57 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37c73e00e338a80d6502e15071eca403.pdf bc4dca1144a175cafd8ae51a5c6d088f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5610 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5216 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14),s.92-95 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 92 Historia vitae magistra est Ostatnią z n a c z ą c ą polską próbą całościo­ wego ujęcia i p r z e g l ą d u historii fdozofii jest Historia filozofii W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Od czasu jej wydania na rynku wydawniczym u k a z a ł o się kilka innych pozycji, ale ż a d n a nie o d p o w i a d a ł a na tak wielkie wyzwanie, jakie postawił przed sobą Tadeusz Gadacz. Jak zapo­ wiada autor, wydany właśnie tom ma być pierw­ szym z serii, następne są j u ż w przygotowaniu. Z n a c z ą c y wydaje się fakt, że projekt dotyczy X X wieku, a nie starożytności, jak ma to miej­ sce w większości przypadków. Przyczyny mogą być dwie. Pierwsza to bardzo pobieżne i dziś j u ż n i e w y s t a r c z a j ą c e potraktowanie fdozofii współczesnej przez W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Druga: słaba edukacja w zakresie współczes­ nych nurtów w filozofii, bo przecież czasy, kiedy w polskich gimnazjach i liceach powszechnie nauczano filozofii, minęły. M a m n a d z i e j ę , że niebezpowrotnie. Potocznie filozofia kojarzy się z roztrząsa­ niem nic n i e z n a c z ą c y c h spraw, które nie mają w p ł y w u na c o d z i e n n o ś ć . K s i ą ż k a Tadeusza Gadacza przeczy temu w y o b r a ż e n i u o filozofii, filozofach i filozofowaniu. Przedstawia dzieje filozofii jako niesamowitą opowieść o przygo­ dzie z wiedzą, potrzebie zdziwienia, dociekania i zadawania odpowiednich pytań. Opowieść, którą wbrew powszechnemu mniemaniu śle­ dzić m o ż n a z zapartym tchem, nie mogąc się doczekać kolejnej strony. Książka pokazuje, że potrzeba filozofowania tkwi głęboko w w i ę k ­ szości z nas, a filozofia jest fundamentem wie­ dzy zdobytej przez kulturę Zachodu. Niczym w dobrej powieści kryminalnej Gadacz śledzi z w i ą z k i m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i filozofami, nurtami, teoriami, a także m i ę d z y filozofią i na­ ukami, które się z niej wyodrębniły (są to m.in. psychologia, socjologia, pedagogika). Wszystko to poparte jest erudycją autora (bibliografia ze w z g l ę d u na swoją objętość została zamieszczo­ na na płycie C D dołączonej do k s i ą ż k i ) . Gadacz udowadnia, że o filozofii m o ż n a m ó w i ć w spo­ sób jasny i zrozumiały, jednocześnie nie gubiąc subtelności i n i u a n s ó w , które t o w a r z y s z ą od zawsze dociekaniom filozoficznym. Łukasz Tadeusz Gadacz Historia filozofii XX wieku. Nurty Znak, K r a k ó w 2009 K S I Ę G A R N I A A K A D E M I C K A >u ¿ o c zaprasza Ofefujcmyr - książki naukowe, - k i ii I i i popu lc rnonoukowe, - czasopismo, - belelrystykę KSIĘGARNIA AKADEMICKA prowadzi' sprzedaj również w księgami int-srrwlowej: h11fc;//www.ako(femicka.pl itMbhtl?C1»6 líUlttóílíBV.IIfJ Sochacki BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �recenzje 93 „ W m u z e u m mauzoleum jest pienknie" Powyższy wpis w księdze p a m i ą t k o w e j mogą przeczytać osoby odwiedza­ jące jedno z krakowskich muzeów. Zdanie to r o z u m i e ć n a l e ż y nie tylko jako sztubacki żart, lecz też przyczynek do zastanowienia się, czym muzeum jest, czym m o ż e być i j akie zmiany zaszły od powstania tak ugruntowanej instytucj i . W skali historii kultury muzea są tworami dość m ł o d y m i . Jednocześnie, mimo swoi ego krótkiego istnienia uzyskały silna pożycie oraz autorytet pozwalający opowiadać o ś w i e c e , a m o ż e nawet go konstruować. Historycy jako źródła fenomenu muzeum w s k a z u j ą starożytne tezaurusy. Za bezpośrednich p o p r z e d n i k ó w muzeum u z n a ć n a l e ż y gabinety osobliwości, które pojawiły się na zachodzie Europy w X V I w. na dworach królów, magna­ tów i z a m o ż n y c h mieszczan. Gabinety miały pełnić funkcję pomieszczeń pracy u m y s ł o w e j , podręcznych bibliotek, ale także miejsc gromadzenia dzieł sztuki oraz osobliwości świata fauny i flory. Celem zbierania przyrodniczych kurioz ó w miało być w y w o ł a n i e zdziwienia szoku m o ż e podziwu Z czasem przed 77 coraz w i ę k s z y m i kolekcjami pojawił śie problem różnorodność, KolekcionoEstetyczne przestrzenre warne nabrało bardziej systematycznego i celowego charakteru. P r z e ł o m o w y m . " t l zdarzeniem była rewolucja francuska, a wraz z nią udostępnienie szerokiej > publiczność, L u w r u , bogatych zbiorów królewskich. Kolekcjonowaniem k u ­ riozów i dzieł sztuki zaczęły się z a j m o w a ć nie tylko osoby prywatne - powołano w tym celu instytucje. Do połowy X X w. muzea funkcjonowały zgodnie z o ś w i e c e n i o w y m i scjentystycznym modelem, który przejawiał się w racjonalnym p o r z ą d k u poznawczym u k ł a d u ekspozycji, zdeterminowanym przez n a u k ę , gdzie estetyka pełni wyłącznie funkcje pomocnicze. W niektórych p l a c ó w k a c h w c i ą ż m o ż n a do­ strzec taką tendencję. Przełom w postrzeganiu muzeum, jego z a d a ń i sposobów wystawiania nastąpił wraz z manifestem Pierwszej Awangardy prezentującej antyesencjalistyczne nastawienie. Pojawiła się tendencja „ u ż y w a n i a " muzeum do komentowania bieżących w y d a r z e ń , dekonstruowania praktyk muzealnych, n a w i ą z y w a n i a bliższych, bardziej bezpośrednich kontaktów ze z w i e d z a j ą c y m i czy wystawiania eksponatów poza m u ­ rami gmachu, w nowych kontekstach nadających eksponatom innych z n a c z e ń . Muzeum powoli prze­ staje być świątynia rezygnuje z wyłącznie kontekstowego prezentowania zbiorów oraz ewolucyjnego traktowania r z e c z y w i s t o ś ć . Tracąc sakralny charakter, muzea coraz częściej proponują z w i e d z a j ą c y m grę w skojarzenia, p o z w a l a j ą na interpretację, u n i k a j ą jednoznaczności. Maria Popczyk w swojej książce Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnej m i ę d z y innymi zajmuje się tymi w c i ą ż żywo dyskutowanymi problemami dzisiejszych muzeów. Zasadniczym przedmiotem do­ ciekań jest z m i e n i a j ą c a się relacja m i ę d z y estetyką a ekspozycją m u z e a l n ą , jej efemeryczność, niejedno­ znaczność oraz problemy, które powoduje. Czy estetyka przestrzeni muzealnej, a inaczej mówiąc: sposób eksponowania, w p ł y w a na sposób odbierania wystawy? Jak z n a l e ź ć r ó w n o w a g ę m i ę d z y jednym a drugim żywiołem: kuratorem naukowcem a artysta ? Maria Popczyk pokazuje że ekspozycja muzealna m o ż e być przedmiotem dociekań z zakresu estetyk. Refleksja nad tradycyjnym, praktykami wystawienniczymi oraz dotychczasowym, hipotezami, teoriami muzealniczymi prowadzi do wniosku ze nie wszystko jest oczy­ wiste Muzea nie m u s z ą być tylko rmejscam, kontemplacji monologu skierowanego do zwiedzającego ale przestrzeniami wielokierunkowego d alogu ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m relacji muzeum z odbiorcą Konfrontacja modelu muzeum modernistycznego z postmodernistycznym oraz sposobami wystawiania które są z nimi z w i ą z a n e , w c i ą ż trwa w polskich muzeach, o czym przekonuje autorka. M a n a P o c z k TT m v e r s l t a s r a o w Bogaty materiał bibliograficzny, talent pisarski oraz krytyczne spojrzenie na współczesne muzealnic­ two sprawiają, że książkę Marii Popczyk n a l e ż y u z n a ć za jedną w a ż n i e j s z y c h polskich publikacji z za­ kresu teorii muzealnictwa i estetyki. Łukasz 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 94 N i e s y s t e m a t y c z n y spis i n w e n t a r z a Otwieram album fotografii Andrzeja Kramarza po raz kolejny. Przerzucam strony. Zdjęcia. Rzeczy. Zdejmowane przez dwa lata w słoneczne niedzielne poranki, gdy pod H a l ą Targową na kra­ kowskich G r z e g ó r z k a c h odbywa się pchli targ. W y p r z e d a ż staroci. Co p r z e d s t a w i a j ą fotografie? Ż a d n e j nie potrafię opisać w pełni. Nie starcza m i cierpliwości. Spróbuję j a k ą ś łatwą: rzeczy. W lewym dolnym rogu leży poziomo k r z y ż , nad n i m lalka w ludowym stroju. Przy jej prawej ręce szklana chochla, lewą wskazuje m e t a l o w ą głowę Chrystusa. N a prawo od niego kieliszek, dalej wierzga jednorożec. I Andrzej Kramarz kolejny krucyfiks, tym razem d u ż o mniejszy. Poniżej k r z y ż a znajdu* """ je się coś w w i ę k s z e j ilości, chyba jakieś uchwyty. Powyżej kieliszki. MEK, Kraków 2008 Głowę lalki obwąchuje lwica. Za nią stoi p r ą ż k o w a n y kot. Powyżej kota dzbanki. N a lewo od nich widelczyki i łyżeczki na drewnianej ramce... Wszystko to leży na brązo­ wym kocu. D o tej pory p r z e d s t a w i ł a m pół zdjęcia. K a r t k u j ę album. N a kolejnej stronie buty ustawione w parach, pokrowiec do aparatu Lomo, magnetofon jamnik. N a s t ę p n e zdjęcie. Ordery, jeden podpisany: , W i e s ł a w Kolarz, z okazji X-lecia Z w i ą z k u Socjalistycznej M ł o d z i e ż y Polskiej". N a prawo zegarki, za­ palniczka w oryginalnym opakowaniu, książka Bagnet wojskowy. K a r t k u j ę dalej: myszy komputerowe, klucze, ż e l a z k a , suszarka do włosów, zegarki, budziki, pocztówki, zdjęcia, figurka łaciatej krowy ze zło­ tym dzwonkiem, gipsowe głowy, drewniane głowy, leżące jelonki, głowa Adolfa Hitlera, płyta Romana Gerczaka, film Titanic, książki Seks doskonały, Pasjans erotyczny, Kamień filozoficzny, Fenomen kosmosu, komórki, ładowarki, klawiatury, figurki kotów, figurki świętej rodziny, napis d ł u g o p i s e m „Arka 9,-" na tekturze, wypchane z w i e r z ę na lakierowanej gałęzi, kanapki z kawiorem... Wszystko. Fotografie fascynują i w z b u d z a j ą wstręt jednocześnie. N a spotkaniu autorskim zostały p o r ó w n a n e do wystawy w muzeum Auschwitz. Dariusz Czaja skojarzył je ze śmiercią, Antoni Bartosz - z ż y c i e m . Dla mnie stanowią niesystematyczny spis inwentarza - martwego od przynajmniej stu lat. Rzeczy skrzęt­ nie gromadzone, zbierane na różne sposoby, p o u k ł a d a n e starannie jedna przy drugiej, tworzą misterne kompozycje. Ż a d n e j z nich nie m o ż n a w y r z u c i ć . Ale czy kiedykolwiek udało się którąś sprzedać? Nie zapominajmy, że pod H a l ą Targową wystawiono je na s p r z e d a ż w ł a ś n i e . Tak przynajmniej mogłoby się w y d a w a ć . W p a t r u j ą c się w zdjęcia d ł u ż e j , z a u w a ż a m , że pewne przedmioty się powtarzają. Niektóre stoiska n a j w y r a ź n i e j zostały sfotografowane dwa razy w różne niedziele. Dinozaur McDonald's, na pierwszym zdjęciu zupełnie nowy, na kolejnym leży j u ż mocno poplamiony. M u s i a ł się p o b r u d z i ć od z a r d z e w i a ł e g o żelastwa, pośród którego się z n a l a z ł . O b n i ż e n i e jego wartości wymiennej n a j w y r a ź n i e j nie w z r u s z y ł o handlarza, który, na co w s k a z u j ą fotografie, wystawia go dalej. W i ę c m o ż e nie „handel", lecz „ w y s t a w a " właśnie, to słowo klucz dla zrozumienia grzegórzeckiego fenomenu? Rzeczy porozkładane pod H a l ą Targową stanowią swoiste trofea, efekty wieloletniego zbie­ ractwa. Początkowo skrzętnie gromadzone przez właścicieli, j a k i m ś sposobem trafiają w ręce handlarzakolekcjonera, aby w z b o g a c i ć jego coniedzielną prezentację. Zostają wyrwane z kontekstu szuflad, szafek, serwetek, meblościanek, kredensów, stoliczków oraz półeczek, wydobyte z salonu, pokoju dziecięcego, warsztatu albo kuchni, pogrupowane i rozłożone na plandece, tekturze czy folii. Niech nikt m i nie m ó w i , że wśród rzeczy panuje chaos. Porozkładano je w e d ł u g różnorakich po­ rządków. Obok syfonu leży oryginalnie zapakowany filtr do oczyszczania wody pitnej, k s i ą ż k o m towa- R z e c z y BARBARZVNCA 1 (14) P009 �recenzje 95 rzyszą okulary. N a kolejnej stronie stoisko leśne: róg m y ś l i w s k i , świątki z drewna i poroża. Ł a d o w a r k i w wielkiej liczbie kłębią się na niebieskiej folii niczym organizmy wodne. Nie jestem do końca pewna, czy to wprawionemu oku fotografa (a m o ż e czasem i dłoni) n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć tę k o m p o z y c y j n ą ekwilibrystykę, czy t e ż jest to z a s ł u g a estetycznego z m y s ł u zbieraczy, którzy tak misternie porozkładali swe zbiory. Wszak „inteligencja twórcza jest cechą ludzką, g a t u n k o w ą , m o ż e biologiczną, p o z a h i s t o r y c z n ą i pozaspołeczną", pisał Stefan Czarnowski sto lat temu. N i e k t ó r z y handlarze o nastawieniu semantycznym specjalizują się w zbieraniu określonej grupy rzeczy: zegarowych tarcz i m e c h a n i z m ó w , dawnych fotografii oraz pocztówek. I n n i kolekcjonują różne przedmioty, k i e r u j ą c się raczej estetycznym p o r z ą d k i e m . N a jednej folii obok siebie kładą różańce, k a ż d y z w i n i ę t y w kłębek z k r z y ż y k i e m na wierzchu niczym grzechotnik, na prawo zegarki, małe wazoniki, trochę w i ę k s z e wazoniki, d u ż y wazon, poniżej na plastikowej tacy pierścionki, sztućce, pióra i długo­ pisy, powyżej podzespoły komputerowe. K o m p o n u j ą świetnie. Kryteria rozmiaru i barwy bywają dla nich w a ż n i e j s z e od znaczenia. Obok płaskich p a g o n ó w leżą równie płaskie podstawki pod piwo. Białe wizerunki Serca Jezusa i Matki Boskiej rozdzielają czarne figury siedzących kotów. A wszystko to na w s p a n i a ł y c h tłach. Złote klucze na niebieskiej plandece składają się na kolory boskie, złota b i ż u t e r i a i inne bibeloty na czerwonym materiale - barwy monarsze. Powstaje iście muzealna ekspozycja, m u ­ zeum Kantorowskich p r z e d m i o t ó w „niższej rangi". Swoistą cechą fotografii j est kadrowanie, wyrywanie z kontekstu. W tym wypadku mamy do czynienia z wyrwaniem drugiego stopnia, g d y ż po raz pierwszy przedmioty wydobyli handlarze-zbieracze, roz­ kładając je z surrealistyczną fantazją na kocach i plandekach. Fotograf dostrzegł tylko efekt ich d z i a ł a ń . A m o ż e aż dostrzegł? Sfotografował rzeczy w sposób dla nich odpowiedni. Wszystkie zdjęcia w y k o n a ł pod kątem prostym, z góry, bez winietowania czy r o z m y ć ostrości. K a ż d y przedmiot jest dobrze widocz­ ny, oświetlony naturalnym, ale nieostrym światłem. Fotografia wykorzystywana jest tutaj jako medium m o ż l i w i e przezroczyste, tak jak w przypadku zdjęć eksponatów muzealnych. Rzeczy na jednym ze zdjęć zostały w albumie opisane w taki sposób, jak opisuje się eksponaty na wy­ stawie: „figurkaNajswiętsze Serce Jezusa - porcelana, odlew z formy, malowany, złocony, wys. ok. 15 cm. N a c z w o r o ś c i e n n y m postumencie o nachylonych ściankach w y s m u k ł a postać brodatego m ę ż c z y z n y w długich, pofałdowanych, białych szatach, lewą ręką w s k a z u j ą c e g o na czerwone serce na piersi. 1 poł. X X w., nieokreślony warsztat częstochowski", „ d z w o n e k kloszowy - m o s i ą d z , odlew z formy, średn. ok. 6 cm. Niski, szeroki, z w y w i n i ę t y m na z e w n ą t r z w i e ń c e m i niewielkim, k a b ł ą k o w a t y m uchwytem. X X w., w y t w ó r n i a nieokreślona", „ w i e s z a k - m o s i ą d z ; odlew z formy. Podwójny, esowaty, z kolistą tarczką z dwoma otworami na śruby. 1. poł. X X w., pochodzenie nieokreślone". Nie n a l e ż y się d z i w i ć , że w y d a w c ą albumu jest muzeum etnograficzne. Wszak stanowi on zapis dzia­ łalności rzeszy zbieraczy, etnografów amatorów, którzy u p r a w i a j ą muzealnictwo nieprofesjonalne. Nie ma też nic dziwnego w tym, że z a u w a ż y ł ich fotograf Fotografia była ulubionym medium surrealistów. Trzeba oka artysty, by dostrzec w starych śmieciach wartość ekspozycyjną i przenieść je na zdjęciach z targowej graciarni do galerii ZPAF. Trzeba też etnograficznego surrealizmu, by u z n a ć je za material­ ny zapis minionego wieku równy (czy nawet lepszy, jeśliby za kryterium przyjąć cenioną powszechnie „autentyczność") ekspozycjom muzealnym. A m o ż e warto z a r y z y k o w a ć ? Krakowskie Muzeum Etnograficzne, oddział G r z e g ó r z k i , plac pod H a l ą Targową, czynne w niedziele m i ę d z y 7 a 14 lub do ostatniego zbieracza. W e r o n i k a 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Chodacz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b4407b7b3ab7b5c50fe80d93ca79857.pdf 4cd0685b37cd73690bcf2f73ff14b0f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5643 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5246 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.105-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 105 W podróży Niewiasta o cerze spiekłej, zawinięta w cienką tkaninę usianą z rzadka tarantulami, podobnymi do wielkich pająków w różnobarwne prążki. Postać ma być ukazana w pozie tanecznej, z głową uwieńczoną gałązka­ mi oliwnymi pełnymi owoców; w prawej ręce trzyma wdzięcznie bukiet kłosów pszenicznych oraz gałązkę migdałowca z liśćmi i owocami. U boku ma Bociana z wężem w dziobie, z drugiej zaś strony - rozmaite instru­ menty muzyczne, zwłaszcza bębenek i piszczałkę. (Cesare Ripa, Ikonologia) < Dariusz Czaja Gdzieś dalej, gdzie indziej Czarne, Wołowiec 2010 Czy Gdzieś dalej, gdzie indziej Dariusza Czai to książka podróżnicza? W pewnej mierze tak. Ale co to za podróż? W jakiej formie ujęta ta opowieść? Czy chodzi tylko o Apulię i jej historię? Spróbujmy zmierzyć się z tym tekstem, tak j ak autor z wybranym tematem. Jak mówi Ryszard Kapuściński w Autoportrecie reportera, „poznawanie świata jest wysiłkiem" . Dariusz Czaja jest w pełni tego świadomy. Marzy mi się księga włoskich widoków. (...) Nie tych znanych, doskonałe opatrzonych, ałe tych, których nie zdołano jeszcze całkiem zabić wzrokiem i aparatem. W widoku, o jakim myślę, jest jakiś nadmiar, ma on coś z obrazu poetyckiego, nie da siego przełożyć na ludzki język, nie da siego opowiedzieć, nazwać, przyszpilić. (...)To byłby leksykon miejsc i obiek­ tów o szczególnej sile rażenia. Dzieło zawierające oprócz ilustracji także i utrwalone w słowie zapisy pierwszych reakcji spektatorów. Księga westchnień i poruszeń, księga niepokojów i marzeń. Poligon wyobraźni. Kiążka, w której można by śledzić niemal in statu nascendiproces zastygania widzenia w słowie. Obserwować, jak słowo zmaga się z widzialną rze­ czywistością, jak formują się klisze i zwroty językowe powtarzane później do znudzenia. Me też i jak dochodzi do nowych odkryć, dzięki którym widzimy więcej. Autor zdaje sobie sprawę, że pisanie o Włoszech jest jak dokładanie kolejnego listka laurowego do wykuwanego przez wieki marmurowego posągu Italii. Literatura podróżnicza na jej temat jest jedną z najobfltszych, a przekra­ czająca nasze wyobrażenia ilość albumów, dziel malarskich, widoków zatrzymanych na fotografiach nie zachęca do stworzenia kolejnej książki o Półwyspie Apenińskim. Bo cóż można powiedzieć więcej? Czy jest jeszcze jakiś ważny szczegół, nie dostrzeżony do tej pory? A jednak autor decyduje się i pisze swoją opowieść, próbując zrealizować marze­ nie o księdze wrażeń. Zbiór składających się na nią esejów to poetyckie obrazy miejsc, które Czaja zwiedza w Apulii. To próba fenomenologicznego opisu wrażeń, jak również bogaty w historyczne informacje, ciekawostki i konteksty opis Południa. Przytoczony na początku opis Apulii, pióra Cesarego Ripy, jest kwintesencją tematów poruszanych przez Czaję. Mamy tu upal, smak i dźwięk tego regionu, a wszystko to zagubione w czasie, odnosi się wrażenie, że na krótką chwilę zastygło w rozpalonej przestrzeni. „Jeśli jest wędrówka - musi pojawić się jasno określony, precyzyjnie wskazany, ten oto wędrowiec. Staje się on podmiotem podróży w tym samym momencie, w którym on sam inicjuje wędrówkę" . Poszukiwacz nieuchwytne­ go, wrażliwy erudyta i etnolog, wbrew piętrzącym się przeciwnościom, próbuje dostać się do najbardziej ukrytych miejsc Apulii, wciąż szukając pierwotnej zasady, która ją ukształtowała. Cierpliwie bada wypalone kamienie, pilnie 1 2 1 2 R. Kapuściński, Autoportret reportera, Znak, Kraków 2003, s. 36. J . Lipiec, Fenomenologia wędrówki, Wyd. F A L L , Kraków 2010, s. 55. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �recenzje 106 notuje tamtejsze rytuały. Przestrzeń, którą bada, jest „formą, w jakiej się jawi świadomości ludzkiej, a więc w całej swej niejednorodności, z ogromnym bogacrwem znaczeń egzystencjalnych, jakie zdolna jest pomieścić przestrzeń doświadczana i przeżywana" . Jednocześnie szuka w niej znaków, które mogłyby do niego przemówić językiem tego regionu. Uczestniczy w procesji i świętach, krąży wokół Castel del Monte, wsłuchuje się w dźwięki tarantelli. I pisze 0 rym fenomenologiczno-poeryckim językiem: Rozmywające się mgły odsłaniały żółciejące wnętrza dolin, rozproszone światło podnosiło surowy pejzaż ku widzialnemu, dzwon kołysał tą przestrzenią i zdawało się, że nastąpiło właśnie fizyczne wyjście z czasu, że czas ustąpił i uczestniczę w celebracji trwania. Za chwilę dzwon ucichł, mgły się rozpełzły, wszystko się wyrównało i świat ponownie wskoczył w stare koleiny. Tu nie ma niepotrzebnych słów. Narracja jest głęboko przemyślaną konfrontacją języka z doświadczeniem. Po co jeździmy do miejsc związanych z wielkimi duchami przeszłości? Co tak naprawdę chcemy zobaczyć? Czego do­ świadczyć? Zdrowy rozsądek podpowiada, żejedyne, na co możemy natrafić, to mniej lub bardziej udatneprotezy minionego świata. Ale żywiąca się pragnieniem wyobraźnia zwykle okazuje się silniejsza. Czy nie jest trochę tak, że wierzymy - chcemy wierzyć-że w miejscach opuszczonych przez zmarłych zostaje jakaś ich cząstka, jakiś uchwytny, może nie całkiem jasny, ale jednak widomy ślad? Paweł Muratów i Ferdynand Gregorovius to główni patroni tej podróży. Ale też Georg Gissing, Werner Herzog, Umberto Eco i wielu innych. To właśnie z ich dzieł czerpie autor swoją wiedzę i wyobrażenia o Apulii. Właśnie w tym zderzeniu czasu przeszłego i teraźniejszego wyłania nam się najważniejsza bohaterka książki - nieobecność. Nieobecność, która pozostawia jednak po sobie „jakąś cząstkę, fragment swego istnienia, to wszystko, co okazuje się dziś ledwie pokłosiem i sygnałem tego, czego już nie ma, lecz co przekształca się siłą inercji niszczącego czasu w swo­ istą, odrębną, właśnie śladową postać" . Perfectum, o którym tak często wspomina narrator, to zdarzenie już dokonane, a jednak będące w relacji do czasu właśnie dziejącego się. Wczytując się wnikliwie w teksty podróżników, w zapisy historyczne tego regionu, autor po­ szukuje załamań czasu, w których przeszłość i teraźniejszość stapiają się, pozwalając rozpoznać to, co było, w tym, co jest teraz. Najwięcej śladów przeszłości odnajduje w codziennej egzystencji mieszkańców Apulii, w kulcie świętych 1 ceremoniach, ale również w zastygłej przestrzeni, w pokaleczonych zabytkach, w pejzażu. Okazuje się, że „swoistą trwałość uzyskuje tedy to, paradoksalnie, co jest metafizycznym odpadem, ruiną, pozostałością, cieniem czegoś in­ nego" . W tej opowieści mamy do czynienia z erudytą, znawcą historii, teoretykiem, lecz pojawia się również drugi głos - podróżnika, który widzi i czuje przestrzeń taką, jaka jest, bez odniesień do przeszłości, bez tej ogromnej wiedzy w tle, fenomenologa, który doświadcza rzeczywistość intuicyjnie i zmysłowo. I ten dialog właśnie pozwala rozpoznać owe szczeliny czasu, ślady wiecznego trwania, które będą istnieć do końca czasu, do śmierci przestrzeni. Ta swoista rozmowa widoczna jest szczególnie w opisie Castel del Monte - oto mamy przytoczone relacje Gregoroviusa, Muratowa, do tego mnogość informacji o właścicielu zamku i o jego historii, ale zmieszane z opisem wrażeń z wędrówki wśród nagich murów, opowieścią o niemieckiej wycieczce, która również zwiedza zabytek, o pozycji słońca na niebie w tym momencie. Na skrzyżowaniu tych dwóch dróg: teorii i doświadczenia, autor dotyka czegoś nieuchwytnego, czegoś, co trudno nazwać - może chodzi o dziwną energię przestrzeni, a może o coś z zupełnie innego wymiaru. Tu wyraźnie dzieje się coś więcej - powiada. Wksiążce znajdujemyjeszczejeden fascynujący w ą t e k - chodzi o świadectwo nadchodzącej nieobecności, początku końca, dotknięcia śmierci. Wszystko, co tu widziałem, jest w stanie stopniowego rozpadu, ubywania, wszystko zmierza do zaniku, powolnej anihilacji, upadku, wszystko kruszy się i łuszczy, jakaś dezercja z życia, jakby miasto zatoczyło koło i wracało do swoich początków, z prochu powstało i w proch się obraca. Widziałem śmierć w Taranto. Kontynuując wątek nieobecności, widmowości i cieni Apulii należałoby zwrócić uwagę na postawę głównego boha­ tera tej podróży. Krążymy od godziny po starym mieście, nie przypominamy turystów, wyglądamy raczejjak goście z innego wymiaru rzeczywistości, jak spadochroniarze rzuceni na obcy ląd. Opisywana przestrzeń jest wymarła, pusta, w której spotkanie drugiego człowieka jest czymś dziwnym, zaskakującym, gdy jednak autor dociera do miejsc zamieszkałych 3 4 5 3 A . Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997, s. 9. 4 J . Lipiec, op. cit., s. 161. 5 J . Lipiec, op. cit., s. 162. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �recenzje 107 przez ludzi, to przybiera pozę obserwatora, nie mając zamiaru wchodzić z nimi w żadne interakcje. Osobny kosmos. Zamknięty świat. Teatr powtarzalnych gestów i zachowań. Autor jest w tej podróży sam wobec Apulii, bierze ją w cało­ ści, bez hierarchizowania składowych, bez wyróżniania relacji. Przecież jest etnologiem nie tylko z wykształcenia, ale z wyboru perspektywy - fenomenologicznej, należy dodać. Dopiero z tego pełnego obrazu wybiera dla siebie frag­ menty: oko podróżnika musi wyłapywać tylko niektóre elementy inne pozostawiając w tle albo zgoła nie odnotowując ich wcale. Jego umysł z konieczności ustatycznia to, co zmienne, wyłapuje wyraziste aspekty świata widzialnego (wyraziste to te, którego akurat interesują), a całą resztę pomija, skazuje na niebyt postrzeżenia i zapisania. Jednym z takich elementów uznanych przez autora za warte odnotowania jest tarantella, związana z symbolem Południa - tarantulą - i charak­ terystycznym rytem magiczno-obrzędowym. Tarantella to nie tylko muzyka i taniec. To nie archaiczny folklor. Wraz z rytmem bębnów, z głosem śpiewaków, z tańcem „ukąszonych" zachowała się istota tego fenomenu - rytualny trans. Mimo racjonalizującej fali kultury, wbrew przekształcaniu się starych wierzeń w turystyczną ciekawostkę - tarantella ocalała. Może jest interpretowana inaczej, a jednak nadal spełnia swą podstawową funkcję - oczyszczającą. Tarantełła była nie tyle wykonywana, ileprzeżywana. Osoba tańcząca nie odgrywała żadnej roli, sama była tańcem, sama zamieniała się w taneczny żywioł. Cierpienie w środku, i tylko z zewnątrz, dla kogoś zupełnie niezorientowanego, mogło to wyglądać na spektakl. (...) W poszarpanych, często nieskoordynowanych ruchach było szaleństwo, frenezja, histeria; był łęk i ekstaza. To nie była żadna sztuka, to było samo życie, krew, krzyk, zmęczenie, aż do całkowitego wyczerpania. W książce odnaleźć można dokładny opis tego momentu bycia poza tu i teraz, oderwania się od ziemi, oczyszcza­ jącego szaleństwa. Bo żeby pojąć to, co się bada, należy również być przez moment szalonym, nie ze swojego świata. No i te passusy o fotografiach. Wydawać by się mogło, że dla autora Gdzieś dalej, gdzie indziej w zdjęciu tkwi cala istota podróży w czasie, dzięki czemu może prowadzić do zrozumienia fenomenu czasu. Rozmyślań na temat fotogra­ fii i obrazu filmowego jest pełno w książce, przeplatają się z opowieściami o miejscach, o ludziach, o mitach. Aparat fotograficzny jest nieodzownym elementem podróży, dodatkowym miernikiem badanej rzeczywistości, narzędziem bezsłownego (czy bez-myślnego?) zapisu. Fotografia jest zawsze - nieistotne, czy udanym czy nie - portretem chwi­ li. Zatrzymaniem płynnej konstelacji elementów realnego świata - unieruchomionej na zawsze spustem migawki. Czy jest też unieruchomieniem czasu? - pyta narrator. U Deleuzea „czas teraźniejszy momentu uchwycenia stawia podwójny problem: z jednej strony czas przyszły obrazu, który musi się pojawić, i z drugiej czas przeszły, w którym nieodwołalnie pogrążają się przedmioty i ciała. Uchwycenie »podwaja czas teraźniejszy w dwóch rozbieżnych kierun­ kach, z których jeden biegnie ku przyszłości, a drugi zapada się w przeszlość«" . Zaś Czaja, spoglądając na zrobione przez siebie zdjęcie, mówi, że wszystko było inaczej. W takim razie co to za moment został utrwalony na zdjęciu, czy istniał w ogóle? Czy możemy mówić o prawdzie fotografii? Na zdjęciu, tak to czuję, czas istnieje w jakimś nieopisanym stężeniu. Utrwalony został moment, w którym przesypujące się w klepsydrze ziarenko piasku zatrzymuje się w najwęższym jej miejscu. Na mgnienie. W książce wydawca zamieścił parę zdjęć autora. Nie są to zdjęcia pejzażowe, widoczki z ładnych miejsc. Jakiś fragment torów kolejowych, gołąb w wykuszu Castel del Monte, nieostro uchwycony portret tancerki tarantelli czy wreszcie cień dworca w Spinazzoli. Ale co tak naprawdę jest na tych zdjęciach? Jakiś moment ważny dla narratora? Może to próba zamknięcia w kliszy dziwnej energii miejsc i wydarzeń? A może w ogóle nie spełniają żadnej roli i każde z nich leży na tej samej linii elementów spostrzeganych, na którą składają się kolejne fragmenty nieogarnio­ nej rzeczywistości? Dla mnie są one kontynuacją poszukiwań bohatera. „Na fotografii zdarzenie nigdy nie wykracza poza siebie ku innej rzeczy; zawsze sprowadza ona zbiór, którego potrzebuję, do rzeczy, którą spostrzegam. Fotografia jest istnieniem Poszczególnym w sposób absolutny, najwyższą Przyległością i Przypadkowością" . Fotografia sama w sobie staje się autonomicznym światem, obraz zachowany na kliszy uruchamia wciąż na nowo proces interpretacji tego, co wydarza się w tym świecie, lecz nigdy się już nie zdarzy, nie sfinalizuje. Dołączone zdjęcia nie wygładzają wizji, którą rysuje w opowieści autor. Odkrywając przed nami kawałek świata jednocześnie wskazują, że poza tym, co przedstawiają, jest coś więcej, coś dalej. Świat na nich rozszerza się. I potykamy się o tę milczącą materię zdjęć, jak o kamienie w słońcu Południa. 6 7 6 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 240. 7 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. J . Trznadel, Wyd. K R Warszawa 1996, s. 9. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �recenzje 108 Nie wiem też, czy to, co napisałem, to w ogóle proza podróżna -podsumowuje swoje dzieło Dariusz Czaja. Ale też gatunkowa czystość (czy też raczej jej brak) niespecjalnie mnie martwi. W pierwszym rzędzie chciałem w niej opowiedzieć samemu sobie o tym, gdzie byłem i co widziałem; u jej źródeł tkwiło więc raczej pragnienie rozumienia niż tylko chęć opisu światów innych niż nasz. Nie szukałem wrażeń, szukałem sensów. Jakich sensów poszukiwał? Na pewno próbował zmierzyć się z czasem, z jego śladami, które wciąż zmieniają się w toku trwania. Podróż szczególnie sprzyja tego typu refleksji, oddala od codzienności, zmusza do zauważania tego, co inne, niezwykłe. Przyglądanie się kolejnym miejscom ewokuje ciągle nowe historie, opowieść „puchnie" od zdarzeń, szczegółów, minionego czasu odbitego w różnych ujęciach. Wrażenia zmieniają się, kiedy chce się je wyrazić słowami. Autor porusza wiele tematów związanych z symboliką podróży, mitem wyjścia i powrotu, sensem dziejów, trwaniem kultury. Wszystkie te obserwacje łączy jedno - bycie człowieka w czasie. Refleksja ta dotyczy nie tylko abstrakcyjnego pojęcia czasu, ale też doświadczeń samego narratora, który stara się odnaleźć wtymdziwnym i niepokojącym świecie. Agnieszka Wolska BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �109 W poszukiwaniu piękna formy bez formy Patrzyłem i słuchałem [bambusów], jakby świat cały nie istniał woko­ ło. Nie dbałem o nic innego (...). Na początku patrzenie na bambusy sprawiało mi przyjemność. Dziś przyjemność ta powoduje, że nie jestem świadomy samego siebie. Nagle zapominam, że w dłoni dzierżę pędzel, że przede mną leży arkusz papieru. Yuke - malarz chiński i p M . l H r , ESTETYKA ZEN Agnieszka Kozyra Estetyka zen Trio, Warszawa 2010 Co wspólnego mają kamienne bryły, rozrzucone w pozornym nieładzie wśród precyzyjnie zagrabionego żwiru, z techniką gry aktorskiej? Jaka myśl łączy okrąg namalowany jednym pociągnięciem pędzla i realistyczny pejzaż, na którym kształty górskich zboczy i sylwetki drzew rozmywają się i nikną pośród gęstej mgły? Dlaczego Takeno Jóó podczas ceremonii herbaty używał zwyczajnego wiadra na wodę i co miał na myśli mistrz herbaty Nyoshinsai mawiaj ąc, że „ceremonia herbaty nie jest ceremonią herbaty"? Co ma wspólnego łowienie sumów przy użyciu tykwy z naukami mistrzów zen? Odpowiedzi na te i inne zaskakujące pytania można znaleźć w kolejnej po - Filozofii zen i Filozofii nicości Nishidy Kitaró - książce Agnieszki Kozyry poruszającej tematykę japońskiego buddyzmu zen. Autorka Estetyki zen koncentruje uwagę na czterech popularnych w Japonii dziedzinach, które tradycyjnie wiązane są z buddyzmem zen: malarsrwie tuszem (suibokugd), ogrodach kamiennych (zenteki teien), teatrze no oraz ceremonii herbaty (chanoyu). Kozyra poszukuje wspólnego mianownika dla tych odległych od siebie form ekspresji, starając się odnaleźć ich wspólne podstawy filozoficzne i logiczne w naukach zen. Autorce przyświeca myśl: „dzieło sztuki jest artystycznym przekazem, aby ten przekaz zrozumieć prawidłowo, należy zrozumieć język danej sztuki i danego dzieła". Licząca ponad czterysta stron, bogato ilustrowana książka ma prostą i klarowną konstrukcję. W pierwszym z siedmiu rozdziałów Kozyra wprowadza nas wfilozoficznepodstawy buddyzmu zen i nakreśla teoretyczne ramy dla dalszej interpretacji dzieł sztuki. Każda z czterech kolejnych części stanowi omówienie i analizę jednej dziedziny sztu­ ki: poznajemy ich historyczny i kulturowy kontekst, wybitnych teoretyków oraz twórców i ich najważniejsze dzieła. Przedostatni rozdział przybliża sposób rozumienia piękna w Japonii i wskazuje na jego odmienność od zachodnich koncepcji estetycznych. Ostatni zawiera krytykę koncepcji teoretyka zen Hisamatsu Shin ichiego, który inaczej niż Kozyra definiuje sztukę zen. Uzupełnienie całości stanowi obszerny aneks wprowadzający w historię i podstawy nauk buddyzmu zen, więc również niezorientowany w temacie czytelnik zostaje zaproszony do udziału w fascynującej po­ dróży po Japonii w poszukiwaniu niezwykłych wrażeń estetycznych. Sztuka zen jest nierozerwalnie związana z doświadczeniem oświecenia (satori). Twórcze działania stanowią ekspresję dostępnej w akcie oświecenia „prawdziwej rzeczywistości", a ich uprawianie może być traktowane jako szczególna forma praktyki religijnej. O wyjątkowości sztuki zen wśród innych nurtów sztuki japońskiej nie stanowi więc zestaw jakichś konkretnych cech formalnych, lecz przede wszystkim jej treść, osadzona mocno w tradycji religijnej i filozofii zen. Punktem wyjścia i teoretyczną bazą w książce Kozyry są koncepcje wybitnego japońskiego filozofa i teoretyka zen - Nishidy Kitaró - którego zdaniem „forma w sztuce zen zawsze podporządkowana jest treścifilozoficznejrefleksji nad doświadczeniem oświecenia", natomiast „kluczem do zrozumienia nauki zen jest logika »absolutnie sprzecznej samotożsamośck". 