane::l
unterscheiden.
Das gestattet zu sehliessen, dass von den Esten autachtone Lappen assimi-
�600
liert wurden, we:1n auch die Hauptmasse
dieser Autochthonen
in slidlicher Richtung abgedriingt wurde.
Das Vorhandensein
der fruher
nicht priizisierten
anthropologischen
Unterschiede zwischen Littauer:1, Letten, Esten und Liven, und der enge
Zusammenhang
der letzteren mit den Skandinaviern
veranschaulicht
das
beigefUgte Diagramm. Es wird dart gezeigt, dass die Esten von de:1 Inseln
und die Letten aus der Umgebung von Libau sich in anthropologischer
Beziehung von den Liven :J.icht unterscheiden.
Die Ekspansion der Liven hat
sehr stark die west1ichen Letten und westlichen
Littauern
beeinf1usst.
Es unterliegt keinem Zweifel, dass die Lette:1 eine von den Finnen beeinflusste Randformation
des letto-littauischen
(baltischen) Volkes darstellen.
Die Anwendung der Methode der quantitativen
a:1thropologischen Analyse hat gezeigt, dass die anthropologische
Gegenwart des Baltikums aIs
ein Ergebnis des Zusammenprallens
der Fin:1en mit den Balten und Germanen aufgefasst werden muss, wobei die Ostseekuste von den Letten vor
den Littauer:J. und spiiter aIs von den Finnen erreicht wurde. Die strittige
Frage ob' die Finnen an der Kuste vor den Gennanen
erschienen sind;
werden erstei:1gehende
kraniologische Untersuchungen
entscheiden konnen.
..
WACŁAW PETSCH
THE VISTULA-DELTA
AND THE PROBLEM OF EAST PRUSSIA
THE PEACE CONFERENCE IN 1919
AT
The aim of this work is to show that a rigorous application of the
theoretic theses of the Peace Conference concerning the State frontiers
(principle of ethnographic
borders) can evoke catastrophic
conseque:1ces
and to draw attention to the faults of the method applied for a realization
of those. principles in practice.
The errors of the method consisted in the fact that data falsely repre~
se:1ting the demographic state of relations have been used as a basis. The
interpretation
of these data also evoked many doubts.
A typical example of a great political meaning (because it has been
connected with the problem of Gdańsk) was the question of the VistulaDelta.
The actual work gives details of the German demographic registration
in 1910 in the following districts: Kwidzyna, Susz, Malborg and Sztum interpreted in the light of the scientific conceptio:ls of Polish ethnography
between the two World Wars. (W. Wakar, K. Smogorzewski). The Commission for Polish Affairs (Cambon's Commission) which had to present the
High Council a project of the solution of above question calculated the total amount of Germa:lS in this territory to be about. 200.000 people. This
figure has no confirmation even in official statistics. Thus, the amount of
Poles in the Kwidzyna and Susz districts has been evaluated only as 700\l
agai:1st 73000 Germans. whereas the German registration
of 1910 gave an
amount of about 30.000 Poles, i. e. 23,291; of the whole population. A school
registration of 1911 quoted by the Polish Delegation evaluated the number
of Poles in that territory to be 37,000 people, i. e. 29,4:[; of the population.
A very important thing to form a proper idea of the demographic statistics
of that territory is th'e percentage of German population which was r:mplayed 1:1 the administration
service and therefore could not be considered
as permanent population. For the territory of Pomerania this percenb6e
umounted to 22,7 of the whole German population.
As we see, the interpretation
of statistical data plays a very important
role. We must also remember that the demographic registration
of 1910
�603
602
was tendentious and carried out in conditions of severe oppression of the
Polish population, as it has been known to the whole world. That is why
the author allows himself to quote the opinion of a scholar of world reputation, prof. dr Eugene Rome"r, representative
of the Polish Delegation at
the CO:lference: ••...all the above mentioned quantities
of Poles and Germans are based on official registrations
being more or less falsified .. "
Another expert, prof. dr Kazimierz Nitsch made the following statement: the war being lost by Germany the eleme:1tary justice requested to
joi:1 to Poland the Sztum district without any formalities ..."
Thus, a paradoxal
situation arose, both contradictory
suggestions in
1hc question of Vistula - Delta made at the Conference by the Commission
for Polish Affairs (supported three times) - to adjudge the 'listula-Delta
to Poland and by Lloyd George to make out of it a plebiscite territoryconcerned
an area vvith quite a different
demographic
configuration
th<:n the one imagined by those who had to decide in that question. Now.
this very demographic
situation
had to be the decisive factor of the
expected . )lution. It is to be noted that the spec:ial1y important
for the
Polish independence factor of the geographic situation of that territory has
not been taken into cO:1sideration.
As example of tragic results due to wrong rigorous application of theoretic principles in the rna tter of fixing borders on the CO:1ference the problem of East Prussia has been chosen *). In this article the attention is drawn
to the contradictions
occurbg
between the consequences
of the right of
nations to self-determination
(of the ri~ht to a separate independant
organization of the State) and, on the other hand, between the ethnographic
principle of delimiting State boundaries which is sometimes carried Qut
too dogmatically.
When creating conditions of independe:1cy for a new
State one should not fix its frontiers in a way that would expose it to
constant da:lger from the side of its more powerful neighbours or to economic or transit restrictions,
implicitly paralysing its economic and politic
independence. This very element of the CO:lference activity - the disregard
of the security of small new- created States for the fiction of a quasi
common- security system was probably one of the most tragic faults in the
work of the Supreme Council. The cause mostly contributing
to the rise
of such shocki:1g errors was probably the fact that there wasn't any representation at the Conference, sufficiently powerful and authoritative,
which
knew a:1d could defend the interests of Eastern Europe, a dangerous disproportio:l in dealing with security- problems of West and East Europe
being the result of it.
* In an other work projects
cO:lcerning the
have been systematically
reviewed. That work
the Polish access to the sea and the principle
tiers on the Peace Conference at Paris b 1919
Przegląd Zachodni N. I in 1958.
Polish access to the sea
entitled: The que~tion of
of the ethnographIc
fronhas been published in the
The Polish Delegation at the Peace Conference being aware of the proper role and character of East Prussia-this
aggressive Germ~n colo.ny In
East Europe aimed to neutralize its offensive functions proposIng to ll1~orpora te same within the boundaries of Poland as an autonomous provInce
or to submit it to the sovereign power of the Ligue of Nations. The Delegation poi:1ted at the same time to the danger of halfway solutions in this
very question, because the cession of Pomerania (West Prussia) to Poland,
leaving East Prussia to Germany would create, no matter how right the
principle of ethnographic
frontiers could be, a permane:lt
fire- brand
territorial conflicts in this part of Europe. The Germans would constantly
aim to reconquer Pomerania
and to create a territorial
co:mection with
East Prussia. Besides, such policy has been unequivocally
announced 111
the Bemerkungen
del' Deutschen Delegatio:l zu den Frieclensbedingunge!1
in the passage conserning the solution of the Danzig problem. The danger
was so much the greater in view of the force disproportion
of both countries and because of the illusions as to the efficiency of the projected security system. Nevertheless, considerations
important for the Briti~h Empire
prevailed, that Power having the last word in this respect, as It became
elear later. The annection of the Germa:1 colonies, and of the German
commercial navy togeth'er with the reparations
seemed to be a more valuable acquisition than the stabilization
of relations in Eastern Europe. So
much the more that Lloyd George, being aware of the energy and expansion potential of Germa:ly, thought it would be more advisa?le to make
greater concessions in the East and to show more understandll1g fo~ German int.erests in this very region. In this way, the greatest aspIratIOn of
the il1ternational
community-the
World Peace became an object of play
betwee:1 the Great Powers representing
their own egoistic interests.
As trace of the historical attitude that Prussia should demilitarize
we
have the Report of the Commission for Polish Affairs dated February
12 th, 1919 a respective passage oI it being: ••...East Prussia ~ill be reconstituted under conditions guaranteed
by the League of NatIOns to secure
its complete demilitarization" ...
(D. H. Miller, V. VI, p. 350 and further).
:)f
H. WILCZEWSKI
ABOUT THE ETHNOGRAPHIC
PROBLEM
OF THE BALTIC SEASHORE
The postulate of the Polish naval ethnography
3:1? the. be~inning of
work as has been planned by the Committee for the ll1vestlgatIOn of the
development
of technics, science, art. tradition and socjal life of seamen,
for the elaboration of a naval ethnographic atlas with dictionary and ~r~ation of naval museumsi:1 other words- the realization
of the declslOn
�605
604
taken at the I. International
Congres of Naval Ethnography in 195'! at
Naples does not request a more ample explanation. Whe:1 scrutinizing the
existing literature about the art of building boats and ships, these most
important instruments of work and fight at sea, we must explicitly separate the Scandinavia::l schooners because according to A. Koster the German tribes settled in the delta of the Elbe employed till the first century
A. D. in navigation on the sea big hollowed boats and of course could not
challenge the Roman fleet. They also were not fishermen which stayed
teo long, because they prefered to lease the sea - take to a Roman comI;any. Kuster thought. that the continental navigation has been later taken
over by the Germans from the Roma::ls or perhaps from the Celts. As to
the Scandinavian schooner navigation it probably has a common genesis
with the Slavonic shipping on the Baltic sea. The Germa::l continental
tribes pressing forward towards the Slavonic population settled by the
Elbe were probably also taking over the Slavonic schooner joiners.
It is also known that after the defeat of the Veletic a::ld Obotritic federation the :3' wonic sea corsairy maintained oneself and developed further.
It is worth while to quote the remark of prof. K. Gorski (in his workPoland in the basin of the Baltic) that b Rostock there is even left a street
called Wokrenterstrasse
(the Slavonic word okręt, wokrent, meaning ship).
The Germans proceeded to develop their shipbuilding only in the Ha::lseatic period and in addition with the participation of Slavonic joiners.
Our most ancient naval schoo::1erbuilding developed on basis of our
native primitive forms which were known already since the neolithic period and the Łużyce maritime group was well acquainted with the sea as
well as the posterior groups of Vendic culture which administered almost
the whole southern coast of the Baltic leaving traces in the toponomastics
of ancient harbours and ports among which a very striking name is Lipa.
Lepa, connected not only with a name of a tree (lipa means lime- tree)
but rather with the adjective "Lepy-"
(feans, nice, beautiful). The presence of Kashubian fishermen stations on the Vistula-Mouth Shallow already
in the XIIIth century shows that the boats discovered eastward from the
Vistula mouth were rather Slavonic and the conception of their Prussian
ori~~in is not sufficiently proved, because it ~s known that there remained
a Slavonic populatio::l under the Prussian rule. The boats known from
Gdańsk-Orunia, discovered in 1933 and described by U. Lienau are in principle similar to boats previously discovered in Mechlinki, Charbrow and
Łeba and the way how their covering is connectad wita their coupling
aiso does not differ [raf that of boats found eastward from the Vistula.
The rivers Łeba and Radunia and the waters of the Vistula and the Nogat
deltas formed a comfortable communication system and the last investigations of VV. Lęga prm'ed that the old islands of these delts were constantly settled by Slavs.
It was Lienau who ::loticed that the discovered boats are different than
the ones used by the vikings. They ware not boats of open sea, rather continental boats adapted to navigation in protected waters, especially in the
waters of the delta and Vistula- bay. On the basis of materials elaborated
up to the present time, it is possible to state that the Pomera:lian sea and
Vistula-Delta fishing of the period preceding the Teutonic Order colonization, has been active in the Vistula Shallow. (It is worth while to quote
the words of a Gdańsk scientist, R. J. Selika, who admitted that even in
the beginning of the XXth century the inhabitants
of fishermen settlements eastward from the Vistula mouth had Slavonic features. At the
Vistula bay coast in small pictuI'esque fishnermen ports have been working
shooner joiners who built without drawings, in a traditional way, specific
boast and sailing- ships. (e. g. Modersitzki, the schooner-maker in Tolkmick)
which were carefully described by Szymanski, origbating
from Tolkmick
in his German works. In the material culture of the Elbląg province, as
well as in the whole Warmia province, many relics are still found, especially of village dwellings and it is know:l that the German scientist Dittrich stated that the Slavonic log-huts were cemmO:l on this territory
even in the XIXth century.
RYSZARD GANSINIEC
THE EUCHARIST
IN BELIEFS
AND PRACTICES
OF THE FOLK
The example of Eucharist is used here as a proof that the beliefs and
practices which were later believed to be superstitio::1s, have been originally
official church practices or at least approved by the main Christian circles, viz: monks, bishops, and clergy; these were their authors and from
them only they soaked through to the folk. Next is presented the creative
role of the, Latin mediaeval era during which became finally crystallized
the beliefs and folk practices ruling till to day.
The material is divided mio two big groups: L Church practices, thus
approved and reccomended ones, II. Practices prohibited by the Church
although exerted by monks, bishops and priests. The Eucharist for dead
people is applied in two ways: a) as a sacrament when the Eucharist was
put in the mouth of the dead. This practice is only known through the
prohibitio:ls of councils since the vth century; as those prohibitions wele
constantly repeated till the Carlovingian epoch we ca:l state that this custom has been deeply rooted and that the folk has been very attached to it.
It is undoubtedly due to the fact of late baptism because almost up to the
XIth century only adults prepared by catechumenical
schools had been
baptized. Therefore if somebody died suddenly he was baptized O::l the
�607
deathbed, confirmed and received the Eucharist as it was normally applied
to living persons. b) another functio~1 had Eucharist when it was put on
the chest of the dea.d as if it were a viaticum for the way to the other
world. This practice comes from the most ancient, antechristian
tradition
of Greeks and Egyptians to provide the death with food and dri:1k. We
find that tradition in the practices of Egyptian monks from which adapted
it for himself bishop Basil ordering to put the sacred host into his coffin.
The custom passed later to the Benedicti:1es and further to the high clergy
educated by them. This observance influenced the ceremony of altar consecration and outlasted here and there in the cerem:>ny of Good Frida:".
More recent legends about people wanting to have the Eucharist in their
graves refer to the above mentioned custom.
2. The Eucharist
in Christian therapeutics:
numerous data prove that
sL1ce the II nd century, i. e. almost from the beginning of Christianity the
Eucharist has been used as medecine and amulet. Up to the modern times
a so called benediction of senses after the Mass has been recommended;
it consisted i'1 an overlaying of the corporale on the face. This custom
gave the beginning to folk-practices.
The largest expansion in medical
cure (as talisman against demons, sicknesses and vermin) had the Euch2.rist buried in garde:ls and fields to make everything grow well. It has been
given as drug not only to sick people but to animals also.
3. Purga.tio canonica is an eucharistic ordcal which did not come to life
before the Merovingian era. The bishop gave the Eucharist to the accused
who did not cO:lfess his fault, in a very ceremonial form, after a special
8dmonition- if the latter was guilty he died within a year. The Church
sanctio:led this ordeal by including it in the Ecclesiastical law as a disciplinarian means of justificatio::J. for monks, bishops and priests in case of
a serious charge.
4. The Eucharist protection of life and property. The talisman character
of the Eucharist is confirmed and emphasized by bishop Ambrose and by
pope Gregory the first; to those who are carrying the Host it secures safety. The fields which are consecrated by the Eucharist during a processio:1
are protected from damages like hail, drought, mice, insects etc. anel the
crop is secured. Against storms and thunders a priest with Eucharist is
aetive everywhere, the Eucharist or corporale casted into w3ter or fire is
a check for any calamity. This practice existed since the Xth century till
the modern times.
II. Practices prohibited by the Church. The authors and ad vacates of
those practices had also been monks, priests a::ld seminarists
from winch
they passed to the folk.
I. The Eucharist as talisman of property. Sewed into a dress the Eucharist protects from misfortune and guarantees success. Since the XIIth century shepherds having the Eucharist protect themselves and their flocks
a:ld herds against pest and wolves. The Eucharist sewed into a net always
secures a rich catch, thrown into a barrel of wine brings the publican ma~y
customers. Vegetables sprinkled with Eucharist grow better and are free
from caterpillars.
Foresters and hunters used the Host in order to be sure
to hit: this was a German practice.
II. The Eucharist in love magic is uninterruptedly
known since the
XlIIth century up to the present day in various form: kissing with Eucharist in the mouth, blowing in the face of the belowed person after having
taken the communion. 1:1 Italy and in other places the Eucharist has been
added to the food.
III. The Eucharist and foretelling: has been met o::J.lyin legends.
IV. The Eucharist as protection against the devil and witches: casted
into fire or water the Eucharist destroys machinations
and infernal delusio:1s and unmasks the witches.
V. The Eucharist in noxious spell: was applied in a decomposed state
(put under bed or treshold); powdered by means of a pestle evokes storm
and hail; added with feces to sheep food causes pest. (France). The possession of Eucharist was considered in France and less freque::J.tly somewhere
else, to be a proof against a witch.
Ale these practices and beliefs died out under a new intellectual
current- the deism, spreading from England (Scot) through Holland (Bekker,
van Dale) to France (Fo:1tenelle) and from here to other countries. From
the beginning of the fashion for occultism and magic (1450) originating
and cultivated in princely and ecclesiastic dignitaries' courts, and passing
afterwards to the middle class and folk- the i:lquisition court the confessional and the pulpit contributed in a high degree to the pop~larization
of
magic practics and beliefs. When the activity of above mention~d factors
ceased the magic mirage diminished and fi:lally stopped.
MARIAN
GOTKIEWICZ
RELIGIOUS
FIGHTS IN SONGS AND LEGENDS OF SPIŚZ AND ORAWA
The land between the chain of Magura Spiska and the Dunajec river
called Zamagurze Spiskie belonging today partly to Poland and partly to
Czecho-Slovakia
is bhabited
since the most ancient time by a Polish population of Roman- Catholic faith whose number is estimated to be 15.000.
Besides, there are in that place 3 villages inhabited by Lemki which are
of Greek- Catholic faith. Those villages lay on the Czecho-Slovakian
side
and have a population of about 2700 inhabitants
speaki::J.g the Ruthenian
dialect. They were founded in the XVth and XVIth centuries in con::J.ectio::J.with a wave of Wallachian colonization.
�609
608
The legends registered in Łapsze Wyżne in the Zamagurze Spiskie trents
of a contention which arose about the right to a village between its Catholic population and the Greek- Catholic Łemki. This would show that the
village being today quite Catholic could co:!tain for some time a group of
'Lemki new- comers who either assimilated with the Polish autochtons or
left the above village· migra ting somewhere else.
In the period of the counter- reformation
in some villages of the Zamagurze Spiskie which belonged at this time to Hungary it came to quarrels about the possession of churches between the Catholic populatio:! and
groups of protestants
protected by their feudal superiors. As an illustration of those relations we can quote a legend registered i:1 Krempachy,
a village in Zamagurze belonging to the Protesta:lt
family of Horwath
Stanchits de Gradec. According to this legend, on base of a mutual agreement of both disputing sides, the verdict had to proclame that the owner
of the church would be the part which first presented a new bar:! baby
of male sex. Luck was on side of the Catholics and they have got the
church. The religius antagonisms in the period of Reformation and Counter- Reformation found also reflectio:l in songs and legends of Garna Orawa which is a land between the Tatras and the Babia Gara where Protestantism was forced upon the Polish population by the lords of the Orawa
Castle. In the second part of the XVIIth century Catholicism won a defi:lite victory in Orawa. Most songs and legends based on the religious fights
date of that time. Some of those legends and songs outlasted till today;
their texts collected within the last few years are given in the present
article.
WOJCIECH
One of the disciplines that get much profit out of the investigatio:1s carried into effect by ethnology is the jurisprudence.
The latter gains when
ethnography investigates the history of law as well as when it deals with
problems of living law, applied today. It is easy to u:lderstand this connection when we think that almost every branch of law has its beginning
in the common law which contbues to playa more or less important role
even then, whe'n the written law is already developing, because then this
law appears mainly in the character of folk's common law. It is importa:Jt
to know this law when working at codification problems, or in normative
questions of law administration
a:ld it plays a certain role in the action of
"
.
colonization, especially when primitive folks are concerned. In our Junsprudence
the great importance
of ethnographic
i:!vestigations
for the
understanding
of the history of Polish law has been recognized a long time
ago because the latter had a prevaliant
common law character. To prove
this statement it is e:lough to quote the works of such connoisseurs of that
law as M. Borzyński, O Balzer, P. Dąbkowski, W. Abraham. Besides law
ćustoms have a meanbg not only for a better uderstanding
of the history
of law but they are also connected with living law and k:!owing them it is
ofen much easier to understand the conditions of today's life. this fact being
of great importance for the legal practice.
The author concludes with the observatio:! that a matter of interest for
the ethnographists
is also the problem ofsocial
and cultural phenomena,
such as proverbs, legends, fairy- tales, folk-songs etc, which often contain valuable information about ethical a:1d legal creeds, the proof being
the rich collection of O. Kolberg. Lawyers ought to pay more attention to
ethnographic
investigation than they do it now.
,
HEJNOSZ
ETHNOGRAPHY
AND THE LAW
The author begins with the remark that ethnography
has an ample
range of investigatio:1s and therefore is in a rather strict connection with
other sciences, especially with history. When dealing with remote past
ethnography meets with archaeology which in its turn bases the researches mostlyon relics of material culture rivalling, in a certain degree with
a:l actually developing new science, i. e. with the history of material culture. In spite of this competition with the above mentioned sciences ethnography reserves for itself almost exclusively a certain domain of social
life phenomena i. e. researches in the sphere of social ideology viz. beliefs,
superstitions, customs a:ld rites. We can state that such investigations interested the ethnology almost since the beginning of its activity, whereas
the methods of research work applied by this science secure the same a dominant role.
WINCENTY STYŚ
ECONOMIC MOTIVES OF PEASANT
MARRIAGES
This article is based on a:1 inquiry conducted in 20 villages of Southern
Poland in 1948, during which information
on 4950 married couples has
been collected. The area of land owned by men and wome:1 when marrying
was used as the criterion of their relative wealth. The manner they chose
each other was taken as the sign of their economic motives.
The average size of allotments give:! by the parents to their children at
the moment of their marriage was the same for both sexes. However, there
was a greater proportion of landless boys and a smaller proportion of girls
who have got the bigest allotments.
37,5;~ of men married women with allotments of the same size as the:i.r
own. 37,7 '1<., married richer and 26,8 % poorer wome:J than themselves. But
only in 24,3 % of all cases the differences of property between the partners.
, I
!
-3Y.,Lud",
t. XLIV.
�610
611
were great. This proves that the policy of marrying people of more or less
the same standing predominated.
Anyhow i:l 62,59b of all cases smaller
or greater differences existed and acted as a levelling force on the agricultural structure, the more so, as poor people succeeded in many cases to
marry rich partners, whereas rich often ventured to marry poor but very
attractive perso:ls.
JOZEF GAJEK
AIMS AND METHODS OF THE POLISH
ETHNOGRAPHIC
ATLAS
The work on the Polish Ethnographic Atlas, which has been carried on
since 1954 by the IVth Department of the Institute of Material Culture History - Polish Academy of Ściences, (IHKM-PAN)
was initiated in 1947
by the Polish Ethnographic
Society, which settled the basic cartographic
principles of this publicatio:l. The years 1954-1957 proved to be a period,
of intensive work rn, the Atlas carried on in the Chair of Ethnography in
Wrocław under the supervision of Prof. J. Gajek. An atlas confere:lce has
been organized there in June 1955, over 40 ethnographes, philologists, historians and archaeologists taking part. About 170 maps, made by 17 authors
have bee:1 exposed in 7 rooms and the basic principles of the Atlas as weil
as methods of work were discussed during three days. Some maps will be
included in the trial issue and in further issues of the Polish Ethnographic
Atlas. This publication is at the present time one of the main problems
of the Polish ethnography;
as it is proved by the enclosed bibliography the
• problem of above Atlas has already a fairly rich literature.
The article e:ltitled "Aims and Methodes of the Polish Ethnographic
Atlas" deals in 9 chapters with the main problems connected with the
work on the Polish Ethnographic Atlas, viz:
1. basic thesises concerning the subject and the aims of ethnography,
2. problems and possibilities of the cartographiceth:lographical
method,
3. the carthographic
method and its relation to the system of cultural
facts,
4. the problem of time in the ethnographic
cartography
(the question
of dynamism),
5. Problem of quantitative
defining of cultural phenomena i:l the work
on the Ethnographic Atlas,
8. The question of the liaguistic
carthography
of the Ethnographic
(the complexity pri:lciple).
7. Problems of historical processes and of geographic environment
in
the work on the Polish Ethnographic Atlas.
3. The question of the linguistie carthography
of the Ethnographic
Atlas.
9. Some problems con:1ected with the cartographic technique.
I:l those chapters the author puts a stress on the necessity of givmg
a definition of ethnography,
stating that it is a historical discipline and
as such not 0:11y looks for general genetic laws and names them but is
also interested to investigate the evolution of these laws in respective conditions of folks and nations. Ethnography, defined i:l this way aims, like
history, to concrete investigations
concerning the developme:lt of definite
iolks and their culture. Such a standpoint gives in consequence the impulse
to researches whether a folk (or a tribe) differs b a given period from
its neighbours and what elements constitute a community binding a group
of people into a deffinite ethnic unit. When i:lvestigating contemporaneity
the ethnographer
does not limit his acti vity only to searches of relics and
cultural phenomena of relic character but investigates the culture i:l its
full context and by means of a quantitative
determination
of occuring
changes learns the directio:1 of its evolution. Thus the present is a point
of issue for ethnographic investigations of the past. At the same time, the
contemporaneus
material used for those investigations
ca:l provide suggestions to the reconstruction
of bygone historical processes, to the interpolation of materials in case of ambiguity or when sources are missi:lg;
the above material serves also to complete the picture of the development
of peasant and proletarian
culture, to evaluate contemporaneus 'processes
and to discover evolutional
tende:lcies in a culture of an investigated
nation In further chapters the author discusses the possibilities of elaboration and interpretation
of ethnographic investigatio:ls by means of a cartographic-ethnographical
method .
MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFE.ĘWWA
MUSEUIvIS AND ETHNOGRAPHIC
SECTIONS
IN POLAND
1. Actual requirements
and summary of the present state. Protection of
folklore relics of the past. The authoress describes the actual requirements
of ethnographic museums and draws attention to the historical and social
value of folklore relices of the past and relics of art. She str~sses that they
are greatly imperiled, this state being especially dangerous in view of the
fact that Poland has bee:l much more devastated by the war than any
other country and is extremely poor as far as folklore relics of the past
are concerned.
The aim of the article is to analize the shortcomi:lgs and the requirements of the Polish ethnographic musem science in order to mobilize efforts
preventing
further irreparable
losses in that line. She makes appeal to
39'
•
�612
authorities, cultural and educational social insitutions underlining the i:J.significant investigation possibilities of ethnographic ce:1tres.
2. Summary of the present state a) the quantity of ethnographic
collectio:J.s is quoted in the review of museum assemblage amenable to the Ministry of Culture and Art; the above review deals with collections of Polish origin within the limits of 17 provinces, the quantitative
data being
of the year 1954 (because of editorial difficulties the article has been issued
with a delay of few years).
As per quantity of collections the first place belongs to the Ethnographic Museum in Cracow, which owed in 1954 over 21.000 objects against
about 22.027 L, 1958; next is the Museum of Culture and Folk-Art in Warsaw, owner of about 20000 objects in 1954 against about 21.339 in 1958; then
comes the Ethnographic
Museum in Lodź, which had about 11.000 items.
The enclosed map gives a certain
idea of the special dislocation
of the
ethnographic collectio;1s in Poland in 1954.
European and other continents collections in Poland are further described the greates .. number of the latter being, in the Museum of Culture
and Folk- Art in Warsaw.
The inventory of ethnographic collections of Polish origin gives a certain idea of the collection specification
according to such sections as:
hunting, fishing, shepherding, bee- keeping, cultivation of plants, mining,
architecture
(models of huts) sculpture, folk-woad-carving,
fretwork, all
sorts of implements, especially gingerbread forms, wicker-work,
netting,
furniture, painting on glass, cuttings a:J.d labels, tissues, printing blocks
for tissues, dyeing with dyer's weed and animal dye-stuff, embroideries
and lace-work clothes and folk-dress, decoration and workbg-up
of rawmaterial in the line of pottery, tile manufacture, working-up of skins, metals
and amber; next come articles of rite such as Christmas
marionettes,
mO:J.sters, Easter-eggs, pastry-products,
podłaźniki (spider~like ceiling decorations) toys, models illustrating
folk-dances, musical instruments, therapeutics, legal customs (measures, signs, emblems, fishermen marks).
Beside the collections ame:J.able to the Ministry of Culture and Art, ethnographic assemblage amenable to other institutions
are also described
here. c) Outdoor museums. Here are enumerated
the few remaining on
place or removed relics of folk- architecture
in the provinces of Gda:J.sk,
Cracow, Olsztyn and Katowice.
The administrative
structure of museums follows further and provinces
having the richest ethnographic collections of Polish origin or from other
countries of Europe are mentioned in successive order. (In 1958, i:1 CO;1nection with the new decentralization
policy, the majority of museums
in Poland is passing under the supervision of local administrative
authorities).
3. Requirements of the ethnographic museums in Poland. A coordination
of museum work with other scientific institutions is requested. It is also
necessary to specify as soon possible the character of museums and ethnographic sections and to define the range of their scientific i:J.vestigation
activity embracing a chosen region. Moreover, it is necessary to fix a plan
for the development of museums, taking in consideration their specifity
in particular branches of culture, e. g. hunting, fishing, folk-art or its chose:J. sections etc. At last, the matter of planned gathering of collectiorls has
been discussed, the question of scientific documentation
based on simultaneous i:1Vestigations, as well as the problem of difficulties and shortcomings, resulting
from unsufficient
credits for researches, money for
buying objects etc. Some museums have already proved to be successful
thanks to sporadic collaboration with various scientific institutions,
viz.
!:J.stitute for History of Material Culture-Polish
Academy of Sciences, Universities, State Institute of Ar1;- Scientific Societies, etc. A very urgent
matter of exchanging items with foreign museums and the necessity of
organizing or completion of Polish folk-culture
exhibitions abroad have
been emphasized;
It is also necessary to make a:1 inventory of ethnographic collections in
Poland as per special sectio:J.s and territories in order to complete them
in a planned manner. In connection with that, systematic catalogs of
exhibits and geographic catalogs should be introduced, if wanting. For
this purpose it is necessary to agree upon a conventional systematization
of collections. Very urgent problems for the majority of Polish museums
are those of adequate buildings, sufficient staff, tech:J.ical equipment of
laboratories
for conservation
and photography
and especially a great
shortage of technical foreign literature.
The after-war
difficulties in the
line of suitable premises make the question of organizatio:J. of display
storages particulary
important. (Written in 1955).
TADEUSZ SEWERYN
EXPOSITION
METHODS AND IDEOLOGICAL
STRUCTURE
ETHNOGRAPHIC MUSEUM
OF
AN
RESlJME
Three main types of museum expositions' developed in the XXth century: the storage type, the decorative type and the sC2ntific one. The first
system wants to impose O:J.the visitor by the multitude, the second by the
decorative arrangement
of exhibits. Both types of exposition are obsolate
today, although the fashion for decorativeness has not been yet everywhere
surmounted. The characteristic
feature of the scientific method of expo-
�614
stion is the priority of essence before the form. This essence is assigned
by the social aim of the museums. The scientific exposition ought not
avoid beauty.
We consider to be beautiful
such system oi exposition which being
organized in a matter-of-fact-way
gives the visitor also an aesthetic satisfaction.
615
of photos successively presel)ting a plastic head of a mannequin
clad in
a folk- dress was a trial demonstration
of the principle that the main purpose of presenting such non- individual uniform shape of the head is to
turn away the attention of the spectator· from the face of the manequin
towards the very object of the exposition, i. e. towards the dresses. The
voices of specialists at the conference organized by the Board of that
museum voted for the trial head III. The problems how to expose figured
folk-carving
(socles, columns, shelves, grates, niches), embroideries, tissues,
and pottery has been later discussed, as well as the problem of construction of show- cases for a permanent
exhibition of folk- dresses and their
rhythm in the system. It has been stated that standard museum implements of universal application
do not exist, because they are subject to
changes in dependence of the object and character of the exhibition (which
can be permanent, temporary, touring, representative).
Finally the problem
of labels and inscriptions
has been emphasized, their laconism, intelligibility to everybody and strict connection with the theme of the object
being postulated.
~
Projectors of exhibitions in museums arranged in a modern style have
to their disposition principles of symmetry, equilibrium
and uniformity of
the order; they can also apply a system of interpenetrating
and intercutting
forms by means of colour, dynamics of line and gravity of lump, examples
of such methods being found in objects of modern art. On the other hand
no innovation system should be applied which would be unconvincing for
the spectators or distroing the matter- of- fact- order by advancing aestetic factors to the first place.
An important aim of expositions in an ethnographic museum is to teach
how to think historically.
In the Ethnographic
Museum in Cracow three
elements of folk- material culture have been presented in a historic order:
I} how a ma;]. got his food 2} how he dressed and 3} how he dwelled. A supplement to the presentation
of the material culture is the exhibition of the
history of villages showing the development of social and production relations in a Polish village. Only after taki:lg notice of production tools, productive forces and relations in production in historical scale the spectator
passes to the exposition of folk- art, one of the main features of which is
a strict co:>tact with everyday life requests. The range of such a structure
of exhibitions depends of the special plan, the latter being not an improvisation but a product of a long creative work ..
This plan regulates the possibilities of fulfilling the fundamental
problems of the museum, the rational circulation of the public in the premises of the museum the social function of the storages which should be
accessible not only for the scientists, the best administration
of the space;
the avoiding of improvised lavishness in dislocation of exhibits etc. In the
realization of exhibitions all sorts of problems are combined: the style of
work of the museum staff divided into working sections and the participation of country manufactures
in the arrangement
of exhibitions,
e. g.
such as joiners, potters, fullers, ove:1- fitters, oilmakers etc.; the Skansen
type exposition fitted in the museum building and performed by the conservator, architect and joiner a:J.d the exposition of folk-dances
made by
the sculptor, costumer and choreographer;
appeal to the sense of sight
and to the sense of smell in the perception of the objective truth of the
expositions as well as problems of light and of engagbg naturalistic
elements (pulled out of nature) to modern exposition- to say the truth in a definite proportion - to the space occupied by the cultural products. An important problem IS the question of exposition of folk costumes. The series
.~
�617
11. IiI.
(1937) -
Ay:lb
C OCTpOBa BOp~IC.
12. H. rll:Ib
BBII)l;y
Jl Hoca,
IlPHBA:ITHK_-\
Bn:I'I'I1ll:cKaH
m!.
rp.aq)l1J{
c
SriCn8;\HlIlIfl,
II aH'rpOrrO::IOrIlII
H.
H.
Mya88M
peay:IbTaTbl
AllTpono.'IOrlneCKlBl
cllIH B
.il WT
18
OB II e n
HepeTCI\O~I,
512,
aa)l;a'lH
II Be.1IOpYCOB
Pa60Ta
Tome
100,
CTO n
COiflllH
(1939),
JlIITepaTypLl,
TbllliCKllX
)l;OBoeHrrJ,IX rry6mUWI.\llit,
12
1.
cJle.lYJOIl\IlX
IiI.
EP
°
npIIBO;{II'T
cepllit
H H a OII
516,
B
pafloHax:
He
HO nil
IlcKOBCI\oJt
06:IacI'1l
BHalOll\OH: rrOt[bCKott
HeMellIOlX,
aHTpOrrO:lO-
aCTOIICHIIX II ;;Ia-
;1J\HJlble nOBBO,LRIOT lIcnO.Lb30BaTh
ua6:IIO;:{OHlItl:
(188:1) -.60
:mTOJJlle13
Hono-Ai1eHCaH;:\p013CIWrO
yea!!;a.
2. Bo6ep
(1810) - 60 :r,n-blllieH
3. H. Hepy}l
II '1'. _\1. BIlTO:IbC
H3 OIipeCTlIOCTeit
(HJ28)
-
143
JI1l6aDhl.
:IUTMlIlett
H3 3eCBereH
B BeH ;::(eHcriO}1 yc:qo.
4. II.
5. C.
Clwro
6.
BII:Ib;.{O
Srprap;\T
Renno.
(DC.TIllJ['
820 :)CTOlIql'H (DC.L:llIHCI:Ofl) ~'c:ua.
114,) ;)eI'OHIIOH (:'ly;'j"IHll Il ;~ieHLlIIlH)
aHulIa
OCTpOll'\
KO
rJIa3a
13 -16
-O.
T.
II
AY:lL
(1n:32)-
]:38.i
SC':'I:nllil
(.\I.\';'.h'IHH
II
ai'.'JIIl\IlH)
OCf1I1'JH
II. P.
Bll.L,Ll'\IC
(192(j) -
(q'W,LO ]:LjO
:lCT')IICliIlX
nplDbIBHI>IX
c
~[;lTt'-
10. P.
B][:I:InIc
(1~)2Il)
_. 1.ifl ::Wf(l][Ch][X
IlI'Jl:ibIJJllhIX
e l'CTpOBOB.
Ta6.
'ITO
Ba:ITHi"ICIW.fl
II IIBeT
a
c.2:30),
B a Uli C,
'ITO Bu:r'rniicliaH
pa60Ta:III
1J1lleill\<lpcrm([
lIClIpaBIlO,
a
R,
nTopoH
'I'O:lb·
ć\ WI'Opot'I -
nOilaHHble
IIpllMelleHllII
no
A
B Ta6.
HOHCTaHT
;::(JIH IllBell:lIap-
PC~3YJIbTaTaJl
pcay.LbTaTbl
Slicne;:J;Ill\HR
yponellb
a,
Pa·
TO;R;.{eCTJJeHHOCTI>orrpe):leJle.
06p,:V10~1 YTocIlIHIOIl\IlX
HaCOi1CIllUl
(I) II III e p
D TO~I, 'ITO CBe·
a,
onpeilo.LeHHblx
nO'-ITn rrOJlnurr
3TIlX
onpo):\e.1Ill:la
IllHa:rO
coc'rom'
nplI
onyÓJH1-
IIO OT IIa3IlOHa.
:'ITO OTTeH!>1l A -
npOJleHllO
TO
HLUle
(1928)
6bI.~U 1I0,Ly'-IeHbl peay.l.bTC(TbI,
oECIDlal\l!eH
paape-
CpanHeHllc
1\1apTlIH
nIl,aabl
;:I.o BaHll tt,
C'he~IKa
C'beJu.;H
BapeHCJ{oro,
cTapott
6ponot!,
nepe·
HCIIO:Ih30BaIl0
II
C'bihmot'l
16
nepnoH
IlOJIY'IOHHaH
cml):\eTe:lLC'TnYCT,
TaM
S Kcne;VlllllH
nOJIOC no
lipaR
12 -
no.'IOCLl
HeO;J;IUIanOBIDI
I.
Gbemm.
COCTaBa
" nonpoc
;~BYX nCCJle·
CIW li X
u IlOJII,CKaH
nepenoilU
paapPIlICIl
BnO:lHe
Ha6:l10-
AHTporro-
IlX cIIlC:rOBblX
Y.lOn:IeTBOpIl-
I'e:'IbHO.
Tao.
IV
II VII
Ha
Haill -
'l'.
l~eIlTb['
;:{aHbl ]H~ay.Lf,T,\Tbl
OCIlOnalIlllIl!
;J;eiflOp~IIlpoBaHhl
npJDICCIl
I,ll J\ i.l.
no-
AII'I'pOnO:lornqec·
HH Mhl!!;;;IHpcr;lIit
II liInollllapCI;ott
annp
rrpIIBbIBnblx.
:l,~eCb Ha
.\Iooll.
no-
aTIIX pe.lYhl\IIll
-BelllfeHCliOrO
OT HIl;RHero
(1954,
Ha
Ha
:JTa p T II H OM
tITO Tpy;{HbIM: nonpoc
AIITpOnO:lOrlI'leclioH
:'IT)' paaHIIl~r,
BhI'lIIC:lenhl
:rorIl'IeCIiaH
pCIlleHlle
HCC:l8;::(onalllI(1
npOlpeccopOM
Hurt C(IITpOnO;JOrI-I'IeCHOro
.leHllii,
PC3YJlb'
'Yil.a'lHOe
AIlTporrO;;IorlltleCliOll:
SClIeilHlIlloll.
B y Ha E a
CBeT,LhIe
'IeliaHoDcRoro
CHIlX
V.
II IIO:lbCIWioi
JIBJlHeTCJl
paltoHOB
IloJlbcKoi1
IIo:Ihcfioit
'YqUTbIBaH
OHU
):\JlH
nepBOM: :'ITO HO:'Iepa
IllBCiIl1apIl"I3
II.
qTO
CXeJ'le
Melli;!;y
VIble
BbICO'!'Y :llllla
n BO:'lOCLI, nplllliJlOCb
Bcex
Toro,
S[;CnejJ;IlllIlIl
mBCIIl~apCnOii:
JIIII.\a 1[:J}lcpR:Ia
H3Be;l;CIlHhlX
;) le:ll>.
8.
.;
B
(103;») -AY:I l> (H12fl)
ypoBellb
BaJITlIttcJ{ot\:
no
II
2/5).
amTe:IeiI
Ha6:I10;::(eHIl(r.
D Ta6.
pe3Y:lbTaTbl
):\OIiaaaTeJlbCTBO~1
OC:'IO;'KHeHO TeM,
rJIf\a
BhlCOTy
;r8,llHbIX
(1924) - 189 II:YP:IHIU:CnllX i1HBOB.
(1!):~:1)- lO! ,)CTOlllpn npllxoJ,,\
B.
y03"a.
H. AY:lb
'i. II.
a
FhIXBI1CKOM II IlJIp-
pai10He
peayJlbTaTbl
lIB8T
SCTOI!-
r:laaa
HUO:IJO,J;PHlltt. PeayJILTaThl
BaJlTHitcKot-i
JWB<\JI pe3YJlbTaThI
pcayJlbTaTOB
CBeT:IbIe
nO;Iall
(ncex
1l3)lOpR.Lll
cTaGllJIIl3HpOBaHHotl
Yil.ODJIeTBOpHTeJlbHO
IlCC:lep;OBaHHbIX
Kam;J;an:
II BH:IRHCIiOM;
BnOJIHe
OÓCTOHTeJIbCTBO,
BBpOC:IbIX ~lym-
patlORe.
C~lOprORCKO)I
IIlell
PYHe
SCTOHIUI
II VI.
HarJIfl;J.JIbnl
IiOll: Cbe~1HH Ha
alITpO-
:JfapHa.}lllO:'lbCIWM,
JI aTblIlleH
III
BO)l;f\ HaO:lIO)J;eHIlJI
(1954).
'[enOneli
TarracKoM,
OCTpOBCI{O}[
SI' p I' ap).lT
1845
CTa
BapeHCKO~[,
TapTycr{OM,
n
rll'leCIWll
:IlIllib
MeHee
PaKI1lliKCKOM;
EH
l.J:e6oKcapoBblM
06XBa'-IeHO
Ile
O'lOIlb
BHCT-
oCTpoBa
a.HTpOnO:lOrll'I8CliIIX
rrepenecTII
rrplI~leHeHllll
cencpo-3ana;::(1l0ll.
paa:IIl'lHO
pa60Tbl
aUTpono:rorll'leCKIIX
;.(aHbI B Ta6.
COBMeCTHO
cep,
IllBe;IbI
B TeXHlllie
rr03Bo:rIlJIO
npl1
TeXHIlKH
HHCTH'TyTOM !feTopuH
II
)J;06eJlbClwM,JIuM6amcHoM
IletlOpcKoM,
BemmopycoB
6bl!IO
CCCP
SCTOHC/iOi1 CCP.
H.
H.
no S'THorpa-
HHCTIITyTO}1 STHO-
JIu'roBcKott
CCP
HaYK
HnOH'leHeKOM,
II
pa60Tbl
Hayri
Hayr.;
JIa.TnHiłcKOtl
'1IICJlJUlIlIX
Re:Ib~leC[,;o~1
AtlCnyTcHo"l,
n paflOHax:
ByCRO;\!;
AK,~;!;emlH
ony6mnwBaHbl
B pail0.:ax:
nO:I8BhI8
opraHllaoBaHa
Af{age:HIlll
06C:'le!!;OnaHIIeM
615,
cnOll
6bI:Ia
AI{a)J;8~mH
MeCTHblX rpynnax,
HpeTIlHI'CHO;\I,
l\en
II ITpana
II iflOJIlmopa
II S1'HOrpaiflH'IOcr';!D1
1l0::I0l'rPleCIUle
r.,
:JTlm:lyxo-l\1a.K;:rafl
HHCTHTyTOM HeToplHI
'T.n'O~1 STHorpaqnm
IIa'laBlliafl
1952
:I81'OM
1(926) -
IlCC:Ie;IOBaTe:lII
paaHIn~u
,LyqaeMble
qnm
~(elI
'ITO
STOt'! nOil.rOTOBIl1'e.Lbllot1
:noil:
II CRAH;J;HHABBIT
IUJJO;rOB 1I3
a TO;Re HeO;::(lllIal{OnO BbqO:lH:l1l
BbIJICHIITb
TaT
Toro,
117
;{aHlibrX
BC:IeilCTBUC Toro,
He
llbL'!,,:1![:l
cpe;:J:Hae)1IlL)~I')PC1;l!i\
SrID!
y
OO'bRCIlfleTCH
:I [\Tblllieii.
IH13Ha'lIITl'.l:bl'lI.l
n
Y1.
rHO([CTnl'Hllol[
UU,IbChOit
m.I'IllC:IeHUH,
OIllI
110 Heil,
IH1a)(rpLI
nPJ'lOHTIIOCTll He
Ii aH[\:rH3Y
On
S.LP}ICHT, nOBbIlIHlJI
IIOBblIUeHIlC.
rr:ICMc"
pH3;:1.C:ICH
IlX npo·
cpC,J;Jr:3e)lHcnropCnOll
na.Lroa:JIlUTcliofr
ill)X(l;(flT
lIpO'
H03Hf\'1IlTeJlhHO
yrpO'lpIlllChlDI
~~llTpOnO:JOrllll.
II :lRrr.)1l011;J:HLlit
JHraJ;O'IHOC
C,\';lR
II 110 Hcri\
TIm,\
III
'iTO :,ICTO;.{,npncnocoó:rCHHblii
npIDll'CJT.
IT. na:reOU31I<nCnl'!fU
alla.l.llTI!'[OChlIX
Tao.
;:1.0. G.
npllMeeIl
TC'}1 Ile
~leHe8
�619
618
OHa
npOIlD:IReTCI1
paCIlHlpeHI1C)1
BOCTO'lHOli: paCCbl
CBpOnl1~Hoft
11.
lleBeI.\nHMI1
Il0<ly'leHl1e
TJtl%cKue
a
nOJlOrll'leCnOMy
CTp:n;Type
nOha':lblBąeT
aJlCMeHTa.
COBceM
y
~leHee
llenTa:'lbHoro
THna,
npe):lrrOJIaraTb,
T.
8TO
TeCHUlI
'1a,IOTCR
'lCCHlItI
'rOM
)leiHiJ,y
OHa
JlaTblIUłI
Ha
OT JllIBOD.
ROTopalI
O ,l\1llaX,
ełl\e
Ha O'leHb
CBH):leTejJb-
;::\0 HX allTponoBl>ICOlmi1 npOl\eH'r
:JaIWIO'IlITb,
\popMal\1111
npUMeCb
'ITO
OHH
JIIłTOBl\aMlI
OHpeCTlIoCTCH
MO;HHO rrpu
JIaTblllll1
TOBl.(eB Ił IT03me
ItJlM
OaJl'raMn,
~lIHHOB.
tPIUllIbl,
KpaHHO:JorM'IeCHOrO
JIUTDlIlI
oOJlee
II
mBeAaMH
npll'leB
aCTOHl\aMH
O'leHb
rrOBJllIRJla
JHl,TbIWn
~lIIICKlIM
OCTpO-
He
OTJIHnpl1
\popMa-
;::IJlI1 Il0.'bum
nepBoro
KacaeTCfI
hO}lIIccnett
3Ha}IPJIHTOII
19.
1919
He
rrO:Jy'lHJIU,
ITI
IIOJIbCliott
Mepe
.TJ:e•• eral\IlH,
TeppllToplIR
6h1.'1a HeMO~H,\lI,
CQlITU:Ja
R3hIH,
O):(Hal;O,
;J:a;HC :)I>CrrepTbI
reorpu\p,
TCpplITOpUH
B
'lTO
CTOJlKHOBeHIIR
3aHI1JI
Il0.'bCnan:
):I06lfTbCR
He
rOllopn
;::Ie"eral~IHi
npH"lHalłlllI
npo
ee
Ha
Talmx
.:\IHpHot"!
rpaHHl\
IlCTO!)J[4BCt;lle
IlPYCCl1lI
B
hOH\pcpeHl\UII
HU
npaIla,
3arra;::le,
IlacyIl{HbHI
HI19
rrpo~.
H.
E.
onn pa"IICb
CITIICHaX
IVf(~pbI
II rrOJlflHOD
O
n
Ha
HO
a
IipafiHett
'ITO Óy :lTO
CTopOHa
HH3hIBa.'.!o,
pO;J,HbIM.
'ITO IIPYCC-
3IIa~IeJIHTbIli:
CI;a3aTh,
'ITO
HOJlH'IeCTBe
Hace ••eHI1II
He TaIIJlII,
HUlli
Bce
y'leHUtt
rrplllleAeHHbIe
npOIKI1BalOIl\HX
OO.'IbHICI1 H:JH
MeHblllett
BceM
ObI aTU
ropMunCHaH
li
OHa
3liCrrepTOB
'ITO 60'lbllIIUICTBO
HOH\pepeHI.\HII
lIMe.'.! CMeJlOCTb
O)J.lllI
Il0'lblIle
j,pHTepHeM
Ha
COBe-
CrrpaBe;.l:JHBOCTII.
nO:lb:30BaJlOCb
COI03HIlhOB
BC:Je;:J;cTBHe
:)'fHX :W)IC.'b
łH~ (PanTe,
BC;;JO):lCTDue Toro,
I1aCeJleHUe
POMep
npl1'łIIaHlIlO
BepXOBIIoro
I1HTIlI,
rrpll3HaHne
;:J;UHHbIe TeH;:J;eHl\1I03Hbl,
HeMl\eB
TepplITopnll
IlOJlbCROrO
8eMenb
Il0BIICJIlłfl
rOCY;:J;apCTBB
1919
B
npooJleMy
r.
oopaaOM
ero
6bl
B cny'lae
rryoJlll'lHoro
Ha
RpOMe
'roro
aHa'leHIIO
nOCTUBltJlO
):lame
opraHlIaMa
31Iłl\IIM
HMeJla
orpO)tHoe
Il0JlbIIle
r;:J;UHCRU,
'leCKOrO
qTO
UIl-
(~lIHHOB
paHbIUe
JlIT-
rrooepemlle,
OOCTOI1Te:IbHOe
IIAPHlliE
COneIl\ąHIHI
rrJIeOIlCl\ltTa,
06-bCETHBHbDI
HOTOpblM
Ha));
HU aToli:
cTerreHIl
\paJIb-
ClItPlI~HpOBaHbI.
H:~Y'leHl1e
ra~lIfI
HacaeTCfI
yTo'lHHJIa
;::\:Ifl
llOTOMY,
H
D03pOiK):\aBlliel'oCII
'ITO
COBepllleHHO
ycTaHoBaeHl1lI
rrpana
UHTHllOJIbCHHe
IIA
:Ml1PHOtl
l'.
rrpll:maHHe
B .IlpyroB
B He~1 oc060ro
IIeCOMHeHHO
aTHX
oCDeIl\eHHII
BJIlIlIJlO
IOpll):llI6bI
TOpMO-
110JlbCI>afl
,Il;eJle-
TeH;(eHl\I1I1.
):(pyruM
BOCTO'lIIOtt
IlpYCCUI1
MlIpa
C ee
lIymJ:H)1
THBOf!:
He
CMorna
OTBe'la:'l1{
al>oaomncc-
ObI,
IIH'IeCEOe
BeHHhl~I
•
HI1X
'ro
'ITO
rrpUBHJIbHOe
npHHI.\UrraUJlbHOe
II ):lJJR oeaorraCHOCTlł
TyT
HOT II Me.\IOpHa:JOD,
rrO;J;'1epnHBąJlOCb,
aa.IlU'IaM,
MMeeT
Il0JIbCKOM:
D
HOTopble
pa3-
rrpOTUBOrrOJIOm-
pa:JpemeHl1e
3Ha'leHHe
EDponbI,
He.}lel\J;Oro
II Il0J\lOpbll
)lllJlJlllOHOD
rropaOOIl\eHlIe
KOHTpO:JeM
C"aH;:J;I1HaDUH,
Ae:Jeral\HI1
KOMrrpO~IlICCB,
rrpuHflTHeM
25- 30
B
crropHblM
B \popMe
I)
r.
IlpyCCllH,
B plIAe
rrp06J1eMbI
).J;JIfI coxpaHeHHII
a ;::InR Il0JlblllH
CBflaaIIO
rrplI-
cyIl\eC'!'BOBaHHe}1.
MHeHlIlO
HOf! IlpyCCIUI
BOCTO'IHOtl
rrocTyJlaTbl
1917
C
BOCTb BceM
llhIBąfl
B IluplIiHe
I>OTOpble
Bonpoca
cnoll
PUOUTbIBaJlHCb
Ilo
hOHll>EPEH~l1H
HeJlIl\aMII.
rrpo\p.
'ITO BOrrpel;I1
Obf:JO aKTO~1 a::Ie)leIITapHOn
ceÓlI
CTaTHCTlI'IeCI>lIe
Ila
óe30rOBOpO'lHOe
yea;::la
C'łlITa<lO
RHe
Dbljla3\1J1CfI
ITO-
cyBepeIIII'reTa
::IC:Ja}1 :Hol% TeppI1TOpHII,
Il0:Jbluett
'ITO apr yMeJIT bI I1e~(l\eB
Bce06łl\ero
BOCTOŁIHOtl
XOTfI, I,al;
repMUllllef!
oopaTHO
60:JbIllOtt
llpyccllel1.
IIpeMbepa
H npOHrpaHł\OrO
Il1TYMCJ;OPO
paapelllUTb
11 IlPOBc1IE:MA
r.
rrO:1~"IHTb
Ca}!Oll
TO II:IBeCTHO,
nO:lbCI>łl}l
;l,1'aJ;1! 6pll'r<UICEoro
Ta
:Ja
II BOCTO'lHol1
ITYlłn1'a,
no
Y;::Ia:JOCb
n06epcmbR.
OCTUB:1emle
qTO
MO-TaHU
Il0Bl1C.J1l1E
Obl:IO
IloBHC:Jl1e.}1
1l0JIbllIe
1I0pfl;:(I'a.
)IOpCHOro
DJlHflHlIeM.
rrOHaaaJlO,
e
MBTepl1aJIa.
BOCIIIloro
OTpeal)I;
npaB06epemHhHI
ITOKa-
-
nOAJlemllT
;:J;OIUJIlI ;J:o MOplI
anWb
I{ .'1ł!-
RCHO
Oa'lTl1ttcRylO
I;TO paHbIUB
pa'·1peWI1Tb
YTO-
HU aHTpOnOJlorHHe
aHaml33,
peayJIbTaT
CITOpHblH: Bonpoc
MOiKe'!'
He
II
lle60:JbIUoi1
B o\plIl\lIaJlbIIbIX
eIl\e
aHTpOnOJIOrłl'leCKlI
ApeBIIHM
Ilpll6uaTHKH
HblHe
II lliMYAH.
KOJIH'IeCTBeHlIOro
llaCTOI1łl\ee
AO
COCTUBJlRIOT py6emHylO
nOA
MeTO;(a
It
JIHBOB ClIJlbllO
'rOM
'ITO D aTOM
ilU TO, 'ITO aCTOH~bl
JII10aDhl
aana~Holi:
oopa30Ba'laCb
repMaHl\aMIł
BHIIMaHlIe
cpe-
BJleMeHTU.
II o'UTbIIUaMH
rrOC:Je).J;HIIX CO
CHJIbHOC
rroToMy
:Ja,noHOllAHoro
KOHTH-
UCCHMHJlHpODaml
1I3 JIonapett.
aHTpOrrOJIOrU'IeCI>ott,
8nCnaHCI1R
'ITO
TpOrrOJlOrll'lechoe
repMUHl\bI
O'leHb
nailcoa311aTCJwtl
J; Hop;J,lI'1eCKoJt
COCTOflIl\erO
oopUłl\ueT
COCTaD HaCeJleHlIlI
IlpllMeHeHHe
c
1'0BOpR
neCMOTpIl
rrpOl\eHTU
CDR:.3b aTHX
COMHeHlIlO,
~HIO,
He
aTO
J10p;J,lI'1eCIWrO
6ojJbwel1
I1IIX :JanOHOU;J,HalI
rrOaBOJlflCT
CYłl\eCTDdHHOłI·
):IlIarpaMMOłI.
Ił
y
P~CTYT
IlO:JIITH'IeChOro
H3BeCTHo,
llaCeJlelIlIl1,
paaHMl\bI
BHTHRC
'ITO
Horo,
1'0:11.>nO
UHTpO-
H blHe WHt:'ii
He~ll\eB.
J;OHl\eHTpaI.\I1It
BJlUI1HUIO (~lIHHOB
npllHa):l:JemaT
e.,
CHJlbHO
Ha:JM'Il1e
II
aCTOHI~eB,
CBoett
'ITO OOJIbWHUCTDO OblJlO OTTCCHeHO H lOry,
Ha,rrpUBJleHlIlI
DUMI{
y
TO, 'ITO aCTOIIl\U,
3:JeMeHTa,
aDTOXTOHHoro
'lJIeHHoit
J;apTa
nplIoa:l-
CH:JbllOMy
no
O:JlI;He
06Happhemle
nO;J;Bepr:JllCb
Baamo
JlHaeMHOMopCIWli:.
sano
HCiKe<l1l
'ITO
MIIorll~1
'ITO
Ta"
Cl,aH;::IH HaBII3al\.Ur.
HOp):lIt'leCKOrO
'1aCTb
OHII IBl
HeOiKI1;J:aHIIoe
jJaTblweii
nOJlorH'reclwf!
06HapyaalBaJOT,
repBaIIl\eB,
npll.'O;HeHHaR
'ITO :JiJ,TbIWlI
He
pe:JyCJbTaTbl
B:JHIUIII lO ceBepHblX
IIa,rjJR;:\IIO
BbI;(e.'1enllR
HCJH BOCTO'lHO-
Tepet"!
B OCOOCHHOCTII :JI1Bbl nO~Bepr:JIlCb
aHTponO:Jorll'leCnOtt
cTByeT,
npll'HlHoi1
BOCTO'lHo·ÓaJlTI1JtCI\OI1
UKTponO:JoraMH.
a,Ha:JlITlt'leCnlle
\pI1HIIbl,
npHMeCH
:lI1I.\a II HOCa II 6hl:Ja
::::J: e H II n e p O)1, a
Jl:JH:
Borrpoc,
IlpyCClllt)
nOJIbCKIIX
Il0:JbIIly
2)
aToT
II
h CO;HaJIeHlIlO,
c;:re;:J;yeT BblOIlPUTb
npe;J,aoiKeHHR,
(3ana::lHotl
repMaflllel1
a
rpaiR;::IaH
Ba:JTHttcI·aIe
OT MOpfl
rrO.'bCI;oro
BOCTO'i-
py"ax,
oTpe-
II OT;:J;aBafl B 3ROHO-
rocy;:lupCTBa
Te3aca.
HeJlb3f1
aJIbTepH<\-
T. C. oc'raB:JeHIIfI
B repMaHCI;I1X
DOCTO'IHOI1 TCpplfTOpllU
npllHRTHe
Mem;\y
POCCllIl,
B
C rrocpe;J,CTBe'lopyccIIII
aTO)1
c<ly'lae
(\T
�...
.'
G20
repJlaHIlII
6LI:Ia
j
j'
Obmo
cnpaBe;:VIHBoCTL,
l.lTo
RacaeTCH
1I10pbfI ITo;rbllIe,
Gbl 'lpeBaTO
a
HeTpy;J:Ho
OTJIlI'lHO
oTilaBa:m
coauaBafI
rp03fII..I.\YlO
TpaKT:J.Ta.
C ilpyrorr
TIInHOrr
OlleHJwl"1
oopaaOBaHIHI
II rrOCTORHHoro
K
TeJIeJ:!
GbITh
nce
opHTaHCHoit
OHH
B
TaHyJO
l.\CHy
llTore
IIorpyiHeIlllOc,ly
TaR
CH:I
I;a,H OHO Obl:W
ITO,TIbllllf
HOHepJlHR'fa
H
rrpOel\Ta
rOplllaHHH,
TalWI'O
cor:raCHbI
npH3HauafI,
ITO.
OOl..l.\eCTBeH-
rrO.'ILCHOro
nOIlHlłCamlfI
1I11lpHOrO
C TaHot!
Hera·
'lTO peweHIIe
npe·
C no.1bCHHM
:J.pryMcHTbl
IWTOpblll1
HlIIe:nI
a'fllIOcepepbl
U HaJ:!oOJIee
,TIOrWleCl\He
H HeycTyrr'lI-IllOCTH
pyKOBO;:lIf-
npHHf\!\JIeJRaJI
'rTO
B rreperOBopaX
repMaHIIH
HCK!II-O'IlITeJIbHO
CO CTopOllbr
OhIJIa
npeJRile
3ąII:'IaTUTb
nO':HI1'lIHa
DTOpoli
DCJWpe
pe-
IlHTOpCChl
yMHpoTBoperUIO
H 3rOIlCTIltleCI;CUI
D Tpare;J:HJO
'PY.
OhI:I1I omI,
MomOT
caaoeiłwHX
Bcero
npIIlle:Ią
CBoet\:
ITOJIhllIa.
B HOHetIHOM
pacrr:ra'IHBaTbCH
BceMy
lI1I1pODOt1 BOttHLI.
peHfI:Irr
'lTO
n08iHe
I1I1HaBCHOe
OCHonallll'l
TIIl-~H 8THOrPACDIUr
B 44 TOJIE I13;']:AIUIH
rrOBEPE'rhbH
BAJITMKM
"HAPO,'l."
no:rbclWlr
1I10pCI;oii
3THorpaqJIlII
no
BOpOfITIIOC1'II,
8.'lbOOrr,
mr OT-HIInon-cy
TaHil,e,
HaBeC1'HO
salIpOl'hTJ1pOIletllHLrx
J\OJI1lTeTOllI
llcr;y':cTBa,
TP'UHl.\1lI1
rr cOlJ;lla.-rblloii
qlll'leC;-;OI'O
~ll)pCliOl'O
rlT:roca
u;:(][]m
C.'OBOllI.
1I10pCI;oii
::lTHOrp,,-,pllll
(II
He
TpeoyC'l'
1l<llllICaJ[HJ,le
:'(0 IIąr:TOfIlllel'O
:1O;rOh ]f r;np~l(;:reii,
}IOpe,
C'rpllllTe:ILC1'no,
YCThl1
S,Tr,Oh!
~O.IU.-I'-'JlhIllJn
c:loBapc:u
rU;ly,
uO:Ioe
I;.,
t'l..I.\e B
.10;\ha}[!J
no
l
B.
II,
OT'l(:T.'1llBO
lI11H'J111łOA.
H.
Il
Haylul,
wIHorpa·
~lOpCI,JlX
I1lci"ilyHapo;:(lloro
Heallo:lc.
noJ,
1Ilyaeen,
IWllrpecca
nOJ;ponn'ce:lbCTnOlll
apry_\reIlT'~l.\lllJ,
]Ja60Tbl
PaCClIraTplwafI
I) J[CI;~-CCTBO CTpOllTc.:rbCTBa
DI'l.\e.'lllTh
OpY._UlIIlI[][ TpY;J:a II
c:;alIJ,JllIaBCl,oe
hOCTepa,
~). no:rLaOB<l:mCb
Iwrrt'tIHO.
'rexIuIRIl,
MOpJ1, COSi'laJlHe
II opI'aIlHSal.1JlH
1-]'()
lI[l[pnlwii
npClIleJlJI
paSBIlTJln
:rIo;:(ett
HI3.'1HI-OUJ;IlXCH
C<llllhDllI BaaanDIH
llC(,GXlJ;:(IDIO
T.
ilm'mrr
pClIJeHllti
HI54
IOHECl':O),
OLI na
co
pea:ma'1,l.\HH
HCc..:,c;:(oBaIIHfI
nO;J;'biS1la paooT,
npHBeCTH
Sallre'iaHlIe
CTBO nOilY'Il1JIO
el..l.\e C :moxrr
OCBOII:r!! n04TH
ila.:rbHIIX
D r:racla
Ha3BaHIIe
lleKO
H'plllaHCI·me
n
:ro;:(c)'lHoe
Hapo;.rbl
lIropen.::ran'IllHlI
GOpb'
Dos:re
G'.I:lhII.lJDm
H,) 1I101'.11lnpOTIlL.:UCTOHl'b PIDIl'I;O.\IY
Ij):ro-
c
o
CHopee
B
19:33
oaccetiIlhI
i'leJIbTbl
HOMlIlyHHHal.\I10HHyl-O
O.
ITeHay
aa,lIlC'rU:I,
::iTO Ile
JlOi\HII
npIIcnocoo;rellHble
aa:rHlly,
Ha
n
a
;j0
P.
H.
BHC:IeHcr;yl-O
Ce:I:rlwro,
pblOal.\lillX
;ro;:jlm
CBlIe
'lepThi).
Ha;J;
Ha
ocooeHIIO
BUC.,enCRlllll
aamIBOM,
JleJHJl
no,IJ;-
i'leJIhThr.
OT .::rO;:lOK BH'
B ):\eJTbTe II BHC:IeHCI{OMY
lIIaTe]HlaJIOB
;j0 BpeMeH
Sallle'laHlle
'ITO ~laiHe
B.
OCTpOllon
JIO;:lHH liOHTIIHOHTa:rbHble,
HaCTOl1l..1.\erO IlpeMeHII
npllaHae1',
II Pa):lyHJI,
OJTarOnpHH'fHylO
OT:III'larOTCH
a chopoe
BOCTOK OT yCTbfI
i'laBHIIX
OT:Illtlal-OTCJI
JI30a
HCC:IegoBaHlIfI
aaCe:IOHIIfI
KOCy (CTOIIT npHBeCTH
HI)TOphlit
nocc:reHllit
Perm
H3
noxomu
Xap6pOBe
He
rrOCJIe/lHHe
BOllaM,
JIOilKJ1
B MeX;rUHI.;aX,
rrpei'lCTaBJIJ1.:rII
l\IOpCHOe II aa,TIHIlHOe phIOOJIOUC'fBO ITpH~lOpblI
ThIlla:IO
O HX IIPYCC-
O. rreHayoM,
H HoraTa
MOpR,
el..l.\e
BOCTOH OT yCTbH
lIanec'rHhre
II OmICaJIHbIe
'ITO Hatl:AeHHble
goo·
Hoce
T. l;. HaBeC'CHO, 'ITO n rrpYcc.
paHbllle,
c:raDIłIIClwro
aaliphl'CbIllI
lIa
npC;:IlIo.::romemro
nOCTOK OT BHCJIb!.
OTKphIToro
1I0:rry'leHHhIX
XOpOWIIM,
OOWIIBHII CO wnaHrOYTa~fH
BIIC:Ibl
cHcTeMy,
HenpophIBHOCTb
a
HO CTO,TIhKO C
-
BHc.::reHCHot\:
HaCeJTeIUIC.
rOAY
JIO):\KH, oOHapymeHHbre
BpOnJIemur
Ha
1\0TOphle
CJlO;J;bI B Tono-
eCT'b 6pOCalOl..l.\CeCH
,,:renI,r"
oOocHomi.no,
c.:rallfIHCHoe
OTlipl,['rLle
KO'IOphIX
Ha.i'il1eHllble
c:raBl1HCHlIe,
HaXO,\IIJrOCb
oCTaB.'HfI
CTa,Hl.\lli1
OCnOllJH\Ch
J;yJIbTyphI,
:'lT0 coellllHH01'CH
TOM, 'ITO CYAHa,
He;rOCTaTO'lllO
nrrOJIHe
BeHe):\Cl-wit
npI'IJlaraTeJIbHhDI
11 TO
CY,'10CTpOllTeJIb
(POplI'!, l1snOC1'HbIX
rpynna
Ba;rTHnll,
oaccetl:He
CY;10CTpoeHlle
nepnOHa'laJrbHhIX
cpe):\H
nrrpaTCTno.
B
"BOl;peHTepIlITpacce".
paal3ImaTb
rpyrrna}l
phIOHbrx
H oóo;:(mllll"Orr
npanOllIOpcr;oe
Jlymlll.\liafI
HaaBaHlIe
OT' JIO;:jOH, HaH:;:J;eHHhrx Ha
HIIHrOB.
BOIITH'
c:raBJ1HCKIIX
("ITO:IbllIa
i'lame
Hame
H rropTOB,
CEOJlhJW
a cnocoóO~1
TBep;J;IIJIlr
II
Be:rel.\lw!i
rypcJwro
Ha'laJIH
rrOOepeltlbe
],awyocHlrx
OCHOBHOJI Ha
YiHe
rrOS):\HIBI
JInna-Jlerra.
OhIJIll
'HOM B:r<lileHHII
K.
rreplIog
lIpHCTaHet1
rOllopuT
1'aBiHe
a TaHme
OOl..l.\I1l1tII
rrpoilmnaIOI..I.\HX
c.::raBJ1HCROO l\lOpCROe
01' pOi'lIIMhlX
ÓO:Iee
gęPOBa'
H a.mI 'l Ile
II nOCJTe rra;jeHllfI
a rrpIDfOpC1iaH
BCe IomlIoe
HHMHJ,C
U JI::Joe,
TaI,iHe
rrJlOTHIIROn.
pa.:,mH'we
Hoo.::rIlTa,
rrOi'loGlIo
XIII
rropeXBaThIl3a.'II
POC1'ORe COXpaHll:IaCb
CJIf\nl1HCHIIX
HaaBaHIlo-'r
c:raBHH,
npocp.
TO.::rbHO B raHsenChHioi
C lIrope}I,
C
replllaHcHlIe
lIa
H paaDllBaJIOCh
'lTO Il ropo!\o
C Yt1aCTIlelll
TalOHe
'ITO ;J.amc
COXpaHl1JTOCb
BaJI1'IlRll"),
CBIł'lhrBaeTCH
ne·
CHaH'
.lOCTp OllTeJTeJt.
epe;J;epal.\1lfi,
HellIl.\bI
Bcell:
;J;e:IaeT
HapO;:lhl
B CBOI-OOtlepe;:(b,
IWpaOJIeCTpoeHlIlł.
'.la
rAaHbClw.-OPYHJ.I,
II lIOCTy:rWl'
BepoflTHocTrr,
OHa8hIllal-OI..I.\110 ;J;aB:reHIle
n
rrOCTy:raT
ncetl:
OaJITllllcKOro
I\OC1'ep
replllallCWte
He:IbTOB.
lIapo;J;hl,
BHC.'lhl,
lIPOB21E1!:\.
no
y
II
T. 1-,. rrpe.lnOtIJlTa,TIlI
TOBaprrl..l.\eCTBa.
n:raBaHHe
a BoalllomHO
CYilocTpoemIo,
C:IaBlIIICłwro
KOliI npolIcxorrqeHlI1l
113
HOIlTHHeHTa:IhHOe
P IIlII:I Ił II ,
y
phlÓal-WlIlIl,
Y pIIlIICnOro
HeH1'a:IblIble
pbIit.
BH:lh'lenclmii.
O;:lHaHO, 3aClI.leBIlIIBllICIł
~IOPCnYIO :rOB:I1-O B apeHi'lY
npeJ:no:romeHlle,
B
r.
He
opaTb
CyBOpCHH·
1l0eHHol1
B BH;:IyUCH:I.lO'IIITeJIbHO
C'IHTamr,
621
,I
CJIe,J;yeT
H TOMY, 'ITO '.la llX OIlIHOHH rrpHIlI:rOCh
lIrHpy,
aBTopbl
ObI:rlf
ynO.pCTBa
)~OJImJJa
VIx HegaJIbHOBII;:J.HaJ1
npeilOCTaBJleHIlH
liC ;laCT,
ropo;:(-nopT
c<"nlLIC BeCRHe
OWHOOtJlIO
cTopoHe
DOCTOhO.
IlC.'C/lCTBH8
nOJllITHHH,
c.
nOBOil01l1 1-; coa)J;aIlHI-O
;:(OCTJUHyTO l.\OHOn 'ycTynoK
napTHepOll.
C:Iy'lae
peWCIIlffI,
Ha
rOJIOC H IWTOphIe
'ITO
HOllIl.\LI 'foa;e
Oy"OT
HaHpmł,eHHfI
'lheii
HCTO'IHIlHOllI HeyracalOl..l.\erO
n IIoaaBlICHMhIii
;J:c:rax,
ITo
TO no.'lbCI-We
H1l'lerO
HopaDHOCTH
onaCHOCTb
paaOHBaJIIICh
IhmopIIlI.
B
ROllmpOlllllCCHoro
COJRa:reHlII-O,
malol..l.\Hłi
OT'leT
CTOpOHLI,
r;r:J.HCI;a
TeTOM DO DHeWHHx
BblBOAbI
fIU:rRfICb
T.
replllaHIIll,
,il;OJIO D TOllI,
ceoo
rpaJR/laH.
pewcHlHI,
'ITO Tal-We peWCHlle
CTpaHall!ll.
ce
yra;J:aTb.
BOCTO'ilIOI"I ITpYCCHH
noc;re;:(CTBHRMH,
ooeIBlH
lIllfJI;rHOHa
IWlImpomIccIIoro
HOO lIlHOHIIe C'lIrra:ro,
lIleil\,IJ;y
2
OhI oTpe3aHo
r/laHbCBOro
n Ha'iaJIe
BIIc:rbr
BU;:J;HO, 'ITO
BpeCTOHOCl.\en
XX
BeHa
06HapyiHIIIlaJIH
B HOOOJIbWIIX
OXBa-
y4eHoro
iHH1'OJIH
C.,aBJIH·
iKIIBOIIHCHhlX
phI-
�622
623
6a,IVUl:X
meM,
1l0pTaX
paOOTa:IM
rrocpe,[(CTDOM
ll:IOTIUII"m·cy;:(OCTpOHTe:IM,
YHa,crre;J;OBaHHOH
JIO,[(łUI H rrapycHHhM
.(Harrp.,
Tll\aTeJII.HO
nx
OOTax
Ha
B
OIlHca;r
HeMeUI-;QM
CTpOHTeJlhCTBa.
H30
'lepTe-
)J.HHTHlIueB
lIhIMaHcliK
COXpaHUJICJl
B pa-
BbIe
'ITO
a
3e~IJIn,
ocooeHHO
repMaHCHHI1
XI X BeKa
I,ah
li
nCCJlc,[(OBaTeJIh
hOHCTaTHpOBaJl
DO Bcen
rraMRTIUIIWB
B CBH'lIl
C 8T1DI ~. IlIlX
OOI.I'Jai'l
rrOIl.'I1H:[
Il pllTya:!c
paCCHa::lI.[,
Bap-
,!l;HTTpHX
rrOBceMeCTHOCTh
2.
Ce:IhCIWrO
crBa
cll\e
o
na
BocrrUTaHO
pHTya.,
BC.,IHWit
Jl IO):IJlX,
CJIaBRHChHX
BTOI1 TeppMTopllH.
,
raHCMHeu.
EBXAPMCTI1FI
B
11
BEPOBAHI1FIX
OBPFI,!l;AX
EnxupllcTHH
rOBopR1',
CTBa,
l
PWIIap,[(
"
BeHCTBO. 8T01'
B TO,TlI.hMHUKe).
TC•.'hhMUUlia
B:IOJIOHrCholl
rra~IRTHIlI;oB,
M3BeCTHO,
Ha
MoAcpCHT3KH
ua
Oe3
crreUJIl(IIf'leCI>He
BblCOfwrrOCTaBJleHHOe
IWllcclipaUHIl
IIRTIllll[hI.
C nIlM
HaRanbrBalOll\HX
a.'ITapH
AYXO.
"
MeCTaMll
COOTHOCJITCR OO:I<'e HO-
nO.,omUTb
EBxapUCTHIO
Ii
ceoe
B MOl'l[:!Y.
Hy.'I.Type
MHoro
BO BTOpOI1 rrOJIOBHHe
Cpy60B
CY;J;OCTpOHTe:Ih
rrpOHCXO;J;Rll\H(r
I-WTOpI.Ie
CTpOHJlII
R3bIhe.
MaTepUaJII.Hol1
MUU, coxpaHU;;IOCI.
Tpa;VU.\IUI
H APO,!l;A.
;'\0
n XpllcTllallclw~1
l['ro
Ha'lliHaR
EBxapHCTHIO
HOBoro
ąyBCTB
HJIH
:!eąCHllll:
2-ro
rrpMMeHl1:IH
BpeMeHll
rryTeM
OOpfl)l;LI.
D ]W'IeCTBe
B JleąeOHol1
rrpaKTHKe
(B
IIepBeJ;t),
ee
3aharrI.IBaJIM
ypomalt.
EDxapHCTUIO
fi
II
BrrJIOTb
OJIarOC:lOBeHJłe
B03HH-
EBXapUCTlIH
rrpOTHB
Il rrO:le,
D J(a'IeCTBe
XpHCTfIaH-
aMYJIeTa.
Ha JIHUO, H3 ąero
rrpllMeHeHlle
Ta:lHC~IaHa
oropo;:[e
rro;:raBaJIlt
H
Ha3hIBae~iOe
corporale
CIlH;:Ie'!'eJIL-
AO Ha'lana
JIeHapCTBa
lUHpOlwe
Ha'IeCTBe
rrO'iTIl
Taj(
HaJlOmeHUR.
CaMOC
MIlorO'łl1c:rCHHble
Bel{U, T. e.
peHOMeIl;J;OBaJlOCb
rrOCJlC ooe,lHH
HapOAHhle
co
ąTOObI
JleKapCTBa
HMeJIa
AeMOHOB,
OOJIe3HeJ;t,
rronYąHTh
XOpOlIIHfl
He TOJIbl\O
60JIbHbIM
;T1O)J,flM, HO H iHIIBOTHbIM.
Ha
rrpuMepe
pR,[(hl,
JIJiCh
EBXapUCTJHl
BllOCJIC,[(CTBHU
OtPHI[uaJII.HhIMM
o,[(oopeHbI
JlRJlHCh
po,[(.
)J,HeBeKOBhH,
hOTOpOM
BLIO;
BTopaR
HReMhle
JlleMy
OOPR;:Ihl,
BImlO'laeT
MOHaxaMH.
l 1.
BpeMR
rrOAalOT
T.
npH1racTHe
yKopeHHJICR
JTHIIIh
Bomhero.
Ha
(lTO )J.eJIaJIl1
q,ylIJ(UfUI,
IlOpMaJIhHO
hor;J;a
Ha Aopory.
OHa
rrepeHHJI
rrOJIOamTh
;:IJIR ceOH
1\ ceoe
Ho
OHOH'laTeJlI.HO
Ił
rpynllJ,l:
srrOXH
rrpHMe-
rrpOCBHpy,
rron,rOToDKy
Talwro
y'leHMha
lIIKOJIaX
HaCT:ltraJIa
AaBaJIn
BhlcTyrraeT
Ila
rpYAb.
errmeTCIUlX
yMepJllerO
MOHaXOB, OT
H OCBRll\eHHOe
rrpMąaCTJte
B.
;)TO HeKpeCTUJTK
y'lHTeJIetl:
cMepTh,
eMy
ero
3aKoHa
CTBue.
I
H B
Kalt
)J,pyrolł
II.
06pR::J;bl,
OHH rrepClII:lIl
1.
C
XII
aUlIIHTaR
BeKa
,[(OxpHCTuaHCJ(I1M
oOeCrre'lHBaeT
OOpR:BbICTY-
KOTOphIX eIUICKOII BacHJIldł
("TeJlO
XpHCTOBO")
Talime
Op;J;eH
pacTyT
reoprłll1
Dea;:[e
II 6hIBalOT
flIOl' EBxapHCTIlIO,
EeHe·
HTHKa.
ml13HH
ąeJIOBeHa
IIOJIfI,
xpaIIII'('
II
DbIcTyrraeT
H
J(ceHA3
B BOAY IIJlH
C X
BeHa
MOHaxIl,
OCBRll\eHHylO
BO
rpa-
ypoman.
C EBxapHCTneti.
EBxa-
BOa)];epmllBaeT
AO HOBoro
BpeMH
HaHOCIIMI.[X
rapaHTl1pyeT
oronh
oe)];-
BpeMeHH.
C03;:1aTeJIJIMH
HceH,[(3hI
aUIBOT-
0;:r06pRIOT
OCBRll\eHHI.Te
OT "yObIThOB,
T.rr.
II
II
TeM, KTO HOCM'!' C coGot!:
uepKoBhlO.
HBnfllOTCfI
H rrOJ(pOBIlTeJIRMH"
II cc~mHapHC1'hI,
OT KOTO-
n HapO;:l.
liali
TaJIlICMaH
B O):lem;.! \-,
óoraTbIH
ąIIC:lO
I:
HaCel{OMbI~1lI
3anpelI.\elIHbIC
rracTyxu,
BeJleJl
fi HaHOHIł'leCI\Oe
rrO)];TBepma;J;I01'
6eaorraCHOCTh.
CYll\eCTByeT
Ił C({OT 0'1' aapa3I.I
Ha6aT'lIIKy
oxpaHeHKR
6pomCIIHalI
sTa
EBxapHCTHR.
pIlCTHJI,
ero
EBXa-
B Te'leHHC
MOHaXOB, CI1lICHOnOB U hceH-
EBxaplIcTHIl
EBXapJICTIIR.
II MOJlIlUi't
3THX OOpH):[OB Tal,me
phlX
cpe;:J;c'!'Bo
MI.IlIIaMH,
IIpaKTHna
ceOR
M IUITber.l.
npoI.\eccIIH,
Oypb
AaBaJl
1'0 OlI yMllpaJI
BKJIlO'laJI
OąlllI.\eHHR
TOJIhKO
rrpllaHalOlI.\eMy
II C HaCTaBneIIIIRMll
ObIJI BHHOBeH,
3TOT 06pR;:(,
Xapal(Tep
(HJlH" corporale),
CJTylłUl:JIa "rrpOBU3HeU"
rrHll\etl:
OOpR;:!; aTOT rrepelllD13eT
'\1
({ali
rapallTupyeT
3acyxolt.
pllCTHR
l,peCTUJIH
rrpH'laCTHe,
EBxapHCTIIR
OHa
BTa COOTHOCHTCH C rrpaAaBHHM
CHaOmalOll\UX
AO XV
~OM,
IlpoTlłB
aarrpe-
;)TO rrOCTO-
CBfl3blBaeTCfI
rrOąTH
B
II
Ha
'!
I~epKOBHbIX
BoaHllhlIIllii
oOBMIleHHII.
AMBpOCIIM: H rrarra
OlIa
OOpR):l,
nO,[(CYAHMO~-[Y, He
TopmeCTBeHIIO
CUHHuIlomlpOBaJla
TaJlJICMallHI.lit
errHCKorr
BMAHO, 'ITO OOPR;J; BTOT
rrpHBR3an.
lIblX.
eBXapHCTJI'ICCE;UM:
eCJIH rroAcy,[(IIMblfi
EBxapucTuR
UepKO-
B AByX tPOP:'1UX: Iwr;:J;a YMep-
errHCJ{orr
c.rrY'iae,
;~BOB OT TRmHHX
oxnaTbI-
no
Cpe;:lHeBeIWBhR.
KUl> )J,IICL\lm.TrMi-rapHhIH crrocoo
4.
XOTH n
mIIlII.
B
IJ;epKoBL
rrpaBO,
rocrro,[(-
nepBaJI
'ITO 3anpelI.\eHHe
DHIIOBłIhIM,
rOAa.
cpe-
canonica
McpOBUHrCKoro
pHc'rHlo.
OOPR.;:II.I.
uepKOBI.IO,
Toro,
ceol1
RBB Ha-
:"IaTIIHClwro
PUJ'gatio
B :moxy
OI.IJlH
rrpOHIIKaJIll
OOPR;:!; IIaBeCTeH
na
MHporrOMaaallHe
B Monmy.
Mepe,
emIClwrrI.I
rrporraraHilupyeMI.le
Kpell\eHHJI:
;:[JIfI mHBhIX.
II erUIITHH,
B rrpah"TIlKe
ero
81'OT
ee KJTa.'IH yMeplIIeMy
IIpaHTuKa
):10M a."IJlHOB
rraeT
hOI;J;a
n
BhlcTyrraeT
ObIJl K HeMy
noaAHero
COBepIllaJTM
;:J;Be OOJlhlllUe
AO KapOJIUIHChofi
rrpOJlleAUlHX
B c.'lyąae,
HOCHJThaX,
OOpR;:IbI
Xapal{Tep
3arrpell\eHHLIe
B YCTa.
H HapoA
Kpat1:11cll
MOHaxu,
3.
II 00HBJlfI-
hceH,[(saMH.
C V DeKa.
C rrpahTuHot1:"
B3pOCJIbIX,
no
BepOBaHlłR
o;:[oopReMhle
AJIH yMepIIIHx
JlHHO rrOBTOpl1JTOCh, BrrJIOTb
rJTyooKo
e.
OOPR;J;Ll,
ll\eHMii: COOOpOB, Ha'lIlHaH
COMHeHHO
Ha
errHCHorraMU,
EBxapucTHR
3TH
TBopąeCH1l1t
HapOAHbIe
nO,1\paaAeJIJIeTCR
UepKODHbIe
nJIU,
HpyraMM:
0'1' HIIX
BepOBaHJW
rrepBOHa,ąaJIhHO
fiblKpUCTaJIJUl30BhIBalOTCR
B HaCTOJIll\ee
MaTepHaJl
Ha
'ITO
cyeBepMRM,
06pHAaMH
H TonI.HO
yKaabIBaeTCfI
B
AOHa3bIBaeTcH,
h
xpUCTMaRCliMMM
HX C03,1\aTeJIRMH
CTByIOll\lle
BaeT
J'))PHOBJlbIMU
rrepe,1\OBbIMH
BO-BTOpbIX,
3;:1eCh
rrplIąlICJlReMble
HOC~
oxpaHbl
xpaHHT
rrplI
ceoe
H BO:IHOB.
yJIOB;
rocTett.
aall\Hll\eHhI
;:(OMalIIHero
OT neC'laCTllli
EBxapHCTUIO,
EBxapUCTHH,
opOllIeHHaR
OBOll\K,
60'lKy
JIecHHHII
rrOllaCTI.
oxpaHIORT
rrpHIllHTaR
rrOCI.IlIaHHbIe
OT ryceHllu.
ąTOObI Hellpe~leHHO
n
IIMYll\CCTBa.
EBxa-
II 06ecrreąUBae-r
ycrrex.
TeM
caMbIM
l{ ceTlI,
C BIIHOM,
BcerAa
YBe:lUąMBaeT
EBXaplłCTJlett,
XOpOlIIO
n OXOTHHKII yrrOTpeOJI-
B 1.\e.,b.
OTO HeMeUhaJI
rrpa·
�625
624
1.
BeKa
EnXaplICTlIlI
rro
B yCTax,
II n
;:lhIXaHlle
AP~TJIX
3.
4.
naThlO,
IIO~I,
;:(aBa:I1I
B <HIlla
EBxaplICT1I1O
nar-;
rrepc;:(
n
BO;:(y
oxpaHa
EnxapHCTHfl
pa'loG:Ia'lae1'
n
rro;:( rroporo~l,
paC1'epTaR.
C'I'paHax)
Bee
BJI;J;e
rOJIJlaH;J;HIO
cTpaHbL
.D:a:Ie)
npn
caHOBHlHWB,
a
C BpeMeJlII
r-;OHel',
?1apIIaH
no
3amlpalOT
~leU'nIa,
;r;nopax,
(peale
ll;J;yll(CrO
]l;eIITe:IhHOCTH
Ylarlol'leC rmll:
BeKe
(1450
a
Tar,ilee
CTOpOH,
BOOpOC
B ;:(py-
J-;OCTe:Ia
ÓY;J;eT Ta
3TllX
(CKaTT)
B03IlllKLIler'ł
;r;Bopax
aMnOH
II
Hat'loo:rce
nepOBaI-lJlit
IlCTO'1Hln:on
~lallIlII
'lepea
Hapop;,
al,THBHO
II
Bo
Y~leIIblllII:ICfl
;:(aHllit,
crro-
HaRl(eM
MO-
neceH
H,
Ila-
paHHhle
3a
llotll(ex
l'citno
paCrrO;IOaleHHbln
a
CC'rh
'laCTU'lllO
TaM
EaTOJllI'leCnOrO
B
ITECHflX
~Iem;:(y ropHoli
3a~larYiReM
CmICWHl,
'IexOCJlOBam1l1.
Jle~l:nOBCKl1e
II HaC'IHThlBaI01'
:MarYPbI
HLIHe
I13;J,aBIla
BepOUCrrOBeiJ;aIlHFl;
TpH
l.\errblO
'1I1cao
rrpllIla;:(JIeil\UT
OH aaCeJIeH
HaCe..-reHHhle
gepeBHIl
3TH
OHO:rO
2700
II XVI
nocaC;::\lUle
paCCHa3blBalOT
ee
3arrucaHHhle
O cnope,
i1HlTenelt,
n
J1anLllax
I\OTOpbltl:
m.;oór,r
BLlmHhlx
n03HII/\
pIDlClCO-KaTOJllł'leCr,Oro
15000.
Ha
rOBoplII.l\I1X
CBfl31l
Haqa;r8
InleeT
puett.
pUM-
pIl~ICKO·haTO:II'!'leCI,oit,
Ila
3a~larY;f{y
Ha rrO'lBe
rrpana
~IOrJIa
KpOMe
eTCH
rpelW-
copeBHyeTclI
'leXOCJIO-
T. e.
Ha PYCC-
JIeT,
3a!'.lHa
OpaBbl,
ri"[e
rrooe,ąllJI
Ha'I'O-
'1HCJIO rreceH
OOpbOhl.
HeHOTophIe
BpeMellU.
n
rronb-
rrpoTeCTaHTJWM.
OHOH'laTeJIbHO
npI1BO;J;IITCH
IWCTeJI.
KOHTppe~op-
ropOR,
HallOOJIbmee
;1,0 HaCTOlIllwro
HS
Ter,CThI
;r;aHHoii
11 npe-
lIX,
3T11X
coo·
CTaTbe.
11 ITPABO.
Ha )l;epenlllO
'ITO
II rpCKo-r-;a-
npe;J,~rCT
OHa
Ha
::lTy
cyeBepl1fl,
BII;la
t. XLIV_
paJlHero
HaynaMl1
rrepIloiJ;a
peJlUnThI
coooi:t
II
IICC,leJ(OBaHIlH
rap<lJlTJlpyIOl'
'ITO
H B ocooeHHOCTIl
HCTOpUU,
3THorpa\f>111I
r-cyJlhTyphI,
HhIHe
HOBOR
na-
C HCTO-
B HCCJlep;OBaHI1I1
MaTepUaJlbHoll:
::lTHO-
'lero
clipeonl1pa-
ROTopafl
HayHoii,
nyJIbTyphl.
a;u3I1ll,
HpaBhl
TOT (paKT,
B pe3YJIb'l'aTe
C pa3BI1BalOI.l\ettcfl
EOHr-;ypeJll.\l1lO
aa
Ha
B CBOIO O'lepegb
Mepe
ilTHOl'paIIJII'ICCr;oii
oÓ:raCTII.
C ;J,pyrIlMł!
MaTCfHla.:rbHoti
061.l\eCTBellHott
aToro
40 "Lud",
Ha
BHUlI1aHlle
llcc::re;a;OBallllll:,
KOTopafl
COx.paHlIeT
IICC.ll';J,onaHlIH
.-
oo;;rec
IIeJ-;OTopot'I
C HCTopllerr
l3epOBaHIIII,
orrpeiJ;CJIeHHorO
IWHTar-;Te
oopa30M
B
06pal.l\ael'
;:(uaila:JoH
C apxeo.:IorJorer'ł,
HeCMOTpfl
CrrUCKOM,
anTop
llIupo/\uti
rJIaBHhlM
Haynamr,
O TO~I, 'ITO B 3TOll: p;epeBHe,
B Te'lCHIIe
paóoTLI
B IICCJle;J;OBaHHH
I.l\I1BaeTCH
C nO.:IHot1: nonolli-
ncpOlIcnOne;J;aHI1II
neMKa:loUI. cI>anT ::lTOT MOaleT rOBopllTb
rrOJIHOCTbIO
B
rpalilIlH
oo.laCTb
JnHTe:Ifl~Ul
TOJIJI'leCKllMU
OpaBe
peJIHrHo3Hor'ł
Hecr-;OJIhJ-;O
Ił
ropnoti
Eaohett
opaBCHoro
MymcKoro
rrepemeJI
m.
XOi"[IlTCII fi TeCHO~l
'laCTH'lH!l
alIITeJIfl~nl
pacrrOJIOmeHbI
n. n. B
Jl Ay-
rrOJIflHaM1I
HX COCTanJIlIe1'
;:(epeBIIll,
B03HUr-;211I OHlI B XV
CmlcKott
CKOll: KorrOH1l3aQIII1.
JIerell;:(LI,
Ha
H
'ITO X03JIUHOM
peoeHOK
11 rrpegaHllflx
TaTpa~m
rOpBaT
Crropfll.l\llX
11 ITPEgAH.HflX
11 OPAllhl
BepOHCIIOBe)];aHlllI.
CTopOHe
KOM ]l;Ua:reKTe.
nO'lBe
oopaaOM,
POI\IITCII
;J;epeBHe
ceMbe
ooellX
pe\f>opMal.\llU
:::lTHOfPA<1>I1f1
CHO-KaTOJllI'1eCHorO
HhlHe
Ha
B
B rrepHOp;
naHaMI!
coxpaHlI;IIlCb
BepXYUlliI1.
II B UX pyKU
neCHflX
rrpana
rpyrrrra:'>lll
\f>eoAaJlbHoti
HaTo..-rIlKaM
n
Bel.;a
'l'aKUM
u
3anl1CaHHOM
c COLllaCllf1
paHbme
CrrHCJ-;O-
113-3a
rrpOTeC1'aHTclwl1
::JTHM npeMeHe:lo1 ;:(a'rłlpyeTcfl
npeJ(aHlIrt
cnoeR
pemeH
~l:ea;;:(y
XVII
3TY
~lHpaac.
BOPhE.A
II HaShInaC~l:blt'l:
ITOJIbllie,
Obl'£h
y EOTOpOt'I
OU;I Ila6pOllIeH
B03HIIHUIIIX
u
ObD
3aMaryma
pacrrpl1
Hace..-reHl1fl
rrpe;:(aIUUl:,
npe;:(aHIIIO,
OTpaa;eHIIe
rOT L,eBlI'l
Kpan,
MeiRiJ;y
Tanme
rrO.lOBlllIe
C
OÓplI)J;OB.
:noMy
paClIo.lomelllloit
BTOpOr'ł
B
BepOllcnOBe;:(aHRfl
..-rIlUIl3~L HMeHIlO
-
ITo
CTopOHa,
CJ-;O~IY HaCe:IellIllO
H HyJlh-
TIo;:(gepmKoR
ó:rarOrrpl111TCTBOBa;IO
Hame:I
~leCTJlOCTH,
l.\eplCOBHhIX
Mel.l\allCTBO
C'laCThe
'laCTblO
rrpHHa;:(:Iemal.l\er'ł
;:(O:ImeH
AJlTarOIIH3M
II OTClo;:(a B IIPyrue
rrplI
Ha
II
r.),
;J;e rpa;:(cą
i(epeBHflX
B03HIIr-;aJIH
na1'O:'Iu'1ecJ-;ofl
01'pameHUe
3a~IarYiRe,
3apasy
rro;::\ B;rHR.HHe~l
ua AuI':rHll
n
CTaHXIlTcon
C rpa-
nhI3LlBae'r
(cI>oHT0HenJIb)
Ma,rU'1eCKIlX
CW1IIlA
Bal.\Eotl
6ypll
cDpaHlIHIl
B XlVII
II ~larllH
HOHlpeCCIIOna:I
nony:IlIpHaal(HH
PEJIl1rI103HAfI
Toro,
no
Rpe~llIaxIl,
HpO-
Hallf.'Tl1
BrrOCJIe,:{CTnl1e
TO :'II{ OCTaBll21a
MeCTO.
BeHrplI1I
Mea;;:ly
KOTopafl
aBTOXTOHaMU,
B HeJ-;OTopblX
Tor;la
rrO:IbaOBaBLIlIIXCfl
oTHoureHlHl
rrOJIa·
cI>paHlIHIO
HHfla;eCHlIX
co !:lCCyl HC'le3
rrog
B ;lpyroe
l';OH1'ppetllOIHlaUIIII
r-;OC1'e:Ia~lH
rrp Ił LIIe:'I hl.\e B,
C nO:lbCJ-;I{MH
rrplllla;:(.-lea;aBLIlero
npOTCCTaHTOB,
Hanaa;AeHllfl
DhI3hIBae1'
r-; TIHI.l\C oneI'
OTCIO)];a pacrrpoC'rpaHlIIOl.l\ell:Cfl
rrpeI,paweHUfł
Jl
rrO~lel.l\eHHafl
C'IIlTaeTCrr
OIiYJIbTl1aMa
HHKBII3I1l(HH
COOCTBOBa:lH
rrpIFlp;lI>JI
..-rem,oBcrmx
nepeCe:IIIBWIICb
B..-ra;leHIllI
opOllleHHafl
lWJI;~YHblr.
C rrOflB:IeUIIell1
THBllpoBaHHotl:
Jl EO:I;:(YHLfl~lll:
n' rropolllor.;,
,mc"pe~leJll'On
Hanpan21eHIUl,
(EenIWp,
1'0,
aTU
rrec'rrrHO~1
rpynna
aCCIIYlll.1UjJ0l3a;TUCL
)J;epeBHIO,
HcrraHHK
n rrpe;:(aHlIflx.
lW:I;:(oBcTnax,
<JTH OOPH;:(hl H nepOBUIlIll1
IIOBOI'O yMcTBeHHoro
B
a;IITb
TO :III
B ncpllo;:l
TO:IhnO
'lOpTO~1
EnxapHc'rrreii
rrpIOICTOii
B03:IIOÓJIeHHhlx.
ylIn'lTOalaeT
3:IOUpeI\JlhIX
B
Bpe~lellIl
C XII
C EBxapHCTllen:
nO:IIIYHlltL
EnxapHC1'HJ1
Oó:r3;J;aHH8
HerrpephlBHO
rrOlle:Iyit
B IIl1l.l\Y·
EnxapllcTlIfl
rrpllOan:IeHIlalI
MeHTa
rrpH'IaCTJIfl
1I3BeCTHa
BH::Iax:
BhIcTyrraeT
(cI>paHlIHFl).
I'IIX
'lapo;:(eitcTBe
B pa3:III'lHhIX
B ra;:(aIlllflX
1'al,ale
5.
rrOC:Ie
~leCTax
Jl:IJl
a
Bpe~lfl
EBXapJlCTlllI
B orOHh
a;:la,
B :r1060BHO~1
HaCTOfll.l\ee
::JTHorpa~UI1
rrO'lTII
a
}HleHHO,
OOhI'1au.
BhIllleyHa3aHHhIMU
COCTaB:IIIIOT,
onpe;a;eJIeHHyLO
OOl.l\eCTBeHHyIO
He06xop;uMO
aaIlIlTcpeCOBaHłIOCnl:,
aTHorpa(pllll
C
oecrrpeTeH):(eHTHO
Tar-;iRe
rrolleaayR,
a
l1p;eOJIOrJlIO:
nOp;'lepKHyTb,
caMhlll:
npUMeHfleMhIe
;J;O~llnmpYIOI.l\YIO
p021b
p;peBHHll:
MeTO):(hI
B
3To/ł
�627
626
h
p;HCl.(rllIRHHaM,
J-WTopble
'leCIiI1X
HCC;re)l;OBaHlitt,
rrpHHa)l;ReamT
B OTHOIlleHlm
ił<UBOrO
J1enw
HCCRe)l;OBaHHii
npaBa,
u:m
ec:ul
l1paBO
MeHee
3HaqUTeJIbHYlO
Yił<e pa3BJIBeaTC:I
naeT
aToro
H npH
qeHHe
npana
IOTCR rrepB06!>1THhle
HaIlleH
HCTOpUH
M.
ux
3HaQeHUe
B
::JTHorpatPOB
haK
Iiali
npaBa.
oOJlee
hOriJ;a
l1pei1;MOTOM oe RBZIlI-
B H3yqeHUU
6blTOBOii
3HaTOIWB
B.
,noro
TaRme
D opal<
00
3aUHTepeco·
lIpe06JIa,[lalO~eit.
;'l;OJImHbl npOflBJIflTb
CpaBJlE'HIlIO
U npaBoBblx
60.'lbIllC
C Tt'~l.
l<yJIbTypHbIe
lIeCHU U 'r. n.,
8TIPleCKllX
!;ar;
nOTopble
nar:Ul;J;ax,
O.
ROJIb6epra.
llHTepeca
CHJIbl Ha
ae:\leJIbll'YIO
,60raTble
HO aaTO
iHIMble
I< 3TłlOrpa·
8TO 6LTJIO ):lO HaCTOfl-
CTbICh
penHHx
HLle
WaHCH
6hma
IOa;Hott
o 4950
CTaTLH
RPECTbHH·
TIOJIbWH
c06crDeIIIIOCTblO
npUHHTa
n06yit>p;CIIUn,
B 1948
cynppnccKllX
B
'10Tax.
~lya;'lIlII
Ra'leC'rne
IlO J;QTOphDl
r.,
aHKere,
BO BpeMR
II a;eIl~IlH
HX
110;\ÓIlpa:IIlCb
rrpODe)l.CHHott
hOTOpOjj:
6hl.:rll
aeMe:lbllOrO
B MO)ICHI'
c06paHLI
y'lacTHa,
no)];
,[Ie-
a,lI{:IIO'IeHllH
a 26,8
Ha FI(eH~HHax
cllyl.JaeB,
6bma
60JIbIllafl
I;a'leCTBe
nJIll
HlmeJIUpYIO~etl:
JIIOAHM 6e)l.HbIM
;J;pyraR
6pal<oco-
COCTOflIlue
C
y,[lanaJIOCb
,[Ipyrott
CTopOHa
CTOPOHb!
6hIJIa
)l.aHIlBJIlIB-
3aiWITOqHOCTII.
iipal;a,
nOJIbCHotl:
6C;J;llaH,
U
npotP.
B
nOCJO):\YIO~ne
STOT H Ha.CTOH~ee
rrOJIbCROłl
1I0 STO~lY Bonpocy
6u6JIuorpaiIJuR,
6bIJIU
40'
CTaTbe
aT.:raca"
nop;
'reTpagH
TIO:IbClWrO
B OOJIaCTn
,,3a;J;aqu
paa;J,e;rax
OKono
HapT
BOH;r.yT
;J;aHHott
n
~feTop;bI
paOOT,
HapT,
B IIpOO'
aTJIaca.
BamHblX
O 'leM
CBb!·
Tpex
MeTO;J,y
170
):\OBOJIbHO 3Ha'!łlTe:rbHoe
3aTparJlBalOTCR
copra-
STJlOrpatPU'IeCHOrO
ITJlCbMeHHblx
n
OblJIa
yqaCTUe
TaK H no
O;J;HOH Ha HaiiI60JIee
yme
3THO'
B TeqeHHe
ATJIaCa,
3TllX
HBlfJIUCb
BO BpOl.(JIaBe
rO,[la
npHHRJIO
II apxeOJIorOD.
H3
flB;UleTCH
IhleeTcfI
3arJIaBHeM
1955
ro;::(y
OCHOBHble
r •• r
rrpogeMoHcTpHpoBaHo
rrpll;roa;elUIaH
B 9-TH
B łllOJIe
lICTOplIKOB
B 1947
l1pOBO,[lIfMOtt
KyJIbTypbI
B KOTOpOtt
HenoTopble
BpeMH
3TllOrpatPH1L
melIne
B
E~e
lIpono·
MaTepHaJIb-
e~e
1954-1957
aTJIaCa,
OCHOBHblM TeałlCaM
aBTopaMu.
Ha'laTbl
MaTepHaJIbHotl:
raMKa.
aTJIaCa,
HCTOplIU
pa3pa60Tallo
H3galUlfl.
coap;aHUIO
DblCT:\BOQHbIX 3aJIaX
17-10
6bIJIH
Horopoe
HOHtPepeHl.(UJ1,
fl8bIKODe,[lOB,
€TByeT
CHoro
10.
;J;UCI';yCCllfl Haf{ no
B ceMH
no
MHcTnTyTa
3,[1eCb aTJIaCHafl
BellaCb
Hayl<,
8Toro
pa60Tbl
OT,[IeJIeIlUeM
MHcTHTyTa
o6~ecTBoM,
npe,[llIOCblJIlHl
ATJIACA
8THorpaqnl4ecHoro
OTp;eJIeHlleM
ARa):\e~mu
Hal1pflmeHHoff
8THorpaiIJoB,
3THOl'PA<DWIECROrO
nOJIbCI<OrO
qeTBepTbIM
3THorpa<pu'lecHuM
pyHonO,[lCTBOM
JIeM
HX ópal';OCO'leTaHlllI
OI'1I0CIlTC:lbHOil:
;:r.:o
B 20
C03;J;aHUIO
rO,[la
rpatPUqeCKHM
HylO
nOBepXHOCTb
I,;pIITepIlII
OlIn
Ha
1I0
COCTaBJIeHllblX
nAP
OCHOBblDaerCI1
'ITO
Hap;eJIbl.
Ha,[le:rraMH,
COCTORHue BCTynaBllIux
n a pTHepa~lH:
Kor).\a
DU..lbCROI'O
11 :YIETOgbI
HapTorpaiPll'leCnHe
ATJIaC
HaCTOR~aH
rrpUBJIeI;Ure.'lbHalI.
nOJIbCI<UM
gHeH
CRUX
D
TeM 60ace,
O'leHb
HOJ!: KyJIbTypbI
pa60TbI.
BPAROCOQETAHMH
n:IHfI:ra
C 60raTLDm
60JlbllIe,
'ITO 'i'eHp;eHl.(UH
Dcex
cucTeMy,
6bIJIO
a;e
O,[lIlHaKOnoe
62,5%
U
meHUTbC'I
60raTblx,
i~e·
O,[lHHaKoBa.
60:rbllIlle
TaHu~m
c:ry4aeB
)leHCe
cy~ecTBOBaJIa
peIllUJIllCb
C
)l;OHaablBaET,
lWU
c;ryqae,
qaCTO
C 1954
IlIe 40
l\IOTMBbI
DCflnO}!
Hcex
3TO
60JIee
caMble
a;eH~UIIax
Ha 60Ree
pO,[llITeJIRMIl
nOJIOB
MYił<qłlH
1I0JIyqH;rTI
24,3%
opaKOCO'leTaTbClI
HH30BaHa
3ł\OHOMWIECHME
Bo
paaHHl.(a
rrepuop;oM
Bpe~IOIIll.
BHHl:\elITbl
B
pa8H1010Cb.
MeHbIllafl
aa qacTylO
Ha
:.nemmOCb
TO:IbnO
J11O)J;el:ł, J1MelO~lIX
Pa60TbI
l.(eIIHhIO IWJlJIeI'l.(UH
35,7%
Ho
p;a,BaeMbIX
P;JIR 060HX
Oe33MeJlbHbIX
r;oTopble
ił<eHll.:rO~h
811aqUTCJTbHO
3_\..JJ:AQl1
'ITO npe,[lMOTOM
06~ecTBoHIlO-
31<0HOMlI·
npaBOM,
opueHTupOBne
'lpeaBblqatt-
II TaHHe
H3
TOJIbKO
'ITO lBIceT
CKa3I<U, HapOP:Hb!e
JlJI{IJOpMa~llu
6e,[lHblx.
6bIJla
'ITO
a;eH~IUI,
~lymqHH
Ha,[leJIOB,
6pa1WM,
rrOhaaaJIa,
MCHbIlle
HUX ca\lMX,
'leTaHUfI
rrpanTHKe.
BHUMaHue,
BhITel;alO~H~1
'1T06bl
Ile
C a;HBbll\1
l1paBUJIbHott
iI-aBRIl,
l1paBa,
A6paraM
HMeIOI' 3Ha'leHue
cnRab
COBpeMeHHOIl
no
I; BbIBO,[lY, 'ITO
aHa'leHUe
IIpe06JIal\al0~uH
I'aKIlX
OObl'laI1
J1nJlflIOTCH Xv TfI 6u
UCCJIep;OBaHI1IIM
npHIlI,m
BamHoe
y
IIpnIIl~HnOM,
3eMeJIbHblX
COQeTallllCb
CTaTIICTHha
37,5%
BbICTy-
aHa-
Te
6bmo
6blTOBoro
I;QI\I1tPUl<al.(HOHHOH pa60Te,
cnoc06cTByeT
O,[lHaKO
3aTO
~TO l1paBo
ero
OHH IlMelOT
06paIllaeT
c:re,[lOBa'reJIbHO,
tPll'leCl~U)f
60rree
Tor)J;a
n • .JJ:oM6KOBCRI1it,
J1B;r1110TCII Taf{a;e
l.(eHHble
'lero
nU)l;y
npaBoBble
1I0CJIODJn~bl, :1ereH;~bl,
CO,[lepmaT
IOpH'
arpaeT
DellHQUHa
hor;J;a
llapO;VIOro
l\aBHO
pa60Tbl
B cy~e6HoH
aBTOp
flBJIeHUH,
llwro
B
BaJIbl.(ep,
npaBa,
H 6c06eHHo
3almlO'leIlue
10płlCTbl,
O.
OTHOIlleHURX
CBlliJ;eTeJIbC'rnOM
BCflłWe
1i0Topoe
PYROBO,[lCTBYIO~IDlll
co06paa;eHHł!:.
Cpel\HHfI
TflM,
1<0rAa
oc06elIHO,
1\0BOJIbHO
lUlefl
OP;HaKO
BaHHOCTU
'1aCTO
1104TU
OC06eHHO
a TaJ-OIW HMeOI' HeHOTopoe
UMelOT O'leHb
Heo,[lHOHpa'rHO
B oo~eCTBeHHhIX
Hoe
yme
UpaBa,
UCTOpHH
u3yqeHHe
mu<
rrepuo)J;,
Kal< npn'
na~Il1aHUU,
l1paBa
B061IUHIbCJ-mii,
y6ep;uTbcJ1.
,[IJIR H3yqeHHR
a
3IIatfeHlle,
'1eCRUX
CBfl3b
rr031J;IIllii
MMeHHo
IIa3blnae)IOrO
• .JJ:OCTaTOtfIIO l1pUrrOM:HUTb
B aTOM
H B 60Jee
a,wra, l1paBOCYP)lfl,
UCCJIOp;OBaIlIIR
nO.TIbCnOrO
xapanTep
STY
'1'['0 Be)l;b
rrpaBo.
1IJ1¥i3IIaHb!
paBHo,
HapO;IJ:bI.
HayI;e
3THOrpa(pU4eCInre
Kan
HMee'r
B I\OJIOHU3aTopCnoii
B
TaKa;e
B BH;:(e Tali
HOp)IIIpOBaHHU
Bpe)lfI.
n 6bITOBO~1 l1pane,
3aKOHO;J;aTeJlbHOe
npeuMy~ecTBeHHO
MayqeHUe
Ta},
pOJIb
aTHorpatPH'
HayHa,
TaE H B OTHOIlleHHH H3yqeHHR
BO nHU)laHUe,
CBoe Ha4a:IO
~TUX
U rrpaBoBaR
B HaCTOjUI~ee
n03bM:e~1
6epeT
pe3Y:1bTaTLl
TaHa;e
rro UCTOpHH rrpaBa,
npUMeHfle)IOrO
rrOHI1Tb,
p;nqeCI<Oe
UCrrOJb3ylOT
npo6P;OCTH'
CBU;J;eTE'.'1b·
CTaTbe.
no.rlbCHoro
Ca)lbIe
STHorpatPUqe,
BaiIUlble
BOIIpOCbl,
�628
629
CBIl3a,HHbIC
a
c paooTol1
no
coa;:J;aHIIIO
I10:rbcr;oro
::lTHOrpaqJlltreclwro
:.l'l'.laca.
MapuH
HMeHHO:
1.
2.
3a,p;atllł
3.
RapTorpaIjJH'-Iecl·mlt
OCHOBHbIe
I\e:rH,
Ił
ha,ca,IOll\HeCIl
B03MOr!-(IIOCTlI
npe;:J;1IeTa
II I\eJIII
31131I('pOncr;a,·n
pIOcjlljlcpoBa.
::lTHOrpaljJlIll.
KapTorpa,(IlIItlecr;0-3THorpaIjJHtlecl·;oro
8THOfPA<!Jlfl-IECRI1E
'I[e-
J;I
~[Y3EI1
OT;J:E.JE
B
HlUI
I10.lLIIIE
To;:(a.
MeTO;:( II ero
OTIlOllleHlIC
r; CIICTe1I(\TllliC
(Tehymue
tJJi\hTOH
hy:rbTypbI.
4.
I1p06:reMa
npe1[CIIJI
n
3TIlorpa,IjJiI'lecr;oi'r
hapTorpaq)][J[
(nonpoc
1. OxpaHa
;:(I!_
aI{Tya:rbHbIe
IHlMH'-IHOCTH).