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �110 recenzje Myśl zen, wbrew zasadom logiki klasycznej, uznaje wyłącznie jedną, konsekwentnie stosowaną zasadę logiczną zasadę sprzeczności paradoksowej (według której A=A i A*A). Taka właśnie jest logika „rzeczywistości samej w sobie", dostępnej w doświadczeniu satori- „dopiero ten niewyobrażalny dla nas stan jednoczesnej negacji i afirmacji jest uwa­ żany za prawdę totalną, wszystko inne za prawdy cząstkowe". Oświecenie widziane z punktu widzenia logiki oznacza więc wykroczenie poza myślenie dyskursywne, odkrycie paradoksowej struktury rzeczywistości, wkroczenie do świata, w którym - jak głosi jeden z wersów buddyjskiej Sutry Girlandy Kwiatów - „jedno jest wszystkim, a wszystko jest jednym"; do świata, w którym granice pomiędzy poszczególnymi elementami rzeczywistości zacierają się, jednocześnie nabierając wyrazistości. Adept/artysta zen musi przekroczyć dualizm podmiotu i przedmiotu poznania, doświadczyć jedności z wszechświatem, zachowując jednocześnie swą własną odrębność i indywidualność. Rzeczywistość stanu „nie-jaźni" jest niewyrażalna w słowach, gdyż jej struktura jest wewnętrznie sprzeczna. Można ją jednak przekazać poprzez sztukę - w obrazie, geście, czy poetyckiej metaforze. Agnieszka Kozyra, rozwijając teorię sprzeczności paradoksowej Nishidy Kitaró, pochyla się uważniej nad tym, w jaki sposób doświadczana jest rzeczywistość „absolutnie sprzecznej samotożsamości" i jak można to doświadcze­ nie przełożyć na ekspresję artystyczną. Podstawą jej metodologii jest wyodrębnienie kilku podstawowych aspektów „absolutnie sprzecznej samotożsamości" i poszukiwanie środków oraz motywów, za pomocą których aspekty te są wyrażane w omawianych dziedzinach sztuki zen. Autorka dokonuje wnikliwej analizy wielu dzieł sztuki japońskiej, poszukując w nich logiki zen. Za dzieła zen są tu uznawane wyłącznie te, „które nawiązują bezpośrednio do nauk mistrzów zen lub wyrażają chociażby jeden aspekt »absolutnie sprzecznej samotożsamośck". Zaproponowane przez Kozyrę poszukiwanie logiki paradoksu w sztuce jest dla odbiorcy swojego rodzaju intelektu­ alną gimnastyką, wymagaj ącą pewnego wysiłku, ale też skutecznie pobudzającą szare komórki. Czytelnik, zmuszony do zawieszenia własnych nawyków logicznych, staraj ąc się wczuć w perspektywę całkowicie odmienną, wręcz absurdalną z punktu widzenia własnych myślowych przyzwyczajeń, odnajduje jej wewnętrzną spójność. Niewątpliwym atutem Estetyki zen jako opracowania dotyczącego sztuki odmiennego kręgu kulturowego jest to, że autorka stara się w sposób konsekwentny unikać w swej analizie metod wypracowanych przez badaczy zajmuj ących się sztuką Zachodu i sprzeciwia się mówieniu o sztuce Japonii w obcych dla niej kategoriach estetycznych. Kozyra podkre­ śla z całą stanowczością, że wartości estetyczne, z którymi związane jest poczucie piękna, są konstruowane kulturowo i świadomość tego powinnamieć określone konsekwencje badawcze. W swojej książce przybliża specyfikę japońskiego sposobu myślenia o pięknie i daje krótką lekcję historii japońskich idei estetycznych. Wskazując kategorie istotne dla sztuki zen: tajemną głębię (yugen), szlachetne ubóstwo (wabi), patynę czasu (sabi) oraz pustą przestrzeń (yobaku), pokazuje, że w tradycji szkoły zen są one definiowane jako pojęcia wewnętrznie sprzeczne, gdyż piękno z perspek­ tywy zen to przede wszystkim przejawy „absolutnie sprzecznej samotożsamości" wyrażane w konkretnych formach. Agnieszka Kozyra podejmuje tematy, wokół których powstała już bogata literatura, czyni to jednak w sposób oryginalny i twórczy. Praktyczne zastosowanie koncepcji Nishidy Kitaró pozwala jej spojrzeć na sztukę zen z nowej perspektywy. Warto zwrócić uwagę na solidny warsztat naukowy wykorzystywany przez autorkę. W bogatej biblio­ grafii znajdziemy pozycje dotyczące historii, kultury i sztuki Dalekiego Wschodu, zarówno rodzimych, jak i Zachod­ nich autorów, wiele opracowań dotyczących buddyzmu oraz traktaty mistrzów zen. Kozyra korzysta też z własnych materiałów zdobytych w terenie. Autorka umiejętnie łączy naukową rzetelność, dbałość o terminologiczną czystość i przekonywającą argumentację ze swobodą i lekkością stylu. Wykorzystanie aparatu naukowego nie koliduje z wpro­ wadzaniem barwnych i dowcipnych anegdot o twórcach i mistrzach zen, co czyni z Estetyki zen nie tylko wartościowe opracowanie naukowe traktujące o kulturze i sztuce Japonii, ale też świetną lekturę. Badacz poruszający temat doświadczenia religijnego, określanego przede wszystkim jako niewyrażalne, zawsze stoi na cienkiej granicy między uproszczeniem, a niemożliwością wypowiedzi. Kozyra, świadoma ograniczeń, konse­ kwentnie porusza się wyłącznie na płaszczyźnie logiki, która leży u podstaw twórczości zen, inne aspekty pozostawia­ jąc na uboczu. Autorka podkreśla, że z naukowego punktu widzenia możemy poszukiwać w konkretnych dziełach aspektów „absolutnie sprzecznej samotożsamości", podążać za przejawami logiki szczególnego rodzaju, jednak zawsze „naukowa, obiektywna analiza sztuki zen napotyka barierę, która nie może zostać przekroczona za pomocą rozumu". BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �recenzje 111 Pomimo niewyrażalnej natury doświadczenia satori Kozyra podejmuje próbę opowiedzenia o tych jego aspektach, które poddają się myśleniu dyskursywnemu i dają się ująć w słowa. Zaproponowane w książce podejście do tematu broni się doskonale. Trudno mówić o sztukach wizualnych, nie uzupełniając wywodu reprodukcjami obrazów i fotografiami. Wydaje się to szczególnie istotne, gdy chodzi o dzieła wywodzące się z odległego kręgu kulturowego, a więc trudniej dostępne i mniej znane polskiemu czytelnikowi. Cztery zasadnicze rozdziały Estetyki zen zawierają dziesiątki ilustracji, świetnie dobranych pod względem treści, dających wgląd w omawiane dzieła japońskich rwórców. W książce wykorzystano reprodukcje obrazów ze zbiorów muzealnych oraz profesjonalne fotografie Jacka Kostrzewskiego i innych autorów, a przede wszystkim wiele zdjęć wykonanych przez Agnieszkę Kozyrę. Fotografie nie są tu wyłącznie ilustracją słow­ nego przekazu. Dzięki nim dociekliwy czytelnik ma okazję sam podjąć poszukiwania logiki paradoksu w dziełach sztuki (zwłaszcza w czasie lektury rozdziału o malarsrwie tuszem, które można było najpełniej zilustrować). Szkoda tylko, że część fotografii wykonanych przez autorkę w terenie pod względem technicznym wyraźnie odstaje jakością od pozostałych materiałów ilustracyjnych, jednak i one w znacznym stopniu ułatwiają poruszanie się po omawianych zagadnieniach. Ujęcie w słowa nauk mistrzów zen jest tak trudne, jak złowienie suma tykwą. Satori nie jest kwestią intelektualne­ go wysiłku i nie wystarczy pojąć specyfiki logiki zen, by zrozumieć w pełni doświadczenie oświecenia. Warto jednak sięgnąć po Estetykę zen chociażby po to, aby uświadomić sobie, na jak różne sposoby człowiek może doświadczać świata, i że są ludzie, dla których stwierdzenia typu: „kiedy człowiek przechodzi przez most, most płynie, a rzeka nie płynie" (s. 53) nie są nonsensem, a co więcej, wyrażają istotną prawdę o rzeczywistości. Katarzyna Grzywacz 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02979e65a99f445cc2735ebaf1eafe55.pdf 2bf009f4f0222a1840965626dfd5db8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6433 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6006 Title A name given to the resource Recenzje/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.249-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Kabzińska, Iwona Szalbot, Maria Królewski, Jarosław Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Wojciech Olszewski, Tożsamość kulturowa Kresów w humanistycznym nurcie polskiej myśli etno­ logicznej do roku 1939. Studium z zakresu antropologii stosowanej, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2007, ss. 326 Publikacja Wojciecha Olszewskiego to przydatna pozycja traktująca o historii polskiej etnologii w okresie jej dynamicznego rozwoju, nacechowanego dużą samodzielnością. Dyscyplina była już uformowana, a w wieloetnicznej Polsce działy się procesy o zróżnicowanych wektorach rozwo­ jowych od nacjonalizmu państwowego po próby hamowania go, które wychodziły ze środowisk badawczych. Ten etap formowania się myśli naukowej w etnologii, uległ niesprawiedliwemu zapom­ nieniu po II wojnie światowej zarówno z powodu reorientacji ideowej i metodologicznej, jak też zauroczenia Bronisławem Malinowskim. W cieniu tych zjawisk znalazły się osiągnięcia polskich badaczy nie należących do szkoły funkcjonalistycznej. Ich dorobek niekiedy odkrywamy w obcych zasobach archiwalnych dzięki utrwalonej za granicą (w krajach ich działalności) pamięci o ich dokonaniach, jak to ma miejsce, np. z Eugeniu­ szem Frankowskim. Wojciech Olszewski zajął się jednak badaczami procesów zachodzących na terenie Polski, dokonania których i ich recepcja zostały drastycznie przerwane katastrofą II wojny. Przerwę w tradycji intelektualnej i naukowej pogłębił dodatkowo zwrot ustrojowy w czasach PRL. Tej wcześniejszej perspektywie i jej rozpoznaniu poświęcona jest recenzowana publikacja. W jej centrum znalazły się postacie Floriana Znanieckiego i Józefa Obrębskiego, których dokonania były już wcześniej omawiane w różnych publikacjach. Jeden z walorów rozprawy polega na tym, że przy okazji wydobywa ona z zapomnienia grupę badaczy, intelektualnie lub instytucjonalnie związanych z J. Obrębskim. Grupa ta skupiała się na studiowaniu stanu etnicznego i jego przemian na kresach Polski, głównie wschodnich. Proweniencja teoretyczna tych badaczy mieściła się w założeniach szkoły etno-socjologicznej F. Znanieckiego, stanowiła jednakjej polski nurt, wyrażony silniej niż za granicą, gdzie nie zdołał się on wyraźniej ukonstytuuować, mimo że obaj wspomniani uczeni tam też wykładali. Ambicją autora jest umieszczenie prac owego kręgu uczonych w tradycji historycznej polskiej etnologii, jak też wskazanie na ich ciągle inspirujące oddziaływanie. Tak sformułowany cel stanowi też zasadniczą tezę pracy. Założeniem publikacji jest przekonanie, że spora część etnologów międzywojnia pozostawiła dorobek nadal aktualny w sferze możliwości interpretacyjnych i dający się włączyć do dzisiejszych teorii etniczności. Zatem ich myśl jest żywa, choć wyrosła w innych warunkach i dla innych po­ trzeb. Teza ta nie musi być przekonująca dla wielu czytelników. Dobrze napisany Wstęp nie tylko uzasadnia podjęcie tematu, ale też ujawnia emocjonalne zaanga­ żowanie autora, dla którego wcześniejszy okres historii dyscypliny etnologicznej w Polsce stanowi jeden z głównych problemów w sferze jego zainteresowań badawczych. Rozdział II (w istocie pierw­ szy merytoryczny) jest dla rozprawy najważniejszy, analizuje bowiem podstawy myśli teoretycznej polskich badań nad tożsamością etniczną, rozpisane na poszczególnych autorów. Stanowi on rezul­ tat żmudnej rekonstrukcji hipotez i postulatów badawczych, które nie były wprost ujawniane przez większość spośród owych autorów. W rozdziale III zostały syntetycznie scharakteryzowane kon­ kretne studia nad mniejszościami obszarów pogranicznych. Zakończenie kontynuuje wątki podjęte wcześniej, zwłaszcza w aspekcie obecnej przydatności poszczególnych koncepcji i propozycji teore­ tycznych wysuwanych w latach 1920-1930. Książkę zamykają noty biograficzne o pięciu bada­ czach zaliczonych do nurtu tożsamościowego w etnologii międzywojennej. Bibliografia jest ostatnią częścią książki i należy tylko żałować, że zabrakło w niej indeksów. Osią opracowania jest wyodrębnienie nurtu podmiotowego w studiach nad etnicznością, to zna­ czy akcentującego świadomość nosicieli tożsamości etnicznej. Autor nazywa go humanistycznym, �250 RECENZJE podtrzymując nazwę nadaną przez F. Znanieckiego. Odróżniał się on od popularniejszego nurtu przedmiotowego, który analizował dystrybucję sztywnych, bo arbitralnie ustalanych przez uczonych, wskaźników czy elementów kultury, mających przesądzać o przynależności etnicznej ludności. Tendencja do obiektywizacji wyznaczników etniczności była podówczas powszechna i jest nadal popularna u wielu polskich badaczy, za granicą zaś rozpowszechniona zwłaszcza w kręgu dawnej nauki radzieckiej. Charakterystyczne, że towarzyszy ona z reguły politycznej walce o potencjał po­ szczególnych narodowości współzawodniczących ze sobą o wpływy lub dominację w ramach jednej struktury państwowej. Wynika to stąd, że „obiektywnymi wskaźnikami” można manipulować także na bazie materiału etnograficznego. Niedawno obserwowaliśmy takie zjawisko w ośrodkach naukowych Białorusi, Litwy czy Ukrainy, gdzie chodziło o minimalizację znaczenia tzw. żywiołu polskiego. Takie postępowanie może być spóźnioną odpowiedzią na zaangażowanie niektórych między­ wojennych ośrodków, które wspomagały administrację państwową w realizowaniu polskiej koncepcji narodowej, sprowadzającej się do rozszerzonego traktowania etnizmu i zmierzającej do absorbcji ludności o zakłóconej świadomości kulturowej. W. Olszewski zresztą wskazuje na polityczną usługowość części badań etnologicznych, która krępowała właściwe funkcje nauki. Takie działania, jak i ich przeciwieństwo, czyli właściwe rozpoznanie sytuacji, które dostarczałoby państwu narzędzi do sprawnej interwencji mogą być użyteczne w praktyce administracyjnej i noszą nazwę „antropologii stosowanej”, chociaż w Polsce międzywojennej była ona mało skuteczna. Nazwa ta znalazła się w podtytule recenzowanej publikacji przede wszystkim dlatego, że celem badaczy nurtu „humanistycznego” było rzeczowe rozpoznanie sytuacji etnicznej na kresach, aby móc uniknąć błędnych reakcji. Obejmowało ono zarówno charakterystykę cech tożsamościowych, ich uwikłania społeczne, jak też ustalenie liczebności poszczególnych grup. U przedstawicieli tego nurtu autor odnajduje też próby dokonania uściśleń statystycznych w dążeniu do znalezienia rzeczywistych proporcji demograficznych mniejszości w II RP, a polegających na reinterpretacji danych spisów po­ wszechnych. Z reguły uściślenia te polegały na zwiększeniu liczebności niepolskich grup kresowych. Szczególną konsekwencją w defalsyfikacji danych oficjalnych wykazywał się Leon Wasilewski. Podejście humanistyczne akcentuje zintemalizowane składniki tożsamości. Jest ono dziś kano­ nem badawczym, chociaż po I wojnie światowej rozwijało się ono nieśmiało i niekonsekwentnie, także poza Polską. Nie uzyskało też ono w owym czasie wyraźnej wykładni teoretycznej, co sprawi­ ło, że m.in. Obrębskiemu przypisywano sztywną i przedmiotową definicję grupy etnicznej. Nie było to nadużyciem, gdyż podmiotowe podejście nie ujawniło się jeszcze jako wyraźne założenie teore­ tyczne. Autor recenzowanej publikacji stawia sobie zadanie odtworzenia pierwocin podmiotowości wśród badaczy polskich pograniczy (s. 27). O powodzeniu tego zadania przesądza zatem to, czy czyni to z należytą ostrożnością i czy unika projekcji dzisiejszych metod postępowania i teorii. Zespół badaczy pograniczy II RP nie tworzył grupy o wspólnych założeniach badawczych, ani tym bardziej szkoły naukowej, mimo że jego centralną postacią była osoba J. Obrębskiego i niemal wszystkich łączył związek z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych. Na dodatek nie wszyscy oni prowadzili badania terenowe. Ogranicza to pokusę przypisania Obrębskiemu roli sprawczej w rozwoju polskiej etnologii. Mimo, że funkcjonował on w pamięci profesjonalnej, to szersza wiedza 0 jego dokonaniach pojawiła się dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku wraz z publikacją wzno­ wionych jego prac wcześniejszych. Rozdział II stanowi skrupulatną i pożyteczną egzegezę poglądów Znanieckiego, Obrębskiego 1trzech innych badaczy na to czym jest grupa etniczna. Zmienia ona stereotypową interpretację tego pojęcia spotykaną w polskiej literaturze etnologicznej, która utrwaliła reistyczne pojmowanie tej grupy jako bytu społecznego, ograniczonego lokalnie i podrzędnego taksonomicznie wobec narodu etnicznego. Autor nie zajmuje się tym nieporozumieniem, przypuszczalnie dlatego, że musiałby pod­ dać krytyce żyjących autorów. Istotne jest to, że praca wykazuje pionierskość myśli Znanieckiego i Obrębskiego o etnizmie. W. Olszewski nie odwołuje się wprawdzie do uznanej za przełomową w tej dziedzinie publikacji Fredrika Bartha Ethnic boundaries z 1969 roku, ale dowodzi tego, że kilkadziesiąt lat wcześniej obaj polscy uczeni wprowadzili dwa elementy definicji grupy etnicznej, powszechnie potem przy­ pisywane Barthowi. Są to mianowicie warunek odbicia w świadomości członków grupy przekona­ �RECENZJE 251 nia o własnej odrębności (w recenzowanej pracy omówiony na s. 87) oraz warunek dostrzegania w sąsiedztwie przynajmniej jednej podobnej grupy, stanowiącej punkt odniesienia lub też opozycji (por. s. 89). Co ciekawe, Obrębski posługuje się popularnym dziś terminem „grupa wyobrażeniowa” (w znaczeniu „wyobrażona”), czyli istniejąca w przekonaniu społecznym i poza jakimkolwiek bytem konkretnym. Tymczasem określenie to zrobiło wielką karierę, gdy znalazło się w tytule pracy Benedicta Andersona, wydanej w 1983 roku. Umieszczenie etniczności w wyobrażeniach człowieka o sobie i sobie podobnych było bardzo istotną konstatacją teoretyczną. Wynikało z niej pośrednio, bo Obrębski tego nie sformułował, że grupa etniczna nie jest żadnym konkretem społecznym (poza sytuacjami konfliktowymi). Podobnie jest ze „świadomością etniczną”, który to termin powtarza się dziś często w druku i w wystąpieniach z katedry. Odnosi się on do dostrzeżonej w samoocenie odrębności, równorzędnej przekonaniu 0 tożsamości z pewnym zespołem ludzi, których zwyczajowe zachowania są akceptowane. To ostat­ nie jest obserwacją Obrębskiego, podobnie jak jego udane określenie, że jednostka pozostaje wobec owego zespołu w stanie „adekwatności kulturalnej” (dziś powiedzielibyśmy: kulturowej). Gdyby Obrębski był konsekwentny w swoim myśleniu o etniczności, musiałby wprost zakwestionować jej pochodzeniowe (biologiczne) źródła. Obrębski różni się zasadniczo od Bartha uznaniem grupy etnicznej za kategorię odmienną niż naród etniczny, hierarchicznie od niego niższą. Tym samym posiadałaby ona zawsze status mniej­ szości etnicznej. Gwoli ścisłości należy powiedzieć, że Obrębski na ten temat jasno nie wypowiadał się, ale takie stanowisko przypisano mu w późniejszym okresie. Nie jest to zgodne ze współcześnie dominującym rozumieniem tego terminu, zgodnie z którym grupy etniczne nie podlegają hierarchi­ zacji ze względu na ich liczebność, poziom rozwoju, stan otwartości lub zamkniętości oraz złożoności ich struktury. Jako grupy społeczne mogą one podlegać rangowaniu ze względu na miejsce zajmo­ wane w strukturze państwa, lecz w sensie etnicznym są równe etnosowi dominującemu. Dokonana w rozdziale II analiza poglądów pięciu etnologów stara się odtworzyć teoretyczne przesłanki leżące u podstaw ich założeń badawczych. Stwarzało to poważne trudności wskutek ich niekoherentności, a niekiedy wprost ich braku. Zastrzeżenie to nie dotyczy jedynie F. Znanieckiego. W analizie tej występują jednak pewne potknięcia, o czym wspomnę na koniec. Rozdział III jest odmienny od poprzedniego tym, że podsumowuje stan wiedzy w okresie mię­ dzywojennym na temat wszystkich pograniczy, podczas gdy przedstawiciele nurtu humanistycznego interesowali się głównie Kresami wschodnimi. Wspomniana odmienność wynika również z dwu innych przyczyn. Po pierwsze na pozostałych granicach etnolodzy nie prowadzili intensywniejszych badań terenowych, nie sformułowali zatem dla nich metodologicznych podstaw, które mogłyby być zweryfikowane w trakcie obserwacji. Po drugie, cel analiz na materiałach z granicy niemieckiej lub czeskiej miał służyć obronie polskich interesów politycznych o nacjonalistycznym zabarwieniu. Autor ograniczył się zatem do prezentacji ich tez merytorycznych, porządkując przy okazji stan wiedzy o sytuacji etnicznej na tym obszarze. Merytoryczne znaczenie publikacji mieści się moim zdaniem przede wszystkim w próbie od­ tworzenia założeń teoretycznych omawianych autorów, graniczącego z przypisaniem im takowych. Nie stawia ona sobie zadania przywrócenia polskiej etnologii postaci Józefa Obrębskiego, chociaż jest ona centralną w przedstawionej rozprawie. Obrębski doczekał się przypomnienia przede wszyst­ kim artykułami Anny Engelking publikowanymi w ciągu trzech lat poprzedzających wydanie książki Olszewskiego. Wniosły one wiele nowego do rozumienia dorobku Obrębskiego. Istota rozprawy polega na tym, że dwaj wybitni uczeni międzywojnia wraz z trzema innymi badaczami przedstawieni zostali jako inicjatorzy nowego i ożywczego kierunku interpretującego pro­ cesy etniczne w sposób wcześniej w nauce światowej nieuprawiany. Jednakże umieszczenie Alfonsa Krysińskiego, Stanisława T. Orsini-Rosenberga i Leona Wasilewskiego we wspólnocie teoretycznej z Obrębskim i Znanieckim może wywoływać zastrzeżenia, gdyż tym ostatnim nie udało się stworzyć własnej szkoły analizy etniczności. Ponadto, pozostała trójka badaczy różniła się między sobą zasadni­ czo, także w postawach politycznych, co musiało wyrazić się w ich ocenie zjawisk etnicznych. Nazwa kierunek humanistyczny, akcentując świadomość, pośrednio indywidualizuje tożsamość 1 odrębność etniczną. W literaturze anglojęzycznej został on odkryty znacznie później i dopiero �252 RECENZJE wówczas stał się popularny. Z kolei polscy jego twórcy oddziaływają wciąż na obecne pokolenia naszych badaczy swoimi publikacjami z lat 1930., ale bardzo często bez uzupełnień wniesionych przez ogólny rozwój wiedzy. W zakończeniu książki autor podejmuje interesującą dyskusję nad rolą państwa narodowego i jego relacji wobec nacjonalizmu. Zajmuje w niej wyraźne stanowisko optując na rzecz istnienia i rozwoju takich państw raczej niż federalizacji czy zacierania granic państwowych. Przedkłada on interesy „narodowowyzwoleńcze” ponad rozwiązania wieloetniczne. Jednocześnie wykładając swój pogląd gubi czasem - jak się wydaje - różnicę między państwem narodowym i obywatelskim. W zakończeniu znalazła się też sugestia, że tradycje polskiej myśli teoretycznej w studiach nad etnicznością mogą i powinny być wykorzystane współcześnie ze względu na ich aktualność. Opinia ta wydaje się zbyt optymistyczna nie tylko z powodu słabego usystematyzowania tej myśli, ale zwłaszcza ze względu na znaczne zaawansowanie światowych studiów empirycznych i teoretycz­ nych w ostatnich trzech dekadach. Przedstawiony został również pogląd, że tzw. „grupy buforowe” mogą być współcześnie analizowane zgodnie z interpretacją Obrębskiego. W istocie, ważne to zja­ wisko opisał Obrębski chyba jako pierwszy, co jednak nie oznacza, że wskazał użyteczne obecnie metody jego analizy i wykorzystania praktycznego. Na koniec też podniesiona została kwestia wyważenia aspiracji większości i mniejszości w pań­ stwie wieloetnicznym, szczególnie ważna dzisiaj na obszarach licznego występowania ludności na­ pływowej. Ich często sprzeczne postawy i nadmierna ustępliwość ze strony większości bywają szko­ dliwe dla zrównoważonego i właściwego funkcjonowania państwa. W tym kontekście autor podnosi fakt, że polscy „humanistyczni” badacze znacznie wcześniej ostrzegali przed naruszeniem harmonii społecznej w wyniku zbyt daleko posuniętej tolerancji wobec żądań mniejszości, chociaż Wasilewski był od takiej oceny daleki. Przestrogi te można uznać za wysoką zdolność przewidywania skutków takiej tolerancji, z projekcją na czasy współczesne. Natomiast aktualne wówczas ostre konflikty na tle etnicznym w Polsce bynajmniej o tolerancji nie świadczyły. Doszukiwanie się tu wzoru dla współ­ czesnego świata byłoby raczej nadużyciem. Wspominałem już o dwuznacznej interpretacji terminu „grupa etniczna” przypisywanej J. Obrębskiemu. Autor nie ułatwia uporania się z tym problemem, gdyż Obrębski posługiwał się trzema bliskoznacznymi - grupa etniczna, lud, naród. Pierwsze dwa z nich były dla niego często (choć nie zawsze) synonimiczne, co zresztą w pracy zostało podkreślone. Otóż jeśli autor zajął się bliżej poję­ ciem grupy etnicznej, to zaniedbał (lub nie udało mu się) prześledzenia niuansów towarzyszących słowu „lud”, co utrudnia rozwianie nieporozumień wokół aparatu terminologicznego Obrębskiego. Sam Obrębski winien jest brakowi jasności w rozumieniu jego spuścizny. Za przykład niech po­ służy zwrot „beznarodowa masa ludowa, czyli grupa etniczna” (cyt. za omówieniem W. Olszewskiego, na s. 97/98). Pojawia się w związku z tym pytanie: czy, lub w jakich warunkach, członkowie owej „masy ludowej” wyobrażają siebie jako zespół wyróżniający się specyfiką kulturową, co uzasadnia­ łoby nazwanie jej grupą etniczną. Jeśli zaś owa „masa” traci poczucie odrębności i aspiruje do zlania się z sąsiadami (jest to stan, jaki Obrębski przypisuje Poleszukom), to czy można nazywać ją jeszcze grupą etniczną, czy już bezetniczną ludnością. Taka ludność bez określonej tożsamości i uznania granic z otoczeniem nie może też być zwykłą grupą społeczną. Autor nie zaproponował czytelni­ kowi próby rozwikłania tego problemu, być może dlatego, że jego konsekwencją byłoby uznanie, iż Obrębski pozostawił niedopracowaną koncepcję grupy etnicznej, zaś sam Olszewski nie był dość odważny, by taką możliwość przyjąć. Na dodatek autor zdaje się przyjmować niejasne sformułowania międzywojennych badaczy etniczności, kiedy operuje we własnej analizie takimi określeniami, jak np. „grupy ludowe w sensie etnicznym” (s. 109). Pozostając w sferze terminologii należałoby wytknąć błąd, kiedy etnicznie mie­ szane związki małżeńskie nazywa się w książce „związkami rodowymi”, opatrując je objaśnieniem, że chodzi o endogamię (s. 94). Tej ostatniej jednak nie odnosimy do rodów (poza pewnymi społe­ czeństwami muzułmańskimi), lecz właśnie do tradycyjnych grup etnicznych. Innym przykładem braku rygoryzmu terminologicznego jest traktowanie Orawian jako jednej odrębnej grupy etnicznej, niezależnie od tego czy deklarują oni tożsamość polską, czy też słowacką. Olszewski odnosi tę sytuację do współczesności, czyli do stanu, gdy po obu stronach powstały �RECENZJE 253 stosunkowo klarowne, choć niekonsekwentne, postawy narodowe i Orawianie w większości już opo­ wiedzieli się po jednej z nich (s. 219). Autor niekiedy popada w reifikację bytów świadomościowych, jak np. „naród”, pisząc o nim „gru­ pa narodowa akceptuje”, „naród przyjmuje” aspirującą do niego zbiorowość, itp. (s. 96 i in.). Czyni to z pewnością dla potoczystości wykładu, ale odpowiednie zastrzeżenie należało gdzieś umieścić. Wątpliwości wzbudza również przyjęcie wizji Obrębskiego o stanie umysłowości Polaków za­ mieszkujących Polesie, rzekomo odczuwających zagrożenie wchłonięciem przez obce i odrzucane otoczenie Poleszuków (s. 100, 129). Wydaje się jednak, że postawa obronna nie dotyczyła więk­ szości Polaków. Wysyłani tam do pracy nauczyciele i funkcjonariusze państwowi (poza osadni­ kami wojskowymi) przyjęli z dobrą wiarą narzuconą im misję szerzenia kultury polskiej i przycią­ gania do narodu polskiego. Pełnili oni swoje funkcje zgodnie z syndromem Siłaczki, a przypadki utraty entuzjazmu i izolowania się kończyły się szybkim powrotem na tereny etnicznie polskie. Podkreślana przez Obrębskiego lojalność Poleszuków wobec państwa nie mogła wywoływać reak­ cji zagrożenia, co zresztą potwierdzają wspomnienia inteligencji z owych terenów. Misja inteli­ gencji wśród Poleszuków z założenia miała wywołać ich akces do polskości i żadna ze stron nie wykształciła na tym tle mazu. Zaskakuje także ujawniona w książce aprobata dla tezy, iż bunty chłopstwa ukraińskiego w cza­ sach II RP były „formą agresji innego państwa” (s. 109, za Orsinim-Rosenbergiem). Wydawałoby się, że historycy przekonująco uzasadnili pogląd, że to właśnie niezręczna i represyjna polityka władz państwowych sprzyjała recepcji rosyjskiej propagandy komunistycznej w pewnych środowis­ kach ukraińskich, a po części także białoruskich. Dopatrywanie się we własnych błędach manipulacji rosyjskich ciąży stale na naszym oglądzie relacji ze wschodnim sąsiadem. Wydaje się, że W. Olszewski myli kwestię kształtowania tożsamości etnicznej lub narodowej z objawami nacjonalizmu szowinistycznego, gdy krytykuje tych autorów, którzy obawiali się wy­ buchu takiego nacjonalizmu po upadku ZSRR. Jego przejawy uznaje on bowiem za dowód rewitali­ zacji tożsamości lub godne aprobaty tendencje narodowowyzwoleńcze. Krytyka ta sięga również zachodnich autorów (np. Dietera Lange-Weischego), którym bezzasadnie przypisuje „nostalgię” za czasami komunizmu (s. 278). Zbyt pochopne wydaje się utożsamianie nacjonalizmu z odradzaniem tożsamości i wynoszenie go do wartości pozytywnej, niezależnie od tego czy działa jako siła twórcza, czy też niszcząca, jak to było np. w Jugosławii. Niepotrzebnie też autor używa idealistycznej koncepcji F. Znanieckiego o zjednoczonej Europie jako tarczy ochronnej dla instytucji narodu (por. s. 279). Jeśli bowiem ktoś nawet uprawia krytykę państwa narodowego jako koncepcji politycznej, nie jest to równoważne odrzuceniu prawa do toż­ samości etnicznej lub narodowej. W wywodzie autorskim często występują niejasne fragmenty. Nie wiemy np. jak rozumieć zdanie o „braku zdolności do własnej, «twórczej» ekspansji kulturowej, nawet na jej tradycyjnych, histo­ rycznych kierunkach” w byłych państwach bloku komunistycznego, co przypisuje osłabieniu tożsa­ mości narodowych (s. 281). Domyślamy się, że autor nie podziela postaw ksenofobicznych ani ekspansjonistycznych, ale wyrażenie „własna twórcza ekspansja kulturalna” może brzmieć niepokojąco. Sławoj Szynkiewicz Jacek Schmidt, Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Wydawnictwo NEWS - Witold Nowak, Poznań 2009, ss. 197 Książka stanowi podsumowanie wieloletnich, systematycznych prac badawczych przeprowa­ dzonych przez Autora wśród imigrantów z Polski w Niemczech, określanych w pracy terminem „późni wysiedleńcy” (niem. Spataussiedler). Ukazano w niej różne oblicza migracji, jej mechanizmy, przyczyny i następstwa, procesy wrastania imigrantów w nowe środowisko i wybierane przez nich strategie adaptacyjne. Wiele miejsca poświęcono modelom tożsamości i procesom ich konstruowa­ nia w warunkach imigracyjnych. �254 RECENZJE Terminem Spataussiedler określane są w Niemczech osoby, które od połowy lat 1970. emigro­ wały z Polski i osiedlały się na terenie tego kraju. Autor zdaje sobie sprawę z kontrowersji, jakie określenie „późni wysiedleńcy” budzi po polskiej stronie granicy z Niemcami, a także z jego „nieprzystawalnoś[ci] do typu opisywanej [...] migracji, mającej charakter dobrowolnych przemiesz­ czeń ludnościowych [...]” (s. 6, przyp. 2). Nasuwa się pytanie o sens oraz merytoryczną zasadność świadomego stosowania w pracy naukowej terminu nieprzystającego do opisywanej rzeczywistości. Moim zdaniem, wystarczyłoby zasygnalizować terminologiczne rozbieżności występujące w języku polskim i niemieckim, pozostając przy neutralnych terminach: ‘imigranci’, ‘emigranci’, ‘migranci’. W podtytule książki badana grupa określona została mianem imigrantów, w tekście natomiast Autor posługuje się najczęściej kontrowersyjnym terminem „późni wysiedleńcy”, konsekwentnie - co trzeba przyznać - opatrując go cudzysłowem. Jacek Schmidt informuje, że interesująca go fala migracji ma charakter dobrowolny (s. 6, przyp. 2), w tej sytuacji, jak sądzę, trudno mówić o wysiedleniach. Kojarzą się one bowiem przede wszystkim z przymusem, odgórnymi nakazami, brakiem alternatywy. W przypadku członków badanej grupy decyzje o emigracji były podejmowane samodzielnie, najczęściej z przyczyn ekonomiczno-politycznych. Zawiera się w nich wprawdzie, dostrzeżony przez Autora, element przymusu (poczu­ cie braku perspektyw i niskiej jakości życia, negatywne oceny ustroju socjalistycznego), nie ma to jednak nic wspólnego z przymusem występującym w przypadkach wysiedleń, o których z reguły arbitralnie decydują inne osoby. Użycie terminu „późni wysiedleńcy” może sugerować, że Autor podjął próbę spojrzenia na imi­ grantów z Polski z perspektywy Niemców, sugestia ta jest jednak myląca. Najważniejsza jest per­ spektywa imigrantów. Na podstawie cytowanych w pracy materiałów biograficznych można wpraw­ dzie wnioskować o stosunku ludności niemieckiej do przybyszy z Polski, informacje na ten temat ukazują jednak wyłącznie punkt widzenia samych imigrantów, a nie członków grupy dominującej. Jacek Schmidt nie wyjaśnia, jaki jest stosunek przybyszy z Polski do niemieckiego nazewnictwa. Czy odgórna klasyfikacja: Spataussiedler ma dla nich jakiekolwiek znaczenie? Z cytowanych w książce wypowiedzi wynika, że członkowie badanej grupy uważają się przede wszystkim za imigrantów. Terminem „wysiedleńcy” posłużyły się jedynie dwie osoby. Jedna z nich użyła określenia polskiego (s. 138), druga, pochodząca z rodziny śląskiej o niemieckiej identyfika­ cji, zastosowała terminologię niemieckąAussiedler (s. 155, 156), nie Spataussiedler. Brak odniesień do kategorii „późnych wysiedleńców” w wypowiedziach rozmówców jest, moim zdaniem, kolej­ nym argumentem wskazującym na nietrafńe, w przypadku recenzowanej pracy, użycie tego terminu. Z materiałów zgromadzonych przez Autora wynika, że dla osób, które wyjechały z Polski i osiedliły się w Niemczech niezwykle ważne znaczenie, poza świadomością bycia imigrantem, ma przynależność do mniejszości. Fakt ten nierzadko staje się bodźcem do podjęcia starań o zniwelo­ wanie różnic między własną grupą odniesienia i większością, upodobnienie się do niej, a ściślej - do tej jej części, do której z różnych względów aspirują przedstawiciele mniejszości. Autor zwraca uwagę na asymetrię w relacjach między mniejszością i grupą dominującą. Podkreśla też, że „racjonalizacje o podłożu etnicznym, dokonywane przez «późnych wysiedleńców)) podczas budowania autowizerunku, noszą często znamiona reakcji na dominację zewnętrzną. Uzewnętrznia się to między innymi w [...] sztywnym rozdzielaniu przez nich sfer aktywności publicznej i prywatnej (tożsamość manifestowana us tożsamość odczuwana), postawie powstrzymywania się od aktywności na forum publicznym i funkcjonowaniu w sferach autonomicznych względem dominującego otoczenia społecznego, a wielokrotnie też w jego zakamuflowanej krytyce i trwaniu przy dawnych wzorach” (s. 146). Zjawiska te zostały bardzo dobrze ukazane w recenzowanej pracy. Badania terenowe stanowiące podstawę książki przeprowadzono na obszarze Nadrenii Północ­ nej - Westfalii. Informacje o objętych nimi miejscowościach oraz liczbie zamieszkujących je osób znajdują się w Tabeli 2 (s. 36), brak natomiast danych na temat liczby wywiadów/rozmów zrealizo­ wanych w poszczególnych ośrodkach. Autor przyznaje, że wnioski płynące z jego badań są „nieistotne statystycznie” (s. 38). Uwagę tę można odnieść generalnie do badań etnologicznych o charakterze jakościowym, także tych, jak w przypadku recenzowanej pracy, opartych na analizie materiałów biograficznych. O wiele waż­ �RECENZJE 255 niejsze byłoby, moim zdaniem, wyjaśnienie czy materiały źródłowe zgromadzone podczas badań pozwalają mówić o tzw. nasyceniu, tj. osiągnięciu stanu, w którym dalsze rozmowy nie przy­ noszą już istotnych danych na temat badanych zagadnień (o zjawisku tym pisali m.in. Antonina Kłoskowska i Daniel Bertaux). W przypadku recenzowanej pracy o częściowym „nasyceniu” można sądzić (pośrednio i z dużą ostrożnością) na podstawie informacji o tym, że satysfakcjonujące Autora materiały, „wystarcza­ ją c e ] do kompleksowej analizy i zabiegu tworzenia modeli” tożsamości regionalnej, pochodzą jedynie z rozmów z imigrantami ze Śląska. W narracjach imigrantów z Wielkopolski lub Mazur natomiast nie odnalazł on „tak spektakularnych i jednoznacznych opcji regionalnych, jak w materiale «śląskim»” (s. 146, przyp. 