5.
no
I1p06JIeMa
r;O;'IH:tIeCTBcHlIott
3THorpaljJHtlecKoMy
6.
"Hn
IlB:reHllil
l;y:rbT~'pbI
Typ],!
aT:la,cy.
I1pOOJICMa,
B3allMOOTfIOlllelIH:tt
ljJar;ToB
II fIB"eUHlr
7.
I1p06JIeMa
no
I1p06JIeMa
c.'lOBapHolt
HeKoTopbIe
BonpocM
B
3THX
6bIT3,
Ił MCTOpl{fl,
Hapop;OB
'łeJIOl3e'-leeI\nrr
HyJIbTypbI
H,
MOiIlHO
oeHOBe
C;l;e;(aTb
rro
He
llCJIell:Y~Moro
aT:lacc.
Hayholt
H l;ah
OOmeCTI3"HHoro
li Tal;01I
3H a '-Iel!l'll1,
Ta·
IIO pa:)lJIlTIlIO
HeJIRIOTCH
B ( lpep;eJIelIHbIil
H
"al;
(cTaTbR
rr0110l!\1I
ooaope
J13;:r:c(Te:rbefHlx
;1e::!c,
O
nOTepb.
lIa
AnTop
HHtITOmlIbIe
oT;Ie:reIIIlii
KOJIll'lOCTne
hO,;lJIeJ;I\llil,
MyaecIl.
3THorpaIIlIf'lecIHlx
NhIHłIe1'epCTBY
Hy:rbTypbI
npOI1eXO;:IRmHX
hOJII1'-1eeTBeHlIble
aaTpY;J;HcHHit
MOOIlJ1H3:J,I\HII
1\8:rblO
YI;a3hmaH
IIO;J;fle;J;O.\leTHeHHOM
Myaci1Hblx
napOIl;Hołi
';y:rb'l'yplIo-npoeIlCTIITe:rbHbnI
B aTOM
a)
nOToM\',
II8;\OeTaTlm
]Wfi03MeCTlIMLIX
::J'rHOrpa.1jlwlecfmx
COCTORHHn
B
Ha
r;y:rb-
oco6eIl~0
rraMRTIlIIhaMII
1IY:3CCB e
06UICC'I'BemIbI:l1
nO:HIOflOloeTH
[\HTya,;rbIIOrO
na-3a
COBpeMeHHbIl1
MaTepna:r
liy:rbTypM.
rrpll
rrOllCHRX
or;.
rrC'laTaeTcn
CTBenHoe
1I31I"-
npOlllC;:J;l.llllX
ChlIX
IICC.le;J.o-
1I3
;:r:allllbIe
TIOJIbIlln
C
1954
r.
c orrO:J;:J;aI-IHe'vl B IIeCl\O::!b
;J.OIIO.l:HHt'T
a Tana>e
r;<~I)THHY pa313HTIIH
IIe06XOJIlM
TelqeHI\1l1l
pa:JBlITIlIl
IIpn
OI\eHHe
anTO p
3THorpa.pll'-leermX
~I"TO;J,a,.
06eya>;:J;aCT
llee.l:e;J.OBaHuil
D03~IOa>H(lCTb
IIplI
n01IOII\1I
I':-I.pTO·
oObel;ToB,
a
20000
•
r;aI>
oxoTa,
(11O;'.IeJllI
]
Hble
;:J;acTefl
fi
Te.lbHbIX
Il
ooaop
)0[:)
Hap0;J.HoLi
a fi r.
B
19fiS
BapmaIle,
pe:JbÓa,
a
Ta,I.;a>e
II I1cr;yccTBa
°
KO:lII-
B BaplJlaBe.
1\ ,l:JI!' KI\lI ii, npOHeXO;(Rll\HX
no
pbl6aI\n:HC
GaqJhI).
ropHoe
HapO;J.II3,1l
Tal;lnl
naeTólIllJ;lIoe
llbIlJl1[l3Inl
rrpnr;:ra;J;Hoe
a fi ocooelllloeTIl
Jl hpya;el3a,
XO·
eTpolITe:rbCTBo
HCH.'lOrpalPlIH,
rrpe;:J;1IeTbl,
II3
rro;'.lpaa;r;eJIaM,
;:J;c:ro,
II3;J.e. IlIl,
}Pl;<e:rIlH
GilT, HIIBellTapb,
'
DblpcaWI
li Ha I\:r" iI I-\Il, TI\aHIl,
H3;J;e.1IIe
II r1{JlBOTIlLIX np0Il:YI;1'OB,
BHeeBporref!-
rrOCJIe ;:J;I-llle IJ nanoo:rbllleM
rr:reTeHLIC
CTeh::!",
rrpocTpall-
19.'>4r.
nOJI,lenl\IIit
paCTCHl1elJo;:r;CTBO,
x03HiteTBeHHbI('
llJIJIIOCTpupyeT
n
ł\y.lb'I'yphl
c)THOrpałIIH'leCI;ax
(oc06eHHO
Mepe
eJlpOneltcl;Hx,
J;OTOpl,IX
CneI\HljHlI,al\HH
.plIrypa:rbHaR
pa:JJIIItIHb!e
Ha
II I1cr-;yecTua
fi nO::Ibllle
xapawl'eIHlcTHJ;a
I10:lblJle,
pLIOOJIODCTBO
xaT)
ETlIOrpalVll'leemIfr
oO'behTon,
1958 r. OH. 21389: ;'.Ia,;:ree c:re)J.yeT
1954 r. OIW:rO 11 000 oObeHToB.
HeI>OTopot'1
RO-TIJIel;I\llfl
rr'-le:roBo;:J;eTllo,
(POP1lb!,
BaHHbI!'
l;apTa
;:J;aeT r;apn!HY
HRlreTBO,
B
)lCCTe
21000
r. cnhlJlłe
1lY:3eil n JlO;~'3II, llMCIOll\HJ1 n
o) ,],eJ10Bolt
"y:lbTypbI
oGpaCOThlI
I-i:y:rbTypbI
IIaXO;:J;HTCH B ~Iy:~ee
lIehyccTBo,
pa3;J;eJIRX
Hapo;:r;Hojj:
pacno:roa>enne
IIO:rbIlllI
H.11I He;:J;O-
Hel lIepHO)I
19fi4
MY3eit
r.
"oJIJIeKI\uJl
'-IeeTBe
nCTOpJltIcen:nx
HeHCHOCTH
1954
eTOIIT
HMe:I IJ
:W.TeM
B CTaTLe
conpeMeHHOCTb
B rro)];0611 bIX lIce.'!" ;:J;OBaHIlRX
B e:ry'-lae
lWJIJIeKI\Hrl
IWTophrtl
I1pHJIOmeUIIan
Il "C rrOJIHO~l
3THorpaqlwlecKHX
22027;
oTHorpaifJH'leCKIIjj:
pe:Uln:TOB
Hpouexo;:r;Rll\HX
nOJIlI'IeeTBy
B Rpal\OBe,
IBl e IOIlIJ1ii B
ObIT. I1CC.l: ;:(yR
rrOlrel{R~U1
C:le;J.OBaTe:rbHO
BocrrpOHClBe;:J;eHIlIO
MaTeplIa.'lOB
I10
MY3et'I
OT
eoe;J,lIHHIO-
I'YJIbTypy
OIWllhH
MaTepHa:ra
rpa<IIH1}~ChO-3THorpaifJntIeCHoro
H
orraolOe
nOiiHoi1:,
npoaHa:rn<JlIpoaTb
;laJIblIei1l1THX
B:raCTRM
oco6eHHO
e'l'paHa1Ili,
RU.:rRe1'cn
IlHIIMaIlIł"
II3,po;:J;Hoii
onycToIIICHH:J,R
17 -TU BOCI30.'\CTI3, y'IlłTbrnafOII(HX
D pa'vIl(ax
HapO;(a.
llHTeprrpeTaI\łIJl
p;pyrHMIł
xapahTeplI:JyeT
,0opaIl.\aR
naMRTHlłlwn
3THorpacjJI1'reCr;HX
COOÓJI\aWfCR
HCI;yccTna
BonpoebIrrepJ!O:l
06mHoe'rb,
a lIee:re;:J;yeT
cOBpeMeHHoro
II rrpOJIeTapCHorr
;:\a::!bHeAllllIx
C
:\Iepe
AnTop
My:-)eeR
HX nOJIOiIlellllC,
CTaTbH
C n!)(Jebuoil
2. O'-lep"
hOHlipeT-
Ha
Orrpe~(e.l:eHHbItt
J1lIlIIh
pa3BlITIIH.
OTBCTa
3THIFIeermlt
OrpHlIQlIBaeTCH
peTporpa;J.lIbIX
H
B
elwa;:J;bIBaeTeR
Ho:rH'-IeCTneHHoJi
BbIBO;:J;bI rro
nOllcrm
oTJIn'-laeTCH
n
rrpOI\eeCOB
E
Jw:r:rernIHii
~-e:ro-
Ha
eOCTORlIIIn)
r;y.lb'rypbl.
lICHHOCTb
npC;lOTnpamelHlfI
uCC.le;IOIlaTe:rhcl'He
paaBIl-
Talia>e
a Tal;<I,e
J1()jIbCJ;IIX
;:r;:rn
y'lperH;:r;eUIIHM
3THO-
Hap0;:(Hoil
:llIa'fJfTeJIbHoit
3a;:J;a'-lct'I
oópaII~aeTcn
nOHRTHR
13 orrpe;:J;eJIeIIllbIX
lICC,l:8;~OflaHllmI
B BHp;e 06JIOMI\OB,
llHTepnO;rRI\llH
HCTO'rHIII\OB.
COBpeMeHHbIX
rrpORB:rRIOTCH
3JIe1IelITOB
lIanpaB.TIeHlle
hpeCTbRHCHOA
B
rr:leMR)
JICXOP;HbL\I rrYHKT011
IIpOlleCCOB,
CTaTI>a
(nJIH
nocpep;CTBOM
n03HaeT
Ha
3al,OHbI
yClIJIIIil
[\1;l'yR,lbHoro
31'llorp(\fllłl'-lecl-;Hx
Cp:J,IJHl'HIIIO
II no'rpeÓlIoeTII
Otleph
hO JIeT).
KOJIJIeHTHB
hOłlTeReTe
BaHHRX.
B pa-
TeXHIIIiH.
OlIpe~e:leHHe
HeTopHtleeKolt
oTHorpaqlHR
rrO;J;XO;l;a
3THorpa.p
H HBJIelIMtt
RBJIRe'fCR
na
OOll\ue
3TH 33,IWHbI
H H3 haHllX
eOBpeMeHHoeTb
HOHMlt,
l;apTOrpa<lJJltleChoit
RB:lRCTeH
I> 1-\0HI;peTHLIM
Talwro
OP;HH llapo;J;
CBOMX eocep;elt,
maR
OHa
Il 3THorpa.pH'-leCI'OM
yrrop
II orrpegeJIReT
cpe;<bI
no
II
oGmeel'neHHyIO
n
l;y:rbTypLI.
H J1X J;yJIbTypbI.
PeayJIbTaTOM
IJ '-leM
OÓJ1aCTII
~e:laeT
H HaI\uit.
CTpeMHTCR
HapOIl:On
H3
tiTO
naK
II reorpaqJHtleCl;olt
I1o'lbma,
6e;:J;Ha,
aT:racy.
l{apTorpaJ(lIIIl
aBTOp
He TO.TIbIW llll\eT
HO II llcc:rep;yeT,
IHIflX
HbIX
paap;CJIax
IWHCT3,THpyR,
HOBaR
npOI\eCCOB
3THorpa.pH'-IecIwMy
8.
9.
rpaqHlH,
'nUl,
HCTOpJ{\{CCJ'HX
I10JIbCr;oMy
n
II IIcl,yeCTTla,
tiTO
I1 P IIII-
r;y.lbTypbI.
na1IRTIlllliOIJ
nOTpeoHocTH
HCTopwlecl;yIO
B paUOTax
COBOKyfIHOCTH.
OOTax
u
OI\8HIH1
nOTpeoHoeTH
npHHlI'I-
l{apTllllhI,
r;pae01'
Ba,.'hll
Ila
PIlCOpaeTIl'
;:J;.ln IIahaT(,I'
�630
631
naHUII
yaupon
Ha TRaHlI.
CTno Ił 06pa60THa
60THa
I·wm,
BepTerr,
MeTaJIJIa
~aCI;H,
mlIpaHgOJIII,
HaJIbHbJC
II
RHTapJl;
KOCTIOMbI, rrpUKJla;:J;IIOO IICHyC-
rOHl£apHoro
):IaJIee
11 llapaal..\Onoro
06pJlgonbIe
!Ie'IeHlIe,
IIpaBOBI,le
geJIa,
rrpe,J,MeTbl
paCHpaIlIeHHbIe
HapO;:J;HW:
nOhIl£alI
(Mepbl,
I,al,
II'~XO,:.(HI.I.\HXCR II He ;leJlllH
oxapaKTeplnOBaHbI
HOJIeHI..\IIlI,
:Yfyseu
Ha OTKpUTOM
'I11CJIe Ha
CTpOHTe:ILCTBa
Tal;mo
HaXO,J,Hl.I.\lleCII
Tarrl..\bl,
Myabl-
;:lOnaIlHH,
3IIaKU,
rep6br,
U
B03;J:yxe.
'\leCTax
JlOCBOi-\CTBax
,J,pyrJlx
Y"<J,:JaHbl
H.'11I iKe
:Y!IlI-ll1CTepC'rna
3a'reM
c0061.1.\aeTCH
mo YHa3blBIOTCfl
60raTLIMH
rrOpH)I,Ke
naMflTIlI1KU
n He-
HapogHoro
O:lbIJlTUHCKOM,
aTHOrpa(IIH'leCIUOllł
H lIS APyrJ1X
eBporrettCl-iHX
60JIbIIIHHCTBO
M13eeB
MeCTHbIX
HOJI:IeKI..\HH.IlH,
C.leAye'l'
TC\Hme,
MY3eeB U 3TJlorpaq,H'łeCHHX
HymHo
yCTaHoBHTh
11X CrreI..\H$U1;y
OXOTa,
phI60JIOBCTnO,
HHH H gp.
3aTeM
II Hayl.lHoll:
];al;
OCHODaHHort
łl HeAOCTaTnon
npe)l,Ha3IIa'IellHLIX
'leMHH
HaYH,
ylł;e
COTpy)l,lIHl.IecTBy
I1HCTHTyT
UCTOpllH
yHHBepcuTeThI,
rocy
Ha
rrplłHH~laH
ero
lWTophIe
06'bOKTaMll
C 3apyGeiHIIbBm
n0l10JlHeHHH
CJIOp,yeT
$1ł'łeCKIIX
plIfi,
TaHme
C lleJIblO
BeCTH, TaM,
onpenemlTb
HCCJIOAOBaHUH,
lIeHoTopylO
lU
nm\HOnOrO
1I0gpasAcJle·
rroHynr{y
nOJIb3y,
06'bOh-
6JlarO;J;apH
Hay'IHbIMll
yl.lOeil\AeHHHMU,
IIOJlbCKoll:
B03l1UHaeT,
nO:IbcKol,1
UHCTUTyT
uCRyccTBa,
l'AC li.'\. CUle lIOT, rrpe;:lMeTbIC
B
Borrpoc
rroTpe6HOCTh
HapO,J,Hoil:
Hy:IbTypbl
lBlOIOU\IlXCH
Cnel..\i1a:JbHbIX
rrorromleHHIJ.
r
060py-
(VOl'orpa<jiHl£ecKHX
TPYAHOCl'U
U (1TIl01lIC-
XpallllJIHl1..\
HJl:leReTCfl
..,iipiHllonblx
cnH:311 C aTlDl
CIlCTe~laTI1\łeCI;UC
Hayl.l-
I1,I:(Eo,rrOrl1qECHAH
1
n 06.1aCnI
)1O)],a Ila
apHI'e:J1O
XapaH'I'CpCH
I1IJJIileTCH
afllITC'110
ucrrO:IF,JOBUTI,
HlIH
Hlle
J1bTPl1m('Jlllbl('
H:Ill
Bbl,.lBH;T;cllHfl
ii;e
He06xoiJ;HMO
Il reorpaq)lt'leClme
3a-
pHfl
;iepeBllll",
Ha
pWlecr;O:1I
n~BeJIHhI.IIII
Hayl£llaH
HO HalueMy
B paM-
,J,OC-TalJ.TlHeT
2.
n n<.l:IbC!;'!i1
11.1<tJIf' c ('Py,IIlIDlll
Hal;
li
HepecelWIO-
BeCOl\! (POP)I H I..\lJel'O~L OgHJlonal'OpCrnHl
y~;:rai-\],r,
il.e~IOHc'I'pHpYlOl.I.\lle
TpI[
H 0)1,-
IJ II!WH3B(',""\OIlHHX
IlpOHllI;cUOI.I.\IUm
;!IWIl<\
My:JCe
a.
MY3ee
1i«lwe
(pahl'Opa.
flIJJIHCTCfI 06Y'łe-
~U\Teplfa:ILHUM
o,:.(ena;ICfl,
llel\OM-
CHC'rC"'!y pa3Mel.l.\C-
aCTO'l'H'leCI,Oro
B
I-\pahone
liy;lb'rypbl:
lIm·.~1 ;h!I.1HU\C.
l;y:I bTYP bl HB.1HOTCH BI,IC1'aBli<\: "I'ICTOOiil.l.\CCTBeHHblX II JIpOllilIJU;ICTBCll-
'1'0.1[,1;'.1 rroc:le
'rp'" ;1'1, npll:;IlO;"llf'l'e:IblIhDIH
:.l1'1I'!"':lh
p;\IJHOnCCIlH
HO;U·IO'ICHllhle
HIll;aliHC
pa3BlITIle
;il'pl·lllle.
rro-COnpC)leHHoMy,
CJOrMCTprlll,
8THoL'pa'VH'leCFOM
n:mHC
;J:O(ihIB:Ll I1Jllf\Y,
1''i'Hulllt."·IIIlIBIIl
CO;J;epi!\a-
;\IY3eeB.
H:J,T,aH
XOTfl
MeToga
HOTOpOO HMeeT
upra,HIFlal..\lIlO,
IICjJI!OC ~[CCTO
B
MbllII.:TeHlIIO.
JIpe;:lCl'al!:llIIOlJ~"H
HhlX OTlIOmCJIllil
qJOpMOtl.
npaCI1BbIM,
B ;Jl'HOI'pu(I'11'rcclw"'l
I.
TeppHTO-
HpaCOThl.
;.I,IlH<J."'IHI;oii .111HIIii, '\ T,\I-;me
11('1'opJl'leCliO:-I
'le,IOBCIi
Hepeg
yCTapCJIlI,
Hay'lHOrO
B Myc1UHX. YCTpOOllIlblX
~~on OJIlICIIIlC~1 h !lU lia:J~- :IIi.\Tepll<"I,lbllOit
Tahme
l;aH
l!
yme
JI:Jlfl
1!a3HU'!CHHe)[
nIHIH~l'lH(,[
HO If nplI1lCpbI,
11€'.lblO BblCTanEIl
HCTOpll'l('(',Fn~IY
nOlwactllO
Hll TOJIbHO
;(:TIT ::JpllTe:rH
rrocpe;~CTnO~1
BamHoii
CTpe~lUTCR
y;J;OBO.'1bCTBUC.
He ;:(O,li-KHbl npH:III:'IIHThCH
~lYIlHHaTllBHhIO
Uhlc'rano'!-
ITepBhIM
i\eHOIH\I..\HOHHbIM pa3Me-
:H;crrOHUTon,
TaHylO
IJhIC1'aIJOI\
IIcr;yccTBio\,
ll\UMl-lCH (I)opMa~lll,
a[1O B MY3ee
pa3)leU\Cl-ure
HO'\lHJICr;Ca
pa,l)ll'II(eHHfl,
COBpOMer·mOI'O
cop,epmaIl1-IH
iPR
r:IaBllblX
cerO).(Hfl
HP llC3i-\e rrpeo;:J:o.:Iella.
CTpOllTLCH
H 3CTCI'Il'leCIWC
BTOpOI1: -
061.1.\eCTUeHlIblM
Tal;oe
lIpoel'TllpOBl.I..\lIRH
1I0pOiJ,HOCTII
\ :
eU\c
TpI!
II Hay'lHbIH.
3KCrr03HI..\IHl
IIpIWpl'lTeT
;:J;oaama
nCl.I.\eCTBCIlHoro
~lOrYT
;:J:Ba Tlma
06YCJlOH.:nlB,~eTCfl
)1J[CIlIllO
Iiax
oGoalla'lH:JlIcL
CBOHM 06'beMO~l,
8TIl
;:J:elWpaTIlDIIOCTb
::JHcrrOJnl..\Hlł
me
My;;een
aa
py6emOM.
C:TPYnTYPA
MY3EH
ger{Opal..\HOHHhlIT
opraHH3al..\llH
MeCTHbIX 3THorpa-
OT;J.e:JOIJ, a
nelic
xpaHłWHUJ,lIblti,
U\eHHO'\1 rrpei-\MCTOB.
Aha06MeHa
11
BTHOrPA~l1qECKOrO
Hue
H3
HyJIbTypU
iJ,apCTBeIIlIblIT
8T-\Crr03HUI1H
1D1II0HHpOBa'rb
HOJIJIeKI..\UH
C pa3JII1'IHhIMll
HOJlH'leCTBO
HO.1J.1JOKI..\Uil:
B paMHax
liar;
MaTepnaJIbHOH
My3eHMll,
BbICTaBOI;
DO BHI{-
npOHc'reRalOT
lI, bI
3Hcrr0311111l11 He
HpoMe
I'aKHX
HaHanJlHBaHllfl
:YIETO
B XX
O,J,OOBpOMeHHOM HCCJle;:J:OBaHIIH,
Ha
06peJIa
CYl.I..\eCT-
paMOH.
Hue 061.1.\eCTBa I{ T. n. IIO;J;HUMa,eTCI1 Ta,Kme O'leHb ar;CTpeHHbIH
HJlH me
B BO;:(ł1H1Ie
HX Hayl£HO-I1CC.Tle-
My3eeD,
3THX My3een,
JIeXBaTKa
CeBeplIlI
HMX TUlIa:
Hayl£HbBIH
OT;:J;CJlOB l\yJlbTypbl,
BOrrpO(";! rrjJaHOBoro
MY3eeB
HaK
pa;:(llyc
IICHyCCTBO !lJIH Ils6paHHLle
Hpe)l,HTOB,
'PaHHMll,
paaBIiTUH
coxpaUHOCTH,
rrOC!IeBOeHHbIe
OpraHll'łar[Ilfl
flBJIfleTCH
l'eXHH'leCHOrO
!
YCTi"lHODUTb xapawrep
HapOi'lIIOe
g.
CrrOpa)l,H'lecHOMy
CHopee,
Ta;:leYlII
l
IIOJIblllll
1I0JIbIIIe.
C ;:lpyrHMH
pa3JIH'lHbIX
TOB łl
qacTb
MomHO
HarrpaBJIeHHe
CHy)l,HUX
T.
PU60Tbl
n
B 06JIaCTU
'lOKyMeHTaI..\I{H,
łl3
Mepe
OXBaTl>lD<J.lOl.I..\eHOrrpeAeJIellllhl.lt
06cymAalOTcH
a TalHKO TPYAHocTe:i1
a TaI;-
j
C ;.t:el~eHTpaJIH3aI..\Hell:,
MyaeeBe;:r;eHHfl
OT,J,eJIeHH.lt, onpe;J;eJIHH
geHTeJIbHOCTH,
MaHHe
B CBHall
B BJlal.lllT0.'1bHOlf
Myse.ltHott
Y'lHTLlllaH
me
Myaecn
rrepCOHa:Ja,
06eCrrClJellHII
I;O:I:leKI..\Hfi.
H I-Ie;J;OCTaTHOB, caMblM
aKTyaJIbHol1:.
CaMhBm
B.:I<ICTei1).
HOOPAHHal..\lUl
yl£pem):leHłlHMU.
MyJeeB,
pacrrO!IaralOl.I.\He
rrpoHcxogHI.I..\HMll
r.,
rrepeXOi-\IlT
3THorpa$Ul.Iecl-wro
1l0Tpe6HocTb
AOBaTeJIbClwti
(B 1958
CTpaH,
B 110Jlbllle
aAMllHUC'I'pąTłIBHbIX
l1oTpe6HocTll
pacrro:IOił;elIHu
BOeBO,.lCTBa,
~IJIfl
ClICTOMa,THEy
~THOl'pa$lI-
:JiJ;eCh COXpąHHllWHeCII
1''lalIbCIW'''l,
06 a;:J:MIIHllcTpaTHBHoM
B Ol£epe;:(lIO"'l
rrO:JbCliIIX
)J.OC1'aTO'lHOrO
:IHTTcpaypbI.
rrOMel.l..\eHIl.l'l, nce
yCJIOIJHylO
nOl'pe6JIoCTcl'l
y'lpeiK;:J;HeUIT.
rrOpOHeCeRHbIC
Kpal,oBCK'Hl.
IIpUHflTb
B 60jJbWHllCTIJe
3,J,aHHlI,
:Ia60paTopn.l'l
naMHTHlll;Qn
"yJIbTypbl
HYiimo
OT:IaraTCJIbCTBa
HeiJ.OCl'aThO~1
COOTneTcTnylOl.I.\llX
KaTOBI1I..\KOM.
Toro,
mry'łHM
TeCTa,
B H<J,CTOHl.I.\eMpa60Te
B negeHlIll
,I:(:I11 aToro
lIeTeprrHl.I..\ux
lIS
JlJOI
J;O:J:lehąl1ii.,
60JlbIIIOM
ByeT
Cpe)"l
MCTKU).
H IICKYCCTlJa
3.
r;aTaJlOrH.
06pa-
Tal-me,
Hil:l..\a, 1I3,J,e:HlfI
MO;:J:eJIU, H:IIOCTpllpy101.l..\11e
IIHCTpy~eIlTu,
l\po~e
n)
Ił HapO,J,Hue
n 06JIaCTI1
xygOrKeCTBemlO
urpyIIIKl1,
phI6al..\l;Jle
"~CKlIe
O)l,em,J,a
CLIpbJl
lIepl':\O;lIrT
li
O;jJla,hO~I:reHIlH
CJI:Iaml
H].lc'raIJIiC
H HCTO-
1! npII3nO;(-
lIilpO:lIlt.".\·O
lIC·
I'
�632
RYCCTBa,
O;:(HoH Mól OCHOBHbIX OC06CHHOCTeH
C nOTpeOHOCTflMM
Anana30H
n:IaHa.
Holi
OH
TBOp'leCHoi1:
MY3eJi:HOM
oy;:(eT
11 n03BOJIlIT
l\ycTapeI1::
~
II C;:(CJlalUlafl
Hapop;UhIX
'leCHHX
pe'lh
ClJIeMeHTOn
B rrpOCTpaHC1'BO,
npOOJIel\lotł
ITpeACTG\BJIeHHhIC
nJIaCTII'leCKOrO
B
CJTlIorpalfJl1lIeCKOM
'ITO IIeJIbIO
MaHllH
ooru;efi
3pH1'CJIH
l\IY3~e
.pOpMhI
OT JIHIIa
R COOTBeTcTBylOIL\eMy
'rOKOB
Ha
OT;r;aHbI
Tpencti
3aTeM
TKaHeti,
CTG\Tbe
HHHHOil,
;J,,\leT3.
npe;r;MeTHotł
:>Kcn03l!IIHIO.
:}TłlX
HyJIbTyphI.
HapO~lIh!X
onhlTbI
nOCT'IOMon.
peIIIeIHIll
HapO;.\HhIX
YKa3aHłleM,
OTBJIeQCHMC BHH·
rrpHKOBaTb
My3efl
norrpoca
ROC'I'IOMOB
OhlJIH
flBJIHe1'Cfl
ero
1'. C. H nOC1'IOMaM,
rrpoO.rreMi,1
HOJIOHHbI, rromUl,
BHHMaHne
rOJIOca
KOH.pepeHIIIUI
aHa6blJIH
a Talline
3Kcrr03HIIHl1
peIIIe1'lm,
HOHCTpyKI.\IUI
HapOp;IIOn
HHIIII1)~ BUCTaBnl!
Bl!TpMHK
nOCToflHHOi'I
KOCTIO)IOB II .l!X pl11'M B pacno.rrOa\eHl!H.
nO,:J;'lepliI1BaeTClT,
Bpe~[eHlloti,
,'1aKOHIl'IHLIl"
'lTOOhI
noro
oxapanTepM30BaHbI
IlIIBeHTapH,
Ha
C TeM,
H xopcorpałpOM.
BRJIIO'IeHMfl
rrpO;r;I1KTOBalIhI
AlIpeKI.\MeJi
(IWI'OJIfl,
IlMeIOru;ero
ClI 011 BC,'.Ih B aaBIlCHMOC'fU
BHI1MaHUe
nporropqHH
MaHeKeHOB
MY,
3Kcn03HL\łll-!
BBe;u;eHl1e .HaTypaJI.lfCTłI·
MalIeHelIOB
ClRCn03HL\I1H,
Kepa~IIIKH,
BhICTfl,BnC HapO):lHblX
B
MaHeKeH;)·.
B 3;r;aHMe
npooe.
pe3bOhI
MY3eHHoro
l\palwne
npe;J,MeTy
B paOO1'e
I~IłrypaJlbHoti
BbIIIII1BKII,
B
rOJIOBI>I y
1IfUCJIOOOHru;llKOB
anCpL\enL\HH
npep;Me1'aMl!
y
,rJ;epeneHCKllX
B COBpeMeHHyIO
O'lepe;J,HbIe
rOJIOBhI
copraHH30naHHofi
B
a TamKe
3HCrr03l1L\Hll
B BI1P;C .pOTorpaqllIli
nOCC03;:J;aHI1H
llG\ Tpyp,O·
BbICTaBOI,
KOCTIOMepOM
onpc>(eJIeHHoJi:
HBJIfleTCH
COOOM pa3JIJI'lHble
H nJIOTHHKOM,
OClIaaIlllIO
3aHMMae~lOe
Mem
rrop;pa:łp,eJleHHOro
BaJIflJIbDJ;I1KOB,
C HaT'ypbI)
ITJIaH
B ;J;HCJlOliaL\I1I!
cRyJIhn1'OpOM,
00
Xpallll:Il1ru;aM,
He:HWHOMHOCTH
apXHTeInopOM
(BhIXBa'IeHHhIX
CBOli
rrYOJlI1KH
paOOTHHnaM.
BMOHTHpOBalIllafl
OCBeru;ellHH,
;:(.11!1'eJIh.
rrpocTpaHCTBa
TaKHX
TMrra,
II
a rryTe)[
HCnO.:Ih80BaHHIO
nepCOHaJIa,
rre'lHHIWB,
3peHIITO
!-OI;01' ;Il1llib
Balł\Hotł
C'leT
B yCTpalIBaIHlH
C;r;eJIalIIlafl
K
CBFFIb
peaJlMaonaTb
lfJYHI\L\l1IO
Hay'lHhIM
npepeKperu;IIBaIOTCfl
ROHccpBaTopOM,
3JIeMeHTOB
KOHe'lHO,
3a
My3eJiHoro
BbICT'aBOK II npOOJIeMhl
TeCnafl
L\UpKYJIl1pOBaHHe
TOJIhl{Q
.
rOlI'lapOB,
ArreJIJIlIpOBaHIIe
npaBp;h!
He
CKaHceHOBCHoro
TaHL\eB,
MY3eIO
ooru;ecTBeHHyIO
BbICTaBOK
rrJIOTHllKOB,
OT npOCTpanCTBeHHoro
paL\l10HaJIbHOMY
11 y'laCTIIe
CJncn03HL\l1fl
aaBMCI1T
I1MrrpOBI133L\HI1,
nOaBOJIlIT
IBmpOBH3aL\HIl
C'I'HJIb paOOThI
lTlllUleTCfl
paL\110HaJIbHOe
rrpu;:(aCT
pe<lJll13aL\Hl!
1,0JIJICHTHBhl,
11 T. n.
n.:IaH
OhITh ;:(ocTymlhl
1130eiKaTh
npOOJIeMbl:
Bue
a;J;amm,
H 1', H.
ITpu
;:hoT
cnOCOOCTBOBaTb
npe~MeTOB
He nyTeM
OOeCHe'lHTb
p;OJlrImhI
TaKa\e
BbIC'faBOI,
CÓ3;J,all
paOOTbI.
I\OTOpOtt
a\H8HIL
CTpYlnypb[
OhlTb
3a~a'Il1,
IWTophIe
aelI
Tal\Ott
MOineT
ocnOBHhle
D
nOBCei\HeBHOH
IlOJfll1'hIC
He
H3--\nHcef!
;:(,'111 ncex,
CYIL\eC'I'Bye1'
YIll!Bepca.rIhHoe
O'f npe;~~IeTa
nepe;J,BHlHHoti,
I1pOOJlCMy
'ITO
11 xapaKTepa
OOpa3I.\OBofi).
II
nO>(lllIceJi:.
C'I'a11p;apTII30Bfl,IlHorO
npl'lMeHeHlIe.
ca)lOfi
l1aMeIIHe1'·
BhICTaBHI1 (nOCTCI'
11 HaKOlIelI,
06palIIaeTC-H
Pel\OMeH;r;YIOTCR
II 1'CClIO CBiI3aHHhIO
IlO;J,HHCIl
C CO;r;eplliG\IlHe)[
JfpC'
t
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/225944092a8ba5d638ebd4727afe1871.pdf
b376babd6d5cbb7572e33ca4a8ac1964
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:314
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1968
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:278
Title
A name given to the resource
Różne/ LUD 1968 t.52
Description
An account of the resource
LUD 1968 t.52, s.398-419
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INDEKS
Aarne A. 192
Agolli N. 348
Alexander H. B. 166, 168
Alkire W. H. 344
Allport F. M. 37
Alt R. 142
Andrianow B. W. 94
Ansprenger
F. 91
Anucin V. J. 175
Apollodorus J. G. 175
Arciszewski K. 65
Arnstberg K. O. 363-364
Bahannan L. 339
Balaci E. 347, 348
Bally Ch. 21
Balmer W. T. 82
Banasević N. 324
Barabas J. 316
Baranowski B. 376
Barber C. R. 290
Barnes J. A. 296
Bastian A. 158
Batowski H. 286
Baucomont J. 299
Baumann H. 111, 119, 124, 341
Bazielich B. 307-311
Bąk S. 382
Beals L. 340
Beattie J. 295
Beidelman T. O. 293, 294
Belden 202
Benedict R. 36
Bennet J. W. 338
Benveniste E. 16
Bezing K. L. 296
Biały Z. 379
Biasutti R. 291
Bielski M. 64
OSOBOWY
Birinda 62
Bleek W. H. L 184
.Bloch M. 297, 299
Blomkvist E. E. 316
Bogoraz W. 333
Bohdanowicz
J. 317
Boissevain J. 295
Boklen E. 160
Boll-Bezold 176
Bolte J. 182
Bonfante G. 16
Bonnet H. 173
Borecki St. 76
Bratanić B. 317
Braun P. 16
Brock P. W. G. 294
BrUckner A. 324
Bruk S. L 315
Bucsan A. 347, 348
Budrewicz O. 68
Bugarski A. 322
Bulanda E. 303
Burbridge A. 200
Burszta J. 300, 379, 383
Buschan G. 184
Busygin E. P. 316
Butnik-Siwjerskij
B. S. 308
Buturović D. 322
Bystroń J. S. 285
Caillard M. M. 299
Callaway H. 202
Carswell J. 290
Castren M. A. 175
Castro J. de 14
Cenar E. 138
Cepellini V. 9
Charbonnier
H. 28
Chatelain H. 202
�398
Chittick N. 293
Chodak S. 89
Chombart de Lauve M. J. 299
Christian F. W. 342
Chrostowski T. 66, 76
Chudzikowska J. 69
Ciesielski Z. 209-250
Cizikova L. N. 316
Claparede E. 140
Clouston W. A. 202
Clozel-Willamur 127
Cohen G. 17
Coleman J. S. 92
Collier D. 292
Colombet A. 298
Conradt L. 123
Cook A. B. 182
Cornevin R. 83
Correia J. da S. 17, 23
Cortelazzo M. 9
Costea C. 348
Cowgill U. M. 297
Crnek F. 23
Crocke W. 193
Culić Z. 322
Cumont F. 196
Curtiss S. L 198
Czapiński L. 256
Czarnocki J. 72
Czerniewska K. 285-288, 372-373
D1ihnhard O. 194
Danquah J. B. 82
Dantyszek J. 65
Dardei E. 8
Datta P. K. 294
Deacon H. J. 296
Delafosse M. 124
Delorko O. 324, 325
Destaing E. 17
Dieterlen G. 38
Dietrich A. 341
Diwajew A. A. 329~30
Dixon R. R. 176
Dobrowolski K. 285
Domeyko L 66, 67
Dorson R. M. 299
Dowgird Z. 137-151
Drouillet J. 299
Dunning R. W. 297
Dupre L. 293
Dzendzelivskyj
L O. 312
Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa
Ehrenreich P. 155, 157
Eisler R. 182
Eliade M. 185
Elmendorf W. W. 23
Emenau M. B. 23
Engestroem T. 113
Erd El. 210
Eric J. 296
Erixon S. 299, 317, 363-364
Escher W. 317
Evans-Pritchard
E. E. 291
C. 357-360
Faille R. 299
Falc'hun G. 299
Feder N. 350
Feilberg H. F. 175, 182
Fernandez J. W. 346
Fiedler A. 77
Field J. E. 202
Filipović-Fabijanić
R. 322
Findeisen H. 176
Firth R. 295
Flasińska J. 297-300
Flett J. F. 350
Florn G. T. 23
Fortes D. 125
Fortes M. 294
Frankowska M. 287
Frazer J. G. 8, 9, 15, 167
Fraysse J. i C. 299
Freeman D. 290
Freud S. 8, 9, 16, 20
Friedeburg L. 337
Friedrich A. 338
Frobenius L. 109, 111, 155, 156, 165, 180,
192, 338
Froelich J. C. 113
Fryś E. 209
Fryś-Pietraszkowa
E. 248
Full A. 120
Gajek J. (J. G.) 81, 301, 302-305,
-318,376
Gajkowa O. 380-381
Gallus J. 268
Gama G. da 65
316-
�399
Ganckaja O. A. 315, 316
Gantkowski P. 143
Gardiner A. H. 294
Gaster M. 182
Gennep A. 9, 15
Gerlach-Kłodnicka
A. J. 311-314
Giurchescu A. 348
Gładysz M. 286
Gładyszowa M. 200
Głowa Z. B. 209
Godeffroy J. C. 341-342
Godlewska D. 210
Goleniszczew-Kutuzow
J. N. 324
Gołębiowski Ł. 138
Gomme G. L. 142
Gore E. C. 291
Goren M. D. 316
Gorlenko V. F. 311, 312
Gottman J. 299
Gough K. 289
Granet M. 203
Grodzka J. 381
Groos K. 140
Grzymała-Siedlecki
A. 303
Guerios M. 7, 9
Guilcher J. M. 297
Guslistyj K. G. 311, 312
Gvaramadze E. L. 346
Haas W. R. 23
Habich E. 77
Hanna J. L. 351
Harasymczuk R. 346
Harris J. C. 202
Haselberger H. 109
Iiaussig H. W. 200
Heiler F. 176
Helmolt H. F. 85
Helsztyński St. 304
Hempel A. 72
Hintze U. 97
Hirschberg W. 339
Hoffman J. 201
Hoffmann-Krayer
E. 156
Holmberg H. U. 176, 197
Hołubowicz WI. 209
Horoszewicz M. 168
Huber H. 117, 290
Hultkrantz A. 300
Humboldt A. 171
Hiising G. 160
Ikin E. W. 292
Italiaander
R. 91
Iwanow S. W. 168
Iwaszkiewicz J. 69
Jabłonowski A. 210
Jackowski J. 77
Jackson G. 290
Jacobeit W. 376
Jaczewski J. 75
Jagmin st. 247
Jan z Głogowa 64
Jan z Holywood 64
Jan z Kolna 64-65
Jan ze Stobnicy 64
Janet P. 22
Jankowski A. 318
Jaster J. 69
Jeffreys M. D. W. 293
Jelski K. 66, 75
Jenkins J. G. 290
Jensen A. E. 156, 182, 338
Jerabek R. 305
Jeremias A. 160
Jespersen O. 17
Joisten Ch. 299
Jones R. 291
Jordan H. 138
Jung 163
Kaczmarek L. 161
Kainz F. 21
Kajmaković R. 322
Kaleciak P. 378-396
Kamienska A. 324
Kamocki J. 288, 374--375
Kany Ch. A. 23
Kapp E. 298
Karłowicz J. 251-284
Kealiinohomoku
J. W. 350
Kees K. 173
Keith A. B. 184
Kelley W. H. 36
Kern F. 155
King M. 290
Klimaszewska J. 382
Klimowicz J. 77
Klonowski F. 300, 353-356
Klose H. 113, 119, 120
Kloska G'. 335-341
�400
Kluckhohn C. 36
Kluger WI. 77
Kłodnicki Z. 314-316, 318-320
Knoop O. 265
Koch G. 343
Kohutnicki
B. 287
Kopczyńska-Jaworska
B. 300
Koppers W. 175, 196
Korompay B. 318
Korytyński W. 67
Kosiński L. 210
Kowalska-Lewicka
A. 287, 382
Kozlov W. I. 315
KQzłowski K. 138
Krajewski K. 373-374
Kramer A. 342, 344
Kramer S. N. 160
Kraszeninnikow
S. P. 331-332
Krause F. 338, 340
Krober A. A. 177
Kriiger F. 300
Krzyżanowski J. 137, 202, 305
Kubary St. 342-344
Kuchta J. 192
Kuczyński A. 331-335
Kukier R. 300-302, 305-307, 381
Kurath G. 351
Kuret N. 300
Kusner P. 1. 315
Kutrzeba-Pojnarowa
A. 285, 379, 381-382
Kwilecki A. 302
Kyrle G. 154
Lamb A. 289
Lange R. 305, 345-352
Langevin V. 300
Langrange A. 298
Lantis M. 182, 200
Lapadu-Hargues
F. 299
Laurentowski F. 138
Lave J. C. 296
Leach E. R. 339
Lebedeva N. 1. 316
Lelewel J. 64
Lencewicz S. 73
Lepecki M. B. 77
Lerat S. 300
Lessmann H. 160
Levi-Strauss
C. 293, 338, 340
Lewicki T. 288
Leyton E. 292
Linze D. 82
Lisicjan S. S. 346
Lisowski F. P. 292
Lister R. 295
Livingstone F. B. 293
Lofstedt E. 24
Loorits 192
Lot-Falek E. 338
Louis M. 300
Louw C. S. 200
Liiers G. 176
Łażniewski
Łopaciński
W. 72
H. 251-284
Mac Culloch J. A. 167
Maciejewska J. 248
Machal J. 253
Malinowski B. 24, 161, 162
Malinowski E. 76
Małkowska K. 285, 287
Małowist M. 82
Mangin P. E. 113
Manoukian M. 82, 99, 100, 129
Mansur R. F. 7
Marczakowa K. 302
Maretić T. 322, 323-324
Margetts E. L. 292
Margul T. 191
Markowski F. 382-383
Marouzeau J. 9, 12, 22
Marszewski T. 288
Marti S. 351
Maslova G. S. 315, 316, 317
Massignou L. 201, 300
Matore G. 9
Matuszewskll-Kohutnicka
B. 287
Meillet A. 22
Michajłow P. 322
Michels R. 303
Miecznikowski 77
Mierzyński A. 265
Milewski T. 16, 95, 285, 287
Miller H. M. 350
Mitchell W. E. 293
Młynek L. 137
Moczulskij W. N. 263
Mohr R. 117
M0ller-Christensen
V. 297
�JOl
:Vlollova M. 24
Montagu J. 289
Morier H. 14
Mosz~'ński K. :1l7
Mróz L. 286
Mrozek A. 288
Mukherjee S. 293
Mulkiewicz-Goldbergowa
Murdock G. P. 124
Murko M. 322, 324
Muhlmann W. 336-338
Muller E. 336
Muller W. 344
O. 286,369-372
Nadirov N. N. 347
Najdic D. W. 315, 316
Naselli C. 346
Nelson E. W. 198
Niceforo A. 9, 11
Nieciowa E. H. 67
Nkrumah K. 88, 90
Nożyńska Z. 305
Nyrop-Vogt K. 9
Oakley K. P. 291
Ode A. W. M. 24
Ogden C. K. 24
Olechnowicz Wł. 256
Olszewicz B. 64, 65, 66, 381
Olszewska-Dyoniziak
B. 285
Olszewski A. 318
Orr J. 20
Ortutay G. 299
Palavestra V. 322
Paprocka W. 286
Paradowska M 63-80
Parandowski J. 178
Paratesi N. G. de 19
Parkin D. J. 296
Parson R. 182
Paulhan F. 23
Paulson I. 167
Pęcharska-Markiewiczowa
Penusliski K. 320
Pen zer N. M. 184
Perczak E. 153-208
Petera J. 286
Petrić M. 322
Pfoulkes A. 127
21i -
Luci.
t. LII
J. 138
Piasecki E. 137-151
Pietraszek E. 285
Picon G. 336
Piłatowa J. 305
Pizarro F. 63
Plant J. S. 36
Plehn R. 102, 109, 119
Plume Ch. 300
Podolak J. 300
Polivka G. 182
Poniatowski
St. 303-304
Poniatowski
Z. 159, 196
Popović C. 322
Popow A. A. 197
Porchnev B. 300
Posern-Zieliński
A. 287
Potiechin J .. 86, 94. 98, 102, 122
Pottier B. 317
Prilipko J. P. 311, 312
Prins A. H. .J. 294
Rabinovic M. G. 315
Rank O. 167
Raplewski Z. 1Ił
Raponda-Walker
A. 49
Rattray R. S. 82, 113, 127
Redfield R. 339
Reed A. 291
Reinfuss R. 209-210,
217, 302
Richards I. A. 24
Rihtman C. 322
Riviere G. H. 299
Robert M. 300
Robh J. D. 350
Roscher W. H. 169
Rostafiński J. 138
Rozwadowski F. 77
Rudy Z. 300
Sabanowić H.
Saburova L. M. 316
Sahlins M. D. 291
Salmanovic M. J. :3]6
Santyves P. 182
San wal R. D. 295
Sapir E. 338
Saporski E. 77
Sauskin J. I. 315
Saussaye P. D. 166
Scelles-Mil1ie .1. 30t'
�łO~
Schebesta P. 196
Scheuermeier
P. 317
Schiaffini A. 17
Schleicher A. 255
Schlesier E. 340
Schmidt W. 155, 157, 172
Schneeweis E. 158
Schrenk A. G. 195
Schroder L. 158
Schuchhardt C. 154
Schutz J. 300
Schwarz W. 168, 169
Sebillot P. 182
Seignolle C. 300
Seler E. 160
Seligman B. Z. 294
Shaw Th. 294
Shelton A. J. 289
Siecke E. 158, 160
Siemiradzki J. 66, 72-75
Sillans R. 28
Simiczijew K. 320-331
Skazińska M. 287
Słabczyński W. 342
Smeleva M. N. 316
Sobieski M. B. 360-363
Sommerfelt A. 17
Spence L. 175
Spengler O. 341
Sperber H. 16
Spieth J. 120
Spoehr F. M. 341
Staalsen P. 294
Staniukovic T. W. 316
Starnawski J. 251-284
Staronkowa Z. 210
Staszewski J. 63
Steadman J. M. 24
Stehlikova M. 307
Steinen V. d. 179
Steinitz W. 364-369
Steinnez E. 339
Stęślicka W. 288--297
Stęszewski J. 360-362
Strobach H. 364-366
Stucken B. 156
Suboczowa M. 382
Suna H. 346, 351
Suret-Canalc
J. 84
Sulton J. E. G. 292
Swiderski SL 27-62
Szczepański J. 142
Szczerbie W. B6
Szelem M. 346
Sztolcman J. 66, 72, 75
Talbot F. A. 175
Tardieu D. 300
Tauxier L. 124
Thomas G. M. 299
Thompson S. 167, 175, 182, 304-305
Thurnwald R. Ill, 339
Tiger L. 295
Toit A. P. du 289
Topitsch E. 337, 338
Topolski J. 210, 380
Trombetti A. 7
Trost P. 24
Trubacev O. N. 24
Tschumi O. 155
Turkowski L. :357-359
Udziela S. 137
Underwood L. 393
Urbańska B. 286
Vasseur G. 300
Vendryes J. 23
Verbrugge A. R. 166
Vernois P. 300
Vigier Ph. 300
Vladić-Krstić
B. 322
Vladykina-Bacinskaja
Vogt E. Z. 289
Vossjusz 66
Vries J. de 178
Vuković J. 322
Vuorela T. 317
Wachsmann K. P. 289
Wagner M. 335
Wakarelski Ch. 286
Walker J. 198
Walker-Raponda
A. 28
Walsh R. J. 297
Ward B. E. 293
Ward W. E. 83
Warszewicz J. 75
Wdowin J. S. 332
Weber A. 168
N. 347
�Webster H. 17
Welter G. 24
Werner E. T. C. 168, 199
Werner H. 24
Wesselski A. 182
Westermann
D. 95, 98, 106, 111, 118, 123
Weyer E. 121
Whiteley W. H. 296
Widłak S. 7-25
Wierzchowski 137
Wijeyewardene
G. 296
Willems E. 10
Willett F. 29.5
Winckler H. 160
Wiśniewski J. 210
Woleń ska M. 210
Wołogdina W. N. 122
Wołogina W. 1. 92
Wright G. R. H. 291
Wróblewski A. K. 196
Wróblewski T. 379-380
Wundt W. 8, 9, 16
Wypych K. 341-345,
378
Zahan D. 23
Zajączkowski
A. 85, 118
Zapałowicz H. 76
Zawistowicz-Adamska
K. 379, 380
Zelenin P. K. 24
Zieliński S. 65
Zielnica K. 81-136
Znamierowska-Prtifferowa
M. 353-350,
382
Zuber R. 76
Żornickaja M. y. 346, 348
�INDEKS
ETNO-GEOGRAFICZNY
Afryka
Afryka 166, 185, 288
Afryka Północna 147
Afryka Południowa 147
Afryka Środkowa 147
Afryka Zachodnia 28, 346
Almorawidzi
81
Angola 202
Arabia 147
Arabowie 81, 174, 196, 197, 201, 203
- palestyńscy
199
Buszmeni 184, 189
Dahomej 100
Egipcjanie 176, 195, 196, 197, 198, 201, 203,
2C4
Egipt 173, 179, 188, 189
Etiopczycy 197
Gabon 27-62
-- grupy etniczne 31, 32
- Aduma 32
- Bateke 32
-- Benga 32
- Eshira 28, 32, 37, 47, 61
- Fang 28, 31, 32, 37, 60
-- Kota 32
- Miene 32
- Okande 32, 33, 53
-- Sekiani 32
szczepy:
- Ambamba 28
- Apindżi 27-62
-- Bahumbu 32
Balllmbu 47
Bmnbara 38
Bapunu 37, 47
- Baruvi 3:ł
- Bcseki 28
JJipOlll!we 3:~
El~e:lga 33
--
Galoa 28, 33, 42, 53
Masango 28
Mindumbu 32
Mitsogo 32, 61
Mokande 33
--- Mpongwe 28, 31, 42, 5:~
JVIwete 28
Nkomi 28, 42, 53
Orungu 2B
- Peres 47
- Simba 47, 33, 53
Ghana 81-130,
291
- grupy etn~czIlo- językowe (szczegółowe
zestawienie s. 133-135)
- Akan 82, 84, 96-98,
99
- Ewe 88-92,
94, 99-102,
117, 119,
122
- Ga-Adangme
94, 98-99
-- Gllang 103
- Gur 107
plemiona i szczepy:
--- Akposso 120
- Ashanti, Aszanti 82, 84--85,
94, 118, 120, 291
-- Bassari 121
------
Birifor 87, 121
Dagari 121
Dagomba 82---83, 87, 94, 116
Fanti 94
Fonowie 90, 117
Gonja 82
Gllangowie 102
Gurma 121
Isala 82
Kebu 120
Konkomba 82, 122
Kraba 117
Malinke 112
l\1ango 121
88-89,
�405
- Moba 121
- Mossi 83, 84, 94
- Nankanse 121
- nieautochtoniczne
108
- Nkuya 120
- Soninke 81
- Susu 81
- szczątkowe 103-106
- Tampoleuse 82
- Vagala 82
Hotentoci 184
Kenia 292, 293
Kongo 9, 290
Libia 293
Madagaskar 9, 297
Marokańczycy 196
Negryci 176
Ngulu 293
Niasseńczycy 187
Nigeria 289, 290, 291, 294, 295
Niloci 341
Nubia 173, 297
Nyamwezi 197
Pigmeje 196
- z Konga 28
Rodezja 9, 182, 201, 289
Rwanda 291
Somali 294
Sudańczycy 192
Sudan Zachodni 38, 81, 82, 111, 117
Tanganika 294
Togo 87, 90-92, 100
Tranzania 291
Uganda 290
Złote Wybrzeże 81, 87, 90-92, 195
Zuluzi 202
Wyspy Zielonego Przylądka 182
Ameryka
Ameryka 166, 185
- przedkolumbijska
- łacińska 63-80
2117
Ameryka Północna
Algonkin 185
Arapho 185
Aztekowie 184, 185 197, 351
Hopi 195
Indianie Ameryki Północnej 147, 177, 202,
203, 175, 186, 194
- kanadyjscy
287
- kotliny Mackensie 167
- Pueblo 287
- wschodni 147
- Zinakantecy 289
- Zuni
- znad Thompson 167
Irokezi 171
Kalifornijczycy
185
Kanada 292
Majowie 185, 187, 296, 351
Meksykańczycy
185, 200
Winnebago 184, 185
Ameryka Południowa
Ameryka Południowa 63, 65, 172
Alakalufowie
176
Arawakowie 177
Araukani 68-69, 73, 185
Boliwia 76, 77
Brazylia 77
Brazylijczycy
196
Chile 67, 68
Ekwador 75
Gauczosi 73
Gujana Francuska
75
Indianie Ameryki Płd. 147
- Montanii peruwiańskiej
287
Inkowie 168, 195, 197
Ludy znad Amazonki 175
Paragwaj 65
Paressi 179
Patagończycy
73
Peru 75, 77
Tunja 175
Tupi 171, 179
Yurakare 179
Ziemi Ognistej szczepy 168
Azja
Azja 165, 177, 185
Azja Środkowa 147
Azja Wschodnia 147
Ałtajskie ludy 174, 197
Andamani 187
Anlamanie 197
Armenia 346
Armeńczycy 194, 197
Asyria 147
Babilonia 147
�406
Babilończycy 175, 176, 187, 195, 196, 197
200, 201, 203
Baszkiry 147
Buriaci 197
Chińczycy 185, 197, 199
Chiny 147, 292
Cejlończycy 185
Ceram 197
Czukcze 147, 197, 332-335, 346, 349
Czeremisi 197, 199
Dołganowie 177
Ewenki 198
Ewenowie 334, 349
Goldowie 177
Gruzja 346
Hindusi 296
Indie 65, 168, 169, 191, 197 289, 293
Indowie 185, 195, 197, 200, 203
Indochiny 147
Indonezja 147, 190
Indonezyjczycy 182, 195
Irak 292
Irańczycy 147, 177, 196, 197
Izrael 346
Japonia 147, 180
Japończycy 184, 185, 197
Jakuci 147, 203, 334, 346, 348-349
Jenisejczycy
175, 177, 197, 198, 201
Jukagirzy 334, 346, 349
Kałmucy 147, 185
Kambodża 195, 197, 198, 199, 203
Kamczatka 331
Kamczadale 334
Kaukaz 147
Kazachstan 330
Keci 175, 198
Kirgizi 147
Korea 147
Koriacy 197, 334
Mezopotamia
159, 188, 200
Munda 175, 196, 201
Malajowie 295
Meksykańczycy 197
Mongołowie 147, 176, 185
Ostiacy 175, 177, 200
Persowie 197, 201
Samojedzi 176, 177, 195, 200
Sartowie 147
Semangowie 176
Sumatra 294
Sumerowie 199, 201
Syberia 147, 177, 194, 200, 203, 331-332
Syria 188
Syryjczycy 196
Tatarzy 147
Timor, wyspa 290
Tunguzi 147, 177, 198, 200
Turcy 196
Turkmeni 147
Turkiestańczycy
196
Tybet 147
Tybetańczycy 185
Weddowie 289
Wschód starożytny 147
Eskimosi 147, 167, 196, 297, 334
- Centralni 167, 197
- Grenlandii 197, 199
- Kanadyjscy 177, 197, 297
- na Alasce 182, 197, 198, 200
- Ziemi Baffina 197
Australia i Oceania
Australia 147, 172, 174, 176, 178, 183, 186,
195, 204, 289, 291, 342
Szczepy australijskie:
- Aranda, Loritja 186
Tasmania 191
Oceania 147, 166, 287
Maoryjczycy 176, 194, 203
Melanezyjczycy 196
Mikronezja 194, 342-345
Nowa Gwinea 9, 147, 203, 294
Polinezja 9, 191, 204
Samoańczycy 176
Wyspa, wyspy:
- Admiralicji 194
- Cooka 176, 194
- Gilberta 194, 343-345
- Nauru 194
- Towarzystwa 176
Europa
Europa
Albania
Alzacja
Aromuni
Bałkany
165, 185
286, 348
298, 300
286
147, 285-286
�401
Belgia 147
Białoruś 147, 248, 311
Bojki 346
Bośnia 321-323
Bretonia 299
Bretończycy 182, 194
Bułgaria 147
Celtowie 291
Chorwaci 323-324
Chorwacja 325
Czechy 147
Cyganie 147, 286
Dioskurowie 171
Duńczycy 202
Estończycy 165, 167, 192, 194
Estowie 147
Etruskowie 165
Finowie 147, 176, 177, 192, 194, 202, 204
Francja 147, 299
Gaskończycy 202
Germanie 147, 176, 169, 200
Grecja 329
Grecy 147, 165, 169, 175, 182, 185, 196,
197, 199, 200
Grenlandczycy
165
Hiszpanie 65, 147, 182
Holandia 147
Huculi 346
Irlandia 9, 147
Islandczycy 165, 167
Jugosławia 147, 300
Karaici, Karaimi 147
Lapończycy 165, 167, 203
Litwini 147, 165, 168, 169, 203, 204
Liwowie 192
Łemkowie 302-303,
346
Łotwa 147, 351
Łotysze 165, 168
Łużyczanie 147
Macedonia 320-321
Mołdawia 311
Niemcy 147, 167, 193, 204
Normandia 299
Norwegowie 165, 166, 167
Podluzi 306
Podole 312
Portugalczycy
65, 147
Prusy 147
Rosja 147
Rosjanie 316
Rumuni 319
Rumunia 147, 318, 347, 348
Rusini 147
Rzymianie 16, 147, 165, 185, 196, 197
Serbowie 323-324
Słowacja 147, 307
Słoweńcy 300
Słowiańszczyzna
147
Skandynawia
147
Szkocja 147
Szwajcaria
147
Sycylia 295
Tatarzy litewscy 147
Ugrofinowie 197
Ukraina 311-314
Walia 290
Węgry 147, 299, 319
Wielka Brytania 147, 291
Włochy 147, 346
Włosi 165, 167
Związek Radziecki 300
Żydzi 147, 293
- anglosascy 182
-- zach.-węgierscy
192, 194
Polska
Bełchatowskie
286, 369-372
Kaszubi 147
Małopolska Północna 374-375
- wschodnia i zachodnia 147
Mazowsze 147, 286
Podhale 147
Polacy 147
Śląsk 147
Warmia i Mazury 354-355
Wielkopolska 147
Ziemia Chełmińska
373-374
Ziemie Zachodnie 302
�INDEKS
Adaptacja 303
- folkloru tanecznego 346
- ludności murzyńskiej
296
- Łemków 303
Akulturacja
285, 340
- Indian 287
- jednostki 37
Amerykanistyka
w Polsce 287
Animizm 340
Ankiety etnograficzne
315
Antropologia
kulturalna
336-338
Architektura
Celtów 291
Atlas: Polski atlas etnograficzny
(P.A.E.l
315, 317
- Rosjan 314-316
- Ukrainy, Białorusi i Mołdawii 311-314
Atlasy etnograficzne
europejskie
317
Badania ankietowe 143
- archeologiczne
289, 294
- etnograficzne
Indian 289
- na Syberii 346
- na Wyspach Gilberta 343
- nad budownictwem
301
- nad garncarstwem
209
- w Bełchatowskiem
369
- w Gabonie 27
- językoznawcze
285
- serologiczne 292, 295
Bajki kazachskie
330
Ballady ludowe chorwackie
326
- greckie 328
Baśnie saharyjskie
300
Bibliografia
78-79,
299-300,
359-360,
362-363, 364, 368-369
- gier i zabaw 147-150
- wyobrażeń lunarnych 204-207 ,
Broń Patagończyków
73-74
RZECZOWY
Budowle kamienne 292, 295
Budownictwo
drewniane
299, 355, 373-374
- bośniackie 322
- Celtów 291
- Ghany 102, 109-121
- pasterskie 286
- ukraińskie
312-313
- rosyjskie 316
- Warmii i Mazur 300-302
Budynki gospodarcze 302
- mieszkalne 313, 316, 373-374
- kultowe 117
Chałupy podcieniowe 301, 355
- podpiwniczone i bez piwnic 316
- szeroko- i wąskofrontowe
374
Czarodziej 52, 56-57, 61
Czółno w zwyczajach pogrzebowych
69-70
Domy mężczyzn 49
Dziedziczenie w Ghanie 126-133
- matriarchalne
131-133
- patriarchalne
126-128
Epika ludowa Bośni 322
- południowych
Słowian 323
Epos kazachski 330
- kirgiski 331
- serba-chorwacki
323-324
Etnografia bułgarska 286
- definicja 339
Etnografów zjazd 137
Etnosocjologia
300
Folklor chorwacki 325
- kazachski 329-331
Folklor taneczny 345-352
�409
- w Armenii 346
- w Polsce 347
Folklor winnicy 298-299
Forma do ciasta 335-336
Garncarskie
ośrodki 211-212, 244
Garncarstwo
białostockie
209-250
- cechowe 246
- wiejskie 246
Gra Araukanów
70
Gry i zabawy 137-151:
bieżne z gonitwą 145, chowanki 145,
dramatyczne
146, korowody 146, mętowanie 147, mienianki
145, pościgowe z metami 145, z podbijaniem
146,
przerywanki
145, rzutne 146, rzutno-bieżne 146, rzutno-skoczne
146, skoczne 146, wirowe 145, wyścigowe 145
Hafty 307-308
Hodowla 300
- reniferów
333
Labana system 352
Lecznictwo
ludowe 292
Legenda hinduska 294
Legendy Bośni 322
Łodzie
Indeks motywów 305
Inicjacja 340
- chłopców 42-47, 51-52
- dziewcząt 53-55, 293
Instrumenty
muzyczne perkusyjne
289
- rytualne 52, 60
Instytucja,
definicja 48
Instytucje
społeczne na Sycylii 295
- w G hanie 86-92
Język bretoński 299
- kultowy 17
- specjalny 18
Języki bantu 30-31
- Ghany 92-107
językowy zespół guang
gUT 106-107
- kwa 96-102
szczątkowe 105
- sudańskie 30, 102, 106
- pszczół 291
- ziemi 84, 87
Kultowe
figurki
291
Kultura, definicja 295
- Indian Prerii 287
- ludowa i robotnicza
285
- ludów Montanii 287
- materialna
Araukanów
69, 70
- Czukczów 333
- Wysp Gilberta 343-345
- staronigrycka
95, 111, 121, 126
-- staro-śródziemnomorska
III
- uraloałtajska
188
- zachodnioafrykańska
95, 117, 119
102-103
Klanowy system w Ghanie 125-126
Koło garncarskie
214--215, 224-225
Kołyska Araukanów
71
Kontakty międzyszczepowe
30
Kopaczka 340
Koszykarstwo
300
Kult przodków 57, 88
344
Magia 340
- językowa 10
- sympatyczna
15
Malowidła
skalne 294
Małżeństwa
grupowe 289
- krewniacze
290, 291
- kuzynowskie
289
- zawieranie
u Tatarów syberyjskich
322
Małżeństwo
w populacji hinduskiej
295
Materiały
E. Piaseckiego
144-147
Matriarchat
w Ghanie 123, 127-133
Matrylinearne
plemię 293
Matrylinearny
klan 130
- ród 129-130
Meble ludowe 300
Medycyna ludowa 322
Metoda kartograficzna
316-318
- statystyczna
293, 319
Miotacze dzid 293
Mitologiczne
kierunki
156-164
Mitów motywy 193-204, 317
- wątki 164-183
Mity lunarne 153-207
- solarne 165-178
Młocka, sposoby 316
Młyny 316
- wodne 354
- z Skultuna
364
�410
Motyka 84
Muzealnictwo
w USA 292
Muzyka ludowa 305, 322
Naczynia 228-242
Naczyń formy: 228-237
- beczułkowate
232-233
- dzbankowate 233-234
- dzieżkowate 230-232
- flaszowate 234
- miskowate
228-230
- funkcja 237-238
- glazurowanie
247
- nazwy 238-239,
247-248
- wypalanie
219-221
- zdobienie 239-242
Nakrycie głowy 316
Namioty Patagończyków
73
Narzędzia
gospodarcze 290
- rolnicze 312, 316, 317, 340
- garncarskie
214-215,
223-228
- łowieckie 294
- używane w winnicy 298
- z paleolitu młodszego 286
Obrzezanie 38-39
Obrzęd pogrzebowy u Tatarów syberyjskich 332
Obuwie 123, 316
Obyczaje muzułmanów
Bośni 322
Oszczep 340
Opowiadania
z Tybetu i Grecji
Opowieści Indian północnoamerykańskich
305
-
ludowe
węgierskie
299
Pasterstwo
tatrzańskie
300
Patriarchat
w Ghanie 123-127
Piec 313, 316
- chlebowy 219, 247
- garncarski
217-219
- ziemny 344
Pieczywo 335-336
- obrzędowe 317
Pieśni ludowe chorwackie 325-327
- greckie 327-329
- kazachskie
329-331
- macedońskie
320-321
- obrzędowe 330
- taneczne 347
Piła ogniowa 340
Płachty 307
Pochówki Patagończyków
73
Podania tubylców Tanganiki 294
Poliandria
289
Przysłowia
kazachskie
330
- muzułmanów
Bośni 322
Radło 312
Religia szczepu Apindżi 57-58
Religie synkretyczne
27, 28, .58--61
- w zach. Nigerii 290
Rodzina eskimoska
297
- matriarchalna
118, 291
- patriarchalna
118
Rolnictwo 299, 300, 312
- Rosjan 316
Rybołówstwo 32, 306
Rytualne okaleczenia 290
Słownik etnologii europejskiej
300
Socha 312
Spichrz 316, 317
Sposoby przesuszania zhóż 316
Sprzęt domowy 322
- zbóż 316
Stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów 296
- u Eskimosów 297
- sąsiedzkie 293
Strój łudowy Bośni 322
- Małopolski Północnej 374-375
- Rosjan 316, 317
- Ukrainy 312, 313
- warmiński
355
- plemion Ghany 121--123
Strój kobiecy 122, 313, 316
- męski 122, 316
- żałobny 55
Systematyka
baśni 305
- wątków
epickich
Serbo-Chorwatów
324
Sztuka ludowa 305
- Alzacji 300
- chińska 288
- Ukrainy 309-311
- Warmii i Mazur 355
Sztuka prymitywna
372-373
Tabu 7, 14, 340
- chroniące 14
- językowe 7-25
�411
- nazwy 9
- nowożytne 11, 12
- obyczajowe 12, 13
- ogólne 7, 16
- okazjonalne
16
- pierwotne 10, 11
- profilaktyczne
15
- prymitywne
10
- religijno-magiczne
10
- sympatyczne
15
- uczuciowe 12
- zapobiegawcze
15
Tańce 290, 297-298, 300, 305
- afrykańskie
351
- albańskie 348
- gruzińskie
346
- Hucułów 346
- Jakutów 348
- ludów Syberii 346
- Majów i Azteków 351
- rumuńskie 348
- rytualne 51-52, 54, 55, 61
- szkockie 350
- weselne 346
Tatuaż 290
Techniki zdobnicze 308
Tkactwo 306, 122
- bośniackie
322
- chałupnicze
286
- patagońskie
73
Tkaniny drukowane
299
Totemizm 295, 340
- Ostjaków
365
Tradycyjna
pomoc społeczna u Malajów
295
Tratwy Patagończyków
73
Twórczość ludowa 300
- malarska
299
Uprawa konopi 298
- winnej latorośli 298
Wiatraki
354
Widowiska
ludowe 305
- obrzędowe 287
Wierzenia lunarne 153-207
- solarne 158, 161, 165-178
- muzułmanów
Bośni 322
Wnętrze domu 313, 316
Wsie szwedzkie 299
Wróżbiarstwo
290
Zagroda, rozplanowanie
316
Zakazy i nakazy językowe 13, 18, 20, 21
Zapaska 317
Zaprzęgi psie Czukczów 334
Zbieractwo
Szczepu Apindżi 32-33
Zbiory afrykanistyczne
288
Znachorstwo
w Nigerii 295
Związki tajne Gabonu 27-62
- kobiece 28, 53-55
- męskie 28, 42, 47-53
- mieszane 28
- wygasłe 28
Zwyczaje małżeńskie
289
- pogrzebowe
56
- świętojańskie
69-70
- związane z zakładaniem
osady 294
�SPIS ILUSTRACJI
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
l.
2.
3.
Członek Bwiti ze wsi Migabe w rytualnym stroju. Fot. autor .
Mbuna, nowicjusz do Mweli ze wsi Migabe. Fot. autor.
Migabe, wieś Apindji z rytualną chatą Bwiti w głębi. Fot. autor
44
44
50
l.
Fot. 2.
Ignacy Domeyko 1802-1889
Ozdoby ust. Botokudzi - Brazylia
68
74
Tabl. A.
Tab!. B.
Typy pomieszczeń
Typy konstrukcji
Ryc. l.
Ryc. l.
Ryc.2.
Tabl. I.
Tab!. II.
Tab!. III.
Tab!. IV.
Tab!. V.
Fot. 1.
Fot. 2.
Fot. 3.
Fot. 4.
Fot. 5.
Fot. 6.
Fot. 7.
Fot. 8.
Fot. 9.
Fot. 10.
Fot. 11.
Fot. 12.
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
13.
14.
15.
16.
Gliniany
spichlerz
mieszkalnych
w Ghanie
w budownictwie
tradycyjnym
Konkomba
110
116
112
Prof. dr Eugeniusz Piasecki
Koło sponowe. stu dziany Las, pow. Sejny
Sposoby poruszania koła garncarskiego
137
215
216
Typy pieców garncarskich,
stosowanych w woj. białostockim
Garncarskie
narzędzia pomocnicze
Typy nożyków garncarskich
stosowanych
w woj. białostockim
Garncarskie
narzędzia
pomocnicze
Garncarskie
narzędzia
pomocnicze
218
224
225
227
228
"Miska". Chraboły, pow. Białystok
"Misa". Sejny
"Misa". Siemiatycze
"Donica". Sejny
"Wierciocha".
Suszcza, pow. Białystok
"Makotra".
Siemiatycze
"Szabasówka",
przykład naczynia dzieżkowatego
"Dwojaki",
połączone
naczynia
dzieżkowate.
Szczuczyn,
pow.
Grajewo
.
"Dzieżka", przykład naczynia dzieżkowatego
odmiany wysokiej
z kołnierzem prostym. Sejny .
"Gar", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z wywiniętym
kołnierzem.
Siemiatycze
"Słoik", przykład naczynia a ściankach równomiernie
wybrzuszonych. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok .
"Garnek", przykład naczynia a ściankach prawie prostych. Suszcza, pow. Białystok
"Ladyszka", przykład odmiany drugiej. Kleszczele, pow. Hajnówka
"Dzbanek", przykład odmiany pierwszej. Lomża
"Dzbanek", przykład odmiany mieszanej. Poniklica, pow. Białystok
"Buńka", przykład naczynia flaszowa tego. Siemiatycze .
229
229
229
230
230
230
231
231
231
231
232
232
233
233
233
234
�413
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
Fot.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
Naczynia zasobowe. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok
"Garnuszek"
do picia. Obok "garnek" do mleka. Łomża
"Durszlak" gliniany. Siemiatycze .
"Flakon"
do kwiatów. Siemiatycze
.
"Łachańka"
do pieczenia. Stu dziany Las, pow. Sejny
"Tłuczka" do robienia masła. Siemiatycze
.
"Blachan" do odciągania mleka. Sejny .
Ornament
wykonany techniką rytu (gwoździemj. Sejny
Krawędź doniczki zdobiona techniką radełkową.
Szczuczyn, pow.
Grajewo
.
Fot. 26.
Niezamierzony efekt plamistej polewy'. Michałowo, pow. Białystok
Fot. 27.
Pionowe wiązki linii wykonane techniką gładzenia.
Hrynie"vicze
Duże, pow. Bielsk Podlaski
Fot. 28.
Zdobienie angobą czyli "tonem" wykonane
gęsim piórem. Budy
Mikołajskie,
pow. Łomża .
Fot. 29.
Kwiaty malowane pędzelkiem. Siemiatycze .
Fot. 30.
Ornament
w postaci kilku poziomych linii oraz w postaci linii
falistej
Fot. 31.
Przykład zdobienia nalepkami. Czarna Wieś Kościelna
Fot. 32.
Dekoracyjny
efekt uzyskany przez oszczędne używanie polewy.
Siemiatycze
.
Fot. 33.
Dzbanek z uchem odciśniętym z formy. Siemiatycze
Dr Franciszek Klonowski 29 IV 1914 - 2 VI 1968 .
Prof. dr Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa
Doc. Marian Sobieski
Prof. dr Sigurd Erixon
.
Prof. dr Wolfgang Steinitz
236
236
236
236
236
237
237
240
240
240
240
240
241
241
241
241
241
353
358
360
363
365
SPIS MAP
Mapa
Mapa
Mapa
Mapa
Mapa
1.
1.
2.
3.
4.
Grupy etniczne w Gabonie
Szczepy terytoriów
północnych Ghany
Zespół języków izolująco-pozycyjnych
Kwa
Języki Guang
Języki szczątkowe
,
31
93
97
101
105
�LIST
Photo 1.
Photo 2.
Phot. 3.
Phot. 1.
Photo 2.
Table A.
Fig. 1.
Table B.
Fig. 1.
Fig. 2.
Table I.
Table II.
Table III.
OF ILLUSTRATIONS
Member of Bwiti in the village Migabe in ritual dress with distinctions, marking his position in the association. Photogr. by
the author
Mbuna, a novice to Mweli from Migabe. Photogr. by the author
Migabe, village Apindji with the ritual hut Bwiti
in depth.
Photogr. by the author
Ignacy Domeyko 1802-1889
Lip ornament.
Botokondy - Brasilia
Types of living accommodations
in Ghana. 1. A dugant from the
borderland of Ghana and Volta. 2. A beehive shanty in the region
of Kete-Kracki.
3 and 4. Clayen defensive castles of the Nankase
and Tamberna
tribes. 5. Clayen box huts. 6. Cottage of the
Nanumba tribe. 7. The rectangle
Ewe house. 8 .Houses of the
Akposso and Kebu
Clayen granary of Konbomba .
44
44
50
68
74
110
112
Types of constructions
in traditional
architecture.
Konstructions:
1) Earthen of a Tamberna castle, 2) cylindrical hut of the Konkom ba, 3) box house, 4) rectangle house of Akposso, 5) rectangle
Ewe house, 6) cylindrical hut of Kebu .
Prof. Dr. Eugeniusz Piasecki .
116
137
Potter's
Manners
216
wheel, called spanowe.
of moving the potter's
Studziany
wheel .
Las, region
of Sejny
Types of potter's ovens, used in the province of Białystok. Fig. 1.
Oven with vertical draught of fire with horizontal crate (view,
cross section, ground plan). Scheme of oven used in Siemiatycze.
Fig. 2. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate
longside section, cross section and ground plan. Scheme of oven
used in Kleszczele. Fig. 3. Oven with horizontal draught of fire
(view of the oven, partly in cross section, cross section and longside section). Scheme of oven used in Augustów .
Potter's subsidiary instruments.
Fig. 1. "Sierp" (sickle) for planing
clay. Fig. 2. "Strug" (plane) for planing clay. Fig. 3. "Nóż" (knife)
for cutting off. Fig. 4. "Szlaga" for clubing clay. Siemiatycze.
Fig. 5. "Szlaga" for clubing clay. Supraśl
Types of potter's knifes used in the province of Białystok. Fig. l.
"Nóż" (knife). Studziany Las, district of Sejny. Fig. 2. "Szyniec"
wileński. Buksztel, district Białystok. Fig. 3. "Les". Luka, district
215
218
224
�415
Table IV.
Table. V.
Photo
Phot.
Photo
Photo
Phot.
Photo
Phot.
Photo
Photo
l.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Photo 10.
Photo 11.
Photo 12.
Phot.
n
Photo 14.
Photo 15.
Photo 16.
Photo 17.
Photo 18.
Photo
Photo
Photo
Photo
Photo
Photo
Photo
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
Photo 26.
Photo 27.
Hajnówka. Fig. 4. "Sznal". Sicmiatycze. Fig. 5. "Szyniec". Czarna
Wieś Kościelna, district of Białystok. Fig. 6. "Błonka". Studziany
Las, district Sejny. Fig. 7. "Bechierka". Sokoły, district Łapy.
Potter's subsidiary instruments.
Fig. L Spade used for making
comb-shaped
ornament.
Siemiatycze.
Fig. 2. "Strużek"
(plane)
used for making the burr Dn the bottom of bowls. Siemiatycze.
Fig. 3. "Szpulka" (spool) for making colter ornament. Rogienice,
districl Łomża. Fig. 4. "Trybik"
for making colter ornament.
Szczuczyn, di~triet of Grajewo
Potter's subsidiary
instruments.
Fig. L "Banieczka"
(small can)
for painting designs. Budy Mikołajki, district Łomża. Fig. 2. Preserve jar with strainer
used for strewing
dusty glaze. Sejny.
Fig. 3. "Różek" (horn) used for painting. Sejny.
Fig. 4. "Kaczerha" for mingling
glaze. Siemiatycze
"Miska" (bowl). Chraboly, district Białystok
,Miska" (bowl). Sejny .
,.Misa" (bowl), Siemiatycze
"Donica" (earthen pot, flower pot)
"Wierci acha". Bialystok
"Makotra".
Siemiatycze
"Szabasówka",
example of a pot of trough alteration
"Dwojaki" (twins), connected pots of trough alteration,
Grajewo
,:Trough", example of a pot of trough alteration, high, with high
collar. Sejny
"Gar" (big pot), example of a pot trough alteration with a turned
down collar. Siemiatycze
.
.,Słoik" (jar), example of a pot of screens uniformly bulge. Czarna
Wieś Kościelna, district Bialystok
"Garnek" (pot), example of a pot of screens nearly straight. Suszna, district Białystok
"Ładyszka", e1o:ample of a pot without ear and beak. Kleszczele,
district Hajnówka
"Dzbanek", example of a pot with ear and beak. Łomża.
"Dzbanek" (pot), example of a pot with ear and without beak.
Poniklica, district Białystok
"Buńka", example of a bottle like vessel. Siemiatycze .
A container vessel. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok
"Garnuszek"
(little pot) used for drinking.
Left side: pot for
milk. ł~omża
"Durszlak" (colander) clay made. Siemiatycze
.
"Flakon" (flower glass) for flowers. Siemiatycze
"Łachańka" for baking. Stu dziany Las, district Sejny
"TIuczka" for making butter. Siemiatycze
.
"Blachan" for distraction of milk. Sejny.
Ornament
made by engrawing
technic (nail). Sejny
The border of the flowerpot decorated in colter technic. Szczuczyn, district Grajewo .
Unintended effect of spotted glaze. Michalawo, district Bialystok
Vertical lines made by the so called technic of smoothing. Hryniewicze Duże, district Biała Podlaska .
225
227
223
229
229
229
230
230
230
231
231
231
231
232
232
233
233
233
234
236
236
236
236
236
237
237
240
240
240
240
�416
Photo 28.
Photo 29.
Phot. 30.
Phot. 31.
Photo 32.
Phot. '33.
Decorating by "angoba" or ."ton" by means of a goose-feather.
Budy Mikołajskie
,Flowers brush painted. Siemiatycze .
Ornamerit in some horizontal lines and in nawy lines
Example of decorating by labels. Czarna Wieś Kościelna, district
Białystok (the jar should be a challenge cup for the football
team there)'
Decorative effect obtained by frugally using of glaze. Siemiatycze
Jar with an ear form made. Siemiatycze
Dr. Franciszek Klonowski (29 IV 1914 - 2 VI 19(8) .
Prof. Dr. Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenlueutz-Jc;drzejewiezawa
Doc. Marian .sobieski
Prof. Dr. Sigurd Erixon
Prof. Dr. Wolfgang Steinitz
240
241
2ł!
241
241
241
3.53
358
360
363
365
MAPS
Map
Map
Map
Map
Map
1.
1.
2.
3.
4.
Ethnic groups of Gabon
Tribes of the northern territories of Ghana
The complex of insu1ant-positiona1
languages
Languages Guang
Residual languages.
31
93
Kwa
97
10>1
105
�CONTENS
I. Articles
S t a n i s ł a w W i d ł a k, The Phenomenon of Taboo in Language
S t a n i s ł a w Ś w i d e r s k i, Traditional
Secret Bonds of the Apindi Tribe
as a Historical-Cultural
Constitute of Personality
M a r i a P a r a d o w s k a, Polish Investigators
of Latin America .
K r z y s z t o f Z i e l n i c a, The Background
of Ethnic Inner Conflicts in
Ghana
Z o f i a D o w g i r d, Eugeniusz Piasecki's Production in the Range of Plays
and Motive Games
E d war dP e r c z a k, Moany Ima.ginations in Outer-Slav
Literary Folklore
Z y g m u n t C i e s i e l s k i, Investigations
about Pottery in the Voivodship
of Białystok
.
Jer z y S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim
Łopaciński
1888-1903
Polska,
niewska)
vol. X, Wrocław-Warszawa-Kraków
1966 (Krystyna
StęśHcka)
.
Arts et traditions populaires. Vol. XIII, 196'5 (Jadwiga Ftasińska)
.
F r a n c i s z e k K lon o w s k i, Drewniane budownictwo
ludowe na Mazurach i Warmii. Publ. by "Pojezierze", Olsztyn 1965 (Ryszard Kukier)
.
A. K w i l e c k i, Problemy socjologiczne Łemków na Ziemiach Zachodnich.
Kultura i społeczeństwo. Vol. X, no 3, 1966 (JG) .
A d a m (} r z y m a ł a S i e d l e c k i, Sto jedenaście dni letargu. Wspomnienie
z Pawiaka z lat 1942-1943. Publ. by ,Wydawnictwo Literackie, Kraków
.
S t a n i s ł a w H e l s z t y ń s k i, Wśród swoich i obcych w USA. Pub l. by
Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1966 (JG) .
Z. N o ż y ń s k a, O wartości i celowości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF in Poznań, vol. 11, 1965 (Roderyk Lange) .
27 -
Lud,
l. LII
137
153
209
251
285
Man. A Record of Anthropological
Science. Publ. The Royal Anthropological
Institute. London 1965, vol. XLV (Wanda Stęślicka) .
Man. The Journal of the Royal Anthro,pological Institute. New Series. London
1965 (JG)
81
Czer-
.
1966 (Wanda
27
63
R e p o r t s a n ,d r e v i e w s
II.
Etnografia
7
288
295
297
300
302
303
304
305
�418
R. Jer a b e k, V. F r o l e c, D. H o l y, Podluzi. Kniha o lidovem umeni.
Krajske nakladelstvi,
Brno 1962 (Ryszard Kukier)
.
M a g d a l e n a S t e h l i k o v a, Ludove zdobene płachty. Stredoslovenske
Vydyvatełstvo
1966 (Barbara
BazieHch)
.
B. S. B u t n i k - S i w jer s kij, Ukrainskje
radjanskje
narodnje mistjectwo.
Kiev 1966 (Bal'bara BazieHch)
Historical-ethnographical
Atlas of the Ukraine, White Russia, and Moldavia
(Jadwiga
Russkije.
munt
J ena
(J.
Gerlach-Klodnicka)
Istoriko-etnograficeskij
a s,
307
308
311
.
atlas. Publ. by "Nauka",
Moscow 1967 (Zyg-
Klodnicki)
Bar ab
30S
314
Kartografiai
módszer
a
neprajzban.
Budapest
1963
Gajek)
316
A. J a n k o w s k i, A. O l s z e w s k i, Struktura
narodowościowa
Rumunii.
Czasopismo Geograficzne, vol. 37 (Zygmunt
Kłodnicki)
.
Kir i l P r e n u s l i s k i, Crven se bajrak razveva. Skopje 1965 (Kole Simiczijew)
318
320
Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Sarajevo 1964 (Kole Simiczijew)
.
T o m o M a r e t i Ć, Nasa narodna epika. Belgrade 1966 (Kole Simiczijew)
Zlatna jabuka, hrvatske narodne balade i romanse. Zagreb 1965 (Kole Simi-
321
323
32-!
czijew)
Tragudia tu Helleniku. "Nea Hellada" (Kole Simiczijew)
Kazachskaja
narodnaja
poezija
(iz obrazcow
sobrannych
zapisannych
A. A. Diwajewym). Alma-ata
1964 (Kole Simiczijew)
S. P. Kraszeninnikow
w Sibiri, nieopublikowannyie
matieriały.
Moscow-Leningrad 1966 (Antoni
Kuczyński)
.
I. S. W d o w i n, Ocz erki istorii i etnografii Czukczej. Moscow-Leningrad
1965
(Antoni
Kuczyński)
Mar gar et e
Wag
1961 (Gerhard
Aus alten
Backstuben
und
Offizinen.
331
Esslingen
Kloska)
335
W i l h e l m M ii h l m a n n, E r n s t M ii 11 er,
Kulturanthropologie.
Neue
wissenschaftliche
Bibliothek, Bd. IX, KaIn-Berlin
1966 (Gerhard Klaska)
Wal t e r H i r s c h b e r g, Warterbuch
der Volkerkunde.
Stuttgart
1965
(Gerhard
329
332
.
n er,
327
Klaska)
33G
339
F lor e n c e M a n n S p o e h r, White Falcon. The House of Godeffroy and
Its Commercia land Scientific Role in the Pacific. Palo Alto 1963 (Konrad
Wypych)
341
.
G e r d K o c h, MaterieIle
Kultur
der Gilbert-Inseln,
Nonouti, Tabiteuea,
Onotoa. Berlin 1965 (Konrad Wypych) .
Review of the most important
events in abroad folkdance in 1964-1966 (Roderyk
Lange)
343
345
.
G. Kur a t h, S. M a r t i, Dances of Anahuac. Chicago 1964 (Roderyk Lange)
H. S u n a, Novaja sistema kinetografii
zapisiej choreograficeskich
dvizenija. Riga 1965 (Roderyk Lange) .
III.
351
351
C h r o n ic s
In memory of Franciszek Klonowski (Maria Znamierowska-Prufferowa)
Prof. Dr. Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa.
miniscence. (L. Turkowski)
.
353
Re357
�419
Docent Marian Bazyli Sobieski (Jan Stęszewski)
.
Prof. Dr. Sigurd Erixon (KarL OLav Arnstberg)
.
In memoriam Wolfgang Steinitz (Hermann
Strobach)
Summaries
of doctorates
in ethnography
and
360
363
364
ethnology:
Olga Mulkiewicz-Goldbergowa,
Cultural
Differentiation
of Villages in the
Region of Bełchatów
Krystyna Czerniewska, Primitive Art of People in Afrika and Oceania and
Its Value in Aesthetic Education of Youth
Klemens Krajewski, Traditional Building of Huts in Ziemia Chełmińska .
Janusz Kamocki, Political Influence on Folk-Costume
in the Northern Part
of the Region of Małopolska (Region of Cracow) in Time Past-Partition
of Poland 1772-1918
Societe Internationale
d'Ethnologie
et de Folklore (SIEF) (J. G.) .
International
Union of Anthropological
and Ethnological
Sciences (Konrad
Wypych)
General
of the Polish
Ethnographic
Society
-
Meeting
1966 (Piotr
of the Polish
Ethnographic
Society
-
Meeting
1967 (Piotr
374
376
378
.
Report
KaLeciak)
372
373
376
Report
KaLeciak)
General
369
385
.
IV. Va r i a
Index of the LII-nd volume of Lud (Jadwiga
Lists of plates
Contents in English
GerLach-Klodnicka)
397
412
417
�Cena zł ;0.-
WYDAWNICTWA
POLSKIEGO
W
0/)
TOWARZYSTW A ]
1-
latach 1895-1968
' ..
1-.,•
----------.---.-.--.-~-----.---.-
"-ol .
.,
/
/
I
-je
:'$'
LUD (1895-1968)
Tomy I -
PRACE I MATERIAŁY
LI
ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
XXVI
PRACE ETNOGRAFICZNE
Tomy
ATLAS POLSKICH
(1934-1968)
I -
(1947-1968)
VIII
STROJÓW LUDOWYCH (1949-1968)
Zeszyty
1-29
część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3
część II WIELKOPOLSKA
I KUJAWY zeszytów: 4
część III ŚLĄSK zeszytów: 4
część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 7
część V MAŁOPOLSKA
zeszytów: 11
ARCHIWUM
ETNOGRAFICZNE
Nr
BIBLIOTEKA
1-30
POPULARNA
Tomy I -
LITERATURA
(1951-1968)
(1958-1968)
IV
LUDOWA (1957-1968)
Roczników
10
ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE
Tomy I -
(1959-1968)
VII
DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA
wyszło: Reedycja
-
36 tomów. Edycja -
Zamówienia
POLSKIE
8 tomów
przyjmuje:
TOWARZYSTWO
WROCŁAW,
LUDOZNAWCZE
PL. NANKERA
4
(1961-1968)
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c53e13fcfb01911e2ba12844f9dd3673.pdf
5450f858a80297e6bf69692f064020ce
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3590
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1993
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3367
Title
A name given to the resource
Różnice w obrzędach i zwyczajach Białorusinów, Polaków i Litwinów - na Wschodniej Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.76-84
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czech, Beata; Wróblewska, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Różnice w obrzędach i zwyczajach
Białorusinów, Polaków i Litwinów
na wschodniej Litwie
Beata Czech, Anna Wróblewska
W badaniach, k t ó r e p r z e p r o w a d z i ł y ś m y i n t e r e s o w a ł o nas
przede wszystkim, w j a k i m stopniu L i t w i n i , Białorusini
i Polacy zachowali p a m i ę ć o tradycyjnych o b r z ę d a c h i prak
tykach magicznych. W y n i k i przeprowadzonych r o z m ó w
m o g ą świadczyć o stopniu poczucia o d r ę b n o ś c i tych naro
d ó w i o przenikaniu n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w kultury ducho
wej. Przede wszystkim p o t w i e r d z a j ą jednak tezę o stopniowej
wzajemnej akomodacji kulturowej mniejszości narodowych
na Litwie.
Jednym z p y t a ń zadawanych r o z m ó w c o m było: „ J a k
P a ń s t w o s ą d z ą , s k ą d wasi przodkowie wzięli się na t y m
terenie?" Szczególnie d u ż o emocji w y w o ł a ł o ono w ś r ó d
P o l a k ó w i L i t w i n ó w , zwłaszcza na terenie Wileńszczyzny,
k t ó r a od wielu lat jest „ p u n k t e m zapalnym" w stosunkach
polsko-litewskich. Pytani L i t w i n i , niezależnie o d terenu
zamieszkania, odpowiadali j e d n o m y ś l n i e , że ich przodkowie
mieszkali zawsze na tych terenach:
Jeżeli chodzi o B i a ł o r u s i n ó w z a m i e s z k a ł y c h na terenie
L i t w y , sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. Istniej
d u ż a t r u d n o ś ć w r o z r ó ż n i e n i u ( w i d a ć to w wypowiedziach
i n f o r m a t o r ó w ) k t o jest Polakiem z Białorusi, a kto Biał
rusinem. C z ę s t o te pojęcia są przez i n f o r m a t o r ó w mylon
„Jak w historii piszą, to tu pierwsze Litwiny były. Polaki tutaj
przyszły, Wilno odebrały, a tak to tu Litwiny były. O d w i e k ó w tu
są." (Litwin, lat 70, Koleśniki, rej. solecznicki). „ D o Lubelskiej
Unii była tu Litwa. Hospodarzy rządzili bardzo dobrze, tylko
chcieli być bardziej kulturalni. Chcieli pokazać, że są c z y m ś
lepszym. Dlatego naśladowali P o l a k ó w . " (Litwinka, lat 70,
Domowa, rej. Kiejdany).
Ta sama r o z m ó w c z y n i d a ł a t a k ą definicję Białorusi:
„Uważam, że jeżeli więcej ludzi jesl prawosławnych, więcej
Polacy głosili tezę wręcz przeciwną:
„Tu zawsze byli Polacy. Moja mamusia umiała kilka słów po
litewsku a i tego wstydziła się. Ni księża nie rozmawiali po
litewsku, ni gospodarze." (Polak, lat 85, Kiejdany).
W tej w y p o w i e d z i wyznacznikiem p r z y n a l e ż n o ś c i do naro
du jest język, a trzeba p o d k r e ś l i ć , że jest o n najważniejszy d l a
i n f o r m a t o r ó w . N i e k t ó r z y z polskich r o z m ó w c ó w przyzna
wali, że ich przodkowie przybyli z K o r o n y :
„Jak Jadwiga - polska królowa - Litwę ochrzciła, to Polska
i Litwa była razem. I Polacy kupowali ziemię tutaj, budowali
dwory i tu żyli." (Polka, lat 70 Sużany).
Nieraz przybycie na te tereny b y ł o konkretnie kojarzone
z losami własnej rodziny:
„ M ó j pradziad byl z białostockiego. Jeszcze jak tam była
pańszczyzna przeszedł na Litwę. Wtedy ludzie bardzo umierali
w Białymstoku. Pradziad był wtedy kawalerem. Kupił tu ziemię
i osiadł na stałe [...]" (Polak, lat 72, Dziewianiszki, rej. solecznicki).
N i e k t ó r z y Polacy nie umieli o d p o w i e d z i e ć na to pytanie,
bezradni w obliczu tego, co głoszą litewskie ś r o d k i masowe
go przekazu, a z drugiej strony p a m i ę t a j ą c s ł o w a swoich
r o d z i c ó w o polskiej historii L i t w y . Charakterystyczna dla
takiej postawy jest w y p o w i e d ź jednej z indagowanych k o
biet:
„Litwini swoją historię piszą, że tu najpierw Litwa była. Stara
litewska stolica miała być w Kiernowie. Polacy swoją historię
piszą. Ja już nie wiem, kogo słuchać." (Polka, lat 62, Olany, rej.
wileński).
76
„Oni z Białorusi przyjechali. C h o d z ą do kościoła, modlą się, po
polsku rozmawiają. Oni m ó w i ą , że są Polakami, my, że Białcrusami, bo z Białorusi." (Polka, lat 78, Stare Troki).
R o z m ó w c y , sami uważają się za B i a ł o r u s i n ó w , zgodnie
przyznali, że są przybyszami na tych ziemiach:
„ W t e d y to właśnie, po 1864 d u ż o ludzi tu przyjechało. Przyjeż
dżali tu z N o w o g r ó d k a , W o ł k o w y s k a . " (Białorusin, lat 72,
Powiewiórka).
W y j ą t k o w o z d a r z a ł y się też tego typu wypowiedzi:
„ D a w n o temu była tu R u ś Kijowska, była leż Polska, potem
z latami państwa te osłabły. R u ś osłabła tak bardzo, że rozpadła
się na mniejsze państwa: Białoruś, Ukrainę i inne." (Białorusinka,
lat 68, Koleśniki).
m ó w i , że to Białoruś, to ta musi być Białoruś."
Dla tej kobiety w y r ó ż n i k i e m przynależności do danego
narodu jest religia i samoidentyfikacja. (Język nie jest takim
w y r ó ż n i k i e m , co w y n i k a między i n n y m i z b r a k u powszechnej
z n a j o m o ś c i b i a ł o r u s k i e g o j ę z y k a literackiego, braku szkól
b i a ł o r u s k i c h . ) W s p o s ó b podobny określali Białoruś wszyscy
r o z m ó w c y . Wymienione wcześniej różnice przychodziły im
na myśl w pierwszej kolejności. Należy jednak podkreślić, że
jeżeli chodzi o B i a ł o r u s i n ó w nie jest to sprawa jednoznacz
- są Białorusini p r a w o s ł a w n i i katolicy, r o z m a w i a j ą
rosyjsku lub „ p o prostu". Rusyfikacja n a s t ę p o w a ł a szybk
w czasach powojennych na skutek szybkiego przyswajania
przez nich j ę z y k a tak podobnego do b i a ł o r u s k i e g o . Ułat
w i a ł o to asymilację i wynaradawianie.
J e ż e l i chodzi o religię P o l a k ó w i Litwinów, na badanych
terenach s p o t y k a ł y ś m y jedynie k a t o l i k ó w . Wszyscy roz
m ó w c y przyznawali j e d n o ś ć wyznania tych n a r o d ó w , róż
nicę w i d z ą c jedynie w j ę z y k u n a b o ż e ń s t w . ( Z d a r z a ł y się
również wypowiedzi P o l a k ó w , k t ó r z y niżej oceniali poboż
ność L i t w i n ó w ) . O r y g i n a l n o ś c i i o d m i e n n o ś c i kulturowej
tych n a r o d o w o ś c i s z u k a ł y ś m y przede wszystkim w obrzę
dach rodzinnych z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, wese
lem, pogrzebem. T o one powinny r ó ż n i ć się najbardziej,
b i o r ą c pod u w a g ę , że z w i ą z a n e są one z cerkwią prawosław
ną l u b k o ś c i o ł e m k a t o l i c k i m . Z m i e n i a j ą się w zależności od
odległości od miasta i odległości od Białorusi uważanej
jeszcze powszechnie za obszar najbardziej zachowawczy,
przesiąknięty elementami p o g a ń s k i m i w tej części Europy.
(O odradzanie w ą t k ó w p o g a ń s k i c h p o s ą d z a się równie*
w s p ó ł c z e s n y c h L i t w i n ó w nawiązujących do swojej historii.,
przedjagiellońskiej.)
�Obrzędy związane z narodzinami dziecka
C h r z c i n y to jedna z ceremonii recepcyjnych, w której
łączy się stary zwyczaj przyjęcia dziecka do społeczności
lokalnej i o b r z ę d kościelny przyjmujący nowonarodzonego
do społeczności chrześcijańskiej. Jan Stanisław B y s t r o ń
uważa, że zwyczaje narodzinowe są przemieszaniem g ł ę b o k o
zakorzenionych archaicznych w y o b r a ż e ń i p r a k t y k o b r z ę d o
wych o silnym zabarwieniu magicznym oraz tych, k t ó r e
nrzvniosło ze soba chrześcijaństwo R o z w ó j oświaty sprawił
Ł L w i e zaginęły stare zwyczaje recepcyjne a liturgia
Stolicka ujednoliciła c e r e m o n i ę chrztu i uroczystości ro¬
S n e Sa one w zasadzie jednakowe dla wszystkich katotiSwobrzadku łacińskiego N a L i t w i e żadne eLnenty w ob
ę d z i e chrztu nie sa Dostrzegane jako charakterystyczne dla
S ó w
czy
Litwina
. r t s t U g l a d a tTk samo
S
.SSl«v
obiad dm k r e w n T c h T s S ó w ? S n v c h
S S n y d i potraw ani z ^ c z a j Z nie ma
I m i o n a najczęściej wybierają rodzice. N a d a j ą je po
dziadkach, z kalendarza lub decydują się na imiona bohate
rów ulubionych seriali telewizyjnych. C z ę s t o w m a ł ż e ń
stwach mieszanych polsko-litewskich m ł o d e g o pokolenia,
dzieci mają tradycyjne imiona litewskie, takie jak A l d o n a ,
Algis. W ostatnim czasie popularne było w ś r ó d L i t w i n ó w
tworzenie nowych i m i o n od litewskich słów, np. Raminta (od
rtr7vmiotnika
raminis" - sookoiny) W o ł y w na to m i a ł o
odrodzenie się' n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a litewskiego Tego
WDU .miona m i j a dzieci urodzone mniej w.ecej przed dwoma
aty Starsze pokolenie odnosi sie do tego rodzaju praktyk
niechętnie Obecnie powraca zwycza. nadawania tradvcvi-
?chrzefcS
Tutwinów
SDołeczno^
r^y^kTńra^^^
S
ak.r^
T o ś c t w n W d e ^
n ^ r i o n a polskL
z a c h o w y w a ć tradycyj¬
Na całym obszarze o b j ę t y m badaniami p o d k r e ś l a n o d u ż ą
rolę c h r z e s t n y c h j a k o tych, k t ó r z y „ d o p r o w a d z a j ą
dziecko do w i a r y " . Chrzestnych łączą z r o d z i n ą dziecka
więzy p o k r e w i e ń s t w a w y n i k a j ą c e z faktu podawania przez
nich dziecka do chrztu. Są oni najważniejszymi osobami dla
dziecka zaraz po rodzicach. Rodzice chrzestni t o w a r z y s z ą
dziecku przez całe życie uczestnicząc we wszystkich uroczvs-
tościach, głównie kościelnych, takich jak Pierwsza K o m u n i a
czy ś l u b . Powinni p o m a g a ć finansowo swoim c h r z e ś n i a k o m ,
d a w a ć drobne podarunki przy r ó ż n y c h okazjach. W przypa
d k u śmierci r o d z i c ó w , rodzice chrzestni p o w i n n i zaopieko
w a ć się sierotami. Dlatego bardzo w a ż n y jest w y b ó r od
powiednich ludzi na chrzestnych. Obecnie rodzice najczęściej
p r o s z ą k o g o ś z krewnych, dawniej był to często sąsiad. Teraz
krewni darzeni są większym zaufaniem niż sąsiedzi. M u s z ą to
być ludzie dobrzy i p o b o ż n i , bo dzieci w e d ł u g powszechnej
opinii u p o d a b n i a j ą się do chrzestnych. T a k więc ten w y b ó r
jest bardzo istotny dla zapewnienia dziecku szczęścia w przy
szłości.
Podczas ceremonii kościelnej rodzice chrzestni trzymają
dziecko na r ę k a c h : matka d z i e w c z y n k ę , a ojciec c h ł o p c a .
Później, w czasie uroczystego obiadu rodzice chrzestni siedzą
na honorowych miejscach. Z o b o w i ą z a n i są przynieść po
darki dla dziecka. Jest to najczęściej złoty krzyżyk lub
medalik - p a m i ą t k i chrztu. Ż a d e n z e l e m e n t ó w ceremonii
chrztu nie był o k r e ś l o n y przez badane grupy j a k o w y r ó ż n i k
przynależności etnicznej.
Chrzest nie jest jedynym o b r z ę d e m k o ś c i e l n y m z w i ą z a n y m
z narodzinami dziecka. Przyjście na świat nowego c z ł o n k a
społeczności b y ł o dawniej wydarzeniem bardzo w a ż n y m
i otoczonym przez to licznymi zabiegami magicznymi i ob
r z ę d o w y m i . Tajemnicy narodzin, powstania nowego życia
towarzyszyła wiara w niszczycielski w p ł y w p o ł o ż n i c y na
urodzaj. O b r z ę d y i zabiegi magiczne miały na celu o c h r o n ę
ś r o d o w i s k a z e w n ę t r z n e g o przed szkodliwym w p ł y w e m p o ł o
żnicy i o c h r o n ę dziecka przed t y m ś r o d o w i s k i e m .
W y w ó d (inaczej wprowadzenie) jest t r a d y c y j n ą ceremo
nią oczyszczającą k o b i e t ę po porodzie i w p r o w a d z a j ą c ą j ą
z powrotem d o życia s p o ł e c z n e g o i religijnego. Starsze
kobiety (powyżej 60 lat) p a m i ę t a j ą , że mniej więcej 6 tygodni
po porodzie musiały wejść d o kościoła od strony zakrystii,
k l ę k n ą ć przed księdzem z z a p a l o n ą świecą. K s i ą d z o d m a w i a ł
nad nimi m o d l i t w ę , k r o p i ł święconą w o d ą i w p r o w a d z a ł do
kościoła. K o ń c z y ł się okres izolacji towarzyskiej i religijnej
położnicy. Obecnie nie izoluje się j u ż takiej kobiety. P a m i ę ć
o t y m jednak się z a c h o w a ł a .
„Prawa nie było do drugiego mieszkania wejść d o p ó k i wprowa
dzenia nie b y ł o . " (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński).
„ K i e d y ś kobieta sześć lygodni nie chodziła do kościoła ani do
sąsiadów. W o g ó l e nie wychodziła z domu (...) Nie wiem dlaczego,
taka tradycja bvfa " (Polka, lat 70. Dziewianiszki).
II. I. Wesele litewskie. Wieszanie Swata
77
�^1
„ D o wywodu kobiety nawet po w o d ę do studni nie m o g ł y iść, ni
do sąsiadki. T a k i zakon był." (Litwinka, lat 75, Maciucie, rej
solecznicki).
T r a d y c j a taka przekazywana b y ł a z pokolenia na pokole
nie c z ę s t o
bez u z a s a d n i e n i a , j a k o
obowiązujące
prawo.
C e r e m o n i a w y w o d u z a c h o w a ł a się do dzisiejszych c z a s ó w n a
w i a r a nie g r a ł a istotnej roli, s ą j e d n ą z w i e l u p r z y c z y n z a n i k u
p r a w o s ł a w n e j , poza cerkiewnej o b r z ę d o w o ś c i . I n n ą przy.
c z y n ą m a j ą c ą w p ł y w n a ten stan rzeczy jest d u ż a o d l e g ł o ś ć od
cerkwi. Dzieci chrzczone są w ^ M p i e l e katolickim. O b r z ę d ,
b i a ł o r u s k i e g o c h r z t u nie r ó ż i T s t ę t e ż n i c z y m o d c h r z t u
Polaków i Litwinów.
c a ł e j L i t w i e , ale obecnie jest p o ł ą c z o n a z o b r z ę d e m c h r z t u .
„ W p r o w a d z e n i e kobiety teraz robią ze chrztem." (Polka, lat 62,
Olany, rej. wileński).
„ D o wprowadzenia c h o d z ą matki przy chrzcie. Z dzieckiem
wchodzi do kościoła, ksiądz świecę daje, przez zakrystię prowadzi
do ołtarza, kropi święconą w o d ą , modli się." (Polka, lat 60,
Dziewianiszki, rej. solecznicki).
N i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i , wieku, płci czy w y k s z t a ł c e n i a
p o w s z e c h n a jest w i a r a , ż e p e w n e o s o b y m o g ą r z u c i ć u r o k n a
dziecko. A b y temu
zapobiec:
„ N a l e ż y zawiązać czerwony sznureczek lub czerwony paciorek
gdzieś przyszyć, żeby nikł nie zauroczył. Czasem koszulkę na lewą
stronę zakładają." (Polka, lat 78, Stare Troki, rej. trocki).
J e d n a k gdy d z i e c k o jest j u ż z a u r o c z o n e n a j s k u t e c z n i e j
s z y m zabiegiem jest z a m ó w i e n i e . S ą r ó ż n e s p o s o b y :
„Jak na dziecko spojrzy ktoś, kto ma złe oczy to dzieciak jest
niespokojny, płacze. Trzeba zamówić. T a kobieta co zamawia
podchodzi do obrazu, zamawia na cukier lub w o d ę . T a m szepce
coś, chyba modlitwy to być muszą, bo c ó ż by innego. Wszystko
przed świętym obrazkiem." (Polka, ok. 70 lat, Dziewianiszki, rej.
solecznicki).
„Ja to biorę wody do gęby, idę z dzieciakiem do kąta, z gęby
w o d ę na rękę i jemu po twarzyczce przecieram trzy razy. A potem
solą trzy razy. Potem p o d o ł k i e m koszuli trzeba wytrzeć. O d razu
p o m o ż e . Jak ktoś ze złym wzrokiem spojrzy na dzieciaka, to on
czernieje, kurczy się, krzyczy strasznie!." (Polka, lat 70, Sużany,
rej. wileński).
w społecznej świadomości
wiara
w „ u r o c z n e " oczy ś w i a d c z y j a k w a ż n y m o b r z ę d e m
Mocno
zakorzeniona
wczes
nego d z i e c i ń s t w a b y ł d a w n i e j m o m e n t o d ł ą c z e n i a d z i e c k a o d
piersi. Z ł y w z r o k m a j ą m i a n o w i c i e o s o b y , k t ó r y m m a t k a p o
o d s t a w i e n i u o d piersi „ p o ż a ł o w a ł a " i d a ł a j e s z c z e r a z p o s s a ć .
„ M ó w i ą , że j a k matka odłącza dziecko od piersi, a potem
jeszcze weźmie pożałuje i da znowu pierś, to tego człowieka oczy
bardzo s z k o d z ą " (Polka, lat 70, Sużany, rej. wileński).
W tak z r ó ż n i c o w a n y m etnicznie s p o ł e c z e ń s t w i e , z j a k i m
m a m y d o c z y n i e n i a n a W i l e ń s z c z y ź n i e , gdzie w s z y s t k i e
elementy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w p r z e m i e s z a ł y s i ę w c i ą g u
w i e k ó w w s p ó l n e g o istnienia, niewiele p o z o s t a ł o w y z n a c z
n i k ó w postrzeganych j a k o cecha charakterystyczna d l a
p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . B a r d z i e j t y p o w y m d l a tego
o b s z a r u jest t u t e j s z o ś ć l u b n i e t u t e j s z o ś ć d r o b n e g o e l e m e n t u
z w y c z a j u , bez r o z r ó ż n i e n i a n a p r z y n a l e ż n o ś ć e t n i c z n ą g r u p y .
T a k jest w ł a ś n i e w p r z y p a d k u o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j
z n a r o d z i n a m i d z i e c k a . Jest o n a j e d n a k o w a d l a P o l a k ó w
i L i t w i n ó w w ś w i a d o m o ś c i tych grup.
I n a c z e j w y g l ą d a ten p r o b l e m u p r a w o s ł a w n y c h B i a ł o
r u s i n ó w . C h r z e s t d z i e c k a j u ż przez to, ż e o d b y w a s i ę w c e r k w i
różni s i ę o d chrztu P o l a k ó w czy L i t w i n ó w . J a k podaje
p o d r ę c z n i k Nauka o nabożeństwach
prawosławnych
(Bond a r u k 1987), p i e r w s z y m elementem c h r z t u jest p o ś w i ę c e n i e
w o d y przez k a p ł a n a . N a s t ę p n i e n a m a s z c z a s i ę ś w i ę t y m
olejem c z o ł o , uszy, piersi, r ę c e i nogi c h r z c z o n e g o . G ł ó w n y
m o m e n t c h r z t u polega n a t r z y k r o t n y m p o l a n i u w o d ą . P ó ź
niej k a p ł a n w k ł a d a n a o c h r z c z o n e g o c z y s t ą , b i a ł ą s z a t ę o r a z
k r z y ż y k . R o d z i c e chrzestni m u s z ą b y ć p r a w o s ł a w n i . T u ż po
chrzcie odbywa się bierzmowanie. B i s k u p namaszcza ś w i ę t ą
m y r r ą c z o ł o , o c z y , n o z d r z a , usta, uszy, r ę c e , piersi i n o g i
ochrzczonego. N a s t ę p n i e dokonuje p o s t r z y ż y n .
Białoruscy r o z m ó w c y podkreślają brak różnic m i ę d z y
u r o c z y s t o ś c i a m i katolickimi i p r a w o s ł a w n y m i z okazji
chrztu. Starają się też w tym w z g l ę d z i e d o p a s o w a ć do swoich
katolickich s ą s i a d ó w . C z ę s t e m a ł ż e ń s t w a mieszane katolick o - p r a w o s ł a w n e , z w ł a s z c z a w o k r e s i e k o m u n i z m u , gdy
78
Wesele
J ó z e f O b r ę b s k i , z a s t a n a w i a j ą c s i ę w „ S p r a w a c h narodo
w o ś c i o w y c h " ( O b r ę b s k i 1936) n a d w y z n a c z n i k a m i grupy
w ł a s n e j z a u w a ż a , ż e g r u p a e t n i c z n a nie k u l t y w u j e w z o r ó w
k u l t u r o w y c h c e l o w o ; s ą one s k ł a d n i k i e m z b i o r o w e j w a r t o ś c i ,
k t ó r a o d d z i a ł y w u j e n a j e d n o s t k ę p r z e z ś r o d o w i s k o . T o , cĄ
grupa ocenia j a k o w ł a s n e , r ó ż n i ą c e od innych grup etnic*
n y c h jest p r z e c i w i e ń s t w e m c e c h g r u p y obcej.
W o b r z ę d o w o ś c i weselnej P o l a k ó w n a L i t w i e istnieją
elementy postrzegane j a k o obce. S ą to z w y c z a j e : palenie
wianka panny m ł o d e j i „ w i e s z a n i e swata". Ś w i a d o m o ś ć
o b c o ś c i t y c h e l e m e n t ó w nie jest j e d n a k t a k a s a m a w ś r ó d
P o l a k ó w n a c a ł e j L i t w i e . P o s u w a j ą c s i ę z p ó ł n o c y na
p o ł u d n i e ( o d o b s z a r ó w etnicznie l i t e w s k i c h l e ż ą c y c h w okre* \
sie m i ę d z y w o j e n n y m w g r a n i c a c h L i t w y , k u terenom zamie
s z k a ł y m przez w i ę k s z o ś ć p o l s k ą , n a l e ż ą c y m w tamtym'
o k r e s i e d o P o l s k i ) z w i ę k s z a s i ę tendencja d o wyrazistego
w y o d r ę b n i a n i a e l e m e n t ó w o b c y c h o d w ł a s n y c h . Polacy
w tych r e j o n a c h z w y c z a j e te w i d z ą j a k o obce, nie m a j ą c e
tradycji w polskiej k u l t u r z e . L i t w i n i r ó w n i e ż nie u w a ż a j ą ich
z a rdzennie litewskie lecz p r z y j m u j ą j e j a k o z w y c z a j e nowe.
T r u d n o jest w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć , k t ó r e z w y c z a j e są
litewskie, a k t ó r e s ą w y t w o r e m p r z e m i e s z a n e g o n a r o d o w o ś
c i o w o m i a s t a . M i a s t o b o w i e m w y w i e r a o g r o m n y w p ł y w na
k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowych z w y c z a j ó w weselnych. Młodzież
w y j e ż d ż a n a n a u k ę d o m i a s t , p o z n a j e n o w e , m o d n e i często
a t r a k c y j n i e j s z e , c z y b a r d z i e j w i d o w i s k o w e z w y c z a j e , przeno
si j e n a w i e ś .
Polacy m i e s z k a j ą c y na obszarach, na k t ó r y c h stanowią
m n i e j s z o ś ć w ś r ó d L i t w i n ó w , p r z y j m u j ą n o w e litewskie zwy
c z a j e j a k o w ł a s n e , tutejsze. N i e d z i e l ą ich n a polskie i litews
kie t y l k o n a d a w n e i nowe:
„Jest taki baukuchen [sękacz - A . W . , B.Cz.J.na nim postawił
talerzyk, spirytus wleją, zapalą i wianek palą. Kiedyś tego nk
było. M ó j wianek ususzyłam." (Polka, lat 65, rej. Kiejdany).
„ M ł o d z i muszą przejechać 12 m o s t ó w , miody musi przenieść
przez każdy m ł o d ą [...] by cały rok byl szczęśliwy [...] Koło
p o m n i k ó w w drodze do urzędu lub kościoła kładą kwiaty. Potem
w domu lub w restauracji jest wesele [...] Na drugi dzień wszyscy
się zbierają by wieszać swata. Testament piszą, ze byl on
niesprawiedliwy, że kłamał, że młoda nie jest jak on mówił, pisą
to na długim papierze. Przynoszą sznury, przyprowadzają swata,
czytają testament. Swat ma ostatnie s ł o w o . M ó w i , że nie kłamał,
a dla pamięci po sobie zostawia majtki." (Polka, lat 65. Kowno).
S ą to z w y c z a j e
nowe, ż a r t o b l i w e ,
powstałe
w o k r e s i e w ł a d z y radzieckiej i p r a w d o p o d o b n i e
wypełnić
pewną
pustkę
obrzędową
powstałą
w mieście
m i a ł y one
w wyniku
l i c z n y c h z a k a z ó w d o t y c z ą c y c h p r a k K k religijnych. S z y b k o Ś M
p r z y s w a j a n i a e l e m e n t ó w o b c y c h tradycji przez w i e ś z a l e ż y od
b l i s k o ś c i d u ż e g o m i a s t a , o b e c n o ś c i i n n y c h grup n a r o d o w o ś
c i o w y c h i i c h d a w n o ś c i osiedlenia w danej w s i . a t a k ż e od
m o b i l n o ś c i m i e s z k a ń c ó w . I m b l i ż e j d u ż e g o o ś r o d k a miejs
kiego, i m w i ę k s z a l i c z b a o s i e d l e ń c ó w litewskich p r z y b y ł a do
w s i w okresie p o w o j e n n y m
i im częściej ludność
ludność
z n a j d u j e z a t r u d n i e n i e p o z a g r a n i c a m i w ł a s n e j w i o s k i . tyW
ł a t w i e j n a s t ę p u j e proces a s y m i l a c j i .
Jak j u ż wspomniano,
n a terenie
tzw. L i t w y
właściwa
a w i ę c n a o b s z a r z e etnicznie l i t e w s k i m , z a m i e s z k a ł y m prz**
niewielkie s k u p i s k a P o l a k ó w , nie m o ż n a m ó w i ć o świado
m y m w y r ó ż n i a n i u o b c y c h e l e m e n t ó w w o b y c z a j o w o ś c i wesc I
Inej. P o l a c y t a m m i e s z k a j ą c y o k r e ś l a j ą s i ę j a k o ..litewscy I
Polacy" żyjący na Litwie od w i e k ó w i istniejący w kultur* I
�litewskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n e jest r ó w n i e ż to, ż e d y s t a n s u j ą
się od P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h n a W i l e ń s z c z y ź n i e .
Inaczej s p r a w a w y g l ą d a , gdy w k r o c z y m y od s t r o n y p ó ł
nocnej n a o b s z a r W i l e r i s z c z y z n y o b e j m u j ą c y rej. w i l e ń s k i ,
trocki, s o l e c z n i c k i , k t ó r y w l a t a c h 1920-1939 z n a j d o w a ł s i ę
w granicach P a ń s t w a Polskiego. T u t a j w i ę k s z o ś ć e t n i c z n ą
s t a n o w i ą i s t a n o w i l i P o l a c y . T a k i e elementy j a k „ w i e s z a n i e
swata" c z y palenie w i a n k a p a n n y m ł o d e j s ą postrzegane j a k o
zwyczaje litewskie, k t ó r y c h z a P o l s k i " nie b y ł o a w i ę c nie
m o g ą to b y ć p o l s k i e z w y c z a j e
-
U Litwinów wesela takie same jak u nas, no u nich obrzędy
troszeczkę inne. Tradycja u nich na weselu jakaś inna. R o b i ą
takiego potwora z ł a c h m a n ó w , rozpalają ognisko i palą go. [...]
Palenie wianka to tez litewski zwyczaj. Tego u P o l a k ó w nie b y ł a
Nigdy nic Polacy me palili. (Polka lat m buzany. rej. wileński).
Im bardziej n a p o r u a n i e , oaiej o a a u z y c n o ś r o d k ó w
miejskich gdzie z a m k n i ę t e , z w a r t e ś r o d o w i s k o polskie jest
mniej p o d a t n e n a p r z e n i k a n i e m i e j s k i c h - l i t e w s k i c h z w y c z a
jów, tym b a r d z i e j z a c h o w a ł a s i ę d a w n a t r a d y c j a . O b c o s c
nowych e l e m e n t ó w jest t a m j u z w y r a ź n i e p o s t r z e g a n a i p r z e
ciwstawiana p o l s k o ś c i t r a d y c y j n y c h o b r z ę d ó w .
„[...] U nas nie w o ż ą m ł o d y c h przez mosty, to tylko w mieście.
[...] U nas młoda zaszywa wianek w poduszkę żeby razem być. Ja
tak robiłam i moja mama tak robiła. U nas nie palą wianka, to
wiem. że to litewski zwyczaj." (Polka, lat 70, Dziewianiszki. rej.
solecznicki).
Bardzo i n t e r e s u j ą c y m w y d a j e s i ę b y ć fakt, ż e w s ą s i e d n i e j
wiosce litewskiej,
która
zawsze
zamieszkana
była
przez
etnicznych L i t w i n ó w i l e ż a ł a w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o
(1920-1939). z w y c z a j e weselne s ą identyczne nawet w szcze
gółach. R ó ż n i c a jest t y l k o j e d n a : w tej w i o s c e p a l ą w i a n e k
panny m ł o d e j . L u d n o ś ć l i t e w s k a o t o c z o n a
przez
ludność
polską m a w s p ó l n e z n i ą z w y c z a j e , k t ó r e p r z e n i k a ł y
w czasie w i e l o w i e k o w e g o s ą s i e d z t w a , a p o w s z e c h n i e
się
okreś
lany j a k o litewski element palenia w i a n k a z o s t a ł przez t ą
społeczność ś w i a d o m i e przyjęty j a k o w y r ó ż n i k p r z y n a l e ż n o
ści narodowej.
W świadomości
Polaków
na W i l e ń s z c z y ź n i e
egzystuje
głęboko z a k o r z e n i o n e p r z e ś w i a d c z e n i e o w y ż s z o ś c i k u l t u r o
wej P o l a k ó w . D l a t e g o t e ż c z ę s t o z w y c z a j e litewskie o c e n i a n e
są przez P o l a k ó w j a k o p r o s t a c k i e , c z y w r ę c z g r u b i a ń s k i e :
„Na polskim weselu nie ma takich jak u Lilwinów zabaw
grubiańskich, jak np. k o g o ś po plecach batem bić czy swata kłaść
na bronie. U Litwinów więcej zabawy ale więcej po chamsku."
(Polak, lat 80. Koleśniki. rej. solecznicki).
Jako cecha litewskiego wesela n a p i e r w s z y p l a n w y s u w a s i ę
jego ż a r t o b l i w y c h a r a k t e r . I n f o r m a t o r z y dzielili wesela n a
żartobliwe
litewskie i proste (ale nie p r o s t a c k i e ) polskie:
„Tradycja u nich [u Litwinów - A . W . , B . C z ] na weselu jakaś
inna. Oni więcej żartów maja." (Polka, lat 70, Sużany. rej
wileński).
„Nie wiem po co, ale u nich d u ż o takich zabaw wymyślają.
Polskie wesele takie więcej proste, a na Litwie więcej żartobliwe."
(Polka, lat 58. Sużany. rej. wileński).
. Nowe zwyczaje, w y t w o r y k u l t u r y miejskiej o k r e s u p o w o
l n e g o , postrzegane s ą przez P o l a k ó w j a k o z w y c z a j e litews
kie' T o , czego nie b y ł o w tradycji p r z e k a z y w a n e j z pokolenie
j * Pokolenie, jest obce. O b e c n i e najbardziej o b c ą g r u p ą dla
Polaków z Wileriszczyzny s ą L i t w i n i . O n i s t a n o w i ą r ó w n i e ż
^ k s z o ś ć w m i a s t a c h i wszelkie n o w o ś c i p r z y c h o d z ą c e z mias
c z ę s t o nie jest w p e ł n i u ś w i a d o m i o n e w ś r ó d miejscowej
l u d n o ś c i . P e w n e elementy w o p i n i i j a k i e j ś g r u p y u w a ż a n e s ą
z a r ó ż n i c u j ą c e j ą od g r u p s ą s i e d n i c h , ale s ą to z r e g u ł y
elementy d r u g o r z ę d n e , nie z a w s z e n a j b a r d z i e j istotne. N a
b a d a n y c h przez nas t e r e n a c h , k a t o l i c k i p o g r z e b P o l a k ó w
i L i t w i n ó w odbywa się w s p o s ó b bardzo podobny. G d y
w i a d o m o j u ż , ż e c z ł o w i e k u m i e r a , p r z y c h o d z i d o niego
k s i ą d z z o s t a t n i m n a m a s z c z e n i e m . N i e r a z misi p r z e m i e r z y ć
wiele k i l o m e t r ó w , g d y ż parafie s ą r z a d k o r o z r z u c o n e 3 j e d e n
ksiądz musi o b s ł u ż y ć ich kilka
W n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h z a c h o w a ł y s i ę j e s z c z e elementy
przedchrześcijańskie związane z samym momentem umiera
nia:
„Jak niespokojnie ktoś umiera, to bywa że i na ziemię złożą,
bonie m o ż e skonać. Na ziemi łatwiej umrzeć. N a drewnianej
p o d ł o d z e . " (Polka, lal 77, Dziewianiszki).
W „przejściu" pomaga także M a t k a Boska i patron
umierającego:
„Jak człowiek umiera to trzeba mu w rękę gromnicę w ł o ż y ć «na
dobre umieranie... różaniec i obrazek jakiś. Najlepiej jest, jak to
obrazek patrona - o n p o m o ż e umierać." (Polak, lat 62, D ą b r o w c i szki).
N a c a ł y m b a d a n y m terenie istnieje t e ż z w y c z a j w k ł a d a n i a
do trumny ziół ś w i ę c o n y c h w o k t a w ę B o ż e g o Ciała. ( O c z y w i
ś c i e z i o ł a takie m a j ą m o c t y l k o przez j e d e n r o k . ) M o m e n t od
ś m i e r c i do p o g r z e b u jest d o k ł a d n i e u s t a l o n y :
„ U nas to pięknie chowają, ze śpiewami i modlitwami. Zmarły
leży w domu trzy doby. bo taki jest o b o w i ą z e k rodzinny. N a ten
czas zaprasza się ś p i e w a k ó w i płaci im się za to. Kiedyś śpiewali
cały ten czas - trzy dni. teraz to tylko w nocy od 6 wieczorem do
rana. Zmarłego myje się i ubiera w jego najlepsze ubranie [...]
Zmarły leży w otwartej trumnie, a d o o k o ł a pali się dwie, cztery,
sześć świec. Przez dwa dni przychodzą sąsiedzi, rodzina, znajomi
by się p o m o d l i ć przy zmarłym. Trzeba dać im jeść i p i ć . " (Polka,
lat 82, Żukiszki, rej. trocki).
Element płacenia za m o d l i t w ę przy z m a r ł y m spotyka się
sporadycznie - s z c z e g ó l n i e w miastach. Oznaczanie domu.
w k t ó r y m stoi t r u m n a s p o t y k a s i ę r ó w n i e ż r z a d k o . C z y n i ą to
ludzie w m i a s t a c h , gdzie ż y j e s i ę b a r d z i e j a n o n i m o w o .
„ N a wsi nie wysypuje się jedliną [ścieżki do domu] bo i lak
każdy wie, gdzie pogrzeb. W mieście trzeba zaznaczyć." (Polka,
lat 70, Urniaże k/Kiejdan).
P o m i m o ż e n a w s i nie c z y n i s i ę tego, z w y c z a j ten z n a n y jest
w s z ę d z i e na L i t w i e . N i k t j e d n a k z p y t a n y c h nie p o t r a f i ł
o d p o w i e d z i e ć c o s y m b o l i z u j ą zielone g a ł ą z k i c h o i n k i . K a ż d a
r o d z i n a p a m i ę t a t e ż w t y m czasie o z a s ł o n i ę c i u luster, s z k ł a ,
zatrzymaniu lub zdjęciu zegara. Niewielu i n f o r m a t o r ó w
r o z u m i a ł o i n t e n c j ę tych z a b i e g ó w :
„Lustra się zasłania, żeby zmarły się nie zapatrzył i śmierć nie
zabrała jeszcze k o g o ś z rodziny. Okna też są zasłaniane. Jeśli
m o ż n a , to zatrzymuje się zegar, by wiadomo było, o której
nastąpiła śmierć." (Polka, lat 65, Kowno).
„Zakrywa się lustra, żeby nie było widać « p o k o j n e g o » (Litwin
ka, lal 65, Maciucie).
W rejonie s o l e c z n i c k i m - a w i ę c n i e d a l e k o g r a n i c y b i a ł o
ruskiej, p a m i ę t a s i ę t e ż o i n n y c h n a k a z a c h , k t ó r e u n i e m o ż
l i w i a j ą z m a r ł e m u z a b r a n i e n a t a m t e n ś w i a t i n n y c h istot:
„Jak człowiek umiera to trzeba p o b u d z i ć ż y w i o ł i pszczoły
p o p u k a ć . M o ż e żeby nie umarły. (Polak, lat 90, Dobra
k/Koleśnik).
W
Krakunach
mieszkańcy
u w a ż a j ą , ż e kiedy
kondukt
ta których nie m a w s p o ł e c z n e j p a m i ę c i P o l a k ó w , m u s z ą b y ć
przechodzi pod o k n a m i wszyscy domownicy
utewskie. S t o p i e ń u ś w i a d o m i e n i a sobie tej o b c o ś c i w z r a s t a
n i k t nie m o ż e s p a ć . K i e d y w y c h o d z i p o g r z e b z d o m u , nie
ro
P Porcjonalnie do w z r o s t u z w a r t o ś c i s p o ł e c z n o ś c i
polskiej
muszą
stać,
m o g ą s p a ć z w i e r z ę t a , nie m o g ą l e ż e ć ś w i n i e . N a l e ż y o t w o r z y ć
weksze p r z y w i ą z a n i e do tradycji, silniejsza o niej p a m i ę ć )
w r o t a w stodole. K o n t a k t z n i e b o s z c z y k i e m o d b i e r a n y jest
'Poczuciem w y o b c o w a n i a w P a ń s t w i e L i t e w s k i m .
j a k o nieszkodliwy:
Pogrzeb
Różnicowanie
kulturowe
istniejące
na j a k i m ś
terenie
„Jak koń zawiezie nieboszczyka to będzie smutny chodzić póki
na swadźbę m ł o d y c h nie powiezie. K o ń marny chodzi, że niebosz
czyka wiezie." (Polak, Krakuny).
79
�Na wsiach, daleko od kościoła, k s i ą d z nie bierze udziału
w „ w y p r o w a d z e n i u " z m a r ł e g o z d o m u . Jest to na pewno
spowodowane odległościami, a t a k ż e pozostałością z c z a s ó w
komunistycznych, gdy k s i ą d z nie o d w i e d z a ł oficjalnie wier
nych. (Zapomniano t a k ż e o zwyczaju „ k o l ę d y " po B o ż y m
Narodzeniu - we wsiach o d b y ł a się ona po raz ostatni w 1939
roku.)
„ D o wojny każdy ksiądz w y p r o w a d z a ł trumnę z domu, teraz
już m a ł o który. W miasteczku naszym nigdy nie w i o z ą na wozie
„ p o k o j n e g o " - zawsze na rękach trumnę niosą." (Polka, lat 70,
Dziewianiszki).
„ T r u m n a niesiona na cmentarz jest zakryta - tym różni się od
Rosjan, gdzie jest otwarta." (Polak, lat 70. Gowsztany k/Niemenczyna).
Po mszy i pochowaniu na cmentarzu (w n i e k t ó r y c h
miejscowościach - j a k np. w Suderwie otwiera się jeszcze
t r u m n ę na cmentarzu i żegna ze z m a r ł y m ) osoby b i o r ą c e
udział w pogrzebie prosi się na konsolację:
„ G o s p o d a r z rodziny zaprasza wszystkich na żałobny obiad.
Przed obiadem wszyscy się m o d l ą , odmawiają Anioł
Pański
i śpiewają pieśni [...] Dawniej obiad urządzało się u gospodarza,
a obecnie coraz częściej w s t o ł o w e j . " (Polak, lat 70, Gowsztany
k/Niemenczyna).
C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tych konsolacji jest wielkość,
obfitość potraw, co podkreślają w swych wypowiedziach
informatorzy:
„ O potrawy na konselację - co kto m o ż e przygotować [...]
Jedzenie «grube» gotują. K a b a n a kłują przeważnie. Kiedyś
konselację były skromniejsze. Teraz jeden przez drugiego stawia
się. Nieraz aż w klubie konselację robią. Obcy przychodzą
i rodzina i wszystkich trzeba posadzić za stół." (Polka, lat 70.
Dziewianiszki).
„ K i e d y ś zawsze skromnie było na pogrzebie, a teraz nie
wiadomo - pogrzeb czy wesele-" (Polka, lal 62, Olany).
Jak podkreślali r o z m ó w c y , j e d y n ą cechą r ó ż n i ą c ą pogrze
by od wesel jest brak t o r t ó w na stolach, no i oczywiście
muzyki. N a takich przyjęciach podaje się kwas, piwo, często
także w ó d k ę . K s i ą d z z reguły na takie spotkania nie przy
chodzi. Obiady dla rodziny, krewnych i ś p i e w a k ó w przygo
towuje się r ó w n i e ż w miesiąc po śmierci, w trzy miesiące, pół
roku i w rocznicę są one z w i ą z a n e z odprawianiem w kościele
mszy za d u s z ę z m a r ł e g o ) :
„ N a rocznicę d u ż o ludzi przychodzi. U nas do roku nic stawiają
pomnika ani ogrodzenia na cmentarzu. Dopiero na rocznicę."
(Polka, lat 70. Dziewianiszki).
Zwyczaj „ o b i a d ó w " zapewne z a c z e r p n i ę t y jest z tradycji
p r a w o s ł a w n e j . W i ą ż e się on z d u ż y m i kosztami, jednak nikt
z nich nie rezygnuje bojąc się o b m o w y s ą s i a d ó w .
Znamienne jest r ó w n i e ż zachowywanie wszelkich zaka
z ó w . Jednym z najczęściej spotykanych ( z a r ó w n o w soleczn i c k i m , wileńskim, trockim jak i k o w i e ń s k i m ) w ś r ó d katoli¬
k ó w jest zakaz jedzenia j a b ł e k do święta M a t k i Boskiej
Zielnej przez kobiety, k t ó r e straciły dziecko. Zakaz
z a c h o w u j ą często przez całe życie, u z a s a d n i a j ą c to t y m ,
M a t k a Boska (lub Pan Jezus) odbierze dzieciom jabłka
w niebie. W a l k a z t y m wierzeniem o charakterze apokryficz¬
nym (prowadzona m.in. przez proboszcza w S u ż a n a c h ) nie
przynosi rezultatu. N a wsiach zakaz jest przestrzegany,
a starsze kobiety p r z e k a z u j ą go m ł o d s z y m . O g ó l n i e przy
jmuje się, że ż a ł o b a po matce trwa r o k , po ojcu pół r o k u , po
dziecku przed Pierwszą K o m u n i ą nie nosi się jej wcale.
Tak oto na Litwie p r z e d s t a w i a j ą się o b r z ę d y pogrzebowe
i zakazy z nimi związane.
R ó ż n i c e w katolicyzmie polskim i litewskim przejawiają
się jedynie w j ę z y k u m o d l i t w . Śpiewacy litewscy m o d l ą się
jednak po litewsku tylko na wsiach typowo litewskich (np.
Maciucie przy granicy białoruskiej) otoczonych wsiami
p o l s k o - b i a ł o r u s k i m i , lub na obszarze etnicznie litewskim
- za K o w n e m . N i e u m i e j ę t n o ś ć ś p i e w a n i a w swoim rodzin
nym j ę z y k u usprawiedliwiają brakiem litewskich modlitew¬
n i k ó w . Białorusini - katolicy m o d l ą się po polsku.
A jak było dawniej? Oskar Kolberg tak pisał w 53 tomie
swoich Dziel d o t y c z ą c y m L i t w y :
„ Ż o n a opłakuje zmarłego męża przez dni 30 ciągle, krewni
w dni 3. 6, 9, 40 sprawują uczty, nie używając w nich nożów
i siedząc w milczeniu. Po uczcie zamiata ofiarnik izbę wołając na
duszyczki: «jadłyście, piłyście, teraz idźcie precz». Wtenczas
dopiero zaczyna się rozmowa i pijatyka."
J a k i m ś ś l a d e m podobnego obchodzenia wspominek może
być to, c o z a n o t o w a ł y ś m y w Dziewianiszkach:
„Teraz tego nie ma. Kiedyś w miesiąc po śmierci sprawowali
«dziady» w domu pokojnika. Wtedy całą noc śpiewali pobożne
pieśni, jak po nieboszczyku. Zbierała się cała rodzina i śpiewaki.
A na jutro już msza Św. była zapisana. Ś p i e w a k ó w przez całą noc
karmili. Kiedyś (i teraz też) był prowadnik - on prowadził
ś p i e w a k ó w . " (Polka, lat 75. Dziewianiszki).
O podobnym wspominaniu z m a r ł y c h mówiły też inform a t o r k i w Maciuciach:
II. 2. Wesele polskie. Przebierańcy
80
�„Przed wojną zbierali się ludzie u tego. co dzwonił w kościele.
Catymi w ń i k a m i chodzili modlić się. K a ż d y niósł c o ś do jedzenia.
Za kościołem był taki dom, gdzie ludzie zbierali się i śpiewali całą
noc. Stoły stały d o o k o ł a ścian i ławy. Modlili się i jedli. Wspomi
nali dusze. Pieśni prowadził ten, co znał, co czytać umiał. N a
samym cmentarzu nie modlili s i ę . " (Litwinka, lat 70. Maciucie).
O d b y w a ł o s i ę to w w i g i l i ę 1 l i s t o p a d a .
Przed w o j n ą m i e s z k a ń c y w s i n a o g ó ł u m i e r a l i w d o m a c h .
Rodziny były d u ż e , wielopokoleniowe,
dzieci
przyjadą
„ze świata",
żeby
i nie c z e k a n o ,
pogrzebać
aż
zmarłego.
Ś p i e w a k ó w c z u w a ł o p r z y z m a r ł y m w i e l u , m ł o d z i nie w s t y d z i
li się ś p i e w a ć , j a k to dzieje s i ę d z i ś . K s i ą d z
trumnę z d o m u , jednak
nie d o
kościoła,
wyprowadzał
a od
cmentarz. M s z a o d b y w a ł a s i ę j u ż po p o g r z e b a n i u .
razu
na
Pieczono
chleb, k t ó r e g o k a w a ł e k n i o s ł o s i ę n a pogrzeb. K a ż d y , k t o
przyszedł do d o m u z m a r ł e g o , m u s i a ł p r z y n i e ś ć chleb i p o ł o
żyć go n a stole, n a k t ó r y m l e ż a ł n i e b o s z c z y k (tak b y ł o d o
1939 r ) . I n f o r m a t o r z y nie potrafili w y j a ś n i ć tego z w y c z a j u .
Kwiatów
dawniej
n i k t nigdy
nie p r z y n o s i ł ,
a teraz, j a k
twierdzili r o z m ó w c y , bez k w i a t ó w nie w y p a d a i ś ć n a po
grzeb.
„Potem obchodzi się 7 dni, 30 i pól po pogrzebie. Zamawia się
mszę i robi obiad. Kiedyś na taki obiad zabijało się wieprzka,
gotowało bez w y m y s ł u , stawiało się miskę zupy. K a ż d y jadl
ztakiej misy co chciał. Była wielka na 3-4 osoby. W ó d k i nie b y ł o . "
(Polak, lat 65, Purwiszki).
Niewiele z m i e n i ł y s i ę z w y c z a j e d o t y c z ą c e g r z e b a n i a s a m o
bójców:
„Kiedyś, jak kto się zabił sam, utopił, to ksiądz nie c h o w a ł ze
wszystkimi. Dla nich było oddzielne miejsce. I teraz ksiądz nie robi
pogrzebu takiemu. Dzwony nie d z w o n i ą i trumny do kościoła nie
wnoszą. Tylko na chwilę przed bramą kościoła trumna zatrzyma
się. Ksiądz ziemi nie święci. Jak ludzie wracają j u ż z cmentarza,
ksiądz odprawia w kościele mszę za rodzinę." (Polka, lat 70,
Dziewianiszki).
Pogrzeb p r a w o s ł a w n y istotnie r ó ż n i s i ę od
Jak podaje Nauka
o nabożeństwach
katolickiego.
prawosławnych
(Bon-
daruk 1987):
„Każdy zmarły zostaje po śmierci umyty i ubrany [...] N a jego
czoło nakłada się 'wienczik'. który wyraża nadzieję zmarłego na
wieniec chwały (...) W ręce zmarłego wkłada się ikonę Jezusa na
znak wiary z jaką żył i umarł. Ciało zmarłego umieszcza się
w trumnie, w której spoczywa przez dwa dni. W ciągu tego czasu
czyta się psałterz [...] W trzecim dniu następuje pogrzeb. Kapłan
odprawia n a b o ż e ń s t w o o odpoczynek duszy zmarłego. Uczestnicy
pogrzebu trzymają w rękach zapalone świece, na znak, że zmarły
odchodzi ku wiecznej światłości. Po przeniesieniu [...] zmarłego do
cerkwi odprawia się liturgię [...] N a zakończenie trumna jest
odnoszona do mogiły. Kapłan kropi ją świeconą w o d ą i posypuje
trumnę w mogile ziemią na znak krzyża [...] Panichidy - nabożeńs
twa - za zmarłych odprawiane są do pogrzebu codziennie, zaś po
pogrzebie w 3 9 40-ty dzień w dzień imienin w rocznicę śmierci
* każdą następną rocznicę oraz w dni p o ś w i e c o n e pamięci
zmarłych.
We w s i a c h z a m i e s z k a ł y c h p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h
n a r o d o w o ś c i , d a l e k o od c e r k w i , p r a w o s ł a w n i c z ę s t o nie
znają z n a c z e n i a „ w i e n c z i k a " czy i n n y c h r e k w i z y t ó w :
„U nas są takie dokumenty co sieje nieboszczykowi do trumny
wkłada [,..] Pismo z m o d l i t w ą za zmarłych kładą do kieszeni. Ja tej
modlitwy nie umiem przeczytać, bo to jest stare takie pismo. Ja nic
znam tego dawniejszego pisma. A ten „wienczik" - długa taka
kartka - kładzie się na c z o ł o . T u jest Chrystus Nauczający, Iwan,
Matka Boska i anioły. Ale nie wiem dlaczego kładą to na c z o ł o "
(Białorusinka, lat 70, Sużany).
..w ceremonie te b y w a j ą t e ż w p l e c i o n e o b r z ę d y p o z a c h r z e ś -
cijanskie:
"Potem niosą ciało do cerkwi, w y n o s z ą głową do przodu
7 ostatni raz tak jak się normalnie wychodzi. Zmarłego myje
biera rodzina, w o d ę wylewają, ale słyszałam o różnych
^ r ż e n i a c h , że dają do picia ciężko choremu, żeby o d g o n i ć
""'Wć." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki).
1
u
W wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w d u ż ą rolę o d e g r a ł wizerunek
k r z y ż a . D o dzisiaj w b i a ł o r u s k i c h d o m a c h w i e s z a s i ę go n a d
obrazem M a t k i Boskiej dla „ p o w i e r n u c j a k a t a k l i z m a " , czyli
o d ż e g n a n i a k l ę s k ż y w i o ł o w y c h . B i a ł o r u s i n i s t a w i a j ą też
k r z y ż e mogilne. Jeżeli r o d z i n a z m a r ł e g o nie m a o d p o w i e d n i o
d u ż o p i e n i ę d z y , by p o s t a w i ć n a mogile k r z y ż ( k t ó r y jest tu
traktowany j a k nagrobek na cmentarzu katolickim) w dniu
pogrzebu stawia a j a k i k o l w i e k
tymczasowo:
„Jak chowają, to ksiądz szybko o d m ó w i pacierze, posypie
piaskiem i pojedzie, a nasz pop czeka aż nie p o s t a w i ą krzyża.
Poświęci krzyż i dopiero pojedzie." (Białorusinka, lal 70, Sużany).
K o l e j n ą różnicą m i ę d z y pogrzebem katolickim, a prawo
s ł a w n y m jest t a , ż e :
„ U n a s na p ł ó t n a c h s p u s z c z a j ą t r u m n ę d o g r o b u . T o
p ł ó t n o daje s i ę p o t e m b i e d n y m . " ( j . w . )
W d o m u t r u m n a nie stoi, t a k j a k u k a t o l i k ó w , n a ś r o d k u
p o m i e s z c z e n i a , lecz w k ą c i e p o d o b r a z e m . I n f o r m a t o r z y
c z ę s t o p o d k r e ś l a l i , ż e w R o s j i p r z e w o z i s i ę z d o m u do c e r k w i
o t w a r t ą t r u m n ę . N a L i t w i e r z a d k o m o ż n a s p o t k a ć ten
z w y c z a j - co n a j w y ż e j o t w i e r a n a jest j u ż n a c m e n t a r z u .
P r z e j a w i a s i ę w t y m w p ł y w k a t o l i c y z m u . P o z a tym B i a ł o
rusini, podobnie j a k Polacy i Litwini u r z ą d z a j ą bardzo
w y s t a w n e k o n s o l a c j e i n a j c z ę ś c i e j c h o w a n i s ą na tych s a m y c h
c m e n t a r z a c h Z D o w o d u zbvt m a ł e i l i c z b v c e r k w i c z ę s t o
p o c h ó w k u d o k o n u j ą księża katoliccy:
„Wcześniej ksiądz nie przyjmował p r a w o s ł a w n y c h . Nie m o ż n a
było p r a w o s ł a w n e m u do księdza. Ale teraz nowe przyzwolenie od
Ojca Św., że m o ż n a . N a cmentarzu w S u ż a n a c h jest różnych:
prawosławnych i katolików, i k o m u n i s t ó w , wszystkich." (Polka,
lat 68, Sużany).
0 p o c h ó w k a c h ludności prawosławnej na cmentarzach
katolickich z a d e c y d o w a ł y r ó w n i e ż zarządzenia w ł a d z komu
n i s t y c z n y c h , k t ó r e d l a c e l ó w i d e o l o g i c z n y c h d ą ż y ł y do
„ p r z e m i e s z a n i a " ludzi r ó w n i e ż na cmentarzu.
B i a ł o r u s i n i p r a w o s ł a w n i c h o d z ą t e ż na katolickie msze
w niedziele. W w y p o w i e d z i a c h p o d k r e ś l a j ą j e d n o ś ć w i a r y .
Podobnie n i e k t ó r z y katolicy:
„ O b o k naszego był ruski cmentarz, a teraz to wszystko razem
połączyli. Bo teraz to katolicką i p r a w o s ł a w n ą wiarę chcą
zjednoczyć, jako że chrześcijańskie. Dlatego teraz jeden cmen
tarz." (Polka, lal 70, Sużany).
N a j w i ę k s z e zdziwienie i zaciekawienie k a t o l i k ó w b u d z ą
b l i s k o ś ć z m a r ł e g o (nieczystego) i p o k a r m u (czystego) na
pogrzebie B i a ł o r u s i n ó w :
„Stawiają na stół kapuśniak z blinami. Oni jedzą przy niebosz
czyku. Stoły stawiają d o o k o ł a trumny. Ja tak nie m o g ł a jeść."
(Litwinka, lat 65. Maciucie).
P o t w i e r d z a j ą to p r a w o s ł a w n i :
„ W cerkwi obok zmarłego stoi nasza «kutia». niesie się ją obok
trumny, stoi w czasie panichidy (żałobnego n a b o ż e ń s t w a ] obok
trumny. Zaraz po pogrzebie ją się je najpierw na obiad."
(Białorusinka, lat 68. Koleśniki).
P o ż y w i e n i e i w ó d k a t o w a r z y s z ą im także podczas od
w i e d z a n i a z m a r ł y c h na c m e n t a r z a c h w Z i e l o n e Ś w i ą t k i
- prawosławny Dzień Zmarłych:
„ U prawosławnych, u Ruskich to na groby n o s z ą w ó d k ę
1 kieliszki i za k a ż d e g o nieboszczyka piją i zostawiają jeszcze tą
w ó d k ę dla zmarłych." (Polka, lat 80, Koleśniki).
„ W Swiatoju Trojcu chodzi się na mogiły, je się tam, pije.
zostawia się kieliszek w ó d k i albo co innego, jajecznicę z mlekiem
przynosi się i zostawia." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki).
B i a ł o r u s i n i na L i t w i e o b c h o d z ą t e ż k a t o l i c k i e ś w i ę t o
Zmarłych:
„Prawosławni jak jest nasze Wszystkich Świętych, to też
sprzątają swoje groby, nomy na ich Święto Zmarłych to już mniej.
Oni bardziej utrzymują nasze ś w i ę t o jak my ich." (Polka, lat 65,
Kowno).
W tej ostatniej w y p o w i e d z i z a w i e r a s i ę c h a r a k t e r y s t y k a
w s p ó ł c z e s n y c h o b r z ę d ó w b i a ł o r u s k i c h , nie t y l k o p o g r z e b o
wych. W s w y m charakterze c o r a z bardziej u p o d a b n i a j ą się
81
�d o k a t o l i c k i c h . U l e g a j ą u p r o s z c z e n i u . I m dalej od c e r k w i , o d
o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , t y m c z ę ś c i e j p r a w o s ł a w n y m jest s i ę
t y l k o p r y w a t n i e , o b c h o d z i s i ę w e d ł u g starego k a l e n d a r z a
ś w i ę t a roczne, o b c h o d z ą c r ó w n o c z e ś n i e ś w i ę t a katolickie.
Sakramenty przyjmuje się w kościele. W m a ł ż e ń s t w a c h
mieszanych obserwuje się przechodzenie z p r a w o s ł a w i a na
katolicyzm.
wielu i n f o r m a t o r ó w nie b y ł o c a ł k i e m p r z e k o n a n y c h , czy są
to z w y k ł e m o d l i t w y .
Magia
C z ę s t o informatorzy przekonywali
p o m ó g ł , a zamawianie p o m o g ł o :
P o w s z e c h n y m obecnie e l e m e n t e m k u l t u r y l u d o w e j n a
Litwie są r ó ż n e g o rodzaju praktyki magiczne.
Rozwój
o ś w i a t y , d o s t ę p n o ś ć s ł u ż b y z d r o w i a niewiele z m i e n i ł y j e ż e l i
c h o d z i o s t o s o w a n i e s t a r y c h , w y p r ó b o w a n y c h m e t o d lecz
niczych. O s k a r Kolberg, opisując X I X - w i e c z n ą w i e ś litewską
zauważa, że
. j a k w o g ó l e każdy lud pokłada wiarę w uroki i czary tak i Litwin
nie jest od tego wolnym [...] Często zobaczysz w kościele księdza
czytającego egzortę nad dziećmi chorującymi na przelęknienie lub
bezsenność [...] Lekarstw aptecznych rzadko używa i to bez
porady lekarza".
Obecnie s p o ł e c z n o ś ć wiejska częściej r ó w n i e ż udaje się do
znanych na całą o k o l i c ę zamawiaczy niż do lekarzy, do
k t ó r y c h c z ę s t o trzeba dalej j e c h a ć . Silnie z a k o r z e n i o n a
w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i a r a w m o c i n t e r w e n c j i sił
nadprzyrodzonych przyczynia się r ó w n i e ż do przetrwania
i p o w s z e c h n o ś c i tego t y p u p r a k t y k m a g i c z n y c h . N a b a d a
nych przez nas obszarach z e t k n ę l i ś m y się z ich d w o m a
rodzajami: p r a k t y k a m i leczniczymi i ochronnymi. Najpierw
o m ó w i m y s p o s o b y leczenia n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą c y c h doleg
liwości: róży i u k ą s z e n i a żmiji, zwanej potocznie g a d z i n ą
N a c a ł e j L i t w i e f u n k c j o n u j e i n s t y t u c j a z a m a w i a c z a . Jest to
s t a r s z a k o b i e t a l u b starszy m ę ż c z y z n a . M u s z ą to b y ć o s o b y
bardzo p o b o ż n e , a w i ę c m i e ć ścisły kontakt z siłami nad
p r z y r o d z o n y m i . N i e w a ż n a jest n a r o d o w o ś ć , a n i w y z n a n i e ,
ale m u s i to b y ć c h r z e ś c i j a n i n . U m i e j ę t n o ś ć z a m a w i a n i a
p r z e k a z y w a n a jest przed ś m i e r c i ą n a j m ł o d s z e m u l u b n a j s t a r
szemu z rodziny. Najczęściej z a m a w i a j ą od róży.
„ R ó ż a to takie czerwone plamy się robią, w różnych miejscach
czerwone krosty i one bardzo swędzą. Człowiek czochra się
i nijako mu j a k o ś [...] T u bardzo często ludzie mają różę." (Polka,
lat 75, Sużany, rej. wileński).
Z a m a w i a c z szepcze w specjalny s p o s ó b m o d l i t w y ,
choć
„ W s z y s c y się tym zajmowali i Polacy i Rosjanie [...] Jak
zamawiają to chyba modlitwy m ó w i ą , ale tak inaczej. Nie mogą
w tym czasie oddychać. Musi m ó w i ć tak p r ę d k o , aby nie wciągnąć
powietrza. A jak różę zamawia to jeszcze dmucha." (Polka, lat 70
Sużany).
„ M o j a mama robiła taką specjalną maść przeciwko róży: wiem,
że z żywicy sosny, wosku i jeszcze c o ś kładła, ale nie mon
powiedzieć co. Jednej hrabianki z Warszawy synek na nodze r ó *
rozdrapał, n ó ż k a nie chciała się goić, doktorzy nic p o m ó c nk
umieli. Mama tą maść zamówiła i do Warszawy posłała [..,]
Wyleczyła lego dzieciaka." (Polka, lat 70, Sużany).
P y t a ł y ś m y i n f o r m a t o r ó w , j a k i jest s t o s u n e k k s i ę ż y d o tego
rodzaju praktyk. W k a ż d e j parafii, w której prowadziłyśmy
b a d a n i a , n i e z a l e ż n i e od r e j o n u , o d p o w i e d ź o p a r t a b y ł a na
tym s a m y m schemacie - najpierw k s i ą d z zabrania i potępi,
z a m b o n y z a m a w i a c z y , p o t e m u l u b i o n a k r o w a (lub koń)
k s i ę d z a zostaje u k ą s z o n a p r z e z ż m i j ę . Z w i e r z ę jest umierają
ce, k t o ś w z y w a z a m a w i a j ą c e g o . Z w i e r z ę z d r o w i e j e . K s i ą d j
zaczyna wierzyć w zamawianie.
„ K i e d y ś księża nie pozwalali zamawiać. Ale potem krowę
księdza gadzina ugryzła, zamówili i p o m o g ł o . T o uwierzył."
(Polka, lat 70, Sużany).
Niestety, k s i ę ż a nie chcieli s i ę na ten temat w y p o w i a d a ć .
I n t e r e s u j ą c ą w y d a j e s i ę n a t o m i a s t w y p o w i e d ź naszej prawo
sławnej r o z m ó w c z y n i , która twierdziła, ż e pop zabrana
czarownicom odbierać krowom mleko.
D l a l u d n o ś c i wiejskiej p r o b l e m z d r o w i a z w i e r z ą t gos
p o d a r s k i c h jest j e d n y m z n a j i s t o t n i e j s z y c h . „ Z ł e o c z y " , które
s z k o d z ą d z i e c k u , s ą r ó w n i e ż s z k o d l i w e d l a z w i e r z ą t , przede
w s z y s t k i m k r ó w , ś w i ń i k u r . B a r d z o n i e b e z p i e c z n a w skut
k a c h m o ż e o k a z a ć s i ę p o c h w a ł a z w i e r z ę c i a przez sąsiada,
k t ó r y c h w a l i m a j ą c w sercu z a z d r o ś ć :
„ J a k k r o w a s i ę c i e l i ł a , to j a p r z y w o ł a ł a s ą s i a d a . O d razu
z a c z ą ł j ą c h w a l i ć [...] N a drugi dzień cielak zdechł, a krowa
z a c h o r o w a ł a . K r o w a by zdechła, gdyby nie ta zamawiająca.
Jednego oczy nie szkodzą, a drugiego zazdrosnego szkodzą."
(Polka, lat ok. 60, Kozbieje, rej. wileński).
L u d z i e , k t ó r z y wiedzieli, ż e i c h o c z y s z k o d z ą nawet bez
11. 3. Wesele litewskie. Składanie darów
82
n a s , ż e l e k a r z nie
�z a z d r o s n y c h m y ś l i , nie w c h o d z i l i d o c u d z y c h o b e j ś ć , a c z ę s t o
nawet d o w ł a s n y c h :
Byt też taki m ę ż c z y z n a . Ruski, co jak na prosiaczki popatrzył
to wszystkie pozdychają. O n nigdzie nie chodził, ni do swoich
prosiaczków, ni do cudzych." (Polak, lat 58, Sużany).
„Sąsiadka ze złym wzrokiem przyjdzie i cielak zachoruje. O n a
mówi. że nie m o ż e w gości chodzić, bo u niej zły wzrok."
(Litwinka, lat 35, Koleśniki).
Dawniej bardzo niebezpiecznym dniem dla k r ó w b y ł d z i e ń
Św. J a n a :
„ M ó w i l i , że na Św. Jana jak kto przeciągnie ręcznikiem przez
drogę, którą krowy będą szły, to krowie, która pierwsza idzie
zabierze mleko wszystko." (Litwinka, lat 65. Maciucie, rej.
solecznicki).
„Kiedy na Św. Jana sąsiadka bierze prześcieradło czy serwetę
jaką białą i po rosie w nocy ciągnie. Lata z prześcieradłem. Zbiera
mleko. Albo cedzyłkę - tą, którą cedzi się mleko - jak w s c h ó d
słońca na Jana to wieszała na drzwiach, to moja mama m ó w i ł a , że
l tej cedzyłki mleko ciekło." (Polka, lat 70, Sużany).
Informatorka twierdzi, że od c z a s ó w wojny w ich wsiach nie ma
już takich kobiet - czarownic. N a pytanie, czy jeszcze gdzieś
są.odpowiadali, że chyba gdzieś na Białorusi, p o n i e w a ż tam ich
było bardzo d u ż o :
„Wcześniej było u nas na Białorusi tak, że na Św. Jana nie
można było w y p u s z c z a ć krowy w pole do obiadu, bo są takie
czarownice, które zbierają rosę, gdzie krowy c h o d z ą i krowa
później mleka nie chce dać. D o wojny bardzo d u ż o takich."
(Białorusinka, lat 70, Sużany).
Z a g r o ż e n i e z d r o w i a z w i e r z ą t g o s p o d a r s k i c h ze strony
zazdrosnych s ą s i a d ó w s p o w o d o w a ł o p o w s t a n i e d u ż e j i l o ś c i
praktyk m a g i c z n y c h m a j ą c y c h p r z e c i w d z i a ł a ć z ł u :
„Żywiole to czerwoną nitkę lub wstążkę trzeba zawiązać, albo
chleba i soli św. Agaty w węzełku do r o g ó w przywiązać. T o
przeciw złym oczom. Moja mama lak robiła i j a tak robię."
(Litwinka, lat ok. 60, Olany).
J a k kto boi się u r o k ó w to wiąże krowie na rogach pojatnicę
zmęskich majtek, kawałek chleba św. Agaty i urocznik." (Litwin
ka, lat 65, Maciucie).
Jeszcze w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś ć w i d a ć w s p o s o b a c h leczenia
zauroczonego z w i e r z ę c i a :
„Trzeba było przeprowadzić ją [kurę] trzy razy przez przetak
i polać w o d ą przez miotłę trzy razy." (Polka, lal 68. Stare Troki).
"Jeśli kiośjest zauroczony to trzeba go przez c h o m ą l o przeciąg
nąć." (Polka, lat 78, Koleśniki).
„Trzeba na odlew p o d o ł k i e m koszuli wytrzeć krowie oczy."
(Polka, lat 58, Sużany).
Na obszarze z a m i e s z k a ł y m przez l u d n o ś ć m i e s z a n ą p o l s k o - l i t e w s k o - r o s y j s k o - b i a l o r u s k ą j ę z y k i e m „ ż a r n o w y " jest
gwara „ p o p r o s t u " :
. . U nas taka bardzo stara kobieta zamawia. Litwinka. Nie po
litewsku. Ona m ó w i po prostu." (Litwinka, lat 65, Maciucie).
R ó ż n o r o d n o ś ć i bogactwo form z w y c z a j ó w i praktyk
magicznych ś w i a d c z y o p r z y w i ą z a n i u d o t r a d y c j i w s p ó l n e j
Polakom, L i t w i n o m i B i a ł o r u s i n o m .
Strój o b r z ę d o w y
W koncepcjach g r u p y etnicznej w y b i j a s i ę na p i e r w s z y
Plan wizerunek grupy o d r ę b n e j . W ł a s n y w i z e r u n e k jest j a k b y
refleksem tych k o n t r a s t ó w , n a p o d s t a w i e k t ó r y c h g r u p a
definiuje o d r ę b n o ś ć i n n y c h g r u p . J a k i e s ą elementy s k ł a d o w e
Ukiego w i z e r u n k u ? P r z e d e w s z y s t k i m w c h o d z i tu s t r ó j .
stosunkach m i ę d z y g r u p o w y c h jest on l e g i t y m a c j ą etnicz°ą c z ł o w i e k a , e m b l e m a t e m p r z y n a l e ż n o ś c i do s w o i c h l u b
° * y c h . P i e r w s z a p o g l ą d o w a definicja c z ł o w i e k a j a k o c z ł o n
ki grupy
j j
j
j
ł ś n i e na jego
oglądzie zewnętrznym.
w
s
n i
^
w
o
e
l
u
b
o
5
c
e
o
p
a
r
t
a
e
s
t
w
a
w s p ó ł c z e s n e j ulicy litewskiego m i a s t a t r u d n o r o z r ó ż kto n a l e ż y d o j a k i e g o n a r o d u :
..Trudno powiedzieć. Teraz ubiory wszystkie jednakie, chyba że
takie
nacjonalne [...] (Polka, lat 60, Stare Troki).
*tónorodność
tą m o ż n a
zauważyć
na występach
ze-
s p o t ó w regionalnych i w prootsjach k o ś c i e l n y c h .
Polacy z W i l e ń s z c z y z n y , a t a k ż e z wiosek z okolicy
Kiejdan za s w ó j strój u w a ż a j ą strój k r a k o w s k i . T r z e b a
j e d n a k d o d a ć , ż e n a t e r e n a c h p o z a W i l e ń s z c z y z n ą s t r ó j taki
p a m i ę t a j ą j e d y n i e przedstawiciele s t a r s z e g o p o k o l e n i a - uro
dzeni p r z e d d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą J e d y n i e d o w o j n y i s t n i a ł y
tam z e s p o ł y k r z e w i ą c e p o l s k o ś ć t a k ż e przez u b i ó r D z i ś tak
w y s t ę p u j e z e s p ó ł K o t w i c a " z K o w n a R u s y f i k a c j a a obec
nie t a k ż e
kultywuje iuż w
taisJotóbSś£s£pLd«^zWtkM
strojach w p V o c e ^
występować
w
D l a c z e g o j e d n a k nasi i n f o r m a t o r z y w s k a z u j ą n a s t r ó j
k r a k o w s k i j a k o n a w ł a s n y ? K r a k ó w jest p r z e c i e ż o d d a l o n y
od W i l n a o k i l k a s e t k i l o m e t r ó w . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e
K r a k ó w pełni w ich ś w i a d o m o ś c i rolę miejsca „ ś w i ę t e g o "
d z i ę k i historii. P r z y c z y n ą j e g o w y j ą t k o w o ś c i jest przede
w s z y s t k i m w i e k i z a b y t k i N a s t ę p n ą p r z y c z y n ą jest jego
p r z e s z ł o ś ć j a k o m i a s t a s t o ł e c z n e g o z w i ą z a n e g o ze s ł a w n ą
przeszłością Polski:
°
^
8 °
S
l
i
e
C
Z
n
e
g
0
,
z
w
,
a
n
e
s
,
a
w
n
a
„ M o j a ż o n a była w Krakowie. Kazałem jej ziemi krakowskiej
przywieźć. Dla mnie to najważniejsze miasto polskie, historyczne
bardzo." (Polak, 72, Dziewianiszki).
„Strój krakowski z regionalnego stroju ludowego staje się
symbolem przedregionalnej ideologii ludowej, która uznać m o ż e
strój krakowski jako reprezentacyjny strój ludowy. P o c z ą t k o w o
reprezentuje on tylko c h ł o p ó w krakowskich. Potem polskich
c h ł o p ó w w o g ó l e , bez względu na przynależność regionalną,
w k o ń c u staje się reprezentatywny dla wszystkich P o l a k ó w bez
względu na przynależność z a w o d o w ą czy klasową. Staje się
pewnego rodzaju popularnym « k o s t i u m e m P o l a k a » tak jak
popularnym kostiumem Indianina w Ameryce Płn. są pióropusze
i spodnie z frędzlami."(Radzim.rska-Pąkowska 1988)
Być m o ż e j e d n ą z u ś w i a d a m i a n y c h przyczyn przyjęcia
stroju k r a k o w s k i e g o z a n a r o d o w y s t r ó j p o l s k i jest t a k ż e j e g o
b a r w n o ś ć , b o g a c t w o . G o d n i e reprezentuje n a r ó d p o l s k i .
J a k w procesji idą. to Polacy ładnie wyglądają, kraśnie. Strojne
są." (Polka, lat 60, Stare Troki).
„Mężczyźni: buty z cholewami, spodnie wpuszczone w buty,
kapota. Kobieta: biała bluzka, ciemny, aksamitny kubraczek
z paciorkami, wstążeczki kolorowe przyszyte (kolor biały, zielo
ny, niebieski). U Polek spódnice do p ó ł łydki, gładkie, tylko na
dole kilka paseczków. Na głowie wianek." (Polak, lat 72,
Dziewianiszki).
W s z y s c y r o z m ó w c y zgodnie twierdzili, ż e nie m a o d r ę b
nego w i l e ń s k i e g o s t r o j u . M y w t a k i c h s t r o j a c h w i d z i a ł y ś m y
jedynie z e s p ó ł „ W i l e ń s z c z y z n ą " w Wilnie.
J e ż e l i c h o d z i o s t r ó j litewski, jest o n z r ó ż n i c o w a n y w z a l e ż
n o ś c i od regionu. S z c z e g ó l n i e w k o l o r y s t y c e . I tak n p .
w A u k s z t o c i e n o s z o n o s p ó d n i c e w k r a t k ę , b i a ł e fartuchy;
kobiety D z u k ó w m i a ł y s p ó d n i c e w s z e r o k i e p a s y , b a r d z o
kolorowe. Żemajtija c h a r a k t e r y z o w a ł a się bardzo ciemnymi
k o l o r a m i s p ó d n i c - g ł ó w n i e zielone, w i ś n i o w e , c z a r n e .
F a r t u c h y r ó w n i e ż w pasy. W s p ó l n ą c e c h ą tych w s z y s t k i c h
s t r o j ó w były białe bluzki, s p ó d n i c e do ziemi, na szyi korale
z b u r s z t y n u l u b p a c i o r k ó w , a t a k ż e noszenie s a b o t ó w
z d r e w n a lipowego. (Sapogi b y ł y p r z e d w o j n ą s y m b o l e m
biedy, P o l a c y z d u m ą p o d k r e ś l a l i , ż e P o l a k a m o ż n a b y ł o
p o z n a ć po b u t a c h . )
Nasze badania d o t y c z y ł y w s z c z e g ó l n o ś c i Auksztoty. D o
tej p o r y z a c h o w a ł a s i ę t a m p a m i ę ć o s t r o j u n a r o d o w y m , s t r ó j
odbiega j e d n a k o d tego p r z e d w o j e n n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m
z m i a n a n a s t ą p i ł a w k o l o r y s t y c e - teraz g ł ó w n i e s ą to b a r w y
flagi litewskiej, c z ę s t o s p ó d n i c e s ą k r ó t s z e , z a m i a s t s a p o g ó w
d z i e w c z ę t a n o s z ą d z i ś buty (pantofle):
„Litewski strój - poszyte spódnice długie w kratę - kolor
zielony, żółty (tak pod litewską Ragę). N a głowie mają takie
czapeczki. Fartuszek jest do tego i kamizelka i bluzka biała."
(Polka, lat 70, Dziewianiszki).
„Strój litewski bardzo ładny - żakiecik zielony, czerwony albo
żółty w kratkę. I w taką kratkę też spódniczki. Sznurówka też
83
�była. Pod spodem bluzeczka biała, bufiasta. Spódniczki były do
pół nogi. umarszczone. Żakiecik był zdużymi ząbkami. Na głowie
dziewczynki miały wstążkę jedną - kolor jak na fladze litewskiej.
Do tego wszystkiego fartuszek biały. Chłopcy kaszkiet w kratkę,
biała koszula [...]" (Litwinka, lat 65, Maciucie).
0 zachowanie stroju d b a j ą też parafie:
„Ubierają się po litewsku, nie ma w procesji polskiego stroju.
Jak nowy ksiądz przyjechał, to urządził wszystko, po swojemu.
Jego ciotka nowe stroje poszyła [...]"
D l a m ł o d e g o p a ń s t w a litewskiego strój, obok g o d ł a naro
dowego (a jest to P o g o ń z wieżą Giedymina), flagi i tradycji
przedjagiellońskiej jest bardzo w a ż n y m symbolem przynale
żności narodowej. Przedstawia go często telewizja, wspomi
na radio litewskie, tworzone są zespoły folklorystyczne
występujące nawet w najmniejszych wioskach. O n i m wspo
mina się w szkole i w kościele W w y s t ę p a c h oficjalnych
1 procesjach jest strojem o b o w i ą z u j ą c y m t a k ż e dla młodzieży
polskiej czy białoruskiej.
Oskar K o l b e r g tak pisał o stroju B i a ł o r u s i n ó w :
„Mężczyźni i kobiety noszą siermięgi z samodziału, w dni
powszednie szaraczkowego. w świąteczne zaś czarnego koloru.
Krój: fałdziste, długie. Obuwiem mężczyzn i kobiet łapcie z łyk
lipowych albo łozowych. Na święto u pierwszych buty, u kobiet
zaś trzewiki. Kożuch z owiec pospolitych. Dziewczęta noszą
chustki białe lub perkalowe. pstre na głowie i włosy w kosę
u P o l a k ó w poczucie z a g r o ż e n i a za strony L i t w i n ó w . Asymi¬
lacji religijnej sprzyja d u ż a odległość m i ę d z y miejscem
zamieszkania a cerkwią, katolickie otoczenie oraz liczne
m a ł ż e ń s t w a mieszane.
Po przeanalizowaniu trzech podstawowych o b r z ę d ó w
rodzinnych i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych Litwinów
B i a ł o r u s i n ó w i P o l a k ó w na Litwie, m o ż n a stwierdzić, że na
t y m wieloetnicznym obszarze dochodzi do nieuświadomio¬
nego przejmowania e l e m e n t ó w kultur sąsiednich. Zwyczaje
i o b r z ę d y w niewielkim stopniu t y l k o m o g ą b y ć wyznacz
nikiem p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. W p ł y w na to miał także
proces rusyfikacji, k t ó r y ujednolicił j ę z y k o w o wszystkie
grupy etniczne. 50 lat władzy radzieckiej z a k a z u j ą c e j koście),
nych p r a k t y k religijnych d o p r o w a d z i ł o z jednej strony do
ateizacji społeczeństwa, a z drugiej - do utrwalenia się
dawnej religijności ludowej wspólnej wszystkim badanym
grupom.
Od k i l k u lat obserwuje się p o w o l n ą lituanizację ludności
polskiej. W i ą ż e się to z częstymi m a ł ż e ń s t w a m i pols
ko-litewskimi w przeszłości, litewskim charakterem miast,
ciągłym kontaktem m ł o d e g o pokolenia z L i t w i n a m i w szkole
i miejscu pracy, a przede wszystkim z wprowadzeniem języka
litewskiego j a k o u r z ę d o w e g o . Budzeniu się świadomośd
narodowej L i t w i n ó w towarzyszy podobny proces wśród
ludności polskiej. W t y m właśnie czasie obie grupy starają się
w y o d r ę b n i ć litewskość i p o l s k o ś ć n i e k t ó r y c h obrzędów,
Najlepiej to w i d a ć na przykładzie wesela, w zasadzie jedyne
go o b r z ę d u różnicującego obie grupy. Z drugiej strony, przez
określenie o b c o ś c i zostaje o k r e ś l o n a swojskość o b r z ę d u , a to
umacnia poczucie przynależności do grupy.
W okresie w ł a d z y komunistycznej l u d n o ś ć polska i litemku nic o d c z u w a ł a potrzeb) u ś w i a d a m i a n i a sobie d/ielacych
je różnic. Okresowi tworzenia się P a ń s t w a Litewskiego
t o w a r z y s z ą tendencje nacjonalistyczne (rozumiane jako po
trzeba w y r ó ż n i e n i a w ł a s n e g o narodu). U ś w i a d o m i e n i e zróż
nicowania kulturowego m o ż e p r o w a d z i ć do wyraźnego
s a m o o k r e ś l e n i a się grupy.
Obraz k t ó r e g o k o l w i e k z tutejszych n a r o d ó w , widziany
oczyma przedstawiciela innej nacji, nie jest jednorodny,
zdecydowanie zły czy dobry. Specyfika wielokulturowości
i pogranicza kulturowego w y r a ż a się właśnie w oswojeniu
z innymi s p o ł e c z n o ś c i a m i i w bardziej o t w a r t y m , toleranc;
nym stosunku do inności j ę z y k o w e j , religijnej, kulturow
P r a w d o p o d o b i e ń s t w o (jeśli nie k o n i e c z n o ś ć ) stykania
w najbliższym kręgu rodziny z wyznawcami innych religiilul
l u d ź m i innego pochodzenia musi niejednokrotnie staw'
przed dylematem: j a k p o g o d z i ć etnocentryzm, stosunek d
własnej grupy z dystansem odczuwanym wobec obcego, lub
nawet z jego odrzuceniem W takiej sytuacji nieuniknionesł
wpływy, z a p o ż y c z e n i a , przemieszanie cech.
mmmmm
D z i ś nie m o ż n a j u ż tych strojów z o b a c z y ć na ulicach ani
w procesjach na Litwie. Starsze i n f o r m a t o r k i w s p o m i n a ł y , że
miały j e , ale jeszcze przed d r u g ą wojną ś w i a t o w ą :
„U mnie jeszcze białoruska bluzka wyszyta, moja dziewczęca
e t o s z , c j y niebieski, czy c ™ „ , , be, ^ s z j e i . . T y l k o bluzka
M ł o d s z e pokolenie nie szyje takich u b r a ń . J e d n ą z przy
czyn m o ż e być to, że co b i a ł o r u s k i e kojarzy się z zacofaniem,
b i e d ą . Poza t y m Białorusini na t y m terenie ulegli w ciągu
ostatnich piędziesięciu lat zrusyfikowaniu. Zatracili swoją
t o ż s a m o ś ć n a r o d o w ą . G r u p y uboższe k u l t u r o w o , a lakże nie
posiadające silnej ideologii, małoliczne, b ę d ą c e w rozprosze
niu są zazwyczaj w c h ł a n i a n e przez grupy większe i silniejsze.
Taka jest obecnie sytuacja B i a ł o r u s i n ó w w Republice Litew
skiej. W y d a j ą się p r z y j m o w a ć w większości tzw. „ o p c j ę
p o l s k ą " . C z y n i ą to ludzie nie do k o ń c a przekonani do swej
przynależności narodowej. Potencjalnie m o g ą się stać z a r ó w
no Póki kami jak i B i a ł o r u s i n a m i . Procesowi temu sprzyja
p o k r e w i e ń s t w o j ę z y k o w e , bliskie s ą s i e d z t w o i podobnie jak
L I T E R A T U R A
Aleksy A .
Kolberg O .
1983
1966
Zmiany w obrzędowości weselnej u Litwinów mieszkających w Polsce.
Litwa, (w:) Dzieła wszystkie. 1. 52, Wrocław
Warszawa, maszynopis, praca magisterska nr 267. Katedra Etnologii
i Antropologii Kulturowej U W
Bondaruk K .
1968 Białoruś, [w;] D z i e ł a wszystkie, t. 53 W r o c ł a w
Mróz L.
1987
3, s. 487-507
Obrebski i.
Nauka o nabożeństwach prawosławnych,
cz. 2, Białystok, s. 128,
135-136, 155-157
Bystroń J . S.
1947
1936
Etnografia Polski. Warszawa
1979
Przemiany narodowościowe na Litwie. ..Przegląd Wschodni", t. 1, z. 3.
Problem etniczny Polesia, „Sprawy n a r o d o w o ś c i o w e " , Warszaw*
Zróżnicowanie językowe na pograniczu etniczno-językowynt < H
odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranie:"!*
sko-titewsko-bialoruskiego w północno-wschodniej Polsce. ..EWOff *^
1
s. 4 4 9 ^ ł 8 9
Fredryk A.
1989
Problemy etniczne na Litwie Wschodniej, „Przegląd Wschodni",
Pokropek M .
F.berhardl P.
1991
1991
Polska", t. 23, z. 2, s. 154-155
Białorusini i ich kultura w świadomości mieszkańców wsi białoruskiej.
Radzimirska-Pąkowska A.
Warszawa, maszynopis, praca magisterska nr 356, Katedra Etnologii
i Antropologii Kulturowej U W
1988
Strój krakowsk, jako strój narodowy - przyczynek do badali *
mitologią narodową. „Etnografia Polska", t. 32, z. 2, s. 39-AU
Fot.: Lech M r ó z - il. 1-3
84
m
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa901f3b8fa5a7687a7098fe979bb98f.pdf
e885e97279a72257cc98e6309f218efa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1762
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1632
Title
A name given to the resource
Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a pozycja społeczna kobiety / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.294-321
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Sławoj
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SŁAWOJ
SZYNKIEWIČZ
ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ NA SUMATRZE
A POZYCJA SPOŁECZNA K O B I E T Y
Teza o i s t n i e n i u m a t r i a r c h a t u jako przedpatriarchalrrego etapu roz
w o j u społecznego ludzkości, wysunięta jeszcze w X I X w i e k u , stanowi
nadal — w p r a w d z i e w zmienionej postaci — zagadnienie frapujące
etnografa. Zarzucenie d y s k u s j i n a d nią, oznaczające często b r a k zaufa
nia dla j e j płodności, n i e równa się wcale milczącej zgodzie na pogląd
o j e j bezprzedmiotowości. W y n i k a wyłącznie z przekonania, że p r z y
o b e c n y m stanie w i e d z y t r u d n o jest rozstrzygnąć trwający od dawna
spór. Przeważa jednakże opinia, że w a l o r y naukowe posiadać może
przede w s z y s t k i m analiza organizacji czy f u n k c j o n o w a n i a r o d u macie
rzystego, a nie próby umieszczenia go w schemacie e w o l u c y j n y m .
Niniejszy artykuł ograniczy się jedynie do analizy
wybranego
aspektu organizacji społecznej uznanej za matriarchalną, m i a n o w i c i e
pozycji społecznej k o b i e t y na t l e rozpadu r o d z i n y macierzystej w M i nangkabau. Ponieważ temat t e n wchodzi w zakres rozważań n a d m a
t r i a r c h a t e m , celowe będzie dokonanie przeglądu stanowisk, j a k k o l w i e k
bez a m b i c j i przedstawienia h i s t o r i i p r o b l e m u .
Myśl o powszechności m a t r i a r c h a t u jako etapu rozwojowego spo
łeczeństw n i e o d r a z u została włączona w skład t e o r i i ewolucjonistycznej w e t n o g r a f i i . Pojawiła się ona w kręgu myśli prawniczej jako
w y n i k poszukiwań p r a w społecznych rządzących życiem ludzi, j e d n a k
że całkowicie w i c h aspekcie legalistycznym. Mocno u t r w a l o n y w p r a
wie r z y m s k i m p a t r i a r c h a l i z m i związany z n i m system pokrewieństwa
oraz dziedziczenia własności — t a k ważny dla koncepcji p r a w n i c z e j —
ukierunkował zainteresowania prekursorów trwającego później długie
lata sporu. Charakterystyczne jest, że dopiero o d połączenia rozważań
1
1
Morgan
liwość,
po
zapoznaniu
że o r g a n i z a c j a
rzystnym,
zanim
triarchalną.
L.
„po
H.
się
społeczna
pojawieniu
z wynikami
ludów
przemyśleń
pierwotnych
się w ł a s n o ś c i
M o o r g a n , Społeczeństwo
masowej"
pierwotne,
Baohofena
oparta
była
dopuścił
na prawie
przekształciła
Warszawa
się
moż
maciew
1887, s . 67.
pa-
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
295
nad pokrewieństwem i przekazywaniem własności rozpoczyna sią l i n i a
r o z u m o w a n i a , która doprowadziła do p o w s t a n i a t e o r i i m a t r i a r c h a l n e j
l u b p a t r i a r c h a l n e j . Wcześni socjologowie, j a k Spencer, D u r k h e i m czy
Pareto, którzy zaczynali studiowanie społeczeństwa od jego ekonomicz
n y c h i n s t y t u c j i , a więc systemu własności l u b podziału pracy, nie m o
g l i sią spotkać z e t n o g r a f a m i - p r a w n i k a m i na t e j samej drodze myślowej,
a nawet po ogłoszeniu w s p o m n i a n y c h t e o r i i w y k a z a l i dla n i c h b r a k
zainteresowania. Podejście t y c h ostatnich prowadziło do b u d o w y z w a r
tej s t r u k t u r y p r a w n e j określającej s t o s u n k i między członkami g r u p y ,
a zatem do wyodrębnienia ludów o p o d o b n y m systemie p r a w n y m . K o
r e l u j e to z m e t o d o l o g i c z n y m w y m o g i e m t w o r z e n i a typów (idealnego
m o d e l u społeczeństwa, do którego przyporządkowujemy
spotykane
w p r a k t y c e ) j a k o podstawowego narzędzia porządkowania zjawisk. T a
k i e r o z um o wa n i e umożliwiło Bachofenowi stworzenie z poszczególnych
przekazów a n t y c z n y c h e t a p u • g y n a j k o k r a c j i (władztwa kobiet) będącego
p i e r w s z y m okresem dziejów ludzkości, posiadającym zwyczajowo skod y f i k o w a n y zespół zasad obowiązujących członków r o d u i społeczeń
stwa, a zatem p i e r w s z y m systemem p r a w n y m .
Również M c L e n n a n , zaliczany do twórców t e o r i i m a t r i a r c h a t u , p r z y
jął p r a w n y p u n k t wyjścia. Na konsekwencje odrzucenia takiego stano
w i s k a wskazuje przykład Westermarcka, który — m i m o iż był p r z e
c i w n i k i e m koncepcji m a t r i a r c h a t u — t y l k o pośrednio związany jest
z teorią wiecznego p a t r i a r c h a t u . Pożyteczne w t y m względzie jest 'po
równanie d e f i n i c j i małżeństwa podanych przez M c L e n n a n a i Wester
marcka.
P i e r w s z y z n i c h stwierdza: „Małżeństwo... O z n a c z a związek (union)
mężczyzny i k o b i e t y j a k o p r a w n ą relację mąż—żona i w t e n sam
sposób może być- określone przez miejscowe p ra w o l u b z w y c z a j e "
{podkreślenie S. S.]. D r u g i zaś: „małżeństwo jest n i c z y m i n n y m , jak
m n i e j l u b b a r d z i e j stałym związkiem (connection) między p r z e d s t a w i
cielem płci męskiej i żeńskiej trwającym dłużej poza a k t k o n t y n u o w a
nia g a t u n k u i u r o d z i n y p o t o m k a " . Ta ostatnia definicja (zbudowana
zresztą w t e n sposób, b y do wyraźnych celów ideologicznych objęła
również zwierzęta) w y k a z u j e w przeciwieństwie do poprzedniej b r a k
zainteresowania
pozaetycznymi
n o r m a m i społecznymi
regulującymi
stosunki między członkami g r u p y . Usuwając z r o z u m o w a n i a element
p r a w n y Westermarck poszedł w k i e r u n k u o b r o n y k o n k r e t n e j i n s t y t u c j i
k u l t u r o w e j — m i a n o w i c i e m o n o g a m i i . Zupełnie inaczej M c L e n n a n .
Określając p r z e d m i o t swoich badań jak*o „prawiną relację mąż—żona"
2
3
2
J . F. M c L e n n a n ,
3
E.
wyd.
W e s t e r m a r c k ,
V , s . 71
(wyd.
I
Studies
The
ukazało
in
Ancient
History
sią
w
of
г.
History,
Human
1891).
London
Marriage,
1896, s. 44.
t.
1, L o n d o n
1921,
�SŁAWOJ
296
SZYNKIEWICZ
mógł skonstruować na t e j bazie koncepcję p r a w n e j przewagi k o b i e t
w społeczeństwie na p e w n y m etapie r o z w o j u . Powyższe zestawienie
d e f i n i c j i małżeństwa jest j e d n y m z przykładów wpływu założeń teo
r e t y c z n y c h na r e z u l t a t y badań. H i s t o r i a sporu o m a t r i a r c h a t dostarcza
n a m więcej okazji do obserwowania podobnej zależności.
W r o k u 1861, t z n . w t y m samym, w którym Maine ogłosił swoją
teorię p a t r i a r c h a t u , ukazała się praca B a c h o f e n a .
Przeprowadza
w niej .autor dowód na powszechność etapu m a t r i a r c h a t u , c h a r a k t e r y
zującego się następującymi zasadami obowiązującymi w życiu społecz
n y m : u p r z y w i l e j o w a n a pozycja k o b i e t y i j e j decydująca r o l a p o l i t y c z
na, przekazywanie dzieciom i m i e n i a poprzez matkę, przynależność
dzieci do g r u p y społecznej m a t k i , wreszcie dziedziczenie własności j e
d y n i e przez k o b i e t y . Bachofen wysunął tezę, że etap t e n poprzedzał
ostatecznie s t a d i u m r o z w o j u ludzkości — p a t r i a r c h a t . Należy przy t y m
podkreślić, że k o n s t r u k c j a Bachofena
nie zmierzała do wyróżnienia
etapów r o z w o j u r o d z i n y , a jedynie r o z w o j u społeczeństwa z p u n k t u w i
dzenia p o z y c j i zajmowanej w n i m przez k o b i e t y . Niezależnie od nie
go M c L e n n a n p u b l i k u j e pogląd o wykształceniu się z p r o m i s k u i t y z m u
egzogamicznego i nia t r y linearnego r o d u poprzedzającego ród p a t r y l i n e a r n y . Jego pogląd, że rodzina wykształciła się dopiero w trzeciej i n
stancji po p l e m i e n i u o p a r t y m na więzach t e r y t o r i a l n y c h i rodzie — na
więzach pokrewieństwa, a także szeroko spopularyzowane i rozszerzo
ne przez E n g e l s a w n i o s k i Morgana wywołały reakcję Westermarcka
broniącego odwieczności r o d z i n y monogamicznej. Z u w a g i na p o p u l a r
ność Westermarcka i udzielone m u poparcie szerokich kół k l e r y k a l n y c h E u r o p y powrócił do k o n s t r u k c j i McLennana B r i f f a u l t , który
reprezentował lewicową ideologię społeczną. W t e n sposób koncepcja
m a t r i a r c h a t u związana została pośrednio z ideologiczną w swojej naturze
walką s k r a j n y c h poglądów na pochodzenie r o d z i n y . O l b r z y m i e dzieło
B r i f f a u l t , zawierające mnóstwo materiału, było w zasadzie o s t a t n i m
głosem z serii wczesnych teoretyków m a t r i a r c h a t u . Trwająca o d p o 4
5
6
7
8
4
J . J . B a c h o f e n ,
kratie
5
dwa
a
der
alten
Tak
więc
okresy:
także
isiię
zgodnie
w
—
oratz
zbrojnym
formie
7
F . E n g e ls,
R.
epoka
—
kobiet
gynajkakracja
Primitive
Pochodzenie
Untersuchung
und
matriarchat
uniwersalny
przeciwko
wprowadzić
The
Marriage,
rodziny,
Mothers,
Natur,
die
(gynajkokrację)
stosunków
etap
miała
poprzedzały
społecznych,
przejściowy
brutalnemu
Gynaiko-
S t u t t g a r t 1861.
charakte
traktowaniu
s t a b i l n ą (instytucję
ich
mał
*
London
własności
1884.
B r i f f a u l t ,
uber
rechtlichen
nieuporządkowanych
ama-zoriirzim
monogamicznej.
J . F. M c L e n n a n ,
8
Eine
religiÓsen
oparem
6
Zurich
Mutterrecht.
ihrer
z jego koncepcją
mężczyzn. D o p i e r o
żeństwa
Das
nach
heteryzm
płciowych,
ryzujący
przez
Welt
London
1927.
1865.
prywatnej
i
państwa,
wyd.
1,
�ROZPAD
RODZINY
297
MACIERZYSTEJ
czątku X X w . k r y t y k a t e o r i i m a t r i a r c h a t u doprowadziła do spadku za
interesowania zagadnieniem. K r y t y k a , podjęta głównie przez anglosa
skich antropologów społecznych, dotyczyła * przede w s z y s t k i m tezy
o uniwersalności s t a d i u m oraz szczególnie silnie wyeksponowanej przez
Bachofena idei władztwa kobiet jako podstawowego wyznacznika tego
etapu r o z w o j u społeczeństwa. Materiał zbierany u współczesnych ludów
p i e r w o t n y c h rzeczywiście i c h nie potwierdza a n i też zdecydowanie n i e
obala. Stwierdzono więc, że u p r z y w i l e j o w a n i e kobiet nie m u s i iść w p a
rze z matrylinearnością czy matrylokalnością, a podrzędna j e j pozycja
z patrylinearnością. Poza t y m n i e zaobserwowano w y p a d k u , który b y
uzasadniał dosłowność pojęcia „matriarchat", j a k k o l w i e k istnieją spo
łeczeństwa, w których zinstytucjonalizowana r o l a żony i m a t k i jest
wyższa niż męża i ojca, m i m o że jednocześnie stosunek t e n może być
o d w r o t n y w r e l a c j i kobieta — j e j męscy k r e w n i . W y m i e n i o n a t u sy
tuacja często uznawana b y w a za definicję m a t r i a r c h a t u . Z wieloma
wątpliwościami spotkało się też t w i e r d z e n i e o sukcesywności stadium,
matriarchalnego po p r o m i s k u i t y z m i e , a przed p a t r i a r c h a t e m . Uznano,
że nie można dowieść istnienia etapu p r o m i s k u i t y z m u a n i też przejścia
m a t r i a r c h a t u w p a t r i a r c h a t w s k u t e k zmiany gospodarki kopieniaczej
na r o l n i c t w o sprzężajne, czy też na pasterstwo. Dane wskazują rów
nież, że wątpliwe są poglądy o względnej wyższości k u l t u r y p a t r i a r chalnej nad m a t r i a r chaina. Jednakże o p i n i e 1 t u są rozbieżne. T a k n p .
W. P. S c h m i d t zdecydowanie wiąże ród macierzysty z k o p i e n i a c t w e m .
9
10
Lowie
i L i n t o n dochodzą do w n i o s k u , że r o d y macierzysty i p a t r i a r c h a l n y mogą istnieć niezależnie o d siebie i że jest to u w a r u n k o
wane wypływającą ze społecznego podziału pracy rolą poszczególnych
płci w gospodarce . K r o e b e r
i Olson'
ogólnie zakładając również
niezależność t y c h d w u rodzajów organizacji dopuszczają ewentualność
przejścia matrylinearności w patrylinearność. Sumując trzeba s t w i e r
dzić, że w zachodniej etnografii zdecydowanie przeważa tendencja do
1 1
1 2
13
For. M.
9
cial
New
York
P. W.
S c h m i d t ,
1 1
R.
H.
L o w i e ,
1 2
R.
L i n t o n ,
1 0
s.
Woman.
M e a d ,
Sciences,
1 4
15
Position
in
Society,
[w:]
Encyclopaedia
of
the
So
1949, s . 193.
Das
Mutterrecht,
„Studia
Instituti Anthropos",
t. 1 0 : 1 9 5 5 ,
186.
1 3
Takie
Primitive
The
Tree
założenie
gospodarczego
siłą
matriarchacie.
Schemat
przy
irzeozy
Society,
of
London
Culture,
New
zachowaniu
implikowałoby
t e n jednakże
1961, s
York
463.
1957, s . 692.
ewolucjonistycznego
ewolucyjne
nie jest obecnie
schematu
następstwo
w
całości
rozwoju
patriarchatu
przyjmowany
po
bez
zastrzeżeń.
can
1 4
A.
1 5
R. L . O l s o n ,
L.
K r o e b e r ,
Archaeology
Clan
and
The
and
Nature
of
Moiety
Ethnology",
t.
in
Culture,
Native
33: 1933.
Chicago
America,
1952, s . 437.
Publications
in
Ameri
�SŁAWOJ
298
SZYNKIEWICZ
u n i k a n i a generalizacji t y p o w y c h d l a X I X w . oraz dążenie do rozczłon
k o w a n i a teoretycznej w i z j i m a t r i a r c h a t u n a j e j części składowe podlega
jące obserwacji badacza. D o t y c z y to głównie matrylinearności i m a t r y lokalności, p r z y c z y m — j a k k o l w i e k często się t o zdarza — n i e muszą
one współwystępować. Wykazały t o chociażby badania M a l i n o w s k i e g o
na W y s p a c h T r o b r i a n d z k i c h , gdzie patrylokalności towarzyszy m a t r y l i nearność. Zaprezentowane wyżej poglądy stanowią wyjście pośrednie,
t y m bardziej możliwe do przyjęcia, i m bardziej okazuje się, że nie moż
na dowieść bachofenowskiej l u b p o k r e w n e j j e j t e o r i i m a t r i a r c h a t u a n i
też j e j obalić. M i m o wszystko z b y t surowa w y d a j e się być ocena P i d d i n g t o n a , który stwierdził, że ,,»matriarchat« jest to koncepcja, której
n i k t dziś poważnie nie p o w i n i e n bronić". Są b o w i e m uczeni wychodzący
z założenia, że powoływaniem się na współczesne k u l t u r y nie można
dowodzić niebyłości m a t r i a r c h a t u , jako że odnosi się go do dalekiej
przeszłości, a obserwowane dzisiaj i n s t y t u c j e , którjmi p r z e c i w n i c y m a
t r i a r c h a t u nadają istnienie niezależne o d m a t r i a r c h a l n e j organizacji
społeczeństwa, są n i c z y m i n n y m , j a k j e j przeżytkami. Pogląd p o d o b n y
przeważa w e t n o g r a f i i radzieckiej, która tezę o uniwersalności m a t r i a r
c h a t u włączyła do t e o r i i r o z w o j u społeczeństw. Niektórzy radzieccy
etnografowie traktują stosunek do powyższej tezy jako pomocnicze
k r y t e r i u m postępowości b a d a c z a .
1 6
17
N a j w y b i t n i e j s z y m przedstawicielem radzieckiej n a u k i o m a t r i a r c h a
cie jest K o s w e n . Zachowując ogólną ideę bachofenowską złagodził o n
niektóre tezy Bachofena, przystosowując je do bieżącego stanu w i e d z y
o społeczeństwach p i e r w o t n y c h . T a k więc stwierdza m . i n . , że „rozwój
m a t r i a r c h a t u w różnych epokach i różnych k o n k r e t n y c h społeczeń
stwach przebiegał niejednakowo i wysoce nierównomiernie. Dotyczy
to zarazem r o z w o j u u s t r o j u rodowego w jego całokształcie. Dlatego
jedne m a t r i a r c h a l n e społeczeństwa r o d o w e mogły i musiały pozostać na
bardzo n i s k i m szczeblu r o z w o j u , i n n e — osiągnąć poziom f o r m wysoce
r o z w i n i ę t y c h " . Według Koswena przejście do p a t r i a r c h a t u dokonuje
się poprzez przekształcenie r o d z i n y macierzystej w patriarchalną w y
wołane p r z e m i a n a m i w społeczno-gospodarczej pozycji o b u p ł c i .
W o s t a t n i m czasie na gruncie n a u k i p o l s k i e j zakwestionował tezę
o powszechności s t a d i u m m a t r i a r c h a t u J . K u l c z y c k i stwierdzając, że
1S
19
R.
1 6
1952,
P á d d i n g t o n,
An
Introduction
K o s w e n ,
Matriarchat.
to
Social
Anthropology,
t.
1,
London
s. 171.
1 7
Por.
1 8
M.
O.
M.
K o s w e n ,
O.
M.
O.
K o s w e n ,
Historia
kultury
Istorija
problemy,
pierwotnej
w
Moskwa
zarysie,
1948.
Warszawa
1955,
s. 177.
1 9
„Sowietskaja
Siemiejnaja
E t n o g r a fi j a " ,
nr
3:
obszczina
1 9 4 8 , s.
3—32.
{opyt
istoriczeskoj
charaktieristiki)
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
299
należy ją m n i e j stanowczo formułować, zachowując jednakże t w i e r d z e
nie o prawidłowości tego s t a n u . A n i u Koswena, a n i u i n n y c h r a
dzieckich teoretyków społeczeństwa pierwotnego, j a k n p . u J e f i m i e n k i
l u b Potiechina, nie z n a j d u j e m y d e f i n i c j i pojęcia m a t r i a r c h a t u , m i m o że
jest ono często używane. Nie jest to w i n a przeoczenia, gdyż Kos w e n
z u w a g i na dobro d y s k u s j i apeluje o ostrożne określanie tego trudnego
p r z e d m i o t u . Definicję taką można jednak odtworzyć na (podstawie p u
b l i k o w a n y c h w y p o w i e d z i w s p o m n i a n y c h uczonych. D l a m a t r i a r c h a t u
j e j differentia
specifica
brzmiały następująco: uniwersalność, prawidło
wość d l a społeczeństw o poziomie sił wytwórczych właściwych n e o l i t o
w i (pamiętając o c y t o w a n y m wyżej zastrzeżeniu]), wyższa l u b równa
mężczyźnie pozycja k o b i e t y w życiu społecznym, występowanie r o d z i n y
macierzystej stanowiącej wspólnotę ekonomiczną.
J a k w y n i k a z powyższego przeglądu, istnieje duża różnica stanowisk.
Wybór jednego z n i c h , g d y b y był potrzebny, niewątpliwie byłby t r u d
n y . W y d a j e się, że dla zrealizowania celu niniejszego artykułu w y
starczy, pamiętając o b r a k u zgody, stwierdzić, co następuje. Każda j e d
nostka l u d z k a jest członkiem w i e l u g r u p uwikłanych w system z w a n y
organizacją społeczną. System t e n określają zasady związane z k i l k o m a
w y z n a c z n i k a m i , z których do najważniejszych należą: pokrewieństwo,
płeć, stan c y w i l n y , w i e k , zamieszkanie. Wpływają one często d e c y d u
jąco na obraz k u l t u r y konkretnego społeczeństwa i dlatego mogą słu
żyć czasem za podstawę k l a s y f i k a c j i społeczeństw. Zależnie od wyznacz
n i k a wziętego ża podstawę k l a s y f i k a c j a taka m a różną wagę dla t e o r i i
k u l t u r y . Możliwy jest więc dychotomiczny
podział n a l u d y współdzia
łające i współzawodniczące ; n a społeczeństwa, których sprawne f u n k
cjonowanie w y m a g a aktywniejszej r o l i k o b i e t niż mężczyzn, i na takie,
2 0
21
2 2
23
matriarchatu
w
świetle
prac
radzieckich,
Wrocław
s. 49, 50.
2 1
o
Teoria
J. K u l c z y c k i ,
2 0
1955,
Pod
wieloma
względami
Być
bez
totemizm.
może
rozumienie
tego
społecznej
posiadającej
chalne,
a będzie
terminu,
dyskusja
które
odbierze
konkretne,
oznaczało
nad
poważniejszych
matriarchatem
oporów
mu
znaczenie
strukturalnie
zbiór niezależnych,
przypomina
zaakceptowane
zintegrowanej
powiązane
niekiedy
zostanie
spór
takie
organizacji
instytucje
matriar-
współwystępujących
insty
tucji.
2 2
Nie
zawsze
w
naukach
dychotomiczny
jest
porządkowania
.zasadę
teczna
będzie
2 3
jest
chodziło
Przyjęty
Cooperation
and
społecznych
w
continuum
jest o n a także w
społeczeństwo
gdy
praktyczny
tych
klasyczny,
Często
obrazującego
wypadkach,
matriarchalne,
o określenie
np. bez większego
Competition
uży-ciiu.
Among
gdy
nasilenie
może
czy patriarchálně
„stopnia
jest
cech
zaistnieć
lub
przyjąć
schemat
do
jakościowych.
spór Ъ
bardziej
to, czy
celów
Uży
dane
prawdopodobne,
rnatriarchalnośoi''.
powodzenia
Primitive
arystotelesowski
wygodniej
przez
Peoples,
Margaret
New
Mead
York
w
1937.
jej
pracy
�300
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
które tego nie wymagają; na społeczeństwa tworzące g r u p y oparte na
więzi pokrewieństwa według reguł matrylinearności, j a k również na
stosujące reguły pątrylinearności. O wartości i przydatności t a k i c h
i w i e l u i n n y c h możliwych k l a s y f i k a c j i decydują różne c z y n n i k i , lecz
o m a wi a n i e i c h na t y m miejscu nie jest potrzebne.
W y d a j e się, że o s t a t n i z wyżej przytoczonych podziałów współczes
n y c h społeczeństw, połączony z d w o m a równoległymi m u podziałami,
których podstawą w p i e r w s z y m w y p a d k u jest dziedziczenie po l i n i i
jednego z rodziców, a w d r u g i m rezydencja małżeństwa, pozwala w y
odrębnić społeczeństwa nazywane m a t r i a r c h a l n y m i . W t y m znaczeniu
też będę stosował t u t a j t e r m i n „matriarchat". U s u w a m w t e n sposób
poza zasięg zainteresowania sprawę m a t r i a r c h a t u jako etapu historycz
nego r o z w o j u . P r z e d m i o t e m
b o w i e m dalszych rozważań będzie l u d
współczesny, powszechnie w l i t e r a t u r z e uznany za jeden z n a j w y b i t
niejszych przykładów do niedawna obserwowanego m a t r i a r c h a t u .
Do i n n y c h terminów, które wymagają sprecyzowania dla jasności
niniejszego artykułu, należą:
r o d z i n a e l e m e n t a r n a — r o z u m i e m przez nią parę małżeń
ską (niekoniecznie cechującą się stałą współrezydencją) z dziećmi w y
magającymi fizycznej l u b społecznej o p i e k i rodziców;
m a t r y l i n e a r n o ś ć — zasada przekazywania p o t o m k o m poprzez
matkę majątku, pokrewieństwa i członkostwa g r u p y , l u b też któregoś
z t y c h elementów z osobna;
m a t r y l o k a l n o ś ć — zasada zamieszkiwania r o d z i n y elementar
nej z rodziną l u b grupą rodową k o b i e t y ;
r o d z i n a m a c i e r z y s t a l u b m a t r i a r c h a l n a — w i e l k a rodzina
złożona z k i l k u pokoleń, będąca ekonomiczną i terytorialną wspólnotą
charakteryzującą się matrylokalnością i pełnym k o m p l e k s e m m a t r y l i n e a r n y m (patrz: matrylinearność).
Konieczne jest także określenie d w u następnych pojęć ważnych
z p u n k t u widzenia c e l u tego artykułu. U p r z y w i l e j o w a n a pozy
cja społeczna k o b i e t y występuje wówczas, g d y istnieją: 1) możliwość
s p r a w o w a n i a w grupie, której jest ona członkiem, władzy o p a r t e j na
prestiżu osobistym i i n s t y t u c j o n a l n y m (w związku z w y k o n y w a n i e m
określonej f u n k c j i ) w s t o p n i u wyższym niż mężczyźni oraz w t a k i spo
sób, że o ile w g r u p i e również mężczyźni posiadają władzę, to jest ona
t y l k o transmisją władzy k o b i e t i może być przez n i e z l i k w i d o w a n a ;
2) niewystępowanie d y s k r y m i n a c y j n e g o t r a k t o w a n i a kobiet w porówna
n i u z mężczyznami przez obowiązujące w grupie prawo.
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
301
Przez władzę r o z u m i e m w t y m w y p a d k u wpływanie na decyzje do
tyczące całej g r u p y l u b też j e j poszczególnych członków, jeżeli w r a
chubę wchodzą s p r a w y związane z kontynuacją f u n k c j o n o w a n i a t e j
g r u p y . W y k l u c z a m władzę w stosunkach osobowych, których konsek
wencje dotyczą wyłącznie zainteresowanych jednostek, gdyż ta zależna
jest również od cech charakterologicznych. Włączam natomiast n p . de
cyzje o małżeństwie, ponieważ r e p r o d u k c j a jest p r o b l e m e m społecznym
i za t a k i uznana została u M i n a n g k a b a u .
Stopień, w j a k i m prawo faworyzuje kobietę w stosunku do męż
czyzny ( l u b o d w r o t n i e ) , oraz zakres władzy sprawowanej przez kobiety
stanowią w a l o r ilościowy, którego w y m i e r z e n i e byłoby użyteczne p r z y
badaniach porównawczych. N a m chodzić będzie t y l k o o ustawienie, po
z y c j i społecznych o b u płci względem siebie i zaobserwowanie, j a k i e
w tej mierze zachodzą przesunięcia. M . i n . ważne więc będzie wystę
powanie o d p o w i e d n i c h n o r m p r a w n y c h , a nie częstotliwość ich stoso
wania.
D l a uzyskania jasności rozważań nad sytuacją kobiet u M i n a n g k a
bau konieczne jest — wydaje się — wprowadzenie następnego pojęcia.
Jest n i m b e z p i e c z n a pozycja społeczna k o b i e t y , którą definiuję jako
możliwość realizacji p o d s t a w o w y c h interesów ekonomicznych w ramach
trwałej r o d z i n y . Oznacza to zapewnienie b y t u sobie i dzieciom p r z y
założeniu, że t a k m a t k a , j a k i dzieci pozostają członkami g r u p y uzna
wanej za rodzinę, niezależnie o d tego, czy będzie to w i e l k a r o d z i n a m a
cierzysta, czy też elementarna.
Podstawowa teza do udowodnienia w t y m a r t y k u l e b r z m i , że m a
cierzysta rodzina M i n a n g k a b a u , obserwowana o d końca X I X w., n i e
charakteryzuje się uprzywilejowaną pozycją k o b i e t y , natomiast stwarza
w a r u n k i konieczne do zachowania j e j bezpieczeństwa społecznego.
Dowiedzenie prawdziwości t e j tezy będzie równoznaczne ze s t w i e r
dzeniem b r a k u zależności pomiędzy matrylinearną i matrylokalną orga
nizacją g r u p y a z j a w i s k i e m u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji społecznej kobie
t y u M i n a n g k a b a u . P r a w d z i w e więc będzie wówczas twierdzenie, że
w w y p a d k u M i n a n g k a b a u rezydencja i sposób dziedziczenia oraz wła
dza w g r u p i e są niezależnymi od siebie aspektami organizacji społecz
nej.
W dalszym ciągu możliwe będzie stwierdzenie, że zjawiska p o w o d u
jące zagrożenie tego, co nazwane zostało bezpieczną pozycją społeczną
k o b i e t y , tkwiły w p r a w i e z w y c z a j o w y m społeczeństwa M i n a n g k a b a u
w okresie d o m i n a c j i r o d u macierzystego, a i c h u j a w n i e n i e spowodowane
zostało dezintegracją tego r o d u i p r z e j m o w a n i e m przez rodzinę elemen
tarną ekonomicznych f u n k c j i r o d z i n y macierzystej. Proces t e n wywoła
n y został wejściem M i n a n g k a b a u w zasięg działania k a p i t a l i s t y c z n e j
�302
SŁAWOJ
gospodarki t o w a r o w e j
rodziny macierzystej.
SZYNKIEWICZ
i z m i a n a m i w stosunkach własności w
ramach
Nazwa M i n a n g k a b a u oznacza t e r y t o r i u m znane w a d m i n i s t r a c y j n e j
t e r m i n o l o g i i Holendrów jako Rezydencja Zachodniego Wybrzeża S u m a
t r y oraz narodowość zamieszkującą to t e r y t o r i u m . C e n t r u m k u l t u r o w e
r e g i o n u stanowi wyżyna Padangu. Podstawą gospodarczą M i n a n g k a b a u
jest r o l n i c t w o z zastosowaniem i r y g a c j i . U p r a w i a się t a m głównie ryż,
palmę kokosową, kawę, orzeszki ziemne. W X I X w . na tereny zachod
n i e j S u m a t r y wkroczyła gospodarka p l a n t a c y j n a .
W l i c z n y c h miastach i osiedlach o d dawna poważne znaczenie eko
nomiczne posiada rzemiosło (obróbka m e t a l i , t k a c t w o i in.) znajdujące
się na w y s o k i m poziomie t e c h n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . W rejonach
przybrzeżnych istotną rolę odgrywał także handel m o r s k i .
M i n a n g k a b a u zalicza się do M a l a j ó w . Istnieją opinie, że M i n a n g
kabau stanowi „kolebkę" Malajów, z której ci rozprzestrzenili się n a
archipelag i Malakkę. Część mieszkańców N e g r i S e m b i l a n (kraj na pół
wyspie M a l a k k a , członek Malajzji) także nazywa siebie M i n a n g k a b a u ;
są o n i p o t o m k a m i emigrantów z S u m a t r y . M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i
lan posiadają organizację społeczną bardzo zbliżoną do t e j , która cha
r a k t e r y z u j e i c h imienników z w y s p y .
24
Od X V w . M i n a n g k a b a u znalazło się w strefie wpływów islamu,
który n i e wprowadził zasadniczych z m i a n w życiu społecznym l u d u aż
do t z w . w o j n y Padris (1821—1837), w czasie której m i e j s c o w i o r t o d o k
s y j n i mahometanie p o k u s i l i się o wprowadzenie r e f o r m metodą siły.
Obrońcy tradycyjnego społeczeństwa rządzonego p r a w e m
zwyczajowym
z w a n y m adat w y k o r z y s t a l i w w a l c e pomoc Holendrów i od tego czasu
datuje się ekspansja k o l o n i a l n e j gospodarki na dotychczas stosunkowo
izolowane t e r y t o r i u m Padangu.
P r z e d przystąpieniem do przedstawienia p r z e m i a n w organizacji
r o d z i n y macierzystej wybiorę za p u n k t wyjścia niektóre elementy s t r u k
t u r y społecznej związane z organizacją w i e l k i e j r o d z i n y w i c h stanie
sprzed wprowadzenia n o w y c h stosunków gospodarczych. Obraz, który
t u przedstawię, będzie nosił charakter statyczny dla łatwiejszego u c h w y
cenia zmian, które zaszły w n i m o d końca X I X w . Jest to niewątpli
w i e uproszczenie wywodzące się nie t y l k o z chęci ułatwienia r o z u m o
w a n i a , ale także Stąd, że dostępna m i l i t e r a t u r a t y l k o w t e n sposób
relacjonuje układ t r a d y c y j n e j
organizacji,
którego
prawdopodobnie
Niekiedy
zwani
Malajami
późnymi
lub
Deutero-Malajami.
�ROZPAD
RODZINY
303
MACIERZYSTEJ
w p r a k t y c e nie można było obserwować całościowo. N a t a k i stan z ł o
żyły się m . i n . następujące p o w o d y .
*
Materiały, którymi dysponowałem, dostarczyły opisów odnoszących
się do różnych okresów — o d i n f o r m a c j i zebranych w w i e k u X I X
przez W i l k e n a , a powtórzonych w różnych pracach późniejszych, aż
po w y c i n k o w e doniesienia o s y t u a c j i obserwowanej
w X X w . Zało
żeniem większości z n i c h było przedstawienie t r a d y c y j n e j organizacji
m a t r i a r c h a l n e j , a dokonano tego stosując zasadę praesens
ethnographicum.
2 5
W y k o r z y s t a n e materiały dotyczą także różnego t e r y t o r i u m . Obszar
zamieszkały przez M i n a n g k a b a u jest stosunkowo w i e l k i , niektórzy
a u t o r z y włączają do niego okręgi I n d r a g i r i i K o r i n c z i . Poszczególne
r e j o n y miały nieraz różną historię i w n i e j e d n a k o w y m też czasie w e
szły w k o n t a k t z kolonizacją holenderską. Co p r a w d a w i e l u piszących
interesowało się przede w s z y s t k i m wyżyną Padangu, ale to, co jest
przez n i c h nazywane oryginalną strukturą społeczną, skonstruowane
zostało na podstawie d a n y c h pochodzących z całego t e r y t o r i u m , które
mogło być p o d t y m względem zróżnicowane w przeszłości, t a k j a k jest
dziś.
2 6
W d o d a t k u większość opisów sporządzonych w X I X czy w X X w .
opierała się na w y w i a d a c h przeprowadzonych wśród samych M i n a n g k a
bau, głównie osób spełniających pierwszoplanowe r o l e społeczne, co
w p e w n y m s t o p n i u s u b i e k t ywizowało i c h w y p o w i e d z i . W t e n sposób
i n f o r m a c j e pochodzące od przywódców odpowiedzialnych za p r z e
strzeganie przez grupę p r a w a zwyczajowego relacjonować musiały stan
i d e a l n y w y m a g a n y przez to p r a w o .
Najistotniejszą jednak przyczyną scharakteryzowanego
stanu rze
czy była właściwa badaczom M i n a n g k a b a u , t a k w X I X , j a k i w X X w.,
pogoń za r e l i k t a m i przeszłości i k u r i o z a m i k u l t u r o w y m i , która spowo
dowała, że d o k u m e n t o w a l i o n i n i e m a l wyłącznie t r a d y c y j n e f o r m y o r
ganizacji r o d u macierzystego, pomijając niewątpliwie zachodzące w ó w
czas zmiany. Rezultatem tego była arehaizacja obrazu społeczeństwa
M i n a n g k a b a u , która siłą rzeczy m u s i znaleźć swoje odbicie w opraco
waniach o p a r t y c h na tychże badaniach .
21
Z t y m i w s z y s t k i m i zastrzeżeniami przystępuję do zaprezentowania
organizacji społecznej M i n a n g k a b a u z okresu d o m i n a c j i adatu, c z y l i
G.
2 6
Łącznie z Indiragim
kałe
2 7
A.
W i 1к e n,
Verspreide
2 5
było
w
1930 r.
Na
tę
sytuację
matierinskogo
połowina
roda
XX
wieka),
przez
v
geschriften,
i Korinczi wynosi
Semarang
1912.
o n 70 624 k m . T e r y t o r i u m
2
to
zamiesz
2 073 647 osób.
¡zwraca
uwagę
siemiejno-bracznych
„Sowietskaja
J . V.
M a r e t i n ,
otnoszenijach
Otmiranije
minangkabau
E t n o g r a f í a " , таг 3 : 1 9 6 0 , s . 7 6 .
pierieżitkow
(pierwaja
�SŁAWOJ
304
SZYNKIEWrCZ
p r a w a zwyczajowego obowiązującego w t y m społeczeństwie do czasu
rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . Z s y t u a c j i przedstawionej
powyżej w y n i k a także stosowanie w opisie czasu teraźniejszego, co n i e
i m p l i k u j e aktualności przytaczanych faktów.
System g r u p społecznych, do których należeli M i n a n g k a b a u , był —
i w zasadzie pozostał do dziś — s k o m p l i k o w a n y . Można je generalnie
podzielić na g r u p y wyodrębnione na 'podstawie t e r y t o r i a l n e j i genealo
gicznej. Z t y c h p i e r w s z y c h największą jednostką jest negeri
(nagari,
negari),
lokalna r e p u b l i k a , j a k ją nazywa S c h r i e k e . O b e j m u j e ona
jedno l u b k i l k a osiedli i nosi obecnie charakter a d m i n i s t r a c y j n y .
Wszystkie negeri mają od dawna ustalone granice określające zasięg
ziemi, z której mogą korzystać jego mieszkańcy. Negeri jest jednostką
endogamlczną.
Jednostką podrzędną w s t o s u n k u do poprzedniej jest osiedle —
kota. S t a n o w i ono grupę domów r o d o w y c h (ramah
kamanakan)
oraz
spichlerzy, obok których istnieją meczet i balai — wspólny d o m
młodzieży, a jednocześnie miejsce o b r a d . Kota, t a k j a k i negeri, po
siada radę starszych kierującą s p r a w a m i społeczności. Dalsze g r u p y l o
kalne, począwszy od dzielnicy w osadzie, a skończywszy na długim
( w i e l k i m ) d o m u , są już ściśle związane z podziałem r o d o w y m .
Najszerszą grupą genealogiczną jest suku.
Wszyscy w zasadzie
M i n a n g k a b a u podzieleni są między cztery suku noszące nazwy Koto,
P i l i a n g , B o d i i Tjamiago. Suku jest uważane za rozrośnięty ród p i e r
w o t n y , toteż dalej będę zamiennie używał t e r m i n u ród i
suku.
Członkowie tego samego suku są rozrzuceni po całym k r a j u M i n a n g k a
bau i łączy ich głównie przekonanie o wspólnym pochodzeniu oraz
nakaz endogamii. W każdym osiedlu zamieszkują
przedstawiciele
wszystkich czterech rodów. Mieszkańcy osiedla wywodzący się z tego
samego r o d u stanowią zwartą grupę zajmującą najczęściej odrębną dziel
nicę, zwaną kumpulan
rumah,
i reprezentowaną w radzie
negeri.
W przeciwieństwie do negeri ród (rozumiany t u t a j , jak również w d a l
s z y m ciągu, jako ta część suku, która zamieszkuje jedno negeri)
jest
jednostką silnie zintegrowaną i dopiero przynależność do niego nadaje
człowiekowi pełne p r a w a członka społeczeństwa. O b y w a t e l negeri nie
adoptowany przez ród stoi poza nawiasem życia społecznego.
28
29
2 8
Б.
2 9
W
dowymi
zwane
miarę
suku
Sociological
Studies.
Selected
Writings,
cz.
I,
1955, s. 95.
wzrostu
dzieliły
kampueng
wymieniały
puengów.
Indonesian
S c h r i e k e ,
Hague—Bandung
lub
24 d o
27
liczby
się
także
ludności
one
suku.
wtórnych
na
i utraty
mniejsze
Raporty
suku,
kontaktów
•—
również
holendeskie
Maretin
zaś
między
częściami
egzogamiczne
—
z lat dwudziestych
przytacza
liczbę
skła
grupy,
X X
96
w.
kam-
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
305
Każda g r u p a genealogiczna M i n a n g k a b a u pieczołowicie pielęgnuje
podania o założeniu j e j przez przodka płci żeńskiej. I m większa i b a r
dziej złożona grupa, t y m bardziej podania t a k i e komplikują się, stają
się odległe, przybierają postać m i t u . . Stosunkowo najjaśniej i bardziej
wiarogodnie przedstawia się t r a d y c j a p r z o d k a w podstawowej grupie
społecznej M i n a n g k a b a u sa-buwah-parui,
c z y l i w i e l k i e j rodzinie. T u
założycielem miała być rzeczywiście istniejąca kobieta nazywana ibu
(matka) l u b nini (najstarsza k o b i e t a ) . Sa-buwah-parui
(„wywodzący
się z jednego łona") l u b w skrócie parui obejmuje z reguły pięć gene
r a c j i „wszystkich, którzy .mieszkają obok siebie, mają wspólny grób,
te same pola r y ż o w e " . Członkowie j e j (waris) zamieszkują najczęściej
k i l k a domów położonych w sąsiedztwie. Działalność gospodarcza p r o
wadzona przez wielką rodzinę (parui), k w a l i f i k u j e ją do nazwy zasad
niczej ekonomicznej jednostki w społeczeństwie M i n a n g k a b a u . Żadna
b o w i e m j e j część składowa, t a k grupa, j a k i poszczególne osoby, nie
jest u p r a w n i o n a do p o d e j m o w a n i a decyzji i przedsięwzięć n a t u r y go
spodarczej, które nie uzyskałyby zgody parui.
30
81
W i e l k a rodzina (parui) d z i e l i się na k i l k a djurai stanowiących ze
spół najbliżej s p o k r e w n i o n y c h r o d z i n w k i l k u pokoleniach. Zajmują
one najczęściej jeden d o m i jednoczą się we wspólnym w y k o n y w a n i u
znacznej części pracy, w y c h o w y w a n i u dzieci i t p . Z tego też względu
djurai
będę dla uproszczenia nazywał dalej domem. Rodzina d w u p o koleniowa, zwana sa-mandeh
(„jednej m a t k i " — t e r m i n t e n n i e o b e j
m u j e więc ojca r o d z i n y ) , u p r a w n i o n a była w sferze działań pozagrupow y c h w zasadzie t y l k o do zajmowania odrębnego pomieszczenia we
wspólnym d o m u , oddzielnego p r z y g o t o w y w a n i a posiłków i wyłącznej
u p r a w y drobnej części wspólnej ziemi na własny użytek.
S y m b o l e m genealogicznej i b y t o w e j wspólnoty w i e l k i e j rodziny
jest długi d o m (rumah
gadang!), który zamieszkiwało często 70—80
osób, a nieraz około 100 . W l a t a c h trzydziestych X X w . obserwo
wano jeszcze d o m y składające się z 20 pomieszczeń dla poszczególnych
sa-mandeh
.
Władza spoczywa w rękach męskich k r e w n y c h najstarszej k o b i e t y
każdej jednostki genealogicznej, w y b i e r a n y c h przez zebranie członków
danej j e d n o s t k i . T a k więc k i e r o w n i k i e m d o m u (djurai)
jest najstarszy
32
33
3 0
F . C. C o l e ,
3 1
O. J . A.
3 2
E.
Batak
s.
M.
and
L o e b,
the
3 3
20 -
and
Peoples
Terres
People,
S c h r . i e k e ,
of
w
op.
cit.,
E t n o g r a f i a F o l s k a , t. I X
and
cz.
książce
Wian
Malaysia,
et peuples
Patrilineal
Minangkabau,
30; ipowtórzane
History
The
C o l l e t ,
R.
New
de
York
Sumatra,
Matrilineal
2, „ A m e r i c a n
Organization
s. 1 1 7 .
in
Anthropologist",
H e i n e - G e l d e r n ,
1935.
1945, s. 295.
Amsterdam
E . M.
t.
L o e b ,
1925, s. 438.
Sumatra:
the
3 6 : 1 9 3 4 n r 1,
Sumatra.
Its
�SŁAWOJ
306
SZYNKIEWTCZ
b r a t najstarszej k o b i e t y w domu, a więc w p r a k t y c e jego najstarszy
mężczyzna, pod w a r u n k i e m jednakże pełnej sprawności fizycznej i u m y
słowej, a także postępowania zgodnego z adatem . Nazwa, którą o t r z y
m u j e przywódca domu, b r z m i mamak i znaczy „ w u j " , „brat m a t k i " ,
albo też ogólnie „mężczyzna starszej generacji". Do jego zadań należy
a d m i n i s t r o w a n i e wspólną własnością, ułatwianie i nadzorowanie w y
kształcenia dzieci, p r z y g o t o w y w a n i e
małżeństw dziewcząt z
djurai.
Mamak jest przedstawicielem r o d z i n y na zewnątrz, obowiązuje go j e d
n a k w większości wypadków konsultacja z radą r o d z i n y , w której
skład wchodzą także k o b i e t y . G d y członek r o d z i n y chce opuścić negeri
czy dokonać t r a n s a k c j i swoją prywatną własnością, m u s i konsultować
się z n i m i zastosować do jego poleceń, z p r a w e m odwołania się do
wyższego rangą funkcjonariusza w rodzie. Sankcją za niesubordynację
jest pozbawienie p r a w a korzystania z własności r o d z i n n e j .
P r a w o i obowiązek opiekowania się członkami swojej g r u p y , zwłasz
cza młodszymi, zachował mamak w niektórych w y p a d k a c h do ostatnich
l a t . Znane jest pochodzące z okresu po w y z w o l e n i u Indonezji s t w i e r
dzenie lekarza szpitala B a t u Sengkar, że d l a zoperowania chorego
dziecka potrzebuje zgody rodziców i
mamaka .
Mamak
najstarszego i najbardziej szanowanego d o m u (djurai)
zo
staje z reguły penghulu,
czyli przywódcą w i e l k i e j r o d z i n y
(parui).
Jego wybór m u s i uzyskać aprobatę przywódcy r o d u (suku).
Obowiąz
k i e m penghulu
jest sprawowanie k o n t r o l i zarówno n a d przestrzeganiem
adatu, j a k i p r a w a muzułmańskiego (sjarď, szariat), czuwanie za p o
średnictwem mamaków nad przebiegiem prac w rodzinie, d o p i l n o w y
wanie w y k o n a n i a zobowiązań w s t o s u n k u do całej wspólnoty t e r y t o
r i a l n e j , j a k n p . budowa dróg, meczetów, balai (wspólnych domów
w i e j s k i c h ) i t p . Jest także reprezentantem interesów swojej r o d z i n y
w radzie suku i jeśli r o b i to w sposób niedostateczny, może być przez
swoich k r e w n y c h odwołany. Penghulu
m u s i być i n f o r m o w a n y o wszyst
k i c h ważniejszych wydarzeniach dotyczących k i e r o w a n e j przez niego
w i e l k i e j r o d z i n y . K o n t r o l u j e też stan wspólnej własności oraz wszel
kie poważniejsze transakcje w y m i e n n e i w y d a t k i pieniężne członków
r o d z i n y . Korzyści płynące z urzędu penghulu
nie są n a t u r y ekono
micznej, lecz h o n o r o w e j . O t r z y m u j e o n prawo noszenia specjalnego
tytułu ( w miejsce i m i e n i a własnego), s t r o j u i różnych emblematów. T a k
mamak, j a k i penghulu
w sprawach zasadniczych nie mogą podejmo
wać decyzji w sposób a r b i t r a l n y ; p o w i n n y być one r e z u l t a t e m ogólnego
zebrania, gdzie przodującą rolę o d g r y w a indua — najstarsza kobieta.
34
35
3 4
L o e b ,
3 5
C.
vewents,
op.
c i i . , s . 30 i
V r e e d e - d e
Gravenhage
32.
Stuejrs,
I 9 6 0 , s. 25.
The
Indonesian
Woman.
Struggles
and
Achie^
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
307
Konsultacje starszych członków r o d z i n y macierzystej nazywają się
mapakat. W ważnych w y p a d k a c h (jak n p . dysponowanie wspólną wła
snością) obowiązuje uczestników r a d y jednomyślność. Głos ostateczny
należy więc w t y m s a m y m s t o p n i u do kobiet, j a k i mężczyzn biorących
udział w
mupakat:
W skrótowej, aforystycznej f o r m i e c h a r a k t e r y z u j e powyższy układ
stosunków władzy przypowieść należąca do wykładni p r a w a zwyczajo
wego — adatu:
Dziecko
kłania
się
przed
mamak
kłania
się
przed
penghulu
kłania
się
mamkiem
penghulu,
mupakat .
przed
3a
Pomiędzy poszczególnymi r o d z i n a m i istnieje zróżnicowanie w i c h
statusie społecznym, wywodzące się jeszcze prawdopodobnie z czasów
h i n d u s k i c h . T r a d y c y j n e dotyczące d a w n y c h przywilejów, czy też p o
dania o sukcesach przodków powodują, że niektóre w i e l k i e r o d z i n y
wysuwają się na czoło w skali prestiżu. (Mówiąc dokładniej, t e n k i e
r u n e k związku przyczynowego akceptują sami Minangkabau.) Pocho
dzący z t a k i c h r o d z i n penghulowie
zajmują z reguły w radzie
penghulów stanowisko kierownicze — przywódcy r o d u (suku) .
Nazywa
się ich datuk nan berampe. Datuk każdego r o d u wchodzi w skład r a d y
negeri. W j e j rękach spoczywa władza w y k o n a w c z a . J e d n y m z j e j
obowiązków było przeprowadzanie co jakiś czas podziału gruntów ne
geri między poszczególne r o d y (suku), które z k o l e i przekazywały j e
do u p r a w y w i e l k i m r o d z i n o m ( p a r u i ) . Te ostatnie dysponowały j e d
nakże również ziemią nieprzechodnią, stanowiącą i c h tradycyjną
własność.
Jak w y n i k a z powyższych danych, władza w społeczeństwie M i
nangkabau sprawowana była przez mężczyzn, którzy — jeśli chodzi
° J J wyższe szczeble — reprezentowali g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e . J a k 3 7
за
S9
4 0
e
3
3 7
tą
6
V r e e d e - d e
S t u e r s ,
Mowa
okresie
obejmuje
oraz
o
tzw.
się
czasy
powstawania
rośniętych
element
się
skich
i
Trwała
jednostek
państw,
od
II
ona
L o e b ,
ierres
cit,
L o e b ,
op.
cit,
4 0
L o e b ,
op.
cit.,
35.
archipelagu.
zachodnie
drobnych
rolę
kulturę
wpływem
z
wyspy
księstw
Nazwą
Indonezji
lub
organizacyjną
też
kolonistów,
różnych
przynajmniej
do
części
X I V
w.
roz
odgrywał
hindu-gumatrańską,
indyjskich
napływających
autora
historii
która
buddyj
Indii
oraz
( H e i n e -
s. 3 2 9 ) .
Paris
is. 3 1 .
s.
tegoż
géographie
océaniques,
3 9
pod
—
poważną
wyodrębnia
misjonarzy
według
op.
których
w
z Indii na
politycznych
w
n.e.
w.
E . R e e l u s , Nouvelle
et
kolonistów
Heine-Geldern
rozwinąć
- G e l d e r n ,
Ocean
tam
hinduistycznych
Indochim.
3 8
ekspansji
terytorialnie
indyjski.
miała
op. c i i .
hindu-indanezyjskim
universelle.
1889, s. 246.
La
terre
et
les
hommes,
1.14:
�SŁAWOJ
308
SZYNKIEWICZ
k o l w i e k b y l i o n i , zwłaszcza mamacy
i penghulowie,
mandatariuszami
swoich r o d z i n i m o g l i zostać przez nie odwołani, posiadali jednak duży
zakres swobody decyzji, zwłaszcza w sprawach n i e dotyczących dyspo
nowania wspólną własnością. I s t o t n y m m o m e n t e m jest także wspo
m n i a n y już f a k t , że instancją odwoławczą od decyzji mamaka czy peng
hulu był w w i e l u w y p a d k a c h wyższy stopniem funkcjonariusz, nie zaś
r a d a rodzinna. T y m n i e m n i e j t a ostatnia posiadała poważne znaczenie,
a j e j członkowie obojga płci m i e l i status równorzędnych uczestników
w p o d e j m o w a n i u decyzji. Czołową rolę n a t a k i c h zebraniach, którym
przewodniczył mamak
l u b penghulu,
odgrywała dzięki s w e m u a u t o
r y t e t o w i najstarsza k o b i e t a w rodzinie. Jednakże w p ł y w k o b i e t na
s p r a w y publiczne i rodzinne nie był większy niż wpływ mężczyzn. Przez
„mężczyzn" należy t u rozumieć wszystkich mężczyzn będących człon
k a m i danej g r u p y r o d o w e j . Mężowie przez sam f a k t nienależenia do
g r u p y żony wpływu takiego teoretycznie nie posiadali. Ta d y s k r y m i
nacja nie jest jednak sprawą istotną w rozważaniach dotyczących p o
działu władzy według płci w r a m a c h g r u p y . J a k już b o w i e m zwrócono
na to uwagę , bezpośrednim r e z u l t a t e m m a t r y l o k a l n e j rezydencji n i e
jest przewaga kobiety, lecz j e j r o d u n a d mężami członkiń.
4|1
Podstawową cechą opisywanej t u r o d z i n y macierzystej przed j e j
rozkładem jest wspólna własność. Celowe jest zatem dokonanie krótkiej
c h a r a k t e r y s t y k i związanych z nią reguł postępowania.
Istnieją dwie kategorie własności — rodzinna (harto
pusako
—
rzeczy odziedziczone) oraz i n d y w i d u a l n a , zdobyta własną pracą posia
dającego (harto pantjarian).
Własność rodzinna jest wspólna, ale t y l k o
w t y m sensie, że każdy pełnoprawny członek r o d z i n y może z niej k o
rzystać w miarę potrzeby. N i e znaczy to jednak, że każdy m a p r a w o
w równym j a k i n n i s t o p n i u używać j e j wyłącznie. Rozumując w t e n
ostatni sposób administracja kolonialna popełniła błąd, gdy w 2 poło
w i e X I X w . rozpatrywała sposoby i n d y w i d u a l i z a c j i ziemi w celu p o d
dania j e j k a p i t a l i s t y c z n e m u systemowi u p r a w y . Pozbycie się własności
r o d z i n n e j mogło być uzasadnione t y l k o koniecznością zdobycia środków
na przedsięwzięcia związane z i s t n i e n i e m r o d z i n y jako I n s t y t u c j i , a za
strzeżone przez p r a w o zwyczajowe. Adat nie dopuszczał wydzierżawiania
ziemi celem zaspokojenia potrzeb ekonomicznych. Dzierżawa mogła
więc nastąpić dla p o k r y c i a t a k i c h m . i n . kosztów, j a k pogrzeb członka
rodziny, uroczystości weselne, wprowadzenie penghulu
na urząd, n a
p r a w a wspólnego d o m u i t p .
Z i e m i a n i e mogła być sprzedana, a j e 42
4 3
sia,
4 1
Poir.
4 2
E. H.
[w:]
4 3
m.
band
in. L o w i e ,
J a c o b ,
Tenure
S c h r i e k e ,
op.
Obesrvations
Symposium,
op.
c i t . , s.
c i t , s. 191.
on
the
Development
Amsterdam
107.
of
1950, L e i d e n
Landrights
in
1951, s . 143.
Indone
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
309
d y n i e wydzierżawiona z zastrzeżeniem możliwości j e j ponownego odzy
skania.
Z u w a g i n a przesunięcia w r o l i gospodarczej poszczególnych płci
w okresie późniejszym należy t u jeszcze wspomnieć o schemacie p o
działu p r a c y obowiązującym podczas istnienia nienaruszonej wspólnoty
r o d z i n y macierzystej u M i n a n g k a b a u . Na ziemi w i e l k i e j r o d z i n y (parui)
siła robocza użytkowana była wspólnie p r z y zachowaniu podziału p r a c y
według płci. Tak więc obok u p r a w y pól ryżowych, dokonywanej wspól
nie z mężczyznami, do k o b i e t należała praca w ogrodzie p r z y d o m o w y m ,
łowienie krabów i r y b w płytkich wodach, w y k o n y w a n i e całej p r a c y
domowej łącznie z p r z y g o t o w a n i e m posiłków, t k a n i e odzieży. N a t o
miast mężczyźni, zgodnie z relacją Loeba, ogradzają pola płotem, b u
dują d o m y i opiekują się n i m i , przygotowują utensylia r y b a c k i e i łodzie,
polują i dokonują p o ł o w ó w .
44
Jak można się było przekonać, rodzinę macierzystą M i n a n g k a b a u
cechuje d e m o k r a t y z m stosunków władzy oraz równość społeczna do
rosłych członków. Zastrzeżenie do t e j ostatniej k w e s t i i może dotyczyć
wyłącznie odrębnego t r a k t o w a n i a płci. I t a k n p . kobieta nie jest u p r a w
niona do zawierania samodzielnie kontraktów h a n d l o w y c h ani małżeń
skich. Również w w y p a d k u zabójstwa k o b i e t y morderca uiszcza t r z y
k r o t n i e niższą opłatę rekompensacyjną
niż za zabicie m ę ż c z y z n y .
Zakazu wchodzenia w stosunki matury handlowej n i e można wyjaśnić
t y m , że kobieta przez f a k t istnienia m a t r y l i n e a r n e j f o r m y przekazu
własności była niejako strażnikiem własności r o d o w e j , co miałoby k o
lidować z j e j aktywną rolą w podobnych transakcjach. Dopuszczalne
b o w i e m przez adat a k t y dzierżawy były zawierane w i m i e n i u r o d z i n y
nie przez najstarszą kobietę, lecz przez mamaka. Mamak również akcep
tował transakcje własnością prywatną, która zgodnie z p r a w e m z w y
czajowym (np. adat kamanakan)
po śmierci dysponenta mogła stać się
częścią składową własności r o d z i n n e j . Płynie stąd wniosek o szerokich
u p r a w n i e n i a c h władzy w y k o n a w c z e j sprawowanej przez mężczyzn, któ
ra zdecydowanie przerastała u p r a w n i e n i a kobiet.
45
Osobnego zwrócenia u w a g i wymagają sposoby, j a k i m i realizowana
była zasada matrylinearności r o d z i n y u M i n a n g k a b a u . W części d o t y
czącej stosunków własności była m o w a o t y m , że wszystkie dzieci o t r z y
mują potencjalne p r a w o do korzystania z własności r o d z i n n e j . Dzieje
się t a k poprzez sam f a k t urodzenia się z m a t k i będącej członkiem r o
dziny, z którą wspólnie zamieszkuje. Reguła m a t r y l i n e a r n e g o dzie
dziczenia obowiązuje także mężczyzn, i to w d w o j a k i sposób: 1) nieza-
4 4
L o e b,
op.
cit.,
s.
4 5
L o e b ,
op.
cit.,
s. 36.
48.
�SŁAWOJ
31C
SZYNKIEWICZ
leżnie o d tego, że w s k u t e k małżeństwa wchodzą do obcej rodziny,
utrzymują o n i n i e p r z e r w a n y k o n t a k t z rodziną swojej m a t k i , w której
mogą spełniać f u n k c j e kierownicze i są u p r a w n i e n i do korzystania z j e j
własności (harto pusako);
2) i c h własność osobista (harto
pantjarian)
nie jest dziedziczona przez własne dzieci (w każdym bądź razie nie
w całości), ale na m o c y p r a w a siostrzeńców (adat kamanakan)
dostaje
się dzieciom siostry.
Ożenek n i e pociąga za sobą żadnych świadczeń m a t e r i a l n y c h z w y
jątkiem s y m b o l i c z n y c h podarków d a w a n y c h o d czasu do czasu żonie.
Zapewnienie j e j stałego u t r z y m a n i a czy współudział w uprawie pól
ryżowych j e j r o d z i n y nie są przez adat wymagane i zależą tylko, o d
dobrej w o l i m ę ż c z y z n y . Obowiązki męża mogą się sprowadzać w y
łącznie do składania żonie w i z y t i do pożycia seksualnego. Rozluźnienie
w z a j e m n y c h kontaktów może spowodować rozpadniecie się małżeństwa,
które zresztą u M i n a n g k a b a u jest bardzo nietrwałe. W t e j części k r a j u ,
gdzie w p ł y w y i s l a m u były najsłabsze, rozwód w ogóle nie wymagał
żadnych formalności. D l a i l u s t r a c j i przytacza się w y p a d k i piątego l u b
szóstego z k o l e i zamążpójścia k o b i e t y 2 0 - l e t n i e j .
Zawarcie małżeństwa było przede w s z y s t k i m sprawą rodziny, w któ
r e j i m i e n i u działał mamak. Wiąże się to z jeszcze jedną funkcją mał
żeństwa — nawiązaniem kontaktów między dwoma r o d z i n a m i . J a k
chce L o e b , mają one 'polegać n a w y m i a n i e między g r u p a m i dojrza
łych mężczyzn, która — t a k j a k w y m i a n a t o w a r o w a — pociąga za sobą
zbliżenie d w u s t r o n . W y d a j e się jednak, że idea wiązania d w u r o d z i n
poprzez małżeństwo f u n k c j o n u j e przede w s z y s t k i m jako r e z u l t a t wspo
mnianego poprzednio zróżnicowania poszczególnych w i e l k i c h r o d z i n (pa
rui), jeśli chodzi o i c h status społeczny. Zróżnicowanie to wyraża się
w i s t n i e n i u r o d z i n posiadających swoistą szlachetność i dostarczających
kandydatów na stanowiska przywódcze obok rodzin, które t a k i c h p r z y
wilejów nie posiadają. Małżeństwo może t a m przybierać formę kasto
w e j endogamii poprzez tendencję do łączenia w t e n sposób r o d z i n
równych sobie. Za taką interpretacją przemawiałyby f a k t y układania
się zawczasu między dwoma d o m a m i (djurai)
o małżeństwo dzieci, j a k
40
4 7
4 8
4 9
5 0
4 6
G.
ing
A.
L o e b,
de
op.
C . de
Countries,
cit.у
fi.
4 2 . Вот.
M o u b r a y ,
London
L o e b ,
op.
cit,
4 8
L o e b ,
op.
c i t . , 5. 44.
4 0
Jak
bangsa,
5 0
przy
czym
Schrieke
dziedzicznego
bangsa
mówi
relację
the
Wilkena
Malay
przytoczoną
Peninsula
and
przez
Neighbour
s. 4 2 , 4 3 , 4 5 , 4 7 .
Loeb
urzędu
in
1 9 3 1 , 5. 20 n .
4 7
podaje
także
Matriarchy
o
(s.
33),
ma
członkowie
pochodzić
sankcjonowaniu
przywódcy
rodu
od
takich
przez
{suku)
rodzin
sanskryckiego
w
adat
jednej
(w
nazywam
vamca,
niektórych
rodzinie
są
orang
tzn. rasa.
(op.
wypadkach)
c i i . , s . 139),
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
311
również 'konieczność zgody mamaka n a wybór męża celem u p e w n i e n i a
się, czy k a n d y d a t zostanie przyjęty przez r o d z i n ę .
A więc, m i m o iż przynależność dzieci do r o d u określana jest przez
'pochodzenie m a t k i i dla p o z y c j i dzieci f o r m a l n i e n i e m a znaczenia, z j a
k i e j r o d z i n y w y w o d z i się i c h ojciec, to f a k t ten o d g r y w a rolę dla do
rosłych k r e w n y c h i c h m a t k i . Pomimo to, f o r m a l n i e rzecz biorąc,
mężczyzna n i e posiada żadnego związku z rodziną żony, gdyż n i e zo
staje przyjęty na j e j członka. Oddaje to zresztą t e r m i n stosowany n a
oznaczenie zięcia — orang semando, czyli człowiek pożyczony. Istnieje
j e d y n i e podporządkowanie n a t u r y organizacyjnej, gdyż mąż, który
może być mamakiem
w rodzinie swojej m a t k i , jest podległy
mamakowi
swojej żony przebywając na j e j terenie. Pozycja społeczna mężczyzny
w g r u p i e żony była w k o m p o n o w a n a w obowiązującą skalę prestiżu.
Po uwzględnieniu wysokiego statusu funkcjonariuszy r o d o w y c h i star
szych k o b i e t pozycja mężczyzny była w a r u n k o w a n a przede w s z y s t k i m
jego w a l o r a m i osobistymi. Pewną ilustrację tej zależności może dać
wierszowana formuła adatu pochodząca z M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n :
51
5 2
Człowiek
pożyczony
jeśli
człowiekiem
jest
jeśli
jak
da
jest
pień
mi
głupi
—
winien
zobaczymy
wielkiego
cień,
jak
posłuszeństwo
bystrym,
drzewa
gęsta
będę
go
przy
będzie
korona
mu
mnie
liści
5 3
swojej
teściowej;
schlebiać,
pracy,
wspierał,
.
K o b i e t a posiada w o m a w i a n y m okresie n i e m a l kompletną niezależ
ność o d swego męża, m . i n . dlatego, że zgodnie z adatem n i e m a o n
obowiązku materialnego wspomagania żony. N i e jest to potrzebne,
ponieważ posiada ona zabezpieczony b y t ze s t r o n y swojej r o d z i n y .
N a wzajemne p r a w a i obowiązki k o b i e t y i j e j r o d z i n y oraz ną sytuację
dzieci nie ma wpływu także stosowana i n i e wzbroniona przez adat
poligamia (poligynia). Również rozwód n i e zmienia niczego, gdyż n i e
oznacza o n usunięcia e l e m e n t u istotnego dla stabilizacji l u b poczucia
bezpieczeństwa którejkolwiek ze stron, a n i też nie prowadzi do narusze
nia i c h stanu posiadania. Mówi o t y m następujący f r a g m e n t ustnie
przekazywanego kodeksu p r a w a zwyczajowego:
(Dzieciom
ojciec)
c o złączono
s.
5 1
L o e b,
5 2
Por.
op.
c i t . , s.
zebraną
przez
—
pozostawia
rozpada
się
według
na
uznania,
dwoje,
45.
Loeba
bogatą
Papers
on
terminologię
powinowactwa
(op.
cit.,
38—39).
3 3
pur
R.
J. W i l k i n s o n ,
1908, s .
12.
Malay
Subjects.
Law.,
cz.
I,
Kuala
L u m
�SŁAWOJ
312
co z d o b y t o
wspólnie
co w n i e s i o n e
(przez
co przyniiesiome
SZYNKIEWICZ
—
jest
żoną)
(przez
dzielone,
zostaje,
męża)
wraca
5 4
.
Sytuacja dzieci w w y p a d k u r o z w o d u także n i e p o w i n n a ulegać z m i a
nie, gdyż i c h w y c h o w a n i e m zajmują się członkowie r o d z i n y m a t k i .
Można więc wysunąć wniosek, że kobieta w r a m a c h r o d z i n y m a t r i a r chalnej posiadała bezpieczną pozycję społeczną.
W l i t e r a t u r z e zwraca n i e k i e d y uwagę przekonanie o podrzędnej po
z y c j i mężczyzny w M i n a r i g k a b a u wynikłej z rzekomego podporządko
w a n i a ekonomicznego, którego przyczyną miałoby być n o m i n a l n e d y
sponowanie przez k o b i e t y własnością rodową. P r z y c z y n tego n i e p o r o
zumienia należy się doszukiwać w stosowaniu schematów europejskich
do oceny sytuacji g r u p y m a t r i a r c h a l n e j . Wyjaśni to przykład jednej
z p i e r w s z y c h prac dotyczących M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n . P e r r
i Mackiray piszą: „Okazuje się na pierwszy r z u t oka, że pozycja męż
czyzny nawet w kręgu jego własnej r o d z i n y jest niższa o d pozycji jego
sióstr... Daje o n swoją pracę n a p o l u ryżowym, z której dzięki r e g u
łom p r a w a zwyczajowego n i g d y n i e osiągnie korzyści własnościowych.
Jako k a w a l e r przynosi o n do d o m u m a t k i p r z y n a j m n i e j część swoich
zarobków, a jeśli — zanim się ożeni — umrze pod opieką swej m a t k i
i sióstr, to na nie przechodzi własność, którą mógł posiadać" . Błę
dem w t y m w y p a d k u było przyjęcie za k r y t e r i u m oceny pozycji spo
łecznej stosunku własności do podstawowego środka p r o d u k c j i , j a k i m
jest w s y t u a c j i M i n a n g k a b a u ziemia.
55
Tymczasem w okresie istnienia zintegrowanego r o d u macierzystego
wszyscy jego członkowie posiadali t e n sam status, jeśli chodzi o p r a w o
korzystania ze wspólnej własności. Małżeństwo mężczyzny n i e u m n i e j
szało jego p r a w , gdyż jego własna r o d z i n a pozostawała n a d a l podsta
wową grupą odniesienia. T a k i e m u układowi stosunków własnościowych
w M i n a n g k a b a u , które n i e wiązały mężczyzn z p r y w a t n i e posiadaną
własnością, niektórzy autorzy przypisują ich znaczną ruchliwość spo
łeczną i aktywność gospodarczą w okresie ekspansji gospodarki t o w a rowo-pieniężnej.
*
U podłoża poważnych zmian, j a k i e zaszły w t r a d y c y j n e j organizacji
społecznej M i n a n g k a b a u na przełomie X I X i X X w., leżały zjawiska
ekonomiczne. Otwarcie r y n k u z b y t u dla k o p r y , p r z y m u s o w e w p r o
wadzenie u p r a w y drzewa kauczukowego i k a w y , wreszcie liczne p o d a t k i
its
5 4
De
5 5
C.
History,
Straits
Moubray,
W.
C.
op.
P e r r ,
c i t . , s. 164.
W.
Constitution
Branch,
nr
56, s .
and
70
H.
M а с к г а у,
Customs,
(cytuję
Rembau:
„Journal
za
de
of
one
the
M o u bray,
of
Royal
op.
the
Nine
Asiatic
cit., s.
States;
Society",
120, 121).
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
313
nałożone przez władze kolonialne spowodowały likwidacją n a t u r a l n e j
gospodarki w i e j s k i e j . Przymusowe wydzierżawianie z i e m i i r e k w i r o w a nie ugorów zainicjowane, przez t z w . p r a w o agrarne w 1870 г., s p r z y
jały zakładaniu p l a n t a c j i europejskich w środkowej Sumatrze. S t w o
rzyło to chłonny r y n e k pracy. A d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny p r z y m u s
spowodował rozwój u p r a w przemysłowych kosztem p r o d u k c j i ryżu.
M . i n . powyższe c z y n n i k i , j a k też o t w a r c i e r y n k u d l a k o n s u m p c y j n y c h
towarów przemysłowych z i m p o r t u wytworzyły potrzebą pieniądza,
która prowadziła do e m i g r a c j i zarobkowej. Z j a w i s k a te, na których bliż
sze przedstawienie n i e m a t u m i e j s c a , spowodowały poważny nacisk
na t r a d y c y j n e społeczeństwo m a t r i a r c h a l n e M i n a n g k a b a u drogą bezpo
średniego w p r o w a d z e n i a gospodarki pieniężnej n a miejsce wspólnoty
ziemskiej oraz poprzez nowe koncepcje współżycia społecznego prze
niesione przez emigrantów, którzy z czasem p o w r a c a l i do M i n a n g k a b a u .
56
Pierwszą podstawową konsekwencją t y c h z m ia n był upadek n o r m
rządzących życiem e k o n o m i c z n y m w s i . O sposobie zdobywania pieniędzy
decydowała początkowo w i e l k a r o d z i n a (parui) będąca podstawową j e d
nostką gospodarczą w społeczeństwie. W e wszelkich transakcjach parui
mogła dysponować przede w s z y s t k i m ziemią jako najważniejszą częścią
składową swego majątku. Transakcje te były coraz liczniejsze, ponieważ
ziemia stanowiła zasadniczy przedmiot zainteresowania ze s t r o n y e u r o
pejskich plantatorów. Uległy zatem rozluźnieniu zasady o b r o t u obsza
r a m i r o l n y m i pozostającymi we władaniu w i e l k i e j r o d z i n y l u b przez
nią użytkowanymi. M e m o r a n d u m rezydenta holenderskiego w Pajak u m b u h z r o k u 1907 stwierdza: „Prawo zwyczajowe, które obowiązuje
każdego, obecnie n i e jest już honorowane a n i p o d t r z y m y w a n e . Ziemia
r o d u l u b negeri b y w a sprzedawana nawet w w y p a d k a c h zabronionych
przez adat" . W t y m s a m y m czasie stwierdzono, że zasady ogranicza
jące możliwości zastawiania ziemi były uważane za nieaktualne nawet
w k o n s e r w a t y w n y m c e n t r u m Padangu, gdzie dla dzierżawy wystarczyła
konieczność usunięcia niedostatków ż y c i a . Dzierżawa zamieniła się
p r a k t y c z n i e w sprzedaż w w y n i k u rezygnacji z zastrzeżenia o p r a w i e
w y k u p u . J a k t w i e r d z i Schrieke, w latach t r z y d z i e s t y c h parui niektórych
okręgów (np. A i r D i n g i n i Solok) wydzierżawiły całą swoją ziemię i n
d y w i d u a l n y m użytkownikom .
57
58
59
5 6
Istnieje
Indonesian
Indonesia
nesian
na
ten
Trade
in
Society
the
temat
obszerna
and
Society,
Modern
World,
in
Transition,
t.
S c h r i e k e ,
op.
5 1
S c h r i e k e ,
I. c.
5 9
S c h r i e k e ,
op.
1,
Bandung
Hague—Bandung
Schrieke.
5 7
literatura.
Por.
Hague—Bandung
c i t . , s. 1 0 8 .
c i t . , s. 110.
m.
in.: J . C.
1955;
1954; W .
1956;
J .
M.
van
den
L e u r ,
К г o e f,
F. W e r t h e i m ,
także
cytowana
Indo
praca
�314
S Ł A W O J
S Z Y N K I E W I C Z
W procesie prywatyzacji ziemi szczególną pozycją zajmowali funkcjo
nariusze rodowi. Ich działalność w tym przejściowym okresie jest cie
kawą ilustracją początków stratyfikacji społecznej w Minangkabau.
Nadanie w 1888 r. penghulom
statusu urzędnika państwowego do
starczyło okazji do nadużyć finansowych i wielu przywódców usuwano
z urzędu za tego rodzaju przewinienia . Kolaboracja z kolonizatorami
prowadziła do przekształcenia stanowiska przywódcy rodu
(penghulu),
a niejednokrotnie także przywódcy wielkiej rodziny (mamaka), w źródło
niekontrolowanych dochodów. Ponieważ obok funkcji administracyjnych
pełnili oni także tradycyjną rolę strażników adatu, powyższa sytuacja
zobojętniła ich na przepisy prawa zwyczajowego, co tym samym ogra
niczało jego znaczenie. Wydana w obronie adatu książka Ibrahima
Sangguno Diradjo Kitab • Peratoeran
(1924) stwierdza, że
penghulu
ciągną zyski z pośredniczenia przy dzierżawie ziemi rodzinnej i użytkują
je na cele prywatne. Prowadziło- to do załatwiania transakcji wbrew
przepisom adatu (np. z pominięciem ogólnego zebrania rodziny) .
W ten sposób funkcjonariusze rodowi przestali być strażnikami bo
gactwa rodziny i stali się jego dyspozytorami i użytkownikami. Stopnio
wo funkcja tradycyjnego przywódcy utraciła przywileje prestiżowe,
a zyskała przywileje ekonomiczne.
60
61
Ďo warstwy bogacących się urzędników przyłączyli się inni, którzy
w tym celu zużytkowali rodzinny kredyt pieniężny udzielony im na
zainstalowanie warsztatów rzemieślniczych lub prowadzenie handlu.
Początkowo część dochodów mieli oni przekazywać rodzinie .
Powstanie możliwości pracy zarobkowej oraz rozwój handlu wy
tworzyły zupełnie inny podział pracy niż ten, który został przedsta
wiony w części dotyczącej tradycyjnej organizacji społeczeństwa. Tak
więc ci z mężczyzn, którzy nie wyemigrowali, pracują w rolnictwie lub
te? zajmują się kopalnictwem minerałów, ciesielstwem i obróbką drze
wa, rzeźnictwem, kowalstwem itp. Zawodami kobiet stały się tkactwo,
plecenie mat, barwienie tkanin, garncarstwo. Rolnictwo, uprawa gambiru i tytoniu były zajęciami obu płci .
Różnica pomiędzy poprzednim i nowym zestawem zajęć polega nie
tylko na zmianie zakresu, ale także na tym, że poprzedni był oparty
na społecznym podziale pracy wynikającym z zamkniętego modelu
gospodarki, nowy zaś jest rezultatem koniunkturalnego podziału pracy
i ma charakter rynkowy. Handel, rzemiosło i chałupnictwo pozwoliły
62
63
6 0
S c h r i e k e ,
op.
cit.,
6 1
S c h r i e k e ,
op,
cit,
s.
8 2
S c h r i e k e ,
op.
cit,
s. 141.
G 3
H e i n e-G e l d e r n ,
s . 137.
116.
L o e b ,
op,
cit.,
s.
101.
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
315
niektórym osobom n a zebranie kapitału umożliwiającego i m zajęcie
równej penghulom
pozycji obszarnika wykorzystującego pracę najemną.
Przesunięcie podstawy u t r z y m a n i a z u p r a w y ziemi r o d o w e j n a
pozarodową działalność ekonomiczną sprzyjało i n d y w i d u a l i z a c j i społe
czeństwa M i n a n g k a b a u , która wyrażała się w 'konsumowaniu korzyści
gospodarczych w r a m a c h r o d z i n y elementarnej. G d y w skali wartości
zysk i n d y w i d u a l n y w y m i e r n y w pieniądzu otrzymał piórytet przed
więzami wspólnoty r o d o w e j , zmienił się także sposób dziedziczenia
własności. W b r e w zasadom adatu ludzie możniejsi p r z e k a z y w a l i zdo
b y t e przez siebie harto pantjarian
s w o i m własnym dzieciom, obchodząc
w t e n sposób p r a w o siostrzeńców . Już w r o k u 1895 zaświadcza to
m . i n . v a n Bosse . Przewidziana przez adat możliwość darowania wła
s n y m dzieciom części d o b y t k u została w y k o r z y s t a n a jako f u r t k a dla
pozostawiania w końcu całego majątku w swojej r o d z i n i e elementarnej .
Integracja r o d z i n y elementarnej rozpoczęła się o d stopniowego prze
kształcania j e j w gospodarstwo p r o d u k c y j n e . Wchodziło p o w o l i w z w y
czaj, że mąż wnosił do małżeństwa pole ryżowe dla zabezpieczenia p o d
s t a w o w y c h potrzeb gospodarstwa. Zamieszkiwał o n na stałe w d o m u
żony, który nazywał o d t e j p o r y „moim d o m e m " (rumah
hambo) .
R o z w i j a się k o n t r o l a ojca n a d dzieckiem, coraz częściej też ojciec, a nie
mamak, p o k r y w a koszty n a u k i .
64
6S
66
67
6 8
Zmniejszanie się własności r o d o w e j , r o z w a r s t w i e n i e ekonomiczne,
w z r o s t l i c z b y chłopów p o z b a w i o n y c h ziemi, powstanie p r o l e t a r i a t u r o l
nego oraz emigracja prowadziły do zdecydowanego osłabienia więzów
łączących członków r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . S y m b o l e m tego procesu
jest stopniowe porzucanie wspólnych domów, będących w y r a z e m j e d
ności genealogicznej.
Miejsce
i c h zajmują
domy jednorodzinne .
e9
6 4
wo
De
Moubray
późnego
dziczenia
po
puszczeniu
a
Z
co
linii
do
i
tego,
uważa,
nie
matki.
ma
Funkcja
aby
że
zasada
adat
nic wspólnego
tej
mężczyzna
reguły
z
polega
użytkował
kamanakan
opinią
tą
6 5
Patrz
6 6
De
jednakże
Moubray
pisze
własności
dzieci"
cit.,
6 7
(op.
Patrz
V.
trudno
S c h r i e k e ,
s.
o
z
jest
cit.,
op.
tym w
jednego
się
s.
jest
matriarchalną
według
własność
z a t e m m a to być r e a k c j ą n a s t o p n i o w ą i n d y w i d u a l i z a c j ę
przenoszenia
za
prawda
pochodzenia
stosunko
zasadą
niego
poza
na
dzie
niedo
swoim
rodem,
( o p . cit., s. 1 0 7 ) .
własności
zgodzić.
119.
1931 r .
rodu
jako
do
o
„całkiem
drugiego
w
niedawnym
formie
procesie
daru
ojca
dla
137).
V r e e d e - d e
S t u e r s ,
op.
cit.,
s. 2 5 , 26, k t ó r a
podaje
te
informacje
E. Kom.
6 8
M a r e tin,
6 9
Już
w
jednorodzinnych
stwa,
Insulinde.
które
X I X
wokół
opuściły
Sumatra
cit.,
op.
końcu
s. 8 9 .
w.
poświadczono
miasta
wyżytnę
und
der
Indrapura,
Padangu.
malaische
istnienie
osiedli
zamieszkałych
E.
C a r t h u s ,
Archipel,
Leipzig
złożonych
m.
Aus
in.
z
przez
dem
domów
małżeń
Reich-
1891, s. 180.
von
�SŁAWOJ
316
SZYNKIEWICZ
W związku z zanikiem r a d r o d z i n n y c h wzrasta arbitralność przywód
ców. Następuje więc obumieranie i n s t y t u c j i stanowiących
funkcję
wspólnoty w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Oznacza to także, że władza w g r u
pie coraz wyraźniej sprawowana jest przez jednostki. Proces t e n za
chodził przede w s z y s t k i m w rejonach przybrzeżnych i położonych poza
stosunkowo konserwatywną wyżyną Padangu. Według o p i n i i urzędnika
kolonialnego w latach trzydziestych w i e l k a rodzina m a t r i a r c h a l n a n i e
była już w t y c h okręgach s p o t y k a n a .
70
M a r e t i n t w i e r d z i , że omówione zjawiska prowadzą do powstania
patrylokalnośei . N i e przechodzono j e d n a k do zamieszkiwania z rodziną
ojcowską. Małe r o d z i n y osiadały w większości na n o w y c h terenach i j e
śli nawet z czasem rozwinął się t a m pa'try l o k a l n y t y p rezydencji, to n i e
ma podstaw, aby uznać go za prawidłowy r e z u l t a t rozpadu r o d u m a
cierzystego. Mógł o n być w y n i k i e m przejęcia w z o r u popularnego wśród
pozostałych g r u p muzułmańskiego społeczeństwa indonezyjskiego, z któ
r y m i M i n a n g k a b a u poczęli utrzymywać ożywione k o n t a k t y . Jeśli chodzi
o system dziedziczenia własności oraz w y p r o w a d z a n i a pokrewieństwa —
można stwierdzić, że w w i e l u w y p a d k a c h samodzielnie gospodarujące
r o d z i n y przyjęły wzór b i l a t e r a l n y (parentalny).
71
Sama i n s t y t u c j a małżeństwa również usunęła się w znacznej części
spod k o n t r o l i r o d z i n y macierzystej. W p ł y w na decyzję o małżeństwie
dziewczyny uzyskuje ojciec współpracując w t y m względzie z mamakiem
j a k o reprezentantem f o r m a l n i e istniejącego nadal r o d u swojej
córki i jednocześnie p r a w a zwyczajowego. M . i n . tę nową rolę ojca
formalizują niejako postanowienia przyjęte przez przedstawicieli egze
k u t y w y adatu oraz prawodawców muzułmańskich w 1916 r . w B u k i t t i n g g i . Mówiąc o r o l i odpowiedzialnych za właściwe zawarcie małżeń
stwa, stwierdzają one: „Jeśli maindatariusz p r a w a zwyczajowego (wali
adat) i manidatariusiz szarłatu (wali sjarď) chcą wydać za mąż i c h córkę,
muszą najprzód stwierdzić, czy młodzi ludzie rzeczywiście pragną się
pobrać i wyrażają na to zgodę" . W r o l i mandatariusza szariatu w y
stępował z w y k l e ojciec biologiczny. Postanowienie powyższe oznaczało
duży postęp w k i e r u n k u uznania w y b o r u młodych, jednakże w p r a k t y c e
ich swoboda w t y m względzie była nadal ograniczona.
r ¿
Tak j a k poprzednio, małżeństwo spełniało funkcję łączenia intere
sów d w u r o d z i n . W e r t h e i m pisze: „nouveaux riches w Minangkabau...
domagali się ius connubii
z przywódcami r o d o w y m i " . Podobna sy7 3
cit.
7 0
M a r e t i n ,
op.
7 1
M a r e t i n ,
op.
7 2
Cyt.
7 3
W e r t h e i m ,
za
s. 8 8 .
y
cit.
V r e e d e - d e
op.
cit.,
S t u e r s ,
s.
146.
op.
cit.,
s.
26.
�ROZPAD
RODZINY
MACIERZYSTEJ
317
tuacja stanowi osnowę d r a m a t u w powieści M , Rusli, Sitti
Nurabaja,
w y d a n e j w 1922 г., a opisującej sytuację w M i n a n g k a b a u .
W społeczeństwie t r a d y c y j n y m podstawową formą ograniczenia s w o
body zawierania małżeństw była endogamia negeri oraz egzogamia suku.
E m i g r a c j a mężczyzn ułatwiła i m przełamanie o w y c h reguł, m i m o że
powodowało to n i e j e d n o k r o t n i e k o n f l i k t y z rodziną . O wiele m n i e j
korzystna była sytuacja kobiet, które złamały nakazy endogamii l u b
egzogamii. Jeśli l i t e r a t u r a n i e c y t u j e wypadków k a r a n i a mężczyzn za
podobne postępki, t o znane są t a k i e w y p a d k i wobec kobiet, którym
jeszcze w t r z e c i m dziesięcioleciu X X w . odbierano p r a w a członka spo
łeczności za naruszenie e n d o g a m i i . Kobieta, m n i e j ruchliwa,, pozosta
jąc w s w o i m osiedlu była ostrzej k o n t r o l o w a n a przez p r a w o zwyczajowe
niż mężczyzna. Z u w a g i na to j e d n y m z haseł rozwijającego się r u c h u
feministycznego
stało się ograniczenie powyższych zakazów. W swojej
walce o emancypację k o b i e t y przeciwstawiły adatowi islam. W 1924 r.
7 4
75
76
77
Relacja
1 4
s.
76—79.
opisane
tując
z
literaturze
pięknej
w
beletrystyki
dzących
w
jak
również
X X
w.,
kilku
Egzemplifikuje
7 5
młody
dałem
z
cit.,
tych
i
względów
nie
zjawisk
te
opinii.
W
artystyczne
uważam
za
publikacji
zabarwiona
sytuacji
na
które
Indonezji,
literatura
były
ona
zacho
tendencje,
miała
cit.,
trak
porusza
subiektywna,
miahistaryezina
walory
to
jeśli
charakterystyki
szerszej
nowelistycznych
s.
m.
z
piękna
celu
przede
podporządko
uzasadnione
odwołanie
indonezyjskich
omawia
M a r e t i n , op.
cit.,
7 7
Emancypacyjny
ruch
tendencjami
ano
społeczne.
Nosiła
ona
okresie
(Rozbici
na
w
w
fali
1 9 2 6 г.,
której
Dżakarcie;
miłości).
bohaterem
Karam
K e d j o r a ,
V r e e d e-de
S t u e r s ,
w
1912 r.
W
nazwę
Padang
rozwoju
i
S t u e r s ,
op.
kobiet. w
Padjang
ruchu
feministycznego
61 n .
jak
Bergerak"
i
kahiet,
się
Sumatry.
wydawano
(Aktywna
bliskim
za
też
główny
niektóre
w
Istri
mieściło
pisma
Kobieta).
o
1914
Kobiety).
Minangkabau
dwa
swój
założona
Wierzącej
związku
towarzystwo
walkę
Keutamaan
Tam
W
także
(została
(Aktywność
towarzystwo
w
Pierwsze
następne,
а
organizacja
Satia
Minangkabau).
Kobiecycih
„Perempuan
s.
utworzono
Kobiety
li, t a k
wśród
taka
Amai
rozwijał
wyzwoleńczymi.
Dżakarcie
Minangkabau
Bytu
cit.,
w
Indonezji
i
oświatową
Keradjinan
Stowarzyszeń
(Wschód)
s. 87.
działalność
(Polepszenie
Federacji
wydana
pracujący
nacjonalizastyoznym
powstało
uznało
w
powieść
79 n.
7 6
stępnie
an.
Padangu
pertjintaan
prawa
bau
je
mężczyzna
gelombang
kobiece
cel
Z
do
sytuacje
czy
okresu.
jest
op.
realizmu.
op.
tego,
że
nacjonalistycznymi,
jej
S t u e r s ,
społeczne,
odzwierciedla
niereligiijna
a
do
przyjąć,
charakterystyka
jednakże
zainteresowanie
społeczną,
co
za fakty
należy
dostanoza
to
Azji,
V г e e d e-de
uznane
z tendencjami
wypadkach
u
wątpliwości
źródła
autora,
krajów
silnie
interwencję
wymogom
być
samym
Jest
i budzą
innych
powiązana
wszystkim
nego
mogą
tym
się
pewne
zasadniczego
stanowiskiem
istnieją
znajduje
mieć
społeczeństwie.
rzeczywiście
w
jako
społeczną,
emocjonalnym
wane
książki
można
problematykę
się
treści
Jakkolwiek
kobiece:
Por.
Minangka
się
w
r.
Na
centrum
pierwszym
„Al
Sjarq"
V r e e d e - d e
�SŁAWOJ
318
SZYNKIEWICZ
zwróciły się one do Karapatan
adat (rada adatu) z żądaniem zniesienia
endogamii negeri i egzogamii r o d u , argumentując, że ograniczają one
p r a w a kobiet i są sprzeczne z islamem. R e z u l t a t e m tego była podjęta
w 1934 r . decyzja zezwalająca na małżeństwo poza
negeri™.
W n o w e j s y t u a c j i , k i e d y rodzina elementarna uzyskała status p o d
stawowej komórki gospodarczej, n i e p o m i e r n i e wzrosło znaczenie spo
łeczne r o z w o d u . T r a d y c y j n a łatwość przeprowadzenia go groziła k o b i e
cie pozbawieniem środków do życia. W w a r u n k a c h b o w i e m gospodarki
kapitalistycznej mężczyzna dostarczał gros dochodu r o d z i n y , pozosta
wiając kobiecie pracę chałupniczą, a często t y l k o zajęcia domowe i w y
chowanie dzieci. Ze względów ekonomicznych kobieta p r a k t y c z n i e n i e
inicjowała r o z w o d u . Jednakże w niektórych sytuacjach, n p . p r z y p r z e
dłużającej się nieobecności męża przebywającego na e m i g r a c j i zarobko
w e j , było to konieczne. Stąd p o j a w i a się n i e znana w 1 ćwierci X X w .
w M i n a n g k a b a u f o r m a r o z w o d u w a r u n k o w e g o , zw. talak. N a z y w a się
t a k uzgadnianą p r z y ślubie formułę dającą prawo do zerwania małżeń
stwa przez kobietę, jeśli nieobecność męża p r z e k r o c z y pewien l i m i t
czasu (najczęściej pół r o k u ) bez jednoczesnego wsparcia finansowego .
Pojawienie się w a r u n k o w e g o r o z w o d u oznaczało zmianę dawnego ukła
d u stosunków w małżeństwie, które nie postulowały obowiązku u t r z y
m y w a n i a żony przez męża. Formuła talak jest dowodem w z r o s t u za
leżności gospodarczej żony.
Inną sytuację grożącą bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y była
szerząca się poligamia. Występująca także w okresie p o p r z e d n i m , stała
się p r o b l e m e m , k i e d y ilość żonatych mężczyzn praktykujących poligamię
osiągnęła w M i n a n g k a b a u w 1930 r . cyfrę 8,7%, p r z y przeciętnej d l a
wszystkich w y s p archipelagu pozą Jawą i Madurą wynoszącej 4% .
Z w y c z a j p o l i g a m i i , dopuszczony przez islam, miał swoje oparcie w p r a
w i e z w y c z a j o w y m . D o w o d z i tego pouczenie wchodzące w skład k o d e k s u
adatu:
7 9
80
81
Jeśli
lub
n i e jesteś
jeśli
taka
i
nie
z
i
7 8
M a r e t in,
7 8
V г e e d e-de
8 0
Przykłady
S t u e r s ,
op.
op.
jest
tego
okazuj
czuj
cit., s.
S t u e r s ,
formuł
V г e e d e-de
S t u e r s ,
V г e e d e-de
S t u e r s ,
innej;
adatu
religia:
niechęci,
pozwól
się
mu
iść
zawiedziona
op.
cit.,
s.
stasowane
8 2
.
36.
w
c i i . , s. 169.
8 2
bu
87, 88.
talak
8 1
żoną
się
praktyka
wymaga
uśmiechem
nie
jedyną
o n skłamią
op.
op.
c i i . , s. 104.
cit.,
s.
68.
Minangkabau
patrz
V r e e d e - d e
�ROZPAD
RODZINY
319
MACIERZYSTEJ
!
I n n y m przykładem na rolę adatu w r o z w o j u p o l i g a m i i jest wspo
m n i a n a już powieść R u s l i . Jedna z postaci, t y p starszej k o b i e t y , obroń
czyni p r a w a zwyczajowego, r o b i w y r z u t y s w e m u b r a t u , który piastujeurząd penghulu:
„Wszyscy penghulu
Padangu mają po d w i e l u b t r z y ,
a nawet i cztery żony. Jesteś wyjątkiem, który t r z y m a się jednej i t e j
samej kobiety. Nie zmieniasz j e j , 'nie bierzesz i n n y c h żon. Jednakże
człowiek twego stanowiska p o w i n i e n mieć i c h k i l k a . Czyż n i e jest właści
we d l a mężczyzny t e j r a n g i zastąpienie j e d n e j żony przez drugą dla
zapewnienia licznego p o t o m s t w a ? "
A r g u m e n t „licznego p o t o m s t w a "
zdaje się wskazywać, że relacjonowana w powieści sytuacja zaistniała
w okresie zanikania matrylińearności, t y m n i e m n i e j mówiącą te słowa
jest kobieta reprezentująca p r a w o zwyczajowe. N i e można wyciągnąć
stąd jeszcze w n i o s k u , że adat stymulował r o z w o d y czy poligamię. P e w
ne jest jednak, że i c h nie wzbraniał a n i utrudniał.
W a l k a z poligamią i r o z w o d a m i oraz ułatwienie zdobycia wykształ
cenia były p o d s t a w o w y m i hasłami i w y t y c z n y m i p r o g r a m o w y m i t o
w a r z y s t w kobiecych działających o d 2 dekady X X w .
T e t r z y za
gadnienia uznano za najbardziej palące, gdyż niepodjęcie środków za
radczych zagrażało bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y . Wielożeństwo, łatwy rozwód, b r a k pełnej swobody w y b o r u małżonka i o g r a n i
czenie sfery działania kobiet do d o m u przez t r a d y c y j n e odcięcie i c h
od oświaty w n o w y c h w a r u n k a c h zaczęły mieć n e g a t y w n y w p ł y w na
pozycję k o b i e t y . Powyższe zjawiska występowały również w t r a d y
cyjnej organizacji społeczeństwa M i n a n g k a b a u , jednakże ów n i e k o r z y
stny w p ł y w .wówczas nie uzewnętrzniał się. Płynęło to stąd, że elemen
t e m określającym t o , co nazwaliśmy bezpieczną pozycją, była p r z y n a
leżność do r o d z i n y macierzystej zapewniającej b y t kobiecie i j e j
dzieciom.
Przez nowe w a r u n k i , zaistniałe na przełomie X I X i X X w., należy
t u rozumieć rozpad r o d z i n y macierzystej spowodowany p r z e m i a n a m i
gospodarczymi. Dokonał się o n poprzez likwidację wspólnej własności
ziemi, upadek znaczenia r a d y r o d z i n n e j , uniezależnienie się f u n k c j o n a
r i u s z y r o d o w y c h o d reprezentowanej przez n i c h g r u p y , wreszcie po
wstanie r o z w a r s t w i e n i a społecznego na podstawie nierówności gospo
darczej. Rezultatem dezintegracji r o d u było pojawienie się r o d z i n ele
m e n t a r n y c h wykazujących znaczną niezależność ekonomiczną ( w s k u t e k
i n d y w i d u a l i z a c j i źródeł dochodu) i społeczną (dzięki oddzielnej o d r o d u
rezydencji). Porzucały one stopniowo zasadę m a t r y l m e a r n e g o dziedzi83
6 4
"
V r e e d e - d e
8 4
Szerokie
S t u e r s ,
o p . cit,
S t u e r s ,
omówienie
op.
celów
cit., s.
76
ruchu
zwłaszcza rozdziały I I I , V
(cytat).
feministycznego
VI.
patrz
V r e e d e-de-
�320
SŁAWOJ
SZYNKIEWICZ
-czenia. Ponieważ w rozwijającej się gospodarce" k a p i t a l i s t y c z n e j męż
czyznom przygadała w udziale zasadnicza rola w z d o b y w a n i u u t r z y
m a n i a , o d n i c h więc zależał w dużym s t o p n i u b y t kobiet. O działaniu
t e j zależności na niekorzyść k o b i e t y decydowały wspomniane i n s t y t u
cje k u l t u r o w e , które przetrwały z o k r e s u organizacji r o d o w e j . T a k więc
w s y t u a c j i , gdy rodzina elementarna stała się podstawową grupą o d
niesienia jednostki, bezpieczna pozycja społeczna k o b i e t y została zagro
żona przez ograniczenie możliwości pełnego zabezpieczenia b y t u , czę
ściowo w s k u t e k p o l i g a m i i l u b całkowicie w s k u t e k r o z w o d u . N i w e l a c j i
tego zagrożenia służyła zarobkowa praca kobiet, którą ułatwiał p r o g r a m
kształcenia zawodowego i ogólnego lansowany przez r u c h f e m i n i s t y c z n y .
Jednocześnie, w miarę zanikania r o d u macierzystego, rodzina ele
m e n t a r n a stawała się jedyną spoistą grupą o charakterze genealogicz
n y m . Pozostałe g r u p y , do których m o g l i należeć Minangkabau, miały
charakter t e r y t o r i a l n y l u b zawodowy. Rozpad r o d u , a wraz z n i m r a d y
rodzinnej, zamknął przed kobietą możliwość sprawowania władzy przez
uczestniczenie w r a d z i e . W n o w y c h g r u p a c h n i e ukształtowały się
f o r m y dostarczające kobiecie tego samego r o d z a j u wpływów. W s k u t e k
tego co n a j m n i e j równorzędna pozycja mężczyzn z okresu d o m i n a c j i
r o d u macierzystego, jeśli chodzi o sprawowanie władzy, uległa p e w
n e m u awansowi. Było to szczególnie widoczne t a m , gdzie d a w n i f u n k
cjonariusze r o d o w i pełnili f u n k c j e a r b i t r a l n y c h urzędników a d m i n i s t r a
c y j n y c h . Należy t u jednak pamiętać o zastrzeżeniu, o którym niżej.
Tak więc, m i m o że w okresie istnienia r o d u macierzystego k o b i e t y
nie posiadały u p r z y w i l e j o w a n e j p o z y c j i społecznej rozumianej jako
przeważający udział w d e c y d o w a n i u o sprawach g r u p y , udział t e n był
znaczny. W okresie scharakteryzowanych z m i a n społeczno-ekonomiczn y c h zmniejszył się o n częściowo poprzez likwidację r a d r o d z i n n y c h .
F a k t ten j e d n a k w równym s t o p n i u odsuwał od podejmowania decyzji
kobiety, j a k i mężczyzn n i e pełniących żadnych f u n k c j i . Można założyć,
że radę zastąpiły obecnie wpływy g r u p ekonomicznie zaawansowanych,
co oznaczałoby k l a s o w y podział władzy. A u t o r n i e posiada jednak na
ten t e m a t szczegółowej d o k u m e n t a c j i . Z podobnych względów pozo
stawiona t u została na uboczu analiza n i e l i c z n y c h stosunkowo, a w y
stępujących n a o b u etapach r o z w o j u społecznego M i n a n g k a b a u , w y
padków d y s k r y m i n o w a n i a kobiet przez niektóre postanowienia p r a w a
zwyczajowego. T y m n i e m n i e j u s p r a w i e d l i w i o n y wydaje się wniosek,
że rozkład r o d u macierzystego nie zmienił zasadniczo stosunku względ
nej równowagi pomiędzy wpływami o b u płci na s p r a w y społeczne, j a k 85
8 5
towane
s.
Co
prawda
jako
25, za
V.
funkcje
zastępstwo
E. Kom.
mamaka
pełniły
nieobecnych
także
mężczyzn;
kobiety,
V r e e d
było
e-de
to
jednakże
S t u e r s ,
trak
op. c i t . ,
�ROZPAD
RODZINY
321
MACIERZYSTEJ
k o l w i e k w p ł y w t e n uległ zmniejszeniu n a rzecz w a r s t w y l u d z i boga
t y c h . N i e płeć więc a n i sposób dziedziczenia przynależności r o d o w e j
i majątku, lecz p r z y w i l e j e ekonomiczne stały się k r y t e r i u m podziału
władzy.
Sławoj
Szynkiewicz
THE
DISINTEGRATION
AND
O F T H E M A T R I A R C H A L
T H E SOCIAL
POSITION
F A M I L Y
O F
IN
SUMATRA,
WOMEN
S u m m a r y
The
cited
Minangkabau
as
one
experienced
These
by
of
changes
were
deals
Minangkabau
From
in
do
by
examination
on
of
decisions
to
the family
as
members
is
of
the
bau
of
the
of
the
who
a
process
of
on
are
19th
clan
and
system,
20th
centuries.
economy
introduced
property.
the
frequently
matriarchal
money-based
system
in
the
hand
in which
family
brought
social
The
present
position
with
class
of
the
of
a
some
women
no
based
in
to note
social
of
weighty,
can
the
extended
was
secure.
be
matriarchal
B u t even
The
appearance
and
social
family.
a
(talak),
position
widespread
of
the
of
women
20th
21 - E t n o g r a f i a
P olska, t. I X
w a s
factors
the
could
of
among
century.
framework
certain factors
expediences
development
the
disintegrated,
extended
included
at the suggestion
of
family
then
women
Certain
within
these
factors
when
clansmen.
of
functions
These
danger
achieved
women.
this
sphere,
Individualiz
privilege,
that
of
their
of
longer
were
then
the women.
already
to
the
matriarchal
polygamy
no
the
the social
were
due
of
and
count
ease
on
the
the
adopted,
position
beginning
family
security,
as
Minangkabau
the
feminist
was
movement
one
of
dating
of
the
the
economic
elementary
which
from
became
their
conditional
of
from
causes
the
fellow
divorce
the secure
the
Until
woman
to t h r e a t e n it.
the
divorce,
T h e disappearance
the
to
and her
family.
of
assistance
such
that
econo
Minangka
social
stable
transfer
of
male
the
functionaries.
position
question
making
belonged
did the
to
economic
of t h e o l d c l a n
the
the
was
case
changes
on
women
revealed
it)
the two sexes.
I t is interesting
examines
of
inferior
other
between
or
pant
men. In
position
the privileged
also
or
of
was
(institutionalized
power,
the older
were
authority
power
that
was
matrilocal
position
men). This
family
uip primarily
of
of
wielding
the
occupy
it
privileged
and
t h a t , i s , o f t h e e x t e n t to w h i c h t h e b a s i c e c o n o m i c i n t e r e s t s o f t h e w o m a n
children
the
domination
matrilineal
evident
of p o w e r
class w a s m a d e
author
is
who
character.
matriarchal
case
position
for
It
about
of the balance
the question
the
with
the opinion
functionaries,
a
our
the
(e.g.
group
when
in
with
the group.
brought
advanced
period
that
opportunities
in
extended
¡posesKung
women,
the
clear
hand
changes
from
of
the
council,
property
Apart
of
this
compared
to the clan
authority
mically
of
is
conceinninig
of
of
go
(as
not disturbance
ation
it
prestige)
Socio-economic
but
know
not
the community
as* w e l l
turn
the previous
effect
clan,
in
based
the
the
t h e effect
ousted
we
the
organization
and
to
at
Suimaltra,
examples
women.
what
prevalent
due
Western
interesting
changes
which
with
inhabiting
most
important
the Dutch,
paper
people
the
social
of
the
beginning
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce8ebf6a426e026a3f98573d37480478.jpg
79ab953976e8b11feb8f8cab562a4e87
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego
Subject
The topic of the resource
Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie).
zobacz także: https://paenew.us.edu.pl
Still Image
A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Rozplątywanie (klarowanie) sieci / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sumino [jezioro] (woj. pomorskie)
Subject
The topic of the resource
rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; sieci rybackie ; Kaszuby
Description
An account of the resource
fotografia przedstawia mężczyznę (rybaka), który klaruje (rozplątuje) sieci na łodzi
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zygmunt Kłodnicki
Source
A related resource from which the described resource is derived
Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1987
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa z twórcą (umowa licencyjna)
Relation
A related resource
kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie)
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
image/jpeg
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
fotografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
PAE_FNK_18.11.IX_G.4.14.3_01
jezioro
Kaszuby
narzędzia i urządzenia rybackie
okolice Kartuz
rybołówstwo
sieci
sieci rybackie
Sumino
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99b9d114a1096464689046ae9cce8f31.pdf
73c7f0feefc7ca8a60efc1cf389f2676
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5920
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2007
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
kultura społeczna
swat - kojarzenie małżeństw
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5513
Title
A name given to the resource
Rozproszone zasięgi występowania poszczególnych ról swata podczas kojarzenia małżeństw (lata 70. XX wieku) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 30).
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Pieńczak, Agnieszka
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
30. Rozproszone zasięgi występowania poszczególnych
ról swata podczas kojarzenia małżeństw
(lata 70. XX wieku)
Opracowała Agnieszka Pieńczak
Objaśnienia znaków:
1
2
3
4
5
6
7
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
- zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a
8 -
roli swata polegającej
roli swata polegającej
roli swata polegającej
roli swata polegającej
roli swata polegającej
roli swata polegającej
roli swata polegającej
na informowaniu r o d z i c ó w panny o planach m a ł ż e ń s k i c h ,
na symbolicznym rozpoczynaniu spotkania (np. wypowiadanie oracjl),
na przedstawianiu zalet kandydata,
na uzyskiwaniu w s t ę p n e j zgody r o d z i c ó w panny na m a ł ż e ń s t w o ,
na uczestniczeniu w pertraktacjach m a j ą t k o w y c h ,
na zawieraniu prawomocnej umowy p o m i ę d z y stronami,
na przewodniczeniu z a r ę c z y n o m ,
zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a roli swata polegającej na pełnieniu roli ś w i a d k a i ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j .
Uwagi:
1 M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do 70. XX wieku.
3. Przy opracowaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o dane pochodzące ze wsi zamieszkanych przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08dc276414a39c828ef5f99e67aebf0c.pdf
fba7211608477f8ed7434a9a40c3897d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5047
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Turner, Victor (1920-1983)
antropologia symboliczna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4681
Title
A name given to the resource
Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera / LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.13-30
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kafar, Marcin Andrzej
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 86, 2002
I. STUDIA I MATERIAŁY
MARCIN ANDRZEJ KAFAR
Łódź
ROZWAŻANIA O ANTROPOLOGII
VICTORA WITTERA TURNERA
Dotychczas, o ile wiem, przetłumaczono na język polski tylko jeden tekst
wybitnego brytyjskiego antropologa - Victora Tumeral. Wszelako czytając
literaturę z zakresu nauk społecznych i nauk o kulturze, dostrzegamy rosnące na przestrzeni kilku ostatnich lat zainteresowanie ideami brytyjskiego symbolisty. Rzeczowe odwołania do koncepcji dialektyki struktury i communitas, liminalności czy dramatów społecznych znajdujemy w pracach Jerzego
Sławomira Wasilewskiego, Rocha Sulimy, Marka Czyżewskieg02• Choć wymienieni autorzy - ze względu na obszary interpretacyjne, w jakich się poruszają - odnoszą się jedynie do niewielkiego skrawka bogatego dorobku Turnera, to ich rozważania zasługują na uwagę przede wszystkim dlatego, że podbudowane są znajomością oryginalnych tekstów autora The Ritual Process, co
stworzyło szansę (moim zdaniem w dużej mierze wykorzystaną) na wystarczająco wnikliwą egzegezę jego myśli. Etnolog, folklorysta i socjolog pokazują także, co równie ważne, jak inspirujące i twórcze mogą być dziś pomysły
Turnera dla różnych dyscyplin wiedzy. Tę niewątpliwie interesującą, ale wymagającą dalszych badań kwestię pozostawiam do rozwinięcia przy innej
okazji.
l Chodzi o fragment książki Tumera From Ritual to Theater. Human Seriousness
of Play, PAJ
Publications, New York, 1982, wydany pt. Teatr w codzienności, codzienność w teatrze (Turner,
1988). Wiem, że obecnie redakcja kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" przygotowuje
do druku dwa inne szkice Tumera. Obok nich prawdopodobnie ukaże się artykuł amerykańskiego
uczonego, Mathieu Deflema, do którego sięgałem, pisząc niniejszy szkic (Zob. Deflem, 1991).
O zamiarze publikacji tekstu Deflema dowiedziałem się po zakończeniu pracy nad moim artykułem.
2 Jerzy Sławomir Wasilewski jako pierwszy z polskich badaczy odwołał się do koncepcji wypracowanych przez Tumera, wykorzystując je w kontekście etnologicznych rozważań o kulturowych tabu (Wasilewski, Tabu... , 1989). Roch Sulima w interesujący sposób zastosował nośne pojęcia struktury i communitas w analizie lokalnego fenomenu młodzieżowej subkultury operującej
imieniem publicznym "Józef Tkaczuk" (Sulima, Józef .. , 1995). Tumerowskim duchem przeniknięta jest również inna praca tego autora (Por. Sulima, 2000). Marek Czyżewski wykazał dużą
wartość analityczną innych Tumerowskich kategorii, mianowicie dramatu społecznego i rytuału,
włączając je w zaproponowaną przez siebie teorię dyskursu publicznego (Czyżewski, 1997).
�14
W tym szkicu będzie mnie natomiast interesował proces wyłaniania się najważniejszych koncepcji teoretycznych Victora Tumera, które postaram się zaprezentować w powiązaniu z wątkami biograficznymi. Sądzę bowiem, że aby
odczytać Tumerowskie idee we właściwym im kontekście, musimy mieć na
uwadze także jego doświadczenia osobiste, można rzec, swoiste dramaty
życiowe, jakie były udziałem tego wybitnego brytyjskiego antropologa, by
użyć języka stosowanego przez niego samego. Punktem wyjścia moich rozważań jest przyjęcie stanowiska wypracowanego przez Mathieu Deflema,
który w tekście syntetyzującym naukowe dokonania autora Rytualnego procesu mówi wprost o zbieżności zwrotów intelektualnych ze zwrotami w życiu prywatnym Tumera, słusznie, moim zdaniem, upatrując w tych ostatnich
także źródeł zmian sposobu jego antropologicznego
myślenia (w którym
mieściło się również myślenie o antropologii) (Deflem, 1991).
Przygoda Tumera z nauką o kulturze w jej wymiarze akademickim zaczęła się po II wojnie światowej, kiedy to podjął on studia antropologiczne na
University College w Londynie. Był to moment ponownego rozpoczęcia nauki w szkole, do której uczęszczał jeszcze przed wojną, wówczas studiując
język angielski i literaturę. Kiedy dwudziestokilkuletni
Turner (ur. w 1920
roku w szkockim Glasgow) wstępował na powrót w progi uczelni, miał
w pamięci traumatyczne doświadczenia czasu wojny (ze względu na swe przekonania antymilitame "przeczekanej" w siłach pomocniczych armii angielskiej) i dzieciństwo spędzone z matką - Violet Witter, aktorką Szkockiego
Teatru Narodowego, w domu jej rodziców. Ten
fakt w biografii Tumera zasługuje na podkreślenie, gdyż, jak zgodnie uznają badacze i komentatorzy jego myśli3, późniejsze koncepcje dramatów
; społecznych narodziły się pośrednio właśnie dzięki wciąż żywej w pamięci Tumera atmosferze teatru, gry i aktorstwa doświadczonych w domu dzieciństwa, a praktykowanych jeszcze długo potem,
także w czasie akademickich dysput i wykładów4.
Należy wspomnieć o jeszcze jednym ważnym
wydarzeniu w życiu Tumera, jakie miało miejsce
podczas wojny. Oto w 1943 roku poznaje i żeni
się z Edith Davis - kobietą będącą nie tylko żoną
J Piszą o tym m.in. Roger D. Abrahams (1995, s. V), Mathieu Detlem (1991), a także Beth
Barrie (notatki ..., www.indiana.edu).
4 Dla przykładu Roger Abrahams, wspominając Tumera, nazwał go nie tylko wspaniałym wykładowcą ipedagogiem, ale także "akademickim showmanem", potrafiącym z równą swobodą wcielać się podczas wykładów w role mistrza ceremonii, klowna czy mędrca (Abrahams, 1995, s. V).
�15
i matką ich pięciorga dzieci, ale również muzą,
twórczym natchnieniem podejmowanych przez
niego wyzwań naukowych, krytykiem jego prac,
a nierzadko też ich współautorem, nieraz, co charakterystyczne, współautorem kryjącym się za licz- .
nymi aluzjami i niuansami esejów sygnowanych
nazwiskiem jej męża. W wymiarze osobistym była
wreszcie Edith dla Turnera dobrym duchem, filarem, na którym mocno wspierał się przez całe
swoje życie.
Pierwsze lata ich wspólnego życia cementowa- .
ły przeciwności losu wojny, narodziny dwóch synów i - już po ogłoszeniu przez Niemcy kapitulacji - wędrówki z cygańskim taborem w okolicy miasteczka Rugby Town. To właśnie wtedy Turner w jednej z publicznych
bibliotek trafia na książkę Margaret Mead Dojrzewanie na Samoa oraz The
Andaman Islanders Roberta Radcliffe-Browna, i to właśnie wtedy antropologia zaczyna zapuszczać w nim, jak się dziś okazuje, głębokie korzenie. Grunt
dla nich przygotowują wykłady i seminaria odbywane z tuzami ówczesnej antropologii brytyjskiej: Meyerem Fortesem, Daryllem Fordem, Edmundem Leachern, Raymondem Firthem, aby wspomnieć tylko kilka postaci z szerokiej
plejady ówczesnych znakomitości intelektualnych napotkanych w University
College. Tytuł BA (Bachelor of Arts), będący odpowiednikiem polskiego licencjatu, trafia do rąk Tumera w roku 1949, a rok później -już w Manchesterze - po obronieniu pracy u Maxa Gluckmana Turner otrzymuje stopień MA
(Master of Arts). Wkrótce potem Gluckman, przewodzący wówczas katedrze
antropologii na Manchester University, składa mu propozycję otrzymania
grantu na badania w Afryce.
Korzystając z nadarzającej się okazji, Turner wyjeżdża w 1950 roku do
Północnej Rodezji, by w ramach projektów realizowanych przez Rhodes Livingstone Institute prowadzić własne badania. Jego prace w Mukanza i innych wioskach zasiedlonych przez plemię Ndembu odbywały się w dwóch
cyklach: pierwszy przypada na okres od grudnia 1950 do lutego 1952 roku,
drugi zaś od maja 1953 do czerwca 19545• Ich wynikiem jest obfity materiał
etnograficzny przedstawiony w pierwotnej postaci jako monografia kultury
5 Detlem (ł 991) za Edith Turner zwraca uwagę na dość interesujący szczegół związany z wyjazdem Turnera do Afryki, mianowicie pierwotnie obiektem jego eksploracji miało być plemię
Mambwe, ale w ostatniej chwili do Instytutu w Lusace, gdzie Turner przygotowywał się do rozpoczęcia pracy terenowej, dotarł telegram od Gluckmana, w którym sugerował on zmianę wcześniejszych planów i wyjazd do Mwinilunga,jednej z prowincji położonej w północno-zachodniej
części Rodezji, zamieszkiwanej przez ludność Ndembu. Swoją drogą ciekawe, jak rozwinęłaby
się myśl Turnerowska w przypadku zetknięcia z kulturą plemienia Mambwe, znacznie "uboższą"
w rytuały niż kultura Ndembu.
�16
Ndembu, za którą w 1955 rokujej autor otrzymuje doktorat. Dysertacja opublikowana jako Schism and Continuity in African Society. A Study oj Ndembu
Village Life (1957), gdy wziąć pod uwagę jej zawartość merytoryczną, mieści
się ściśle w problematyce konfliktu społecznego, tematu na różne sposoby
podejmowanego przez badaczy z kręgu szkoły manchesterskiej, do której głównych przedstawicieli zwykło się zaliczać także Turnera (Kuper, 1987, s. 197).
W Schism and Continuity pokazuje on, w odniesieniu do przykładu systemu
pokrewieństwa społeczności Ndembu, w jaki sposób grupy radzą sobie w sytuacjach sprzeczności interesów, pojawiających się w sferze ekonomicznej
i hierarchiczności struktury społecznej, np. w postaci walki o władzę. Analizy
zebranych przez siebie danych dokonuje, budując schemat dramatyzacji zachowań społecznych, które, jego zdaniem, mają charakter procesualny6. Dramat społeczny rozgrywa się niejako w czterech aktach. Pojawiający się konflikt daje się rozpoznać jako naruszenie ogólnie obowiązujących w danym
systemie społecznym norm i zasad, regulujących obszar współżycia między
członkami społeczności. Jest to pierwsza, inicjacyjna faza procesu, który następnie może rozwinąć się w dwóch kierunkach: konflikt daje się bardzo szybko zażegnać na poziomie "ograniczonego pola społecznej interakcji" lub następuje jego eskalacja obejmująca szerokie pola ważnych dla grupy obszarów społecznych działań. Turner nazywa tę fazę "fazą narastającego kryzysu"
(phase oJmounting crisis; Turner, 1978, s. 39). W przypadku zaistnienia sytuacji, gdy rozwój wypadków podlega scenariuszowi narastającego kryzysu,
kolejną odsłoną dramatu jest faza uruchomienia różnorakich mechanizmów
mających na celu ograniczenie jego rozprzestrzeniania się. W zależności od
skali postępujących rozłamów mogą to być zarówno indywidualne wystąpienia osób uznawanych za autorytety o różnej proweniencji, ale zadziałać mogą
także instytucje prawne. Na tym etapie społeczności tradycyjne często sięgają również po rytuały, których "uzdrawiająca" siła okazuje się niekiedy nie
do przecenienia. Zdarza się, że rytuały odgrywają niepoślednią rolę także
w czwartej, zarazem końcowej, fazie procesu, która zakończyć się może na
dwa sposoby: następuje reintegracja społecznej struktury lub ostateczna legitymizacja rozpadu grupy, czyli po prostu schizma. W przypadku badanych
przez Turnera Ndembu schizma przybierała zazwyczaj postać przestrzennego odłączenia części wsi, a w sferze symbolicznej wyrażano ją na przykład
6Podkreślane wielokrotnie przez Turnera przekonanie o procesualnym charakterze zjawisk społeczno-kulturowychjest
punktem wyjścia właściwie wszystkich podejmowanych przez niego rozważań. Na wykrystalizowanie się takiego poglądu początkowo miał zapewne wpływ silnie oddziałujący na "młodego Tumera" Max Gluckman, optujący za dynamiczną perspektywą analizy
zjawisk (Kuper, 1987, s. 186-217), później zaś (po wyjeździe do Ameryki w 1963 roku) zetknięcie z tendencjami szkoły chicagowskiej, przedkładającej ujmowanie rzeczywistości w kategoriach
procesu nad posługiwaniem się perspektywą strukturalną. Na temat strukturalnego i procesualnego podejścia w naukach społecznych pisze m.in. M. Czyżewski (Czyżewski, 1997, s. 42-43).
�17
przez ustanowienie nowego rytuału. Taką wymowę ma rytuał Chihamba,
opisany w Schism and Continuity. Pomimo tego, że odprawiany jest w głównej wiosce - Mukanza, to bierze w nim udział kilkanaście innych wiosek,
z których część związana była kiedyś ściśle terytorialnie z Mukanza, ale wskutek różnego typu społecznych konfliktów zostały od niej odłączone.
Chihamba jest dla Turnera narzędziem radzenia sobie Ndembu z nową,
kłopotliwą sytuacją wyrosłą w obrębie ich struktury społecznej; sytuacją
wymagającą podjęcia zdecydowanych działań, w wyniku których społeczność na powrót będzie zdolna osiągnąć stan equilibrium (Turner, 1978, s. 41).
Wykazując takie podejście do kwestii rytuału, Turner ograniczał się do wskazania jedynie jego funkcjonalnego charakteru. Tym samym nie odbiegał od
ogólnej tendencji panującej wówczas w szkole manchesterskiej, jeśli chodzi
o te zagadnienia. Były one zresztą traktowane przez to środowisko naukowe,
mówiąc łagodnie, po macoszemu. Po latach sam Turner odnosi się do tych
spraw w sposób bardzo wymowny, stwierdzając:
Kiedy zaczynałem badania terenowe wśród Ndembu, szedłem ścieżkami wyznaczonymi przez moich poprzedników zatrudnionych w Rhodes-Livingstone Institute for Sociological Research, mającym swą siedzibę w Lusace, administracyjnej stolicy Północnej Rodezji (teraz Zambii). Był to naj wcześniej założony instytut w Afryce Brytyjskiej (1938). Aspirował do roli centrum, w którym problem
ustanawiania i utrzymywania poprawnych kontaktów między ludnością miejscową
a przybyszami wyznaczał podstawowy obszar badawczy. Pod przewodnictwem
wpierw Godfreya Wilsona i Maxa Gluckmana, a później Elizabeth Colson oraz
Clyde'a Mitchella, wyższych rangą badaczy terenowych (research officers), instytut prowadził badania nad plemiennym systemem politycznym, instytucjąmałżeństwa, systemem pokrewieństwa rodzin, a także nad pewnymi aspektami urbanizacji, migracji zarobkowej, struktury wsi oraz ekologicznych i ekonomicznych
systemów plemiennych. Pracownicy instytutu zrobili też wiele w zakresie sporządzania map i klasyfikowania wszystkich plemion obszaru Północnej Rodezji,
przyjmując podział na sześć grup i opisując je z użyciem stosowanego pierwotnie
nazewnictwa. Jak zauważyła Lucy Mair (1960), rola Rhodes-Livingstone Institute w kształtowaniu polityki - podobnie jak miało to miejsce w przypadku innych instytutów z Afryki Brytyjskiej - polegała nie na "zaleceniu działań w odniesieniu do konkretnych sytuacji", ale "raczej na takiej analizie sytuacji, w wyniku której tworzący politykę (policymakers) (mogli) widzieć bardziej wyraziście,
zjakimi zmagają się siłami" (...).
Gdy zaczynałem prowadzić własne badania, rytuał zajmował wśród tych "sił"
miejsce mało znaczące. Co więcej, zainteresowanie tymi kwestiami w środowisku badaczy Rhodes-Livingstone
nigdy nie było duże: profesor Raymond Apthorpe (1961) zauważył, że wśród 99 publikacji wydanych przez instytut na przestrzeni około trzydziestu lat tylko w trzech ich autorzy poświęcają uwagę rytuałowi. Także teraz, pięć lat później, pomiędzy 31 krótkimi monografiami na temat
życia plemiennego Centralnej Afryki wydanymi przez Rhodes-Livingstone,
tylko cztery czynią rytuał wiodącym zagadnieniem, z czego autorem dwóch jest piszący te słowa (Turner, 1995, s. 5-6).
�18
Jeśli już badacze z kręgu instytutu decydowali się na podjęcie problemu
rytuału, to ograniczali się jedynie do wskazania jego kompensacyjnej roli,
jaką pełnił on ich zdaniem w kontekście powstawania i rozwiązywania społecznych konfliktów. Idea była czytelna: oto dzięki rytuałom grupy utrzymują
cały czas względną równowagę we wszystkich sferach życia, a ta przyczynia
się z kolei do budowania i podtrzymywania społecznej spójności. Ta swoista
siła grupowej konsolidacji wyłania się w procesie nieustannego rekapitulowania wartości wyznaczających normy współżycia społecznego. Przykładem
wzorcowego stosowania się do tych założeń jest stanowisko ojca antropologii manchesterskiej - Gluckmana, który w jednej ze swych prac w sposób
następujący wypowiadał się na temat rytuału:
Nie jest to po prostu wyrażanie spójności i wpajanie ludziom poczucia rangi wspólnoty oraz uczuć społecznych, jak było to ujęte w teoriach Durkheima i Radcłiffe-Browna, lecz jest to spotęgowanie rzeczywistych konfliktów pomiędzy regułami życia
społecznego oraz utwierdzanie przekonania, iż jedność istnieje pomimo owych
konfliktów7.
Podporządkowany paradygmatowi szkoły Gluckmana stosunek Turnera do
kwestii rytuału daje się zauważyć właśnie w Schism and Continuity, gdzie traktowany jest, jak mówi Deflem, jako rodzaj ,,«społecznego kleju» (social glue)
spajającego społeczność Ndembu" (Deflem, 1991). Swoje rozważania poświęcone tym zagadnieniom zawiera w rozdziale, któremu nadaje charakterystyczny tytuł: The Politically Integrative Function of Ritual i który to rozdział stanowi - co równie wymowne - jedynie niewielką (1/12) część całej pracy.
Wiedząc dziś, jak znaczącą rolę odegrała w późniejszych koncepcjach Turnera problematyka związana z samym rytuałem, szerzej zaś z religijnością
w ogóle, można zadać w tym miejscu zasadne, jak sądzę, pytanie: co wpłynęło na zmianę jego nastawienia do tych zagadnień? Odpowiedź na to pytanie jest z pewnością złożona i zdaję sobie sprawę, że przyjęta przeze mnie
argumentacja jest jedną z możliwych. Otóż uważam, że zasadniczą rolę odegrały tutaj dwa powiązane ze sobą czynniki, a mianowicie: (i) pojawienie się
w jego horyzoncie badawczym intelektualnych narzędzi, które umożliwiły
mu przejście od zewnętrznego (funkcjonalno-strukturalnego)
badania rytuałów do analizy ich morfologii (w tym badań nad symboliką); (ii) racje światopoglądowe. Zanim skupimy się na tych kwestiach, zastanówmy się, co spowodowało, że Turner w ogóle zainteresował się problematyką rytuału. W tym
wypadku rozsądne wydaje się zwrócenie się ku tropom związanym z badaniami terenowymi. Odnajdujemy je w pracy The Ritual Process, gdzie Turner dokonuje retrospekcji badań prowadzonych w Afryce, ukazując pewne
7 M. Gluckman, Seven-year
research plan o/the Rhodes-Livingstone
Institute ... , w: Human
Problems in British Central Africa, 1945, s. 9; cyt. za: Kuper, 1987, s. 192.
�19
ich aspekty niejako od kuchni, opisując między innymi swoje doświadczenie
przełamywania niechęci do rytuału:
Przez pierwsze dziewięć miesięcy pracy w terenie gromadziłem znaczne ilości
danych na temat systemu pokrewieństwa, układu przestrzennego wioski, małżeństwa i rozwodu, budżetu rodzinnego i indywidualnego, polityki plemiennej
i wioskowej oraz cyklu wegetacyjnego. Zapełniałem mój notatnik genealogiami,
odtwarzałem topografię wioski i przeprowadzałem spisy ludności; grasowałem
wokół, wychwytując rzadko stosowane terminy lineaży. Jednak wciąż czułem8,
że przyglądam się wszystkiemu z zewnątrz. Uczucie to nie zniknęło nawet wówczas, gdy zacząłem sprawnie posługiwać się językiem tubylców. Jednocześnie przez
cały ten czas byłem świadom łomotu rytualnych bębnów, rozbrzmiewających
w sąsiedztwie mojego obozu, i ludzi, o których wiedziałem, że opuszczają mnie,
aby spędzać dni na odgrywaniu rytuałów o tak egzotycznie brzmiących nazwach
jak: Nkula, Wubwang 'u czy Wubinda. Ostatecznie pojąłem, że jeśli rzeczywiście chcę wiedzieć, co jest rdzeniem kultury Ndembu, muszę przełamać moją
antypatię do rytuałów i zacząć je badać (...).
Aby doznać oświecenia, sięgnąłem wpierw po Dziennik Dystryktowy (District
Notebook), który jest kompilacją luźnych notatek z codziennych zdarzeń i zapisem
obyczajów, sporządzanych na bieżąco przez urzędników administracji kolonialnej,
których coś zainteresowało. Znalazłem tam krótkie opisy wierzeń Ndembu w Najwyższego Boga, duchy przodków i różne rodzaje obrzędów. (...) Ujmując różne
zjawiska, opisy te nie dawały mi co prawda satysfakcjonujących wyjaśnień w kwestii rozbudowanych i złożonych rytuałów dojrzewania, które widziałem, aczkolwiek
rzuciły pewne światło na rytuały, z którymi nie miałem wcześniej styczności.
Moim kolejnym krokiem było przeprowadzenie cyklu wywiadów z wyjątkowo uzdolnionym wodzem, Ikelenge, który posługiwał się angielskim. Wódz
Ikelenge natychmiast zorientował się, o co mi chodzi, i dał mi spis nazw najważniejszych dla Ndembu rytuałów z krótkimi opisami każdego z nich. ( ...) Wkrótce
potem Ikelenge zaprosił mnie do wzięcia udziału w jednym z rytuałów związanych z kultem łowców broni palnej, zwanym Wuyang 'a. To właśnie w czasie trwania tego obrzędu uświadomiłem sobie, że przynajmniej jeden z obszarów ekonomicznych Ndembu, mianowicie łowiectwo, nie może być zrozumiany bez odniesień do idiomów ukrytych w rytuale związanym z pościgiem (...).
Przeniosłem mój obóz ze stolicy, gdzie rezydował wódz, do miejsca zasiedlonego przez zwykłych mieszkańców. Z biegiem czasu moja rodzina stała się
w mniejszym lub większym stopniu integralną częścią społeczności i właśnie wtedy
moja żona ija zaczęliśmy spostrzegać to, co wcześniej było zaciemnione przez
nasze teoretyczne okulary (Turner, 1995, s. 7-9).
W przytoczonym wyżej fragmencie na uwagę zasługuje dość szczególny
zabieg, którym posłużył się Victor Turner. Oto swoje własne intuicje, przeczucia i doświadczenia bycia w kulturze, którą badał, potraktował na równi
z innymi źródłami wiedzy etnograficznej - kwerendą archiwalną, przeprowadzaniem wywiadów, obserwacją. Co ważniejsze, nie jawią się owe doświad8
Wszystkie podkreślenia w powyższym cytacie pochodzą od autora niniejszego szkicu.
�20
czenia tylko jako dodatek do uznanych za podstawowe sposobów zdobywania materiałów empirycznych, ale przynajmniej dla samego Turnera urastają
do rangi niezbędnego czynnika, dzięki któremu doznał on swoistego oświecenia metodologicznego. Pozwalając niejako sobie samemu stać się na moment uczestnikiem zdarzeń, a nie tylko ich obserwatorem (choćby i uczestniczącym), przekroczył to, co wydawało się nieprzekraczalne, to, co jego kolegom badaczom jedynie migało przed oczyma, gdy w pośpiechu pędzili
w poszukiwaniu strukturalnej prawdy skrytej w genealogiach. Można się zastanawiać, czy autor The Forest of Symbols odkryłby, jak sam mówi, "rdzeń
kultury Ndembu", gdyby, mówiąc metaforycznie, nie uległ rytmowi rytualnych
bębnów. Można się też zastanawiać, czy napisałby tyle uznanych dzisiaj przez
rzesze antropologów za genialne tekstów o symbolu, religii, sacrum ...9•
Zapis wyników przeprowadzonych przez Turnera badań dokonany został
początkowo w znanych mu wcześniej kategoriach, które w tekstach (m.in.
w Schism and Continuity) pojawiły się jako rama analizy o charakterze strukturalno-funkcjonalnym. Trzeba było zaistnienia szczególnych okoliczności,
aby uczynił on kilka kolejnych kroków w kierunku zmiany swego podejścia
do zagadnień rytuału.
Wiele w tej kwestii wyjaśnić może spojrzenie na perspektywę czasową,
w jakiej ukazywały się pierwsze ważne prace poświęcone motywom religijności, symboliki i rytuału. The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual
- najbardziej znane dzieło, w którym Turner wykłada swoją teorię symboli,
ukazuje się w 1967 roku, a więc z górą 12 lat po zakończeniu badań nad
Ndembu. Jest to o tyle godne podkreślenia, że dane empiryczne wykorzystane w Turnerowskich analizach pochodzą właściwie w całości z tych badań.
Między 1957 (data wydania Schism and Continuity) a 1961 rokiem nie opublikowano Turnerowi żadnych prac na ten temat, choć takowe powstają i zapełniają jego biurko. Oto na przykład w 1964 roku zostaje wydany artykuł
Symbols in Ndembu RituallO , w którym jego autor przedstawia podstawowe
założenia analizy symbolicznej. Tekst ten, który jednocześnie można uznać
za otwartą deklarację opowiedzenia się Turnera za nową formułą interpretacji antropologicznej, był gotowy już w roku 1957 i od tego momentu przez
siedem lat po prostu leżał w szufladzie w oczekiwaniu na przysłowiowe lepsze czasy. Napisanie Symbols in Ndembu Ritual zyskuje dodatkową wymo9 Retrospekcja doświadczenia
terenowego przedstawiona przez Tumera w The Ritual Process
może być ciekawym przyczynkiem do toczącej się w kontekście refleksji postmodernistycznej
dyskusj i na temat roli, jaką odgrywa osoba samego badacza w procesie budowania wiedzy antro·
pologicznej. W odwołaniu do motywów doświadczenia i pamięci wnikliwie rozważa te problemy
Katarzyna Kaniowska w pracy Opis - klucz do rozumienia kultury (1999, tam też podana jest
bogata literatura przedmiotu).
10 Symbols in Ndembu Ritual, w: Closed Systems and Open Minds. The Limits of Naively in
Social Anthropology, ed. by M. Gluckman, Edinburgh, Oliver and Boyd, 1964. Podaję za: Deflem,
1991.
�21
wę, gdy zwrócimy uwagę na inne wydarzenia, które miały miejsce w 1957
roku. Wtedy to właśnie Turner rezygnuje z członkostwa w Komunistycznej
Partii Wielkiej Brytanii, porzuca ideologię marksizmu i decyduje się na przystąpienie do Kościoła katolickiegolI. Nawrócenie na katolicyzm (bez względu na to, jakie motywacje stały za podjęciem takiej decyzji), oznaczało dla
Victora Turnera, jak przypuszczam, nie tylko krok milowy w sferze duchowej, ale także radykalne zmiany w sferze mentalnej. Nie mogło to oczywiście pozostać bez wpływu na dziedzinę dociekań naukowych, otwierając przed
brytyjskim antropologiem nowe pola wiedzy i jej rozumienia. Zanim jednak
znalazł on obszary, w obrębie których mógł swobodnie prezentować swoje
stanowisko, przez pewien czas pozostawał jeszcze w kręgu oddziaływania
szkoły manchesterskiejl2. Wiadomo, że grono współpracowników Gluckmana tworzyły osoby mocno zaangażowane politycznie, w przeważającej większości o poglądach lewicowych. Praca w środowisku, w którym, jak mówi
Kuper, powszechne było powiedzenie "wszyscy tu jesteśmy marksistami"
(Kuper, 1987, s. 168), narzucała określoną konwencję myślenia, znacznie
różniącą się od tego, co interesowało w tym czasie autora The Forest of Symbols. Zrozumiałe staje się zatem, że rozwijające się w takim klimacie intelektualnym Turnerowskie idee krążące wokół tematyki religii siłą rzeczy nie
mogły być w pełni (jeśli w ogóle) akceptowane w Manchesterze.
Sytuacja Turnera zmieniła się na początku lat 60., kiedy to złożono mu
propozycję współpracy z Center for Advanced Studies in the Behavioral Sciences w Kalifornii w Stanach Zjednoczonych (Deflem, 1991). Przygotowując
się do wyjazdu, w związku z kłopotami wizowymi zmuszony był zatrzymać
się na dłużej w Hastings w Anglii. Czas potrzebny na załatwienie niezbędnych formalności spędzał zaś w bibliotece, gdzie nadrabiał zaległości w czytaniu lektur. W jego ręce wpadła wówczas praca The Rites ofPassage Arnolda van Gennepa. Jak się okazało, tworzące teoretyczną oś Les Rites de passage (wydanej po raz pierwszy we Francji w 1909) rytualne koncepcje
przejścia znakomicie uzupełniły Turnerowi wcześniejsze odkrycia, a także,
jak sądzę, pozwoliły mu zwerbalizować wiele intuicji, stając się zaczynem
dalszych poważnych studiów (mam tutaj na myśli przede wszystkim rozszerzone znaczenia kategorii liminalności i związanej z niącommunitas, o czym
będę mówił dalej). Pomimo tego, że podstawowe założenia, w oparciu o które zbudowany jest schemat przejścia van Gennepa, są dość dobrze znane, to
myślę, iż warto poświęcić im kilka słów w kontekście niniejszych rozważań.
11 Detlem (1991) wspominając o rozbracie autora The Ritual Process ze światopoglądem
marksistowskim, upatruje w tej decyzji protestu skierowanego przeciwko interwencji wojsk radzieckich na Węgrzech. Wydaje mi się, że taka argumentacja przynajmniej częściowo jest słuszna, gdy
spojrzymy na nią choćby w świetle pacyfistycznej postawy Turnera z czasów II wojny światowej.
12 Po uzyskaniu doktoratu Turner pracował w Manchesterze
do czasu wyjazdu do Ameryki.
�22
Tak więc ryty przejścia dla belgijskiego badacza to zespół ściśle określonych działań towarzyszących sytuacjom wszelkich przełomów w życiu społecznym. Van Gennep wyróżniał je zarówno w odniesieniu do cyklu obrzędów dorocznych, jak i cyklu życia jednostkowego. W grupach plemiennych
- na materiale, z obrzędów których została stworzona teoria rites de passage - wyrazistymi przykładami takich przełomów są między innymi momenty
wchodzenia w dorosłość, w których - podobnie jak dzieje się to w przypadku
każdej innej zmiany społecznego statusu czy pozycji (np. narodziny, dzieciństwo, narzeczeństwo) - inicjowani, zanim zostanie uprawomocniony ich nowy
społeczny stan, muszą przejść przez trzy wyraźnie zaznaczone, następujące po
sobie w czasie fazy: a) zostają wykluczeni ze społeczności poprzez szereg czynności znoszących wszelkie oznaki ich społecznego przypisania; b) znajdują się
w stanie marginalnym czy też liminalnym (z łac. limen, próg), kiedy to symbolicznie lub wprost podkreśla się ich pośredniość, bycie pomiędzy tym, co już
było, a tym, co dopiero będzie; c) zostają na powrót włączeni do starego świata
jako osoby o swoistej, odmienionej społecznej tożsamości13•
W oparciu o ustalenia van Gennepa, Turner mógł zrewidować swój dotychczasowy sposób postrzegania rytuałów. Belgijski folklorysta dostarczał
mu przede wszystkim narzędzi konceptualnych, z pomocą których dało się
odejść od statycznego modelu rytuału (włączonego jedynie w społeczne działania dramatyczne) na rzecz ujęcia go w kategoriach swoistej, społecznej akcji, rozgrywającej się w konkretnym miejscu i czasie. Tak rozumiany rytuał
sam jest procesem (składa się bowiem z wyodrębnionych faz), w którym grupa
zaczyna posługiwać się symbolami. "Rytuał - powiada Turner - jest sekwencyjnym układem działań (obejmujących gesty, słowa i przedmioty), które
podejmowane są w odosobnionym miejscu, a ich celem jest wpłynięcie na
istoty nadprzyrodzone lub inne siły w taki sposób, aby zadziałały one na korzyść aktorów biorących w nich udział" (Turner, 1972).
W odniesieniu do kultury Afryki Turner wyróżnia dwa zasadnicze typy
rytuałów: okresowe (seasonal) i sytuacyjne (contingent), związane z sytuacjami przełomowymi zarówno dla jednostek, jak też grupy. Rytuały okresowe zaznaczają moment zmiany pory roku (przejścia: zima/wiosna, wiosna!
lato, jesień/zima); w tej grupie mieszczą się także rytuały cyklu wegetacyjnego. W grupę rytuałów sytuacyjnych włączone są: a) rytuały, czyli ceremonie
krytycznych momentów życia (life-erisis ceremonies), tzn. narodzin, małżeństwa, śmierci etc.; b) rytuały cierpienia (rituals of affliction), odprawiane
w celu zneutralizowania wpływu sił nadprzyrodzonych, sprowadzających różnego rodzaju nieszczęścia w postaci choroby, niepowodzenia w polowaniu,
13 O koncepcji
van Gennepa i jej recepcji w antropologii obszernie piszą Michał Buchowski
i Wojciech J. Burszta w pracy O założeniach interpretacji antropologicznej (1992). W kontekście
teorii rytów przejścia nawiązują również do pomysłów wypracowanych przez Victora Turnera
(por. tamże rozdział "Rites de passage").
�23
groźnych urazów fizycznych itp.; c) rytuały zapewniające powodzenie (divinatory rituals), wykorzystywane np. w sytuacjach wstępowania do tajnych
stowarzyszeń czy obejmowania urzędów politycznych14•
Powołując do życia nowy czy odgrywając wcześniej ustanowiony rytuał,
społeczności posługują się symbolami, czyli właśnie "gestami, słowami i przedmiotami", które posiadająjuż przypisane (lub którym dopiero nadaje się) znaczenia. Symbole - zawsze występujące w rytuale w ściśle określonych układach - dzielone są na dwie kategorie: dominujące i instrumentalne, zwane
również podległymi. Rozróżnienie dokonane przez Turnera wynika z założenia, że dana społeczność operuje ograniczoną liczbą rytuałów (ta oczywiście
może ulec zmianie zgodnie z zasadąprocesualności
wszelkich zachowań społecznych), które pozostają ze sobą w związkach. W ramach danego systemu
pewna grupa symboli wykorzystywana jest częściej niż pozostałe. Pojawiają
się one w cyklach rytualnych (takie tworzą np. powiązane ze sobą rytuały
okresowe-wegetacyjne
siewów i zbioru plonów) lub innej konfiguracji działań rytualnych i określa się je mianem symboli dominujących. Charakteryzują się one skrajną wieloznacznością (extreme multivocality), co znaczy, że
skrywają w sobie różnorodne kulturowe sensy, których są nośnikami (symbol vehicles). Dzięki temu zajmują zazwyczaj centralne miejsce w każdym
z rytuałów, w którym się pojawiają. Symbole podległe natomiast rozpoznawane są w określonym kontekście symboli dominujących, niejako je dopełniając. W przeciwieństwie do dominujących, symbole podległe sąjednoznaczne (univocal), odznaczają się tym samym ograniczoną wartością semantyczną
w stosunku do dominujących (Turner, 1972).
Ze względu na szkicowy charakter tego tekstu nie będę dalej rozwijał złożonej teorii wyróżniania pól semantycznych symboli, ani też metod badawczych służących określaniu przypisywanych im własności, co wnikliwie w kilku
pracach czyni sam Turner (Turner, 1972)15.
Na uwagę natomiast zasługuje w tym miejscu fakt, którego dostrzeżenie
pozwoli nam przejść do dalszych rozważań nad Turnerowskimi koncepcjami. Oto wszystkie pomysły teoretyczne i interpretacyjne dotyczące symboliki i rytuału zostają w pełni rozwinięte dopiero po jego wyjeździe do Stanów
Zjednoczonych. Opublikowane zostają wówczas: wpierw The Forest ofSymbals, następnie The Drums of Affliction i wreszcie The Ritual Process. Wśród
wyżej wymienionych na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, właśnie Rytualny Proces. Książkę tę - złożoną z cyklu wykładów wygłoszo14 Podział zgodnie z klasyfikacją dokonaną przez Turnera w latach 70. (por. Turner, 1972). We
wcześniejszych swoich pracach (m.in. w Schism and Continuity oraz The Forest ofSymbols. Aspects
ofNdembu Ritual), odnoszących się do kultury Ndembu stosował analityczny podział na rytuały
krytycznych momentów życia i rytuały cierpienia.
15 Do najważniejszych prac Tumem na temat rytuału należą: The Forest of Symbols. Aspects of
Ndembu Ritual (1967), The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu
ofZambia (1968) oraz The Ritual Process. Structure and Anti-8tructure (1995).
�24
nych przez Turnera w 1965 roku w Rochester University - można bowiem
odczytać, jak sądzę, jako jego ostateczne pożegnanie się z paradygmatem manchesterskim. W tejże pracy zostają podsumowane stare i wyznaczone nowe
(niektóre rozbudowywane aż do śmierci ich autora16) tematy dociekań antropologicznych. Do bodaj najciekawszych z nich należą - cieszące się do dziś
dużym interpretacyjnym powodzeniem w kręgach badaczy społecznych kategorie communitas i struktury oraz liminalności.
Jak już wspomnieliśmy wcześniej, pojęcie liminalności zostało zaczerpnięte przez Turnera z koncepcji rites de passage Arnolda van Gennepa, który
określa za jego pomocą stan środkowej fazy przejścia. Odwołując się do teorii przejścia, autor Rytualnego procesu zwraca szczególną uwagę na atrybuty
liminalności (jako stanu społecznego zawieszenia przed- i porytualnych praw)
i cechy przypisane przechodzącym inicjację. Turner nazywa takie postacie
"ludźmi progu" (threshold people lub liminal personae) i wskazuje na ich
czasowe rytualne znalezienie się pomiędzy (betwixt and between) "pozycjami wyznaczonymi i porządkowanymi przez prawo, zwyczaj, konwencję" (Turner, 1995, s. 95), organizujących ekonomiczno-techniczną przestrzeń społecznego życia codziennego (strukturę). Każda społeczność dla wyrażenia liminalności posługuje się wieloma symbolami zaznaczającymi moment
przejścia. W rytuale pojawiają się one w postaci przedmiotów (np. masek,
ubrań, instrumentów), gestów (np. tańca, procesji) i formuł językowych (np.
mitycznych opowieści), które splecione ze sobą tworzą rodzaj symbolicznej
całości, ogniskującej różnorodne sensy kulturowych działań człowieka.
Oprócz symbolicznego, faza liminalna mieści w sobie także istotny komponent społeczny, widoczny jako odejście od skomplikowanych stratyfikacji
wyznaczających układ pozycji strukturalnych, obowiązujących na co dzień
każdego członka grupy, na rzecz uproszczonych relacji międzyludzkich. Jedyna dystynkcja, jaka pojawia się w obrzędzie, dotyczy podległej roli inicjowanych w stosunku do autorytetów czuwających nad ścisłym przestrzeganiem kanonu wymaganych zachowań. Absolutna równość wszystkich neofitów podkreślana jest na różne sposoby: mogą oni być pozbawieni wszelkiego
okrycia czy insygniów zaznaczających ich społeczne pochodzenie, muszą
wykonywać bez żadnego sprzeciwu wszystkie wydawane polecenia, a także
z pokorą przyjmować nakładane na nich kary. Stosunki, jakie tworzą się wówczas między samymi inicjowanymi, przypominają rodzaj silnego zbliżenia,
przechodzącego momentami w stan totalnego zbratania, rodzącego się we
wspólnym doświadczeniu. Aby określić ten szczególny typ więzi międzyludzkiej, Turner sięga po pojęcie communitas. Zastosowanie terminu łacińskiego uzasadnia potrzebą określenia specyficznego pola semantycznego dla
opisywanych przez siebie zjawisk. Podstawowe znaczenia communitas to:
16
Turner zmarł w Stanach Zjednoczonych
w 1983 roku.
�25
"łączność, więź, obcowanie, poczucie łączności ogólnoludzkiej",
a także
"wspólne posiadanie, wspólnota czegoś, wspólny udział w czymś". Etymologicznie communitas wiąże się z communis ("wspólny, ogólny, powszechny, bezpośredni, przyjacielski") i communio ("otoczyć, zamknąć, obwarować,
ochraniać, osłaniać, wzmacniać") (Słownik. .., 1959)17. Turner był przekonany, że dostrzeżona przez niego w liminalnej fazie rites de passage "modalność społecznych stosunków" ufundowana jest na zupełnie innych podstawach niż stosunki społeczne pojawiające się w "obszarze życia codziennego". O ile codzienność, w której operuje społeczeństwo, zdominowana jest
przez strukturę18, rozumianą jako układ "pozycji polityczno-prawno-ekonomicznych", wyznaczających dość ściśle granice działań jednostki, o tyle
stan liminalny sprzyja ujawnieniu się communitas, w której człowiek wyłączony czasowo spod wpływu społeczeństwa - ciąży ku bezinteresownej, pełnej obecności z drugim człowiekiem. Pojęcia struktury i communitas
określają dwa przeciwstawne typy związków, w jakich pozostają względem
siebie członkowie społeczności. Z jednej strony mamy do czynienia z silnie
zhierarchizowaną konfiguracją pozycji zajmowanych przez jednostki (struktura), z drugiej zaś strony dochodzi do przełamywania na różne sposoby struktury i tworzenia się communitas. Owo przełamywanie struktury Turner określa
jako działanie anty-strukturalne. W fazie liminalnej pojawia się ono właśnie jako communitas (stan powszechnej równości i silnego zbratania inicjowanych) i występuje w powiązaniu z innymi własnościami, które przedstawione
są przez autora The Ritual Process w postaci szeregu opozycji m.in.: równość/
/nierówność, całkowite podporządkowanie/podporządkowanie
tylko wyższemu
w hierarchii społecznej, wstrzemięźliwość seksualna/swoboda seksualna, nagość
lub jednolite ubranie/zróżnicowanie ubioru itd. (Turner, 1995, s. 106).
Działania anty-strukturalne
Turner odnosi nie tylko do środkowej fazy
obrzędów przejścia, ale - rozbudowując teorię liminalności - odnajduje je
również w kulturowych fenomenach, pojawiających się w społeczeństwach
postindustrialnych. Zjawiska, które - dla odróżnienia od liminalnych nazywa on quasi-liminalnymi
czy liminoidalnymi, pojawiają się w takich
obszarach społecznej aktywności, jak np.: współczesne widowiska masowe
(mecze, koncerty rockowe itp.), sztuka (w tym teatr, balet, film, literatura)
i różnego typu inne formy spędzania wolnego czasu. Wskazując na powiązania między zachowaniami liminalnymi a liminoidalnymi, Turner zauważa, że
"poważne" gatunki symbolicznych działań - rytuał, mit, tragedia i komedia
(u źródeł ich narodzin) - są głęboko wplecione w cykliczno-repetycyjny
proces
Patrz hasła: communitas, communis, communio.
U Turnera znajdujemy wiele prób zdefiniowania pojęcia "struktury", wszelako wszystkie
one przeniknięte są duchem brytyjskiej antropologii społecznej, postrzegającej jednostkę jako wplecioną w sieć powiązań społecznych.
17
18
�26
społeczny, podczas gdy gatunki, które rozwinęły się od czasu rewolucji industrialnej (współczesna sztuka i nauka), pomimo tego, iż w oczach ogółu jawią się jako
mniej poważne (czystość badań, rozrywka, interesy elity), w istocie wykazują większy potencjał, jeśli chodzi o zmiany w sposobie relacji międzyludzkich. Silne outsiderstwo tych gatunków przejawia się w tym, że operują one poza areną bezpośrednich działań ekonomicznych, i jako takie konstytuują "liminoidalne" analogie
liminalnych procesów i fenomenów społeczeństw plemiennych i wczesnoagrarnych,
co odłącza je od bezpośrednich funkcjonalnych działań, jakie podejmują członkowie społeczeństwa. (...) Brak przymusu i ograniczeń narzucanych na nie z zewnątrz nadąje im niezobowiązujący charakter, co sprawia, że są łatwiejsze do
przyswojenia przez świadome jednostki (Turner, 1978, s. 16).
Liminoidalność - mimo swego substancjalnego pokrewieństwa z liminalnościądość znacznie różni się jednak od tej ostatniej. Liminalność ściśle wiąże się z działaniami skierowanymi na utrzymanie status quo społeczności plemiennych i wczesnoagrarnych, które w momentach przełomów (rytuały sytuacyjne i okresowe) podejmują zbiorową aktywność. Pomimo tego,
że owa aktywność jest wynikiem swoistej społecznej i kulturowej konieczności (i jako taka wiąże się z przymusem uczestnictwa w niej), zawiera
w sobie również pierwiastek "nowego" - może powołać do życia wcześniej
nieznane symbole i idee, służące często odbudowywaniu społeczno-kulturowego porządku.
Liminoidy natomiast wyłaniają się w sferze działań społeczeństw przemysłowych, w których mamy do czynienia z silnymi stratyfikacjami, powstającymi ze względu na ekonomiczny podział pracy. Proces społeczny ma tutaj charakter otwarty i jego przebieg często zależy od działania jednostek, mających
dużo większą niezależność niż w przypadku społeczeństw plemiennych. To
właśnie jednostki o dużym potencjale "progowości", czyli outsiderzy i ludzie
marginesu (Turner zalicza do nich m.in. pisarzy, filozofów, poetów), a także
okupujący niski status w strukturze (biedacy, ułomni itp.) często stoją "na straży" wartości ogólnoludzkich (są reprezentantami communitas), na różne sposoby poddając krytyce społeczne normy współżycia (Turner, 1995, s. 108-112).
Przedstawione przeze mnie w ogólnym zarysie pojęcia communitas, anty-struktury i liminalności zostały po raz pierwszy zastosowane jako narzędzia analityczne i interpretacyjne w The Ritual Process. Turner wykorzystuje je, pisząc m.in. o współczesnych ruchach millenarystycznych,
doktrynie
franciszkańskiej, kontrkulturze hipisów i systemach pokrewieństwa w społeczności Tallensi i u Nuerów.
Wiemy, że Rytualny Proces był jedynie wprowadzeniem do późniejszych
wnikliwych analiz, które przez samego Turnera nazywane były "symbolizmem
porównawczym" (comparative symbology), a których przedmiotem stały się np.
communitas w historii religii, pielgrzymki, rytuały i ceremonie w chrześcijaństwie. To tylko kilka z szeregu tematów, które Turner podjął, aby silnym, pełnym
przekonania głosem mówić o uprawianiu "autentycznej antropologii", rozumia-
�27
nej jako transdyscyplinarna "nauka o człowieku". W przedmowie do wydanej
w 1974 roku Dramas, Fields and Metaphors stwierdza:
W moich analizach sięgam do geografii i historii Indii, Afryki, Europy, Chin
i Mezoameryki, odwołuję się do społeczeństwa antycznego, dotykam wieków średnich i współczesnych rewolucyjnych czasów. Wiem, że niejednokrotnie przekroczyłem granice kompetencji wyznaczone przez moją dyscyplinę. Usprawiedliwieniem takiego postępowania jest moje (podkr. M.A.K.) widzenie rodzaju ludzkiego jako jednego
w swej istocie, mimo cechującej
go różnorodności
w sposobie wyrażania siebie, aktach twórczych, a nie jedynie zwykłej adaptacyjności. Każde poważne studia nad człowiekiem muszą podążać za nim, gdziekolwiek się udaje, i uwzględniać to, co Florian Znaniecki nazywa "współczynnikiem
humanistycznym", za pomocą którego systemy społeczno-kulturowe
zależą (...)
od istnienia opartego na uczestnictwie świadomych humanistycznych reprezentantów i wzajemnych relacjach międzyludzkich. To właśnie czynnik owej "świadomości" powinien doprowadzić antropologów do poszerzonych studiów nad złożonymi kulturami, w których najbardziej wyrazisty i świadomy głos wartości
należy do "liminoidalnych" poetów, filozofów, dramatopisarzy, prozaików, malarzy itp.
Książka ta jest niejako z konieczności programowa, ponieważ błąka się po granicach dyscypliny. Jej podstawowa niedoskonałość wynika właśnie z przebijającego w niej zawłaszczającego nomadyzmu. Wszelako zwracam się z prośbą do
moich kolegów, aby nabyli humanistyczne umiejętności, które pozwolą im czuć
się bardziej komfortowo
w obszarach, gdzie mistrzowie
myśli ludzkiej
i sztuki rezydują od dawna. Musi się to zdarzyć, jeśli uprawianie połączonej
nauki o człowieku, autentycznej
antropologii,
miałoby być kiedykolwiek
możliwe (podkr. M.A.K.). Nie jestem zwolennikiem porzucania metod nauki behawioralnej, ale dostosowania ich do zachowania nowatorskiej, liminalnej istoty,
do gatunku, którego przedstawicielami są: Homer, Dante i Shakespeare, a także
Galileusz, Newton i Einstein (Turner, 1978, s. 17-18).
Turner rozumiał antropologię na swój własny, oryginalny, można rzec "niepopularny", w jemu współczesnych czasach, sposób. Gdy postuluje uprawianie
nauki o człowieku, to w jego zamyśle leży badanie wielowarstwowe, docierające do głębokich sensów wszelkich działań człowieka, który - w co, jak
myślę, sam głęboko wierzył - poszukuje możliwości pełnego wyrażenia
siebie w tym, co robi. Poszukuje też możliwości porozumienia się z drugim
człowiekiem. Antropologia pełna to jednocześnie antropologia otwarta także
na człowieka, wchodząca z nim w dialog i ten dialog podtrzymująca.
Myślę, że antropologia turnerowska, bo o takiej można mówić, dobrze rozumiana i mądrze uprawiana, ma spore szanse na to, by być pożytecznym
sposobem badania zarówno współczesności, jak i historii. Z powodzeniem
mogą z niej korzystać ci, którzy lubują się w chadzaniu głównymi traktami
(Turner bowiem jest już klasykiem), jak i czerpiący przyjemność z zaglądania w zaułki, w których bije tętno kultury.
Niniejsze, z założenia wstępne, rozważania o antropologii Victora Wittera
Turnera zakończę słowami wypowiedzianymi przez amerykańskiego folklo-
�28
rystę B. Babcocka, który po śmierci Victora Wittera stwierdził: "Jeszcze wiele
pokoleń badaczy będzie się zmagać z tym, co zrobił Turner, zanim zdołają
ogarnąć różnorodne i wzajemnie powiązane ze sobą implikacje wielkiej sieci
idei, którą on zaplótł"19.
BIBLIOGRAFIA
Abrahams R.D.
1995
Foreword to the Aldine paperback edition of The Ritual Process, w: The
Ritual Process. Structure and Anti-Structure, New York.
Barrie B.
b.r.w.
notatki o życiu i koncepcjach teoretycznych Victora Wittera Tumera, bez tytułu; źródło: strona internetowa http://www.indiana.edu/~wanthro/tumer.htm.
Buchowski M., Burszta W.J.
1992
O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa.
Czyżewski M.
1997
W stronę teorii dyskursu publicznego, w: Rytualny chaos. Studium dyskursu społecznego, red. M. Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski, Kraków, s. 42-115.
DeflemM.
1991
Ritual, anti-structure, and religion: a discussion of Victor Turner s processual symbolic analysys, "Journal for the Scientific Study of Religion"
vol. 30 (I); źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.sla.purdue.edu/people/soc/mdeflem/ztum.htm.
Dziekan J.
2002
Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, w: Ojczyzny słowa, red.
WJ. Burszta, W. Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 167-191.
Graham St J.,
b.r.w.
Alternative Cultural Heterotopia: ConFest as Australia s Marginal Centre; źródło: strona internetowa: http://www.angelfire.com/pq/edgecentral/
twopartone. htm 1.
Kaniowska K.
1999
Opis - klucz do rozumienia kultury, "Łódzkie Studia Etnograficzne",
t. XXXIX, Łódź.
Kuper A.
Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź.
1987
Sui ima R.
Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek
1995
do etnografii miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 2, s. 52-64.
Antropologia codzienności, Kraków.
2000
Turner V.
The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual, Cornell University Press,
1967
Ithaca.
19 B. Babcock, Obituary: Victor W Turner (1920-1983),
"Jurnal of American Folklore"
vol. 97,1984; cyt. za: Graham St John, www.angelfire.com.
�29
1968
The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu of Zambia, Clarendon Press, Oxford.
1972
Symbols in African Ritual, "Science" vol. 179, March 16; źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.coas.drexel.edu/humanities/faculty/thury /turner2htm I.
1978
Dramas, Fields, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cornell University Press, Ithaca and London.
1988
Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, "Dialog" nr 9, s. 97-115.
The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New
1995
York.
Wasilewski l.S.
1989
Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa.
Marcin Andrzej Kafar
DISCUSSION OF THE ANTHROPOLOGY
OF VICTOR WITTER TURNER
(Summary)
The author is interested in how the most important theoretical concepts ofVictor Turner
emerged. These are presented in connection with biographic stories. The author assumes
that in order to read Turner's ideas in the right context, one must take into account his
personal experience and life dramas of this eminent British anthropologist. The author
starts with the adoption of a position developed by Mathieu Deflem who in The Ritual
Process: Structure and Anti-Structure, aliterary piece which synthetically describes Turner's scholarly achievements, speaks about the convergence of intellectual turns with
turns in Turner's private life, seeing in the latter sources for the changes in his anthropological thinking.
Turner understood anthropology in his own way, "unpopular" at his times. When he
postulated to practice the science of man, he postulated thorough research reaching to
the deep senses of all human doings. Turner believed that man is looking for ways to
completely express himself in what he is doing. He is also looking for ways of communicating with another man. Complete anthropology is also anthropology open to man,
starting and maintaining dialogue with man.
In Andrzej Kafar's opinion Turner's anthropology, well understood and wisely practiced, stands a chance to be a useful way of research both modem times and history. It
can be successfully used by those who love going along the main roads and those who
derive pleasure from visiting small streets where the heart of culture is beating.