92). Nie wydaje mi się jednak, by mogło to stanowić przeszkodę w skon­ struowaniu odrębnego modelu tożsamości regionalnych uwzględniającego tę część rozmówców. Przybyszy z Polski mieszkających w Niemczech łączy m.in. kraj pochodzenia, funkcjonowanie przez część życia w warunkach PRL, status imigranta, konieczność adaptacji do nowej dla nich sytuacji i określenia własnego stosunku do Polski. Różnią ich osobiste doświadczenia, sytuacja rodzinna (w kraju pochodzenia i w nowym miejscu zamieszkania), wątki biograficzne i narracja 0 nich. Odmienne są też sposoby „konstruowania siebie” w nowym miejscu zamieszkania (ter­ min „konstruowanie siebie”, adekwatny do opisywanych sytuacji, został użyty przez Autora m.in. na s. 169 i 170). Na podstawie badań terenowych J. Schmidt stworzył sześć modeli tożsamości, w tym trzy modele dwuwariantowe. Ich egzemplifikacją są przedstawione w książce obszerne fragmenty biografii dzie­ więciu osób. Ukazują one znakomicie proces budowania nowych tożsamości w warunkach migracyj­ nych, konieczność pokonywania barier i przyjęcia określonych strategii adaptacji. Postawy cechujące osoby reprezentujące poszczególne typy tożsamości zostały określone przez Autora trafńymi termina­ mi: „neofita” (lub „neofita etniczny”), „frustrat” i „realista” (postawa ta dominuje w badanej grupie). Jacek Schmidt przyznaje, że prezentowane przez Niego „modele nie wyczerpują złożoności 1 różnorodności form autopercepcji imigrantów” (s. 168). Wynika to m.in. z celowego pominięcia w badaniach trzech grup: dzieci poniżej dziesiątego roku życia, które wyemigrowały do Niemiec wraz ze swymi rodzinami, osób, które „nie były skłonne do uzewnętrzniania swoich doświadczeń biograficznych” oraz „imigrantów zaangażowanych w działalność na forum polonijnym” (tamże). Nieobecność osób należących do drugiej z wymienionych grup nie wymaga wyjaśnień, nie wia­ domo natomiast dlaczego Autor nie uwzględnił pozostałych kategorii. Uważam, że choć dzieci poniżej dziesiątego roku życia nie podejmowały samodzielnych decyzji o emigracji, nie znaczy to, że nie przeżywały problemów związanych z adaptacją do nowego środowiska i określeniem własnej tożsamości w warunkach imigranckich (dotyczy to zwłaszcza dzieci starszych, ośmio-dziesięciolatków). Niektóre z nich byłyby zapewne zdolne (być może, z pomocą dorosłych) do narracji biogra­ ficznej oraz rozmów na temat własnej tożsamości i doświadczeń imigracyjnych. Zbyt pochopnie, według mnie, i bez podania przyczyn, Autor zrezygnował z rozmów z działa­ czami polonijnymi. Aktywność na tym polu nie świadczy o braku problemów z tożsamością etnicz­ ną (narodową i regionalną) w nowym miejscu zamieszkania. Niektóre osoby mogą mieć trudności z „konstruowaniem siebie”, choć nie manifestują tego na zewnątrz (wspomniana w książce sytuacja: tożsamość manifestowana v.s tożsamość odczuwana). Wielu członków tej grupy zadaje też sobie z pewnością, interesujące Autora, pytania: Co to znaczy być Europejczykiem/Europejką? Czym jest europejska tożsamość? Jacek Schmidt zwraca uwagę na małą aktywność społeczną większości imigrantów z Polski. Podkreśla też, że fakt ten odróżnia ich od innych grup mniejszościowych (s. 98-101). Wyjątek sta­ nowią działacze polonijni. Dlaczego więc zostali oni pominięci w badaniach? Ukazując różne oblicza migracji i przykłady tożsamości migrantów, Autor podkreśla, że decyzja o migracji nie jest nieodwracalna. Zauważa też, że wiele osób, bez względu na przyjęte wcześniej strategie adaptacyjne i motywy wyjazdu, decyduje się na reemigrację. Charakteryzują się one naj­ częściej silną tożsamością regionalną, poczuciem więzi z regionem pochodzenia. Za ogromnie ważny, a przy tym znakomicie napisany, uważam rozdział poświęcony tożsamościom europejskim. �256 RECENZJE W większości znanych mi prac dotyczących tego zjawiska tożsamość europejska jawi się jako kategoria niedookreślona, niejasna, albo też, jak można sądzić, niewymagająca zdefiniowania. Jest ona najczęściej postrzegana przez badaczy jako jedna z wielu identyfikacji składających się (lub mogących się składać) na tożsamość poszczególnych osób. Dla imigrantów z Polski do Niemiec, 0 których pisze J. Schmidt, bycie Europejczykiem/Europejką oznacza m.in. możliwość dokonywa­ nia wyborów z repertuaru różnych kultur, w tym także - odrzucenia treści uznanych przez poszcze­ gólne osoby za złe lub przestarzałe, pielęgnowanie różnorodności, umiejętność porozumiewania się z osobami reprezentującymi inne grupy kulturowe, brak uprzedzeń, unikanie wartościowania osób 1 kultur oraz wyznaczania niemożliwych do przekroczenia granic między nimi, poczucie wolności, łatwości przemieszczania się, wyrównywanie poziomów życia. Europejskość może oznaczać „wznie­ sienie się ponad wszelkie podziały, w tym także te natury etnicznej, przy równoczesnym dostrzega­ niu różnic, bez jakiejkolwiek stygmatyzacji - naznaczania społecznego. Różnorodność tożsamości, języków, stylów życia, czy miejsc jest [...] czymś naturalnym, stałym [...]” (s. 133). „Bycie Euro­ pejczykiem jest wyzwoleniem się z obowiązku zgłaszania jednej, jedynie słusznej przynależności narodowej. [...] Europejczyk to [...] [człowiek], który jest ponad narodami, łączy te narody, godzi je, a jednocześnie nie daje się przypisać, przyłączyć do jednej grupy” (s. 137-138). Zdaniem Autora, „tożsamość europejska nosi cechy społecznej konstrukcji, w której zawie­ szeniu ulega większość tradycyjnych wyznaczników tożsamości, «rozpisanych na poszczególne narody i państwa», a nieodzownym warunkiem jej budowania jest sytuacja, stan wielokulturowości i jej akceptacja” (s. 126). Tożsamości europejskie mogą też być formą wyzwania transkulturowego, nie stanowiąc przy tym konkurencji dla tożsamości narodowej, jak również przejawem kosmopolityzmu oraz próbą ucieczki od etniczności. Każda z tych sytuacji została w przekonujący sposób ukazana w pracy. Jacek Schmidt zaznaczył, że przedstawione przez niego warianty tożsamości europejskiej nie wyczerpują wszystkich możliwości. Istnieją bowiem np. tożsamości budowane „w pełnej autonomii od tożsamości narodowych lub na drodze ich selektywnej syntezy, która prowadzi do pojawienia się niezależnych identyfikacji, w żadnym miejscu niewpisujących się w model hierarchiczny. Poczucie tożsamości tych ludzi, jako forma identyfikacji ekskluzywnej, nie koresponduje też z modelem tożsamości skorelowanych. Opisany stan rzeczy rodzi potrzebę skonstruowania nowych modeli zjawiska tożsamości europejskich, wykraczających poza proste dychotomie, takie jak np. europejski-nieeuropejski, europejski (ponadnarodowy)-narodowy” (s. 144). Autor nie podjął jednak tej próby. Nie wyjaśnił też czy wśród objętych badaniami imigrantów znalazły się osoby reprezentujące tego rodzaju warianty tożsamości. Jeśli tak, dlaczego je pominięto? Bardzo dobrze ukazane zostały natomiast związki między Walencją kulturową i identyfikacją narodową. Przedstawiono również różne typy tożsamości regionalnych (o charakterze ekskluzyw­ nym i inkluzyjnym). Autor wskazuje na „zmieszanie istniejących struktur tożsamości” „w sytuacji zwiększonej liczby wyborów w warunkach imigracyjnych” (s. 169). Podkreśla przy tym, że struktury te „nie są odbudowywane na drodze biernych zapożyczeń od otoczenia przyjmującego lub o r to ­ doksyjnego odświeżania)) wzorów znanych z kraju pochodzenia w nowych warunkach” (tamże). Na podstawie recenzowanej pracy można m.in. mówić o wielości imigranckich życiorysów, dróg adaptacji do nowej rzeczywistości, opanowywania nowego kodu kulturowego, poszukiwania włas­ nego miejsca do życia, o wielości obrazów kraju pochodzenia i zróżnicowanym stosunku do niego. Jest w niej mowa o zjawisku zakorzeniania się i wykorzenienia, pojęciu ojczyzny, bagażu kulturo­ wym, poczuciu niepewności identyfikacyjnej, dystansie etnicznym, stereotypach etnicznych i regio­ nalnych, kompleksie imigranta, mechanizmach przechodzenia od dwukulturowości do transkulturowości, charakterze powiązań transnarodowych oraz roli imigrantów w łączeniu różnych kultur. Książka jest znaczącym głosem w dyskusji o zjawisku migracji i losach migrantów, konstruowaniu modeli ich tożsamości, konieczności dokonywania wyborów określonych strategii adaptacyjnych i odnalezienia się w sytuacji „obcego” w wielokulturowym społeczeństwie. W tytule pracy jest mowa o nowych tożsamościach i europejskich transformacjach. Użycie liczby mnogiej jest zabiegiem trafńym i jak najbardziej uzasadnionym, wskazuje bowiem na różne oblicza badanych zjawisk. �RECENZJE 257 Jacek Schmidt nie unika wątków autobiograficznych. Nie są one „literackimi ozdobnikami”, lecz stanowią ważną część tekstu. Pozwalają na zrozumienie wielu kwestii, np. relacji między Auto­ rem książki i członkami badanej przez Niego grupy. Ma ona duże znaczenie dla możliwości realiza­ cji badań i pozyskania znakomitych materiałów źródłowych. Na podkreślenie zasługują zastosowane w książce rozwiązania graficzne. Można je uznać za rodzaj cząstkowych podsumowań, ułatwiających lekturę i refleksję nad tekstem. Bardzo dobrym zabiegiem jest wyróżnienie wypowiedzi rozmówców przez dobór odpowiedniej kolorystyki stron i oddzielenie ich w ten sposób od komentarzy Autora. Niedosyt budzi rozdział poświęcony etniczności. Autor ograniczył się do wskazania kilku, dość przypadkowo, moim zdaniem, wybranych prac, więcej miejsca poświęcił natomiast tożsamości. Rozdział dotyczący badań nad tym zjawiskiem nosi tytuł: „Współczesne tożsamości jako obszar zainteresowań badawczych” (s. 41). Jest on zbyt szeroki w stosunku do zawartości tej części książki. Autor skoncentrował się na pracach o charakterze teoretycznym, ukazujących różne możliwości analizowania i klasyfikowania tego zjawiska, uwzględniających element narracyjności, wielowy­ miarowości, refleksyjności i temporalności, jak też relacje między tożsamością i migracją. Pominął natomiast prace etnologiczne oparte na wynikach badań terenowych. Zabrakło mi przede wszystkim choćby kilku wybranych prac dotyczących ludności śląskiej, jej tożsamości, życia na pograniczach kulturowych, refleksji nad historią regionu i jego mieszkańców. Jacek Schmidt twierdzi, że przyjęta przez niego „optyka [...] zasadza się na rozpoznawaniu właściwości obranej kategorii [tożsamości - I.K.] przez pryzmat badania empirycznego” (s. 41). Tym bardziej dziwi brak odwołań do prac opartych na tego typu badaniach. Wspomniane braki i odczucie niedosytu z nawiązką rekompensują rozdziały, w których Autor prezentuje efekty własnych badań terenowych. Uważam, że po recenzowaną pracę powinny sięgnąć nie tylko osoby zainteresowane sytuacją Polaków i ludności polskiego pochodzenia w Niemczech oraz zjawiskiem migracji. Można w niej również znaleźć mnóstwo inspiracji do badań nad tożsamością, pograniczem kulturowym, relacjami etnicznymi, wielokulturowością. Na koniec uwaga: Jacek Schmidt nie posługuje się terminem ‘pogranicze kulturowe’, jest ono jednak wyraźnie obecne na kartach Jego książki. Iwona Kabzińska Irena Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, ss. 328 Recenzowana książka jest efektem wieloletnich i wieloaspektowych badań Ireny BukowskiejFloreńskiej nad rodziną górnośląską. W dorobku naukowym autorki, na który składają się prace m.in. na temat funkcji tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, kulturowego uwarunkowania toż­ samości regionalnej i narodowej, funkcjonowania pogranicz kulturowych i etnicznych, degradacji środowiska kulturowego i społecznego, rodzina śląska - poczynając od pierwszych opublikowanych artykułów - zawsze zajmowała poczesne miejsce. Na omawianą pracę można spojrzeć nie tylko jak na osobiste dokonanie autorki, ale również jak na ważne osiągnięcie dla całego śląskiego ośrodka. W ustaleniu przedmiotu badań, sformułowaniu założeń i sprecyzowaniu pytań badawczych, po­ mocna autorce okazała się znajomość górnośląskich realiów. Wybrana za podmiot etnologicznoantropologicznego studium tytułowa górnośląska rodzina została potraktowana jako wartość dla jej członków, wartość społeczna oraz środowisko powstawania, kumulowania i transmisji tradycji i postaw określonych. Analizując śląską rodzinę w kategoriach systemu podlegającego zmiennym w czasie zewnętrznym oddziaływaniom społecznym-kulturowym I. Bukowska-Floreńska pokazuje, w jakim zakresie nadal stanowi ona środowisko przekazu wartości, decydujących o kulturowej spe­ cyfice rodzin i całych śląskich społeczności. Przyjęcie założenia, że centrum wyznawanego przez mieszkańców Górnego Śląska systemu wartości stanowi w pierwszym rzędzie człowiek i rodzina, �258 RECENZJE a w następnej kolejności: praca, religijność, przestrzeganie norm społeczno-obyczajowych oraz stan posiadania, stanowi fundament, na którym autorka starannie buduje strukturę swego popartego badaniami empirycznymi wnioskowania. Kierunek poszukiwań badawczych wytyczają pytania o relacje między systemem wartości a trady­ cją i funkcjami rodziny. Autorkę interesuje, czy przestrzeganie tradycji ma wpływ - z jednej strony na trwałość więzi rodzinnych, a z drugiej - ujmując zagadnienie szerzej - więzi lokalnych i regionalnych, przekładających się na zachowanie poczucia śląskiej tożsamości. Celem badawczym I. BukowskiejFloreńskiej jest więc ukazanie specyfiki „istoty ideowej systemu wartości śląskich rodzin” (s. 20) i wy­ kazanie, że fakt ten znajduje odzwierciedlenie w kulturowej odrębności mieszkańców Górnego Śląska. Zdobiąca okładkę książki pożółkła fotografia, na której utrwalono wizerunek śląskich nowożeń­ ców z początku ubiegłego stulecia, jak również słowa wybrane na motto pracy mówiące, że „Ludzie wykorzenieni, ogołoceni z pamięci, przywiązań, wartości przekazanych przez poprzednie pokolenia nie wiedzą po co żyją, i nie mają nic do przekazania swoim dzieciom” (Olczak-Ronikier 2001), sygnalizują przyjęte przez autorkę założenie, że poznawanie aktualnej postaci śląskiej rodziny nie ma sensu bez odwoływania się do historycznego podłoża, z którego wyrastają kolejne generacje. Na książkę składa się wprowadzenie, siedem rozdziałów oraz zakończenie. Wprowadzenie przy­ bliża tematykę pracy, nakreśla zasadnicze problemy badawcze i precyzuje cele naukowo-poznawcze. Etnologicznie ukierunkowane zainteresowanie tym często poruszanym - gdyż ważnym społecznie - zagadnieniem, autorka dodatkowo uzasadnia aktualną kondycją rodziny w sytuacji zaistniałego we współczesnej kulturze kryzysu wartości, który dotyka również śląskie społeczności. Pierwszy rozdział pracy przypomina klasyczny dorobek etnologii i dyscyplin pokrewnych w zakresie badań nad rodziną. Znajomość różnorodnej literatury przedmiotu, dotychczasowych do­ konań oraz inicjatyw badawczych daje autorce interdyscyplinarną wiedzę i stanowi zaplecze dla własnych badań i wniosków. W tym fragmencie I. Bukowska-Floreńska omawia specyfikę badaw­ czą poszczególnych polskich ośrodków zajmujących się studiami nad rodziną. Konstrukcja roz­ działu zakłada „schodzenie” od problematyki ogólnej do przywołania prac szczegółowych - po­ święconych już przede wszystkim rodzinie śląskiej. Autorka powraca do pojęcia wartości w różnych miejscach swej książki, jednak szczególnie dużo uwagi poświęca temu zagadnieniu w rozdziale drugim zatytułowanym „Rodzina jako war­ tość”. Lektura tego fragmentu pozwala przyjrzeć się procesowi kształtowania kolejnych generacji śląskich rodzin i poznać mechanizmy regulujące przekaz tradycyjnych wartości, norm i postaw, które współtworzą relacje między jej członkami oraz członkami lokalnych społeczności. Omawiając określony aspekt funkcjonowania górnośląskiej rodziny autorka dokonuje porównań, między tym, co było, a tym, co jest współcześnie i wykorzystuje ten schemat analizy również w dalszych rozdzia­ łach pracy. Z wielu stwierdzeń autorki przebija doskonała znajomość śląskiej mądrości życiowej, której ponadczasową wartość - co wykazały badania - doceniają nawet początkowo negujące jej przydatność - kolejne, młodsze pokolenia. Począwszy od tego rozdziału I. Bukowska-Floreńska w tekst naukowy wplata określenia, zwroty oraz przysłowia, w sposób świadczący o znajomości - również realiów językowych badanego terenu. Interesująca perspektywa spojrzenia na rodzinę śląską została zastosowana w trzecim rozdziale książki. Autorka zaprasza czytelnika, aby przyjrzał się specyfice rodzin zamieszkujących Górny Śląsk przez pryzmat przestrzeni - a dokładniej - sposobów jej oswajania, organizowania, wartościowa­ nia i symbolicznego naznaczania. Analizując różne składniki i typy przestrzeni „swojskiej”, a więc: domu rodzinnego, wsi, przestrzeni sacrum, podwórza, bramy oraz ulic, sklepów, ogródków działko­ wych, miejsc targowych, itd., nie ogranicza się wyłącznie do opisu warstwy materialnej badanego zjawiska. Zwraca uwagę na ich symbolikę i kulturowe znaczenie oraz przypomina tłem realizacji jakich zwyczajów były poszczególne miejsca. W czwartym rozdziale autorka dowodzi, jak istotną wartością dla Ślązaków była i nadal jest praca, której brak destabilizuje życie rodzinne i społeczne. W kojarzący się - przede wszystkim z ciężką pracą mężczyzn w kopalniach - śląski etos pracowitości wpisuje się również domowa krzą­ tanina i zapobiegliwość miejscowych kobiet. Pracy, jako wartości o szerokim wymiarze moralnym i społecznym, podporządkowana jest cała organizacja życia codziennego śląskich rodzin. �RECENZJE 259 Kolejny, piąty rozdział książki, omawia różne aspekty życia religijnego Ślązaków. Zestawione w jednym fragmencie opisy praktyk religijnych, zwyczajów, obrzędów oraz form świętowania rodzinnego i związanego z rokiem kościelnym, ukazują jak śląska religijność wpisuje się i warun­ kuje system wartości i mentalność mieszkańców Górnego Śląska. Formy uczestnictwa śląskiej rodziny w życiu społecznym i kulturalnym omawia szósty rozdział pracy. W tym fragmencie znajdujemy informacje na temat jej uczestnictwa w życiu społeczno-kultu­ ralnym parafii, realizowanych wzorów zachowań ludycznych, przejawiających się w uczestnictwie w życiu kulturalnym, okolicznościowych świętowaniach, czytelnictwie i aktywności twórczej. Siódmy rozdział stanowi klamrę logicznie spinającą empirycznie podbudowane rozważania I. Bukowskiej-Floreńskiej na temat tożsamości rodziny śląskiej. Autorka pokazuje, jakie znaczenie w kształtowaniu regionalnej i narodowej tożsamości Ślązaków mają warunki społeczno-polityczne oraz tradycje patriotyczne. Proces kształtowania się tożsamości śląskich rodzin ukazuje przez pryz­ mat relacji między „swoimi” a „obcymi” oraz omawia współczesne inicjatywy na rzecz zachowania specyfiki społeczno-kulturowej śląskiej tożsamości. W zakończeniu, będącym syntezą najważniej­ szych wniosków wypływających z poszczególnych rozdziałów, znajdujemy zestawienie cech trady­ cyjnej śląskiej rodziny. Kończąc opowieść o śląskiej rodzinie autorka pozostawia czytelnika z zasłu­ gującym na poddanie interdyscyplinarnej dyskusji stwierdzeniem, że „...wiele z doświadczeń tradycyjnej rodziny śląskiej jest nie tylko godne naśladowania, ale powinno wejść do kanonu systemu wartości procesu wychowania kolejnych polskich pokoleń” (s. 292). Książkę zamyka załączona w postaci aneksu oracja weselna, pozyskana od niedawno zmarłej informatorki ze Świerklan Dolnych, siedmiostronicowy, niezwykle przydatny w czasie lektury książki słowniczek gwarowy, w którym autorka wyjaśnia znaczenie ponad dwustu zastosowanych w tek­ ście, a używanych dawniej i dziś na Śląsku pojęć i zwrotów, obszerna bibliografia, będąca zestawie­ niem: głównie polskojęzycznych opracowań naukowych dotyczących rodziny i Śląska w ujęciu przedstawicieli różnych dyscyplin oraz wybranych prac autorki związanych z Górnym Śląskiem, a ponadto wykaz wykorzystanych wydawnictw bibliograficznych, materiałów źródłowych, kronik i ksiąg pamiątkowych. Walorem opracowania są zamieszczone w różnym miejscach pracy zdjęcia w większości pocho­ dzące z prywatnego archiwum autorki. Szczególnie pouczające są zestawienia przeważających liczeb­ nie w pracy reprodukcji dawnych czarno-białych fotografii ze zdjęciami kolorowymi, dokumentują­ cymi czasy współczesne, za pomocą których I. Bukowska-Floreńska wprost pokazuje, że życie na Śląsku na przestrzeni kilku dziesięcioleci nie zmieniło się tak bardzo, jak mogłoby się wydawać. Mimo iż książka powstała jako efekt bezpośrednich uczestniczących badań terenowych, a więc bazuje na rozmowach przeprowadzonych z wieloma mieszkańcami Górnego Śląska, w pracy brak cytatów wypowiedzi konkretnych informatorów. W przypisach autorka powołuje się jednak na ma­ teriały z badań, podając rok i miejsce ich pozyskania. Ze względu na dużą wartość dydaktyczną recenzowanej pozycji, do której niewątpliwie odwoływać będą się kolejne pokolenia badaczy - nie tylko śląskiej rodziny, w książce zabrakło jeszcze syntetycznego rozdziału skupiającego w jednym miejscu informacje o stwierdzonych przez autorkę zmianach, jakie zaszły w śląskiej rodzinie na przestrzeni kilku kolejnych pokoleń oraz odwracającego nieco zasadnicze założenie badawcze - zestawienia czynników przyczyniających się nie tyle do zachowania, co właśnie do zauważonej we wstępie, erozji tradycyjnych zachowań i wartości. Z podobnych względów szerzej potraktowany mógł zostać również problem społeczno-kulturowych skutków, jakie dla śląskiej rodziny miała nie­ dawna transformacja społeczno-gospodarcza w Polsce. Mając tak dobry dostęp do rodzin o długim lokalnym rodowodzie i dobrze zasymilowanych, wywodzących się z dawniejszych fal osadniczych, ale i żyjących obok nich rodzin napływowych, które osiedliły się na Górnym Śląsku w ciągu ostat­ niego półwiecza, niewiele uwagi poświęca autorka tym ostatnim. Być może był to zabieg celowy i I. Bukowska-Floreńska świadomie pozostawia - póki co - na boku szeroki problem stosunku tego typu rodzin do śląskości na kolejną publikację? Podsumowując, należy podkreślić, że I. Bukowskiej-Floreńskiej nie tylko udało się uzyskać i przystępnie zaprezentować szeroką wiedzę na temat śląskiego życia rodzinnego, ale i w interesujący sposób uporządkować wiadomości na ten temat. Praca jest ważna poznawczo, gdyż poprzez sposób �260 RECENZJE ujęcia dopowiada o rodzinie śląskiej to, czego do tej pory nie powiedziano lub nie ujęto z takiej perspektywy. Dostarcza szczegółowej wiedzy na temat realiów życia, stałości i przemian kultury śląskich rodzin na przestrzeni dwóch stuleci, ale - co trzeba podkreślić - fragmenty te nie są po­ zbawione trafnych wniosków o charakterze ogólnym. Sposób postawienia problemu oraz przyjęte założenia pozwoliły autorce na napisanie pracy świadczącej o zainteresowaniu tak empiryczną, jak teoretyczną stroną badanego zjawiska. Magdalena Szalbot Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych, red. Maria Szmeja, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2008, ss. 478 Zjawisko etniczności to jeden z najciekawszych wątków badawczych dla socjologów, antro­ pologów i kulturoznawców ostatniego półwiecza. W epoce postępującej globalizacji, liberalizacji rynków międzynarodowych oraz nieustannej ruchliwości przestrzennej ludności ponowoczesnego świata, kwestie etniczne wciąż fascynują zarówno badaczy terenowych jak i teoretyków. Niezależnie od przekonań kulturowych i ideologicznych przyszłych odbiorców, książka pt. Etnicz­ ność - o przemianach społeczeństw narodowych pod redakcją Marii Szmeji jest niepodważalnym impulsem dla kolejnych dyskusji oraz rozważań na temat aktualnych badań nad szeroko rozumia­ nym pojęciem etniczności w skali Polski i świata. Publikacja ta, jest interesującym zbiorem, dedy­ kowanym jednemu z najbardziej znanych badaczy etniczności i wielokulturowości w Polsce, jakim jest Grzegorz Babiński. Wśród najważniejszych zainteresowań naukowych i badawczych jubilata, które ewoluowały na przestrzeni kilkunastu ostatnich lat, znajdują się dylematy tożsamościowe na poziomie etnicznym, religijnym i narodowym, a także metodologia nauk społecznych. To właśnie te nurty badawcze stały się podstawą dla wyodrębnienia głównych części omawianej publikacji. Wprowadzenie do książki, będące przyczynkiem do biografii Grzegorza Babińskiego, pomija niestety rzeczową prezentację struktury omawianych w dalszych częściach książki zagadnień. Książka podzielona została na pięć głównych części. Pierwsza dotyczy mniejszości kulturowych, poczynając od społeczeństw tradycyjnych do ponowoczesnych. Część tą rozpoczyna tekst Janusza Muchy, który przedstawia losy mniejszości kulturowych w dobie transformacji ustrojowej i kształtowania się de­ mokracji w Europie Środkowo-Wschodniej. Artykuł ten został osadzony teoretycznie i w swojej treści nawiązuje do wybitnych teorii socjo­ logicznych XX wieku, sformułowanych między innymi przez Roberta Dahla, Martin Lipseta, Louisa Wirtha i wielu innych. Ta wielowymiarowa analiza uświadamia czytelnikowi złożoność przemian zachodzących w wyniku procesu demokratyzacji, zarówno na płaszczyźnie polityczno-kulturowej, jak również społecznej, którym poddane zostały państwa Europy Środkowo-Wschodniej w dobie tworzenia się nowego, demokratycznego porządku społecznego. W kolejnym tekście pierwszej części, św. pamięci Andrzej Kapiszewski zaprezentował proble­ matykę narodu w odniesieniu do Zatoki Perskiej. W swojej analizie wykazuje, że polityka wobec obywateli oraz imigrantów w tym rejonie świata jest silnie determinowana zarówno przez władze państwowe, jak i przez mechanizmy umożliwiające naturalizację ludności. Poziom demokratyzacji oraz wpływ organizacji międzynarodowych, propagujących poszanowanie praw obywatelskich na całym świecie, determinują stopień otwartości społeczeństwa i państwa wobec imigrantów. Kolejne dwa teksty dotyczą genezy narodu ukraińskiego a także nowych wyzwań stojących przed nim w XXI wieku. Włodzimierz Pawluczuk koncentruje się na historycznym procesie kształtowania się narodu ukraińskiego w starożytności i średniowieczu, podkreślając przy tym rolę świadomego zakłamania historii, które jest wynikiem teorii tworzonych na rzecz określonych ideologii. Dariusz Wojakowski dokonuje analizy kilku wybranych aspektów relacji etnicznych pomiędzy polską a ukra­ ińską ludnością pogranicza w ostatnim dziesięcioleciu. Autor, odwołując się do publikacji Grzegorza Babińskiego z roku 1997, prezentującej relacje polsko-ukraińskie w trakcie transformacji systemo­ wej, wskazuje na nowe kierunki wspólnej polityki obu państw a także na znaczenie współczesnych �RECENZJE 261 wydarzeń łączących przedstawicieli obu narodowości (np. kryzys rosyjski z 1998 roku, Pomarań­ czowa Rewolucja z 2004 roku). Punktem wyjścia Wojakowskiego jest zdefiniowanie pojęcia „po­ granicza polsko-ukraińskiego” (s. 73), które według autora, w ostatnich latach nie jest już tylko determinowane przez geograficzne powiązania pomiędzy Ukraińcami a Polakami, ale także jest rezultatem „odnawiania się” (s. 74) polsko-ukraińskich stosunków w sferze świadomowościowej. Autor w sposób rzetelny przedstawia różnice w stanie badań nad problematyką polską-ukraińską, zestawiając m.in. wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych przez Grzegorza Babińskiego z najnowszymi publikacjami i danymi. Kolejnym artykułem ujętym w pierwszej części książki są rozważania Ewy Nowickiej na temat znaczenia tradycji i nowoczesności we współczesnej Mongolii. Według autorki „Mongolia jest jednym z krajów, w których zderzenie tradycji i nowoczesności odbywa się w sposób wyjątkowo spektakularny i zarazem [...] bezkonfliktowy” (s. 85). Rewolucja, która dokonała się w tym pań­ stwie w ciągu ostatnich szesnastu lat, pokrzepiona demokratyzacją, nie spowodowała, według Nowickiej, zaniku wartości tradycyjnych wśród Mongołów. Artykuł zaprezentowany został w for­ mie raportu z wyników badań terenowych, których głównym problemem badawczym był wpływ systemu edukacji na wartości tradycyjne i nowoczesne wśród młodych Mongołów. Wnioski z badań pokazują, że stosunek do tradycji w społeczeństwie mongolskim wciąż ma charakter przede wszyst­ kim bezrefleksyjny. Podczas badań stwierdzono również, że w społeczeństwie mongolskim pier­ wiastki nowoczesności i wartości tradycyjnych przeplatają się nawzajem. Ostatnim artykułem w pierwszej sekcji książki, jest tekst odnoszący się do zbiorowości montre­ alskich Żydów. Marta Kijewska-Trembecka, przeanalizowała rozwój żydowskiej grupy etnicznej w Kanadzie na przestrzeni kilku ostatnich stuleci. Wnioski płynące z tego artykułu świadczą o dużo wyższym stopniu zamożności współczesnych, żydowskich mieszkańców Montrealu w porównaniu z przeciętną klasą średnią tego miasta. Według analiz autorki, przedstawiciele mniejszości żydow­ skiej są zdecydowanie lepiej wykształceni w porównaniu z resztą społeczeństwa, a „niemal 30% z nich należy do co najmniej jednej organizacji filantropijnej” (s. 112). Sukces montrealskich Żydów oprócz jawnego wymiaru finansowego widoczny jest również w ich bogatym życiu kultu­ ralnym, religijnym i społecznym, co, według autorki, jest najbardziej obiektywnym wskaźnikiem statusu i pozycji w społeczeństwie wypracowanej na przestrzeni wielu lat przez mniejszość żydow­ ską. Pierwsza część książki jest najobszerniejsza ze wszystkich, a jej tematyka w sposób najbardziej wiarygodny koresponduje z tytułem omawianej publikacji. Kolejny, wyodrębniony segment książki nosi tytuł „Tożsamość religijna a tożsamość etniczna”. Jego tematyka odnosi się przede wszystkim do religijnych wyznaczników etniczności. Część tą in­ auguruje tekst Ireny Borowik, będący poszukiwaniem modelu, mogącego opisać znaczenie tożsa­ mości i religii w odniesieniu do biografii. Autorka zauważa, że zarówno pojęcie tożsamości, religii jak i biografii to podstawowe, nieodzowne elementy współczesnych badań nad etnicznością, w związku z czym należy w sposób odpowiedni zaprezentować ich znaczenie podczas analiz socjolo­ gicznych. Tożsamość, według autorki, nie zawsze jest wynikiem uświadomionej odrębności kulturo­ wej, podobnie jak biografia wielokrotnie nie jest adekwatnym obrazem życia jednostki, aczkolwiek są to pojęcia znacznie bliższe człowiekowi niż religii. W kolejnym tekście ks. Roman Dzwonkowski prezentuje destrukcyjny wpływ działań władz państwowych ZSRS na Kościół katolicki na dawnych ziemiach wschodnich I i II Rzeczpospolitej. Autor przedstawia bilans strat poniesionych przez Kościół katolicki w czasie istnienia ZSRS. Opty­ mistycznym akcentem według ks. Dzwonkowskiego, jest wciąż relatywnie wysoki wyraz poczucia moralnego wśród tradycyjnych zbiorowości ludności katolickiej na ziemiach zachodnich obecnej Białorusi i Ukrainy. Wątek Kościoła katolickiego jest również tematem rozważań Katarzyny Sztop-Rutkowskiej, która wraz ze współpracownikami (Radosławem Poczykowskim i Beatą Borawską) opisuje zjawisko integra­ cji narodu polskiego po śmierci Jana Pawła II. Jest to analiza dyskursu medialnego, będąca pewnego rodzaju odzwierciedleniem reakcji Polaków jako narodu na śmierć papieża. Według autorki, „zjawisko tworzenia wspólnoty narodowej w kontekście śmierci Jana Pawła II wydaje się być raczej graniczne, zawieszone pomiędzy epoką romantyzmu a ponowoczesnością” (s. 155). Zdaniem Sztop-Rutkowskiej �262 RECENZJE jest to być może ostatni zryw romantyczny polskiego społeczeństwa po czasach Solidarności i walki z komunistycznym reżimem. Zryw ten jest jednak charakterystyczny dla fazy ponowoczesności, kiedy to integracja i więzi narodowe nie są tak często eksponowane, a wspólnota narodowa „nie jest już czymś oczywistym, niekwestionowanym i wyraźnie funkcjonującym w polskiej rzeczywistości” (s. 156). Autorzy artykułu podkreślają również znaczenie „nieładu aksjologicznego” (s. 156) pol­ skiego społeczeństwa, który objawia się tęsknotą za zjednoczoną wspólnotą narodową. Dużą rolę w kształtowaniu polskiej świadomości narodowej odgrywają również media, których obecność wpły­ wa na postawy obywateli i jest swoistym mechanizmem przypominającym narodowi o ważnych momentach w jego dziejach. Kult papieża - bohatera zbiorowego, umożliwia Polakom identyfikację z człowiekiem, który stał się symbolem narodowych cech i dał im poczucie wyjątkowości. W części drugiej znalazł się również tekst Ewy Michny, dotyczący relacji pomiędzy etnicznością, a religią wśród Rusinów Karpackich. Autorka, opierając się na analizie egzemplifikacyjnej pokazuje, że związek między religią, a etnicznością jest w dużej mierze zdeterminowany poprzez historyczną zmienność oraz przez różnice pomiędzy miejscem zamieszkiwania grup mniejszościowych, które w dość istotny sposób determinowały przynależność religijną. Niepodważalną rolę odgrywają również liderzy etniczni, którzy dostrzegają znaczenie religii w kształtowaniu świadomości etnicznej. Wnioski płynące z analizy autorki pokazują, że religią nie jest już wyznacznikiem jednoznacznie scalającym zbiorowość Rusinów Karpackich, gdyż zarówno Cerkiew greckokatolicka, jak i prawosławna nie może być dziś uważana za kościół narodowy tejże mniejszości. Autorka wskazuje na dynamiczny charakter przemian religijnych zachodzących w bada­ nej społeczności, podkreślając, że znaczenie religii postrzegane jest coraz rzadziej w sposób dogma­ tyczny na rzecz rozumienia jej jako pewnego rodzaju nośnika tradycji i historii kultury rusińskiej. Ostatnim artykułem tej części jest opracowanie Anny Reczyńskiej, która analizuje relacje po­ między francuskojęzycznymi a anglojęzycznymi wyznawcami Kościoła rzymskokatolickiego w Ka­ nadzie na początku XX wieku. Autorka wskazuje na językowe determinanty zróżnicowania wśród katolików w Kanadzie, które wpływały na poczynania duchowieństwa w pierwszych dwóch dekadach XX wieku. Problem szkół dwujęzycznych oraz rozbieżności w traktowaniu religii pomiędzy francu­ ską, a angielską częścią społeczeństwa kanadyjskiego, stał się osią niezgody, powodującą nasilenie się konfliktów pomiędzy obiema grupami językowymi. Trzecia część książki poświęcona została dylematom współczesnej wielokulturowości. Więk­ szość artykułów tu prezentowanych ma charakter teoretyczny, są one próbą wyjaśnienia znaczenia wielokulturowości dzisiejszego świata w kontekście najnowszych trendów w analizach etniczności, jako zjawiska ponadczasowego. W pierwszym artykule Janusz Majcherek zastanawia się nad mitem wielokulturowości, jako pewnego rodzaju ideału dzisiejszych społeczeństw. Według autora, większość miast i regionów dzisiej­ szej Polski, tudzież świata, namiętnie odkrywa i wielbi swoją przeszłość historyczną oraz wielokulturowość, która często jest elementem zamierzchłej przeszłości, sprawnie wykorzystywanej na „potrzeby teraźniejszości: budowania genealogii i tożsamości” (s. 193). Autor udowadnia, że mit homogeniczności kulturowej silnie propagowany w Polsce w czasach komunistycznych stracił rację bytu ze względu na swoją wysoką „ekskluzywność i konfliktogenność” (s. 200). Nie jest w stanie spełniać licznych potrzeb kulturowych, przez co traci znaczenie wraz z pojawieniem się mitologii wielokul­ turowości - „koherentnej i inkluzyjnej” (s. 200), która może zawierać w sobie inne mity kulturowe i nie powoduje konfliktu między nimi. Autor nadaje wielokulturowości znaczenie wartości „wyko­ rzystującej i zaspokajającej uniwersalne ludzkie potrzeby w dobrym celu” (s. 202). Nowy ład międzykulturowego współżycia, proponuje z kolei w swoim artykule Andrzej Sadow­ ski, który dowodzi, „że w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, wyczerpały się możliwości dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzynarodowych” (s. 203). Według autora konieczne jest wypracowanie odpowiednich mechanizmów współpracy, wspierających dialog mię­ dzykulturowy. Istotną rolę w kształtowaniu się nowego ładu kulturowego odgrywa instytucjonaliza­ cja struktur etniczno-kulturowych, które podtrzymują i scalają określone mniejszości, powodując zaniechanie działań na rzecz dialogu i integracji ogólnospołecznej. Według Andrzeja Sadowskiego, warunkiem niezbędnym dla zaistnienia dialogu międzykulturowego jest szerzenie się wartości demo­ �RECENZJE 263 kratycznych w społeczeństwie, zapewniających wolność i swobodę działania człowieka oraz moż­ liwość jego organizowania się. Kolejnym warunkiem podtrzymującym dialog powinny być: „nieakceptacja dyskryminacji społecznej, akceptacja partnerstwa kultur, relatywizmu kulturowego” (s. 214) oraz szeroko pojmowanego pluralizmu kulturowego w społeczeństwie. Ostatnim warun­ kiem sprzyjającym dialogowi międzykulturowemu jest, według autora, wyzbycie się stereotypów kulturowych, co jest pewnego rodzaju oczekiwaniem z każdej ze stron dialogu. „Czy etniczność można sobie dobrać?” (s. 218) Na to pytania w kolejnym artykule rozdziału trzeciego, próbuje odpowiedzieć Andrzej A. Zięba. Autor zastanawia się, czy etniczność można sobie przywdziać, przyswoić niezależnie od pochodzenia. Poprzez interesujące historyczne przykłady, Zięba pokazuje, że tego rodzaju praktyki wielokrotnie zdarzały się w przeszłości. Tzw. „kostium etniczny” (s. 232) pełni, według autora tekstu, również funkcje legitymizującą, która umożliwia sta­ ranie się o stanowiska społecznie doniosłe, a także może być płaszczem ochronnym w sytuacji nie­ ustannych prześladowań, bądź niemożności odnalezienia własnego miej sca w kulturze macierzystej. Ostatni z artykułów trzeciej części, przygotowany przez Victora Greene’a, przybliża czytelnikowi tematykę szeroko pojmowanych zależności pomiędzy muzyką, a ludzkimi zachowaniami w Ameryce w czasach społeczeństwa przemysłowego. Zmiany demograficzne, a także silny rozwój technologicz­ ny, doprowadziły według autora do specyficznych zmian w sektorze muzyki rozrywkowej, znanych od tamtych czasów jako Tin Pan Alley. Głównym celem tego skomercjalizowanego sektora muzycz­ nego było wyprodukowanie jak największej ilości popularnych, dobrze sprzedających się utworów muzycznych, niezależnie od ich walorów artystycznych. Spowodowało to, że z czasem coraz większa ilość elementów kultury imigrantów, była przemycana do kręgu muzyki popularnej, odpowiednio prze­ rabiana i wprowadzana na rynek. Typ muzyki nie wyrafinowanej, wpadającej w ucho, stał się wkrótce motorem napędowym amerykańskiego rynku muzycznego. Artykuł jest zbiorem ciekawych konsta­ tacji na temat tworzenia się jednego z podstawowych dziś elementów rzeczywistości społeczeństwa amerykańskiego, jakim jest przemysł muzyczny oraz wpływu mniejszości etnicznych na ten rynek. Część czwarta omawianej książki dotyczy migracji i oparta jest w większości na konkretnych, demograficznych przykładach ruchliwości społecznej. Pierwszy artykuł, opracowany przez Adama Walaszka, dotyczy pojęcia diaspory. Autor wskazuje, że obecnie termin ten „traktuje się bardziej inkluzywnie” (s. 261) niż kilka dekad temu, co jest użyteczne zarówno podczas analiz migracji, jak i samej etniczności. Walaszek prezentuje typologie diaspor, wyróżniając między innymi diaspory: ofiar, pracy, handlowe, imperialne, itp. Opisuje po­ szczególne z nich udowadniając, że dziś „demonstrowanie dumy etnicznej na zewnątrz stało się jednym z głównych celów diaspor” (s. 279). Kolejne teksty omawianej części prezentują specyficzne przykłady migracji. Dorota Praszałowicz omawia polskie migracje do Berlina na przełomie XIX i XX wieku. Autorka oprócz ekonomicznych podkreśla również polityczne przyczyny tych migracji, takie jak: przeświadczenie o łatwości inte­ gracji polskich imigrantów w społeczeństwie niemieckim, imigracyjny charakter Berlina (imigranci rozbudowywali przez lata to miasto), a także założenie, w myśl którego diaspora Polaków w Berlinie różniła się znacząco od innych np. we Francji, Austrii czy też Anglii. Hieronim Kubiak, przedstawia szkic biograficzny Eugeniusza Kusielewicza, zasłużonego dzia­ łacza Fundacji Kościuszkowskiej, który w latach 1970-1980. wspierał Instytut Badań Polonijnych, a także samego Grzegorza Babińskiego podczas jego pierwszych etapów naukowej kariery, umoż­ liwiając mu między innymi wyjazd zagraniczny do USA. Według autora omawianego szkicu bio­ graficznego, Eugeniusz Kusielewicz nie miał dylematów tożsamościowych, akceptował zarówno świadomość bycia Amerykaninem, jak i swoje polskie pochodzenie uważając, że ma również obo­ wiązki wobec Polski, miejsca życia jego rodziców. Mimo faktu, że artykuł ten porusza wątek emigra­ cyjny, z pewnością lekko zaburza prezentacje tematyki migracyjnej tej części książki, która odnosi się przede wszystkim do ruchliwości wertykalnej zbiorowości, a nie poszczególnych jednostek. Losy emigrantów i imigrantów w Szwajcarii oraz ich historyczną genezę przedstawia Halina Florkowska-Francić. Autorka zarysowuje historyczne źródła migracji. Zastanawia się nad przyczy­ nami masowych migracji w obrębie kraju szwajcarskiego. Za główne zajęcie emigrantów ze Szwaj­ carii w przedziale od XV do XVIII wieku, uważa przede wszystkim najemnictwo wojskowe. Kraj �264 RECENZJE ten charakteryzował się również bardzo wysokim odsetkiem bezrobotnych, co znacząco przyczyniła się do masowych migracji ekonomicznych. Kolejnym istotnym problemem pojawiającym się od XVI wieku, był fakt, że Szwajcaria stała „się krajem azylu dla protestantów z Włoch, Niderlandów, południowych Niemiec i z Francji” (s. 314-315), powodując z jednej strony „postawy solidarności i pomocy, z drugiej zaś nastroje ksenofobii” (s. 315). Masowa emigracja hugenotów do Szwajcarii, ze względu na ich wysoką wiedzę i umiejętności w zakresie techniki spowodowała wkrótce rozwój gospodarczy kraju, składającego się z coraz większej liczby cudzoziemców. Imigranci, zaczęli rów­ nież sprawowanie władzy politycznej w najbardziej liberalnych kantonach. Tak więc, do I wojny światowej, Szwajcaria była jednym z głównych miejsc emigracji ludności europejskiej, zaintere­ sowanej działaniami politycznymi, chęcią nauki na tamtejszych uniwersytetach oraz względami ekonomicznymi (16% ludności kraju stanowili cudzoziemcy). W czasie I wojny światowej odsetek migrantów znacznie się zmniejszył, co spowodowane było przede wszystkim mobilizacją sił w kra­ jach macierzystych cudzoziemców. W okresie międzywojennym oraz podczas II wojny światowej nastąpił kolejny odpływ imigrantów z państwa szwajcarskiego, spowodowany bardziej restrykcyjną polityką migracyjną. Po wojnie, do czasów dzisiejszych liczba cudzoziemców w Szwajcarii rosła, przysparzając wielu ustawodawczych problemów. W kolejnym artykule Janusz Pezda prezentuje trzy dokumenty pochodzących ze zbiorów biblio­ teki Czartoryskich w Krakowie, chcąc przybliżyć czytelnikowi relacje o „pierwszym dziesięcioleciu pobytu emigrantów polskich po powstaniu listopadowym w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północ­ nej” (s. 330). Prezentowany materiał to list Feliksa Gwinczynskiego do Adama Czartoryskiego a także dwa listy do Jana Juszkiewicza, pisane przez ks. Ludwika Jerzykowica. Zdaniem autora te dokumenty s ą ,jakby podsumowaniem losów Polaków w ciągu 10 lat po wylądowaniu na amerykań­ skiej ziemi” (s. 331). Pazda podkreśla również, że „wady narodowe doskwierały i naszym przodkom [...] gdyż kłótliwość, zapiekłe spory i osobiste animozje dominowały ponad dbałość o los wygnańców i wysiłki, których celem powinny być wspólne działania wszystkich emigrantów” (s. 331-332). Ostatni artykuł tej części, o szczególnie nurtującym tytule „Polska księżniczka w Stanach Zjedno­ czonych”, został opracowany przez Małgorzatę M. Wawrykiewicz. Główną bohaterką artykułu jest Elżbieta Sapieha, a całość tekstu oparta jest na analizie listów, które w czasie pobytów w Stanach Zjednoczonych pisała do bliskich w Polsce. Analiza autorki skupia się na trzech podstawowych wątkach przygotowanych na podstawie zgromadzonego materiału archiwalnego: a) subiektywnej oceny bohaterki na temat Stanów Zjednoczonych, b) jej życia, pracy, nauki i rozrywki oraz c) zary­ sowania stosunku Elżbiety Sapiehy do tworzącej się w Polsce w owych czasach Young Women’ Christian Association (YWCA), czyli organizacji „przygotowującej młodych ludzi do dorosłego życia” (s. 343), do której przekonała bohaterkę jej matka zabierając ją na jedno ze spotkań YMCA podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych. Z listów wyłania się obraz Stanów Zjednoczonych jako państwa o m.in. wspaniałej opiece lekarskiej, w którym rozwój wsi jest zdecydowanie na niższym poziomie niż w ojczyźnie; gdzie w prasie dominującymi tematami są sport i skandale, gdzie party­ cypacja w wyborach jest mocno przeżywana i analizowana. Autorka przedstawia bardzo ciekawą analizę materiałów zastanych, dzięki czemu, podobnie jak w poprzednim artykule, czytelnik może pokusić się o wyłonienie własnych wniosków i analizę dostarczonego materiału. Piąta, ostatnia część książki, nazwana „Meandry Pamięci Zbiorowej” jest zarazem najmniej obszerną ze wszystkich. Otwiera ją tekst Marcina Kuli, który traktuje o patriotyzmie w Polsce i na świecie, doszukując się pewnego rodzaju prognoz na podstawie analizy historii i zdarzeń współcze­ snych. Autor zastanawia się również nad szansami lansowanego obecnie w Polityce „Patriotyzmu Jutra” (s. 365), pokazując w jaki sposób zgrabnie wykorzystywać patriotyzm na własny użytek i jakie zagrożenia i rozczarowania może nieść takie działanie. Całość artykułu pisana w dość kry­ tycznym klimacie, w bardzo interesujący sposób prezentuje tematykę patriotyzmu, którego dziś oby­ watel Polski uczy się dzięki różnego rodzaju akcjom prokurowanym przez rząd i wspieranym przez media. Marcin Kula w sposób bardzo swobodny mówi również o „rekonfiguracji historii” (s. 374), czyli próbie radykalnego odcinania się od komunizmu i od dziedzictwa komunistycznego, co w praktyce oznacza, że aktywność patriotyczna Polaków, może być odzwierciedleniem ich wielkości i determinacji w walce z dawnym systemem. Autor przewiduje odbudowę polskiego patriotyzmu, �RECENZJE 265 nakierowanego „na to co własne” (s. 381). Wyraża również opinię, że w przyszłości ludzie nawet, jeśli będą coraz bardziej podobni do siebie, nie zatracą swoich wartości narodowych, które zawsze będą emanować podczas rywalizacji międzynarodowej - czy to sportowej, czy też innej. Kolejny tekst ostatniej sekcji książki został przygotowany przez Jana Lencznarowicza. Tematem tego artykułu są analogie pomiędzy konferencją jałtańską z roku 1945 a monachijską z 1938 roku, wpisujące się w mit „zdrady polskiego sojusznika przez mocarstwa zachodnie” (s. 384) oraz jego wpływ na migracyjną aktywność Polaków pod koniec drugiej wojny światowej i w kilka lat po jej zakończeniu. Autor ukazuje oba wydarzenia jako wstydliwe dla państw europejskich, z tą różnicą, że tylko jedno z nich zostało oficjalnie odrzucone (Monachium), drugie z „powodu oportunizmu, tchórzostwa, pomieszania pojęć politycznych i moralnych” (s. 386), mimo swojego negatywnego wydźwięku, według emigracyjnych narratorów było pomijane w dyskursie politycznym a także dyplomatycznym państw zachodnich. Ostatni artykuł tomu Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych to tekst przygoto­ wany przez redaktorkę książki, Marię Szmeję. Autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie: co? jak? i dlaczego ludzie przywołują ze swojej przeszłości? Szmeja, w pierwszej części swojego tekstu, wskazuje na trudności metodologiczne zarówno jeśli chodzi o badania socjologiczne, jak i histo­ ryczne, a także interpretacje i selekcję materiałów zastanych, podkreślając, że „odtwarzając prze­ szłość zawsze mamy do czynienia z informacjami niepełnymi, przypadkowymi” (s. 401). W dalszej części tekstu autorka zastanawia się, dlaczego ludzie wspominają przeszłość, wskazując, że podsta­ wowymi determinantami ludzkiej retrospekcji są przede wszystkim: poczucie zakorzenienia w danej kulturze, przynależności do określonych grup i m.in. „posiadanie zacnych przodków” (s. 402). Prezentuje także analizę oraz wybrane zapisy dyskusji z forów internetowych dotyczących pa­ mięci historycznej wśród społeczności śląskiej. Według autorki anonimowość, którą umożliwiają nowe narzędzia technologiczne, jak np. Internet, pozwalają nawet nieśmiałym osobom na uczestnic­ two w bardzo emocjonujących dyskusjach. Główną tematyką analizowaną na podstawie dyskusji internetowych był spór o planowaną i częściowo budowaną obecnie metropolię Silesia*. Większość internautów według autorki zdroworozsądkowo podchodziła do tematyki tego sporu, nie odwołując się do poglądów polityków, czy też wypowiedzi uczonych. Zdecydowanie najliczniejsza grupa Internautów powoływała się na „bardziej doświadczonych życiowo członków grupy” (s. 407). Szcze­ gólnie poważnym problemem dla Internautów jest możliwość połączenia zwaśnionych ze sobą naj­ większych miast śląskich i zagłębiowskich, takich jak np. Katowice i Sosnowiec. Autorka prezentuje poglądy kilku grup dyskusyjnych, które, podczas rozmów internetowych, wykazują wyraźną odręb­ ność kulturową (np. w przypadku Katowic i Sosnowca) i gloryfikują cechy własnego regionu. Książka pt. Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych z pewnością jest godna pole­ cenia wszystkim czytelnikom zainteresowanym tematyką etniczności, migracji, w odniesieniu do przemian społeczeństw narodowych, a także dla osób zafascynowanych historią dawnych pokoleń. Dostarcza bardzo bogatego materiału dla przyszłych analiz i z pewnością dla wielu badaczy i czytel­ ników może być motywacją do dalszych dyskusji i rozważań a także sporów. W książce czytelnik spotyka się zarówno z analizami socjologicznymi, politologicznym, jak i historycznymi; zakres pre­ zentowanej tematyki obejmuje materiał zebrany w wielu krajach europejskich i Ameryce Północnej. Każda z pięciu części prezentuje dość odmienną tematykę badawczą. Z tego też powodu, powinny być one poprzedzone odpowiednim wstępem opisującym główne wątki w niej zawarte. Dobór mate­ riału prezentowanego w książce w małym stopniu odnosi się również do zmian zachodzących w epoce ponowoczesności, brakuje analiz związanych z wpływem postmodernizmu na wartości kul­ turowe i przejawy etniczności w nowoczesnych społeczeństwach. Nie mniej jednak książka z pew­ nością zainteresuje wielu badaczy prezentowanej w niej tematyki. Jarosław Królewski 1 Metropolia Silesia to projekt jednostki aglomeracyjnej łączącej 17 miast śląskich, współpracujących w ramach szeroko rozumianego rozwoju gospodarczego regionu a także jego promocji, poprzez realizację wspólnych planów inwestycyjnych (w dużej mierze opartych na środkach unijnych). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff965f238263bcf9d25340d415b91d57.pdf 6960bc2aedcaa50503f2382eb0987a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1729 Title A name given to the resource Recenzje/ LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.305-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t. 67, 1983 Lud, IV. RECENZJE Andrzej K. Paluch, lHalirwwski, SerLl "Myśli o nową i p~,zy('jr:, Ludzie", którą związane c:,n:l jes', a ka:żdy są jedn,~j dr."C1ego i POSit'. 'l'J U'IZi' torsk,iej WyclCł.rl1 "Wli!edza po';'więcOIna z ty,oh ucz;cnyc"h p,O\vl',ZJechna", życiu petlskiclh, i pTacy illtóryc,h a ukazc;ło i pOIglądÓ'w ;;ię ich do tej 42 - naukl"\Y'c i osią,gPOiśw1ię- i socjologów, pedagogów zaw-i'em krótką mO::,eJ,gralfię kie u "ku wybór nujbardz'i,ej reprezentatywnyc1h !CipraOOf\Vati. l'u::J Clk:'cŚilr,,,'ej s:z!'~:;ły, W 'tej ;;l\,a,łleij ,j.qrJITIrw,enlcj'ircda!kJcyjlnio-ledy- zosbła omawhlna tutalj kSJiążk'cl ClU.I:lDwiąca zw'nte kOJnr:;end'ulm wi'cdzy [) P,",nisla'Wi,e Ma'lu"ow!Slkim, k'~óre:!;o diwobek nau,k"lwy naukowej są mało zna,ne l1aSZ!E~mu sIPoleczeń,s,twu, :Ylożma na wet oraz droga za,ryzJikować dzsnie, równiJeż że o d,l'rl:"Jku feSljona,jiis,tów przez niego pOllsk,i, co - tym ić>[,:li,eje raczej clnolgTa,fów 1:3 ks,iążek w sli'ę Bn)i!lisława sler-ia wydaw!i1!ilcza fik,zofów, pory wzho,guoila naukowej ka:riery ilI1!nego kraj'u.Wslpcunniana działa,,:,rJ.,aści - lub k,siąŻlka znaluką cmów;,eniu jed kJ'mik wydawni'C'twa jest '\iaJi,I1JOIWSlkicl~o,jednego nięoia 1'!)al, SIS, 27<9 Warszalwa zna1cz:ny]m mi:zerne i s02jollolgÓW, Ciraz okdo 70 gdyż Wy,Jibrażell'ic tylkl') artykułĆiw stc~!prlilu pOlwctdiujc tl,ew:elka część prz,ettumacz',na ograniez'elliia w kari,m'y t,wi,er- wśrod pI'O- z napisalny,c:h zaSilała głębszym n"l jęz)"k przY'swojenuu s(~bi.e twóre ZlOŚC i Mailinows:k1i'eg'O oibelj!ffi'll,ją'o~j wiieleohs,z-a:rów p:roihlemClwY'clh antnJ'pe,lo,~.ii "p'oł,eclzmej, tj, gc:spcdaT:,k,i i wY'mialny pierwo:tnej, pokrewieństwa i r;:idzJiJny, magii, pra'wa pic'rwcJtnc@o, kJul~UlrolwY'Clh, Skoro już linowski'ego dos:tęp:nyah roku 1'9'80 było kiawe rcili,gi+i oraz iJoh ;wl,edwie kClw8,ne w reku Dziel rg;~1 zawierają: O zasadClch oraz t,()nkia), t. 2 - dzikich w północno-zachodniej t. 4 'i 5 (dotąd Zwyczaj teolr,i'i '9 '. Ostal1;rlitO natrJlmi,Jslt I'ClZpoc:zęŁo wJidawa!nlie Łecznego ogó);nej ku,litury i mCJwa o $kI'cmnY'tn w lliJtera,turw polskiej do czytania w językJu oljOZ)"stylll1 warto I PaiMlwowe t. l - Wierzenia myślenia zbrodnia w jels,z:cz.e nieopubl1i'.K'owalny) pierwsLle pierwotne t, :1 nelSl dzikich /lrgonauci tytuł Ogrody spo- praca dcrk- Zycie seKsualne zachodniego koralowe c:publi- ustrOjU dotąd oraz Nalu tomy i formy (ni'epubli'rkawana spoleczności Melanezji, zmian Wydalwnilotw,' Maihll1JeJWskiiego, z k:tórych ekonomi,i dYll'amuki obiegu pra,c Maw~p()imnieć, że do Pacyfiku, i ich ma.gia WreSiwic recenZlO'wana ks.ią7Jka pmynosi w części Wybór pism pa:rę niepublliJkowan)"ch d(Jtąd w języ.klu poilski!m rOZlpI'aW Matl,in(}w,skiiegCl, do którycih n,l1eżą między innymi: Kult'urn, ci zLemskiej, Rodzicielstwo Magia i religia, jako podstawa Problem strukJtury znaczenia społecznej, w językach System pierwotnych. własno.~Włącz,on:e ci) Wyboru pism cytowa:!l'c po'Wy:żlej pralce i,lUi"t:n\Jiją i ullllipełnJiają dOlk'onaną w ksiąj;ce pre,zenltację p(~glądów naluko!wych Ma~inow:>k:i~glo. Ten z natUiry rzeezy ogran:i-czony wybór n'ls'lręezał i:sltoltnc trudności meryJ1;iaryezne, bowiem z ołbrz)"mieg'o :i B. Mahnołwsj-d, Wierzenia pierwotne i fonny ustroju spotecznego. Pogląd na genezę religii ze szczegMnym uwzględnieniem totemizmu, Kraków 1915; t'en1:e, Totemizm i egzogamia, cz, 1, "Lud" t. 27:19'111; tenże, Zagadnienia r;okrewieństwa w świetle najnowszych badań, "Przegląd Soejologiczny". t, 1: 1930; tenże, Kultura jako wyznacznik zachowania się, "Ruch Prawniczy, Ekonomiezny i Soejologie,zny, t. 27: 1937; tenże, Życie seksualne dzikich w pótnocno-zachodniej Melanezji, Warszawa 19 38; tenże, Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spolecznośc1, dzikich, Warszawa 1939; tenże, Śmiel'telny problemat, "Przegląd Socjologiczny", t, 8' 1940, tenże, Szkice z teorii kultury, Warsza.wa 1957; tenże, Argonauci Zachodniego PaCYfiku, War'Zawa 1957, 1 20 Lud, t. LXVIl �Recenzje, dorobku do alllltora należało tego, aby w)'1brane przeglqdy wybrać wydawnictw t'e\ks'ty najba,rd!ziej te!ks'ty q, czasopism wlpreze,;ll1,aty,wne, Stą,d też dą'żono SUłII1Qwiły .i'lU1sitm:cję pr,ogramu al1i1§IOpOlI,()gJid f,unikicjoo·, nailnej i stanowiły zam,zem p:rzegJąJd najważniejlszyah osiągn'ięć tOO'I'CltY<:iLllyohMaliJn,owskie-go. Pon<N:ilt,o leikMy te powiąJZane są w bez,po§redn.i Slpcxsób z wy,nJik.arrn .. badań ter,e:lowYClh i dotyczą problemów /{,oil1itekŚlc,iez:ja'wisik k'llilJtrtl<f!owYIQh. OmaW'iaillatutaj ksliążilm, zoontiem sftkiim nej, "illa 5zCrzegól!owyoh ukaza,ny::ih "7..er,okkn je:j alu,tO:fa, ma ko:ncentl'DWaĆ slię pTledewszy- za,pr,op,~nlO'Wanym p.rzea Ma,liJ1{)jWslkieigo programie zaliożeni.ach ,i podstwO!Wyc!h w tezach J}lI'O!p"ł,gowane.go przez a'l1'trqpo]'J1gili spol!eczni'ego ki'el'un;kiu fUlnk· lU'oiI1ailJnE!gO, jego k01!1lC,epcji kultury ,ipoJgllądu na dym,amikę prz,eohraień kulrtnno .. wy,CIh';. Za,gaidnJieni,a s\Zcregółoi\V,e rOiZipa'bFyW<l11'1e są w książce bal'dziej pr~':J(ieżinrieprzy całlkowiitym :ZJdawanilu '(Jib',ie sprawy pmzez jej arut,ora, :i.e wielkość k-allllcelPcij'i MalinioWlSIk1,iego wyiniJJmłJo z doprOlwadzOlnyclh felroj.i 'elT1JP'urYCllJnyclh situd!iów nwd o.kJre:ślklil1.y:m'ifaik'tami i 11i000ator,sItwcJ przez n!ie~o wr-ęcz do perkUlitul'owymi.. W pralcy nJi,i:' 1'000trzą,'>'asrię też eWOll1\H:yjnego clhara:koonu poglądów badaoza, .notom,i,alSit dQtyczy 000 ptr7...edstawi'erllia i iJ1ltelrpre.'taiCji Szcrz.yltoOiwegoi na'jibarcizie>j dynamkiZ'nego O'ku''€,S1U Jego twórlazooci lla~OIwej" pobyt w Ang,li!i, k1i'edy to t'j, la~ dwudz.iestYCih i t-rzydZ}iesi\.y'c:h przY-P,I,da,jącY'c1h11-'1 Maliiill()l\V1S,k1isfQ'l1mulO'Wał zas<ldy teorLi zwarnej fru:n'kcjo- nal1iZJmem. l1wórcrz,ość nau:k:olWa Malino,wslkiego sytuuje się t:jIOd,()lg~i.a ,z paTiOlffia za,ledwie w)'1jąt'kami" ]>eslt w a:ngl1.osaslkiiimteż praca języiku ooukowa, ni,ej naltomias1t i,zw. J a,tlgiiebskim, Z poroząitJkmv,f) z Wi'ellką z Yale Unive'rS'ity .,~is,iIHng;p rofesoQ''', na w '\nieść na nJiem311cały BrYItanią Stalnaoh pogran;,:~w pUlhJ.iJkJowatny &I'OId01Wis-kiiJem zWliąza100 była je.ge. i Uniwersyte:t.enTI póż- ZjednolczOlnych, o napadZlie Cln-Oih,gii i S~J- jeg,o dor{)bek Nlieffiiie~ LfJJ1dyńsikim, gidzie przyjął hitlerO'wsik!kh posaidr; na P'c~lslkl; wy(b-uc'h-u druigliej WiOo!nyŚiW'Ja:Lowej. Zycie i twórczość kiS':ążkii ~s. 10 - 30} Bro,nistawa Malinowskiego to pier,ws'zy To;ZJdzi,;lł omawi'ancj nC'lsizący c1ha-m:kl'er usy:sitemOl:\;y:z,;JW',mejhicygrat1ili l1'i:ukowej prz,e~b- tanle,j takiŻe Wlia'd<xTlQiściiHlmio r-odziinlie b.ada:c,za, Ij'ego życiu prywatnY'm i kontaik,taeh ? Bo:lską. Urodził się lVLallinl(}w,siki 7 kwilellJ1lia 18814rdku w Kraik:Jw,ie. g.d7.ie o}cie'; ]lego, LU1cjan iMa.11i:no'wslk'i.był pT'oi£e!>olI'lemfi.l0,1-Qglii sj.:)lWi:~1ń'~k,i<cj w Uniwcrsy,tlec.ioe JalgieHońs:kiim. I olLo w daą5;zY'Clhpar't'iaah tego rOZidział,u prowa'dz.! nas autOII' przez życie Bronisława Mal\jon-o"v:sIkii~o ,kreś-ląc kole;jll1'o okres jego studiów w Kca!kawie, :LrupSlku j Lonldy'l1'ie, rz:n.a,n,eflakty wlc;ze.Śil1lie,Zmarł JJa\t baJdallua ierrenJOwe na i€l;:JliZJody:, Zye'lie Brolnli~ffilWa bolwli,e:m mając Wys,padh Tlr()~r;jrandz!ki,C'h j inne malll MaTilnlOIWlSiki{lgozaimkJl1ębo slię StiOSiUi!likiowu 58 Lat pO'raIŻ<CJInyz;a:wa,łemser,ca, Pięćdzli,e';liąit 0I51ielm to nliewiel1e je.ślij s,ję ziważY,że zmarlM-a,lilllJ()iWl,~ki w pełlt1ii ~ił bwórczyC!h o.g;aJ''' iI1i:~ty prasdą narulk,olW'eg,odJzialaniie. praglllący z s'ie~,i,e dać wiele dh nau:kii. Ale jegf) ;;;y:,~lieroc:LzliJ11Il'1.e prIzeb'iegpła w cii'en.!i.u włalSi!lieglo słafI:Jego~cl1J.'OIWli,a i waH<1i z 'r.lieu-let';wllll1ą Ch0iI10bą kręglCJlsilu:paj-ego ż-aln.,y,z kllórą .I:e:-tę,MI/mo tych mila~ rtnzy córki: dO'~Wiiad()zc'ń żyiubwyich,Qdidalwał .1óze,fę, Wandę i He- swe sli-ly diuchcc'we i iir.t'el,ek;trual!1c :mJlul~e i cal'e to tlwólrCIZ'E'llIwikł.1ni.e jesit c~kalwy!m tema'te dht t'olzważań, ja'k f.1IS'CYUlIU'jąC:abył,a bliiO'giraiilu n::\;1Jik:J:watego CzlOlw,ieilm, A pon'łdiV.J mamy w b)'lm roz,c!lZli,aJe ,talk.że tY'PCJIWlO piCJl:slkirea!k!c'elnit-y-b'~~r.a[!iii Mlall!i'naW151ki<e,g):J., jaik dliOCi;1'żby jego Dz;i.eJrolna Rady powo.dy li!St d') WY1d!zJi,a!łiu ru1l=of1iaZ'l1leig1oUll1JiiW'€rlSy't€iŁu .1,a'gileI.Lo,ńJ:;IkJieg-o wyja.śniaJący ll]iemlOiż1iJWloŚlCli obję~b Kaltedry Et,no1l1ogliipnzy tej uCize!:ni, WznU'SizaJ}ą'CU jest 'też w !'lwejwymO'wi'e dedy;kac,ja jednej z,e :s-Wloii,chpra'c J. G. F,ra,z'enoWli, w 'kitÓ!rej 11IaIPi.sał:..,GdylbYiffi m'ial mOle pTizYJWlJłY'.wa1nJi-a pu,!Z€.,:zł,oiŚ~i, clh(Jiabb)'1m zaprDwaidiz;ić Cię dkiołJ:> -d!\V'aldizileś~'iahlt temu z pIolWr.ol\:em do sita:r'ego,słio,Wli'ań!slkiiel~:) miaLS,ta u1,1,ilWeJ'sytejkieg(), to 'Zl1<3C:ZY cb mi:aJste K:l"aikrjWa, staTożyt[,nej ~t()Uj,cy AOIlisIkJii s:ied!zJiibynaj- �Recenzje, przeglqdy silaI'SlZA?g,o 'Ull1iiWC'!1sYlteLu we 307 :i czasopism '«'!łdawnictw \V'S,ch(o.dn~e:jEUI1J!piJe.Mógłbym WÓWOZ-ałspokazać Oi stu- derl1it<!o'::JU,S,Zr;:ozająoogo bU!dYlrJ!ki śreodal'i'olv.heaZJrJe;g1o k.Q~~liJum, z IwucIJCl~':Z'ną ja!kąś wdJroeką dU!szy, Ści,~lk;JljąlcegojedJn!<likże pod SI\'VYImramii:eJllirem, jaikio j!€ldYlną pO{liechę .zgry,z'Ota'l1h,tr,z.y z,uelorJJetOlmy z ddba"ile w;alnym, z10tym w jeg'o zna;k!i'em, ptiękinlie 'wysty1<i- ZOiwaulym ry.';lUl1ikiiem jemi.oły - sym;bollem Zlotej Gałęzi". ChiOlCliai w la'1-a!C'hmięd2YrwG1je:1i:lyr~'h ba I'rnZlO r.zaldikJomar.JjJf'elS!L'r.~WJał M,a;I'i;r]iJ!WlSlk!i s>wą po,]lsikJość i pOlCrlouc:iewięzi <l krajem. jest un 'l'alOzej WYJDiilki'em jie@O piOlC'h!oIliięci,a Sl'ę w sl}x'alwa-<:h badatwczyc.h H nie nar,o;d:O:Nego zobo;ję1lnlienli';ł. DJ[jJi€ino w C',wS'aclh clJrUigi;e:jWloi,j.ny ŚW.iflitcWej, g,dy 'kraj nm-;,zc:ienp;ał niierwrQ'!Ghi:ltlel"Qw.s!ką, wydiaJr:ZJenirate p!oll,u-Izły go do głębi i j'l'k WSlpiom:iln,ał-ajego dl'U@l żj()jn~1ro~ihUodii~y w mm na niOlWiOplOl'lZJ1.1e;i1e pnzyrmJie;i;WSlJJlO1m:i'!1;11a jego dnllJga ŻJon... rc~bu!d:zjł,y w nlUm na 'rJiOIW1O poiClzoUcilepnzyna.le;i;nO,9ci wl'J'(;,d:orwej i pełnejso,liiJdarJ1lOŚ,di z na.r;oOOm pok<;ikJim". BrowradZJił w S1iaina:oh Zjed[1(JiCI'lo,ny~rh (Yl.yjWL:IDą ,dIZliałarln,:)ść pU"KJlpalga:nldiOlWą na spT!ze~'jrwia,ł s,ję h:1'!Jlewl\wlkiiJe'jkrucjaclie rWl"Z .na wts'cihóid Eul'Iopy, pOlIoom.alI1lejPoJSiki, a joego kisiąŻikii zn:a,l.a;zły s'ę n,'l 'und€ik,'j,e zaik\w.•anYlc!h dz'ieł w Niiem!c!Z,eehhiirtleIiO!WlslkiiJch, i'aikiże l dlategxJ, że był I.decydO'wainym pl':Zieai!Wlnli!kliem nalr,o,dlclWiegio~1Ol::dallliIZJmu. W['esiz>dlle WlSpom,n:ieć tutaj rÓlwni'eż narleży, że Ma,],iJDlolwslkiizolsl,~alwYJbralny piJeDWls>zYim prelZJe's,emPOIlslkie~o' Inl'1ybuilu NaUki 'i Litem1TIury w Stan-a'ch ~e::lJn!o!crzJOIn:ych w 11:'I~U 1191412,gdy w kradu (JIkiu;powanYJm pnz,ez 11;J;jeŻidŻicęnauka po!lislkia nie miała m QiżllilWloocl.inOlzrwio'aniiJaSilę· I na koinliec iJnfoDmra~ljla rÓIWlt'iież zn!arc!ząca, Otó:ż baodalC'zten ~Dlmiętnr'lk i pil*lł glo w języllm po,ISikum, poldpzas gdy J)ijsał ipl)'lzeZ dłQJIgi,elatta iinlne pralae ,p;ilSane były w ję- rtylku H'n,g'ielisikiim,Palmię1'nliJk ten, kJtór€ig1ocrzęść daitylc!ząca Wy!SiP TinOlbrielllllcIJZI!CUcih ~pub"ikr1Wall1!aZrostab w ję;z,yIkJuainlgi€i!Gk!im - A Diary in the Strict Sense of the Term, Ney Y'u.lik l~l67, si;-I'rJorwi fusiCynują<:y O',:><;IS badań ;tenen~'iWyc:h or:alZ pl1zemyśl,ell i wrażeń 'lU~~)r'a. Calość pa;mi'Ę'tin,nka Zaisł'll:gUljE' berz wqt,pueni'ł n3. wydalni,c ,go w język.u ~::J,;~j,;]{'im i ~mi,;)h) moim e) pc!WIieclizi'eć,że dług j.alki naUlka :pollistka pCIS!klda Wlohec dziel M-a,lirJ{}v,I's:ki.egio,m')ci;rl':l b)'bnby \V piCl\VUl:ylm'S-e:-:lSiiespł.'Hjić Uidosi'tępr.liThjq~ w jęZ)'lku ojc:zy:<ltym jeg,() pa.mięTIlIik. Kolejny (S. rOlzd'ziałkJSIiążki za,tytuł'owany 3'1 - 54) je·s'l poiJlieżnYJm pTzeglądem Nowa koncepcja zakJż-eó teoretyc-z;nych antropoiogii spr)łecznci i meot,cidc,logicznych tej dyscY'Pli:ny z po'woła.niem się na pi'e-rw;'Z)'c,h j,ej twórców. reprczent:ujqcyC!h ki erunClk ewo,luc1o'nisl,yciZllY J. Bacrholen,a (1815 - Ul:87), L. H. M'Otnga.na (UH8 - 1381), A. Bastiml<l (18~.3 - 1'905), E. B. Ty!ora (183'2 -1917), prozez badan,i<l spobec,z'cilslbw piertw,otny'ch 'l,udzlkoości. P2!dJ~'ny iuzjonis-tyc'znego, do tClgo cel zwanego też us:ik,wali J. G. Fraz'era odtworzyć p'::,s't<lw;rI,i s:J!b!ie również w histo'l~ri e'tnograf.ii (lrs:.'>4 - 19411), kJtórzy hi,s:tonię ku,ltury zw,ohmni'cy szkołą dyfuzja, było po!ds't<!wową nyc'h e:lemen',ow kulitury. kul'tlurowego, determnnantą W dalszej a pr;zeni,ka,nie ~;:J;J-ł'e~.zne m(~gą być nyc'h. ił illh funk~'ją Wart{J tutaj również jest z)'()zum!."le uLrzymanie wspomnieć, falkitów (1,858 - 1954) miała pel'd· k:ultillrowyoh, czyli p.rze:srtrlZ-ennego rocz.mi'esZC'z,eniaposzcze:gó]- KC']lejno,sci auto'r ksiązki no'wym n~l1't'L'm myśli s.p~AeczrJej, klóTy był niiejako oka'zoaLI Si!; tzw, socjooikJigi'c'zna szJkob E. DUf,khe'Lm3 fakty dy- kJultur,()wo-hisb,'Y'cz'llą z F. mltzLem (\81'14 - 190), L, Frobe:1iusem (1'37!3 - 19:}8) i W. Schmiidtem .na czele, Dla nich z kolei n,atur,),lna wy,n,arlazc:zuść czł,ow,ieka stanowi,ć s'taw(ywy mecihalniZJm pozwoju ·całej kierunku i'ed~f'je słuszmri:e podk:reśla, ±e zarpClWliedzią funk!cO'OInalI1ZJmu. W~5r8 - 1'9'17). w myśl której w rel,ach do irl1Jnych f-ark,tów społecrl.- l'ią:glości sysitemu,któregro są częŚCiią sk~a,dl()wą. że :1'i'CiZ,Cl,leŻl:lie ood pr,ezenłnW<lJny:cih tIU us'taJeń przed- .':iItawidl"l,i <.lIlltro1p':"'logJiieuro'P'ej"kiiej, roaZJwijal'olsi'ę antropG,I'o,~ia amery,k,ańska, której program sllw,or.·,z,onyprzez F. BO<15<1 (.I1~58 - HJi42) op!~erał s,ię na badarniach te-I"0n()iwyc-n ': 'riOiz'wa~,anja'l'h historycznych, s>przL~i:iwiając się zarówno ewoluojonizmu'wi, jak te'!: S>Zikolek,uilltU'r<>wo~hi:srtoirY'aZil1ej, Rel',<;umru:jąc można powiedzieć, że nowa konceJX.'.ia a,n1r'op(Y!vg;iii s'PoJecz'l1oejau'1o;I"stwa M'rlIJj'l1;owskrieg,o l"odz'iła 20' się z krytyki do'tyohcw- �308 Recenzje, SOiWYClh po,glą,dów we to i nia'li.kiowego WfaŚÓWyim już kODltekśc'ie sprawa \ kultura 55 - 81). il!~,te,r,preLw31Tio w 'k,o'l'ejln,ym SfionmułGwane "aksj,oma'tem ż czasopism wydawnictw [aktów spofeczno-jkul<turmvym. rozważan:l (s. jak'CJby przeglądy rOlzdziale w £UrtlJkcjona:li,Zlmu" nóm w kuHurowy'ch Ale problem książkI Człowiek zatytułowa.nym teorety,c,zne ujęCJilu u},mowanyClh owegok8'nte;k,~tu P{'~I::.ll.my Ma,Linowskilegl(), kuHu,ry będącej ,podejmowane rbwlllleż w oZJwart)'lm i piąt;y~m wZldzLall,e, gdiziile }e"t mowa o' Baclaniach 3pCiłeczeń,stw2 pierwotnego (s. 82 - 1(3), Cl1'a!z Zmżcznach i rozwoju kultury - U7). W badalil'iaoh działa,I'I1I8lśei nololgliez:ny. nowycih na,],izn1u. swo,jlej W :tym olgóllf'ej ceg.o mo,że slię da.nych w pr;zez warte w na foI1ma'Clh społ'eczl1iag(), eałym przecii.eż świec'Le powo'.i do je'st kJtasy!ki jak Ii:l:sizeg·o j,est ar.tr'c'pcllcilgiii E. B. Tylm', Ii. lo Ma:]ji[}o'Wsk'l. s'j'}oleoz." ej, L. IVk,PgjJ.n czy badaG~a wpł)1w Z'\- erudycje\ k'O'mpel'€ntny .Je,~:) a caly lreśc'j z wielką wilelkJiego dZl]s:iaj bcns]x;rhy, ŻYCEl !Ja- w;;zystkim czyni ,Aalra.ją- ph~mleinll1ej, i matNic1tnego że j'cSit on naipil\l·wdę u\'>'a,bny społecznej kultulry przade że i pas}D' Malinorwsk1L(~,gD, prawi:dbwoś~i t:nz:eba, 'l'ere- u pods,tlClw hWlkcjoujrm()lwać w I'ama'cih i !"'OIZW:;ljUkulltu["cweg,J. c1ulohowego c1oo'ldk:l!1 i tec,h- prac3ch r,eceIl1ZI0WGlillC,j ksią~ki AIUitOlra Lnt.eresują i przyzYl'ać -;,wych legły slię l"o,z'Umowania za\V~i·le pIE'.eśw'h1:dicz,eni'D, ł:l"Lwych uClzonych, prawie M.ahnClwsk'ieg'o antTopolog,i,i prz.e1chod:zi śledzleni'e spolecZleńJs1l1w. u czyteln,iika Zi:l jakierg,o w W,iIZlj:izmiany autor a-;';Jelktów ceremonialny gDspod,llrkę pnzy:stępnie czyc.elf'11ka różny'oh niie mi,tyc!h jej si'ebie zenILlo.wall1'iu rOlzlpaltryw,l! slt,C'slu.nlkowo miejscami dizi.eł,aich w)'iraibiając "(,Izwój dla rOlz'wikłać la,k,:dir;Wan'e też M ,',liiIliOWSkd kilk,',l ek'lmClmiczmy, kmlDtlury oralZ iQ,gólnl'j pis-ze być wydzi'(j!Jł dharaikte;' do nllJwY'oh uŚCliśl\'eń, któ"e z czasem pDZJeDib,'ażcni'a t.ej ~Oi"pc:ld:l,I1ki ",taral kon,cerpcji tyah pierWcltnej ma;jącydh kOilltekś'Cie dOIClhodzą,c W,S,zy.stkie O siPrawa<::h nujące gOiSllX}da'rki gCls!poidar:cz'ej ScI kultury (s. 104- w prei erudyty, na d:l'\szy dUiro!be.k l\TailinDlw;;ki,elgo CibD,k twór'cIZ()l;Cl .J. G. F,ra,z.cr, tak A. R z'1akiIJ- g'HklliJfe- -BI'OiW'tl czy M. Mam;s. S~~awy t,e w)'lraź:'1e punlktuje a,ul ell' k-;iąŻJki w }ej Z:llkoilcze.niu za:tyt.uło'Wanym Funkcjonalizm Malinmuskiego I dalszy rozwój antropologii ,polecZonej ~s. 1113 - 124). S~us.znlie też p:ldi).Qr'eŚila, ;i)e jedną z p~)dsblw()lwYL1h ",za.słlul~ Ma'\'iino'W3ik,i'ego by},o niewą~pLiwie opa'I'C'i.e znaj'olmolś'oi faktów. i\le można mi'eć też l'ozwinęła się slwoista f'et;ycs.zyzacja badań wyZ:na!clzały ~lkJi'emu równocześnie d)'s:po:n:u}emy oały dziJ.'lLaj zakJres baidań aint["e'P(Jlog!~clzny·c,h na wnikl-iwej owsem wraŁenie, że pc;'d jego wpływem t-erenc1wycih, }alkby programy tY'Cih ba,,ctail altlJtrc;p'G,1ogi.i SiPoIecznej. DziG'k.i s'Oli'diną znu:jelIn()'śC'!ą różnych "połeczleń~tw. Ni,e zawsze st'olści idzie w palrze z suibt,e!nością }ednaJk refIeksj,i to ilmpcil1Iujące I'o,zpoznani'e l'zeozywi·t'oon::Jtycz,tJie,j (w ktoI1ej nJl,;;trzem byt t .\'Lailinowslki ce.raz - więoej naw,elt nie podkreŚilenie głosów, że za!Oz)'na na A. K.l. DQpLer'o a.ntroipologiia .badania,ch Jmlltury lVIal"now- woale wasit.<.lltnidl s'pClłeczna terenowy1ch. latach I>lłe kCJitllzy>lię, Są one rói,'1yclh daljc krajów ;;Iię ;;łyswc a w gruncic jednak niiCzbędnym .rzeozy elemen- \·em jle;j I'OZrw:OjiU, z cze@o na agół nie zda'wano siOhi,e sprawy w cza,suoh prz.ed Ma!'lrnuwSlki,m. 110 wla,Śinieon uczynił z antr'Olpul,ogili slpo!eczDej nawkE.; o nz.eczYlwi,tości w dosłowny,m sensje teg'o sł,owa" 2. Warto te·i. zaznaozyć, że DUln.kicjc-nali.zn, ""Iai],j:nOWSk],CgiO za,czął !L'c.zme, a po druIg,i'ej niach s'ocjlaIQgiczny1cih. LLnow,ski:egjo tę n31ukę należy maiz P,O'w,róćmy CZ'1!c~!h wSlzym też jlU:ż do soojrolog,ię j,eS'Z.liZ.e na w3rtościi głębokim , A. K. Paluch, z czas.emooraz sdniej oddzi,aływać na inne nauki s,po- W!ojlniiie św1a!v;,wej "'Llł 5ię dominując)'lm k'ierIUJ'!kiem w badaI oholcialż funkojionaDi.Llrn w wer-;ji SfCil.,mulowa,r~ej przez :'vlahiistori,i aint,rqpoII'l)Igli ,;,p()leoznej, mimo t~) j,ego wpływ na je:>t llJa'aa.1 ZlTIiaiczący ChWlllę do ikweSitJii recenzowa!TIiej ks,iq,ŻlkJi. Otóż reikonesa,n.s,em w Malinowski. dziedzi,nę Warszawa pOl'u"zonych jrEEt ona wciąż 1981. s. l21. już w jesZCije p(~przedI',i",. na,;z.ej małD tj. doty- h,ter<titul:ZO plier- znana jaką jest �}{ecenzje, doto~'ek mi::'c'ie, c:uk:)wy ks:iążka prż2giqay wydawnictw Ma,liiD;O'wskie;go,. \Vslpa'rita A. Palluclha ma wieje na wZ:'::::i[J;ga'cajątiu: nal'1zenlia wy'<YTanyc.h wlzpra'W wied.zy 'o ikJultu·.rue głęb()~ie f:Llaraah z sS\l,idnej pT'zemyśle.nia 309 i czaso,pism s':IJi,dnej wiedzy r'CJfZL::J,rawy naulkoweli. o pr.z'eld- Jej walr'l'o,ść MalliirnOlwsk~eg'0 WJłOS,zącycrh do nac5Z!ej teg,o erudyty. Pcdkl'eśl,ając rLn.arcZJenietej ksiąŻlki dla etnoig1rafó,w i s<'JlcU'ollo,gówprz,ede wSlZy"rtJk1i.m'rZ€lba ,dodać, że jSikkolwiek jej auiOir &ia:nął przed zada[Jli'em niezmiernie tI'lIId'lytTI, ja1kj,e n<1stręczała a,nahza i in1Jerrpei,u,Oja b;'Jl,lrt.Og.OdOlr.Olbk'UnaQl,K-:lweg'u Ma:llino~s.kiego, lo z zad,u[)l:o te,go wy'Wiązał Się wiP,ełnie dJlbirze. ZałoiWać ty~k) naJe,ż.y, że w .książce bej ni'e znah'zl'"' się więcej tłuma~zeń ,kltóTeś z \vY'd'lwni,c:tw 'Po1ogii spl(>le:':lwej, inny,ch rO'~praw Mahnowski€lgo. Mam jednak nC1Id,z;':C;~,że krajolwyah wY'da w,resz;ci'e calc,ść do,rol'Jku kl?,sykll ., 'tr<.l- za jaJkuego co,raz powszec'hnliJel.j na świedie uważany jest Mali- no'Wskii. Antoni B. A. Rybakov. lsktri:i. Jazyćestvo IiI1isty'lut AroheoŁa,gili. N,ie ,częsLo zdarzają należą ba,vdiw dwi,c da'w'Jlych, cenlny:clh prm'c Akademia z tej już SSSR. Oldi-e\.enie s,pc,lec:zeńlSitw. dizlicldiz'll'ly <QISlta'tniilcihlat, Wi.\iŻlne prra'c'e Cl'UikJ.rÓiWpCILslkiic,h: H. O\PIróClZIWYlmierlllilolnej, LG\wmiań'~lk.ieglo, Religia Slowian li9~9, OltalZ K JaŻldŻl€iWIskli'egio,Pradzieje Europy ZarmiieI1Zie[JriJBm.m9liJm jecltnruk jest omĆliWti:€'IlJle radZJieakiieglO alutto.ra B. A. Ryl'oaikiOlV<l,Jazycestvo "PiG,gClńJs;h~odaiWinY'ah Stcmniarn", Nauk wille-dzy -o reL~gii, o sy:s.tema'oh relli- nile istni'ejąc)"ch i jej upadek (VI - XI:! w.)., WamzalWa środkowej, Wr<Od~--Gldiańlslk 1001. p,'acy S~avjan. 1~81, ss. 606, i.1us,tr. mapki. się caloś,c-llowe kcm,pendia gij:'1)cc.h i wierzeni,owych Do drevnich Moskva Kuczyński. ah0!C:iaź p~alC1a ma dret:n.ich Sla.vjan, załc~enliJa o wiele Cia z;n!aiClzy s;zeI's.ze nliiż ~r~ Z'3JZin:all'z,oinl:> w tJ'ltUlle. J'eI:;\t to WJn:iikli'ilWeSlpioOtf:reI:1lie alI1cheo!p,ga, historyka i etnograf.) na P~lw1Sltarl1Jie i r;olZlwćlj wiiCIrlz;eń ikluiJtó,lW na pl1z;eJs'lJl:z;el'lli EuvolPY i Cizęś'ai Alzji 'Old pal clO,ll;:[ru , fKJI;:;lnzez\VsIZJylsl~kiieetplolkii arlClhelJllolgWc,z'[1Je aż po 1WJ>ż.YitJne. Wątków średni,ow,iec'ZJe i Cizasy 1lI0'- w1C>flzeni'Olwych POls!Z;uiktuijea,u:uo'r przede ws,zYl.'>t~~m w ma.terii'Jle allcheoll:o'giiCłZlllym, a w;i,ęc w 0era'111i1oe,w ~dor;JlnliiClt'WiewyI~orn.anYIffi w ko&ci, 1!1.'e,W lw£t'Klh, a LaJkŻie w f!c!lJkJl!Ołf!ze UlSilmlYm. AiuuOlr p05Ługuj.e te'roi.alem pO"ónaIWiCłzY'm 7. kiuiU~U'ry maier.ia,llllej, gic:ZII1e@o do ~d,z,ie przejście się w drew-o o!bir.zY'mim ma-- od mater Lalu arc:;heolo- etmo!glra;jj1CłZJne~o,Slzc:z,ególnlie e<płOik póź,ruiejsiZych, jest bar,dzo płY'nine. Pra,cę B. A. RY'oal~ov'a mCliim.a p8'd:zJLelić na tr.LY głÓWir1e c:zęśc.i: 1) Pen1cidyz.ac.ja słowiańlSlki€,go pc,gańs;uwa, II) N<łIjlcliaJW1llliejlSli SłO"Wianie, III) Ivletodą jleSlt flOzipaltrrY'Wlarnie za:ga,dnlileń na slzel'oikim badalwc!zą alutera Zródla sŁOłWiań.sikiej miJtololgi:i. materi<ał'owym <tle p:'rÓiwlCla:wc7_Y'm i ir::~T,crSipek!ctiadal elko w głąb -azJiejqw, co w następstwi,e sJuży ~paj'rz'6ni;.u Clwo1.uc'y:jrnom:u na okrool,one z:ag,aldnlie!":lia, (Jłd, CI;:liGlknajlo,andziej odleglY'Clh c:zalSów hwsitolrY'clZ'nyc,h. W anal1:lilJie WJi.enz.eń aJUitlOlfkOlntcentl'uj'e S'W'€ uwagi s;zlc.ze,gól'me Ola area,le ,od Odry p,o śr{lJdJki~iWeP!odinieiplfłze jako ter-eni,e pd!\..>tr'W'c·bnego, ma!kJsydCl mallJ1€łgiO,wZJ~l1ze',;tr,zenienia s.ię Pr<lJs'l-olW'iJam.. Na ObSiZ<łirze tym, al'dhe'cI'I:::;gii:c!z:~e, pow\';ltaiWiŁo s'w6j lk:ul!'!,ur. Z pevsp,elk,ty:wy jeiit ba;rdzo ślad o:gólnej syste:matY:~c.ji Oikirescm jedruolllvt'ogo, pi,e,nwoJtm;eglOsQ)rOS:O:biU żY'da D:)"crh, n<l eta,pie POIpr:zeJZkolejne epolki wilel'e, ClZęstrOcaŁkoiWiiCiie OId,mielnmych od s'iehiJe z:')ieralc!kio-~oiwi!ec:ki~m, a więc Wii.erzeń, pa.leohit w EUfOIPi'e s!poł;ec,~nlo!&ci radciW,o-plelThi'en- pOI:iablneg,o t:aikiże sY'stemu Zabi~e~OIm o zd:~bY'C'ie pożY'WlienIi.a po!(;,hooz<enia lJW1efłZęoego oowa:r.zysizyła wiemeń. magJia lo- �310 Recenzje, przeglqdy wielelka pmNlsitaŁa Ż)'lW;~OłICIWlo dia wienZJenilOlWY - totomilzlnl i wydawnlctw ceiów i czasopism utyLl1tlaillnych ora:z oclipolW'iada,jący }ej slllalmalDlilzan.FU'llikcj'e tOltemu pe~n:ią w tych sysltem odległ)'loh €ipolka,ch oIkf'eś],oll'le ZlWltenzęta. W ulSitI1cOIU SiPcłeCIZlny,mdcaniil1iuj:e zrna'c,ząlcar'GlLakiobiety. Za praf'talloe teltemy alutof s~U!s,zll1lieulwaiŹJa nliedźrw!ileazia i k,,,ia. T'alkJi w!:a,śDli,e archaiczny ciąg pa,lieolLilty:CiZmy pOlsiiiaidaWls!pó~Clz:e:>ny :;zamalnliJzm ludów Syberili i mity kOlslnl,i:c7Jneo losi!caoh-g1G1sl])ody1n:iaehkioSlmc!';lu (EwElnlkcIWlie, C'~i1:iacy). Motywów I'Zenliloiwy,cih.związalnyah z siaanikamli.lOls!ia, jellenlla znajduje Wlie- aiu,tm w Elur'iĄpie Wislaheld- ni'ej Wlilele. W s'zic.ueeScytów występują łIGis',~e, }e,hmi'e jako ulLubliJcmyt,:~W. sty,[ Zlwiel1ZęCY, za,zlna,c:zają'cy się w dl"!eWlnie, w kiOIŚcii,w odlewa,CJh meualliOlwytch, w biŹJul\:enili. Zlalbyitik'i tego typu ZJn:a!id)'lwaln:ow duż~j kioIDIC!C1ntmc,ji w a:rea,l'e ś.Iloldik,owego Dniie';xlU. .Jelenie jail~o ffi'o'ly:wy zma'jidlUije auto'r w pilso't'1lka'c'hhu,ou1:s.kii,clhi 3Iz,er,uko w haf:tach półnolcy. I:.JO:ś,jei,eń, oidgryrwał dużą r'CJlę w Wiel~Z'enlilaiChF,iIDÓiw. Dretwn~ane f:ilg)UTki ł,oisiic pOlclholdzą:cytclhz neolitu ZJna,jdy:wano nald jezlior:em Oneg,a, a j,edna z wy:~p tego jeziio1m noisli nazlwę J eJ.eniej. SltalClii:al[,nośćDGIZlwurjUwieDzeń Wyspy e:t:n'o,logólw próbic,walo wyjaśniać poprzez llz,eń u wrs\pMoze~nyclh slpolle'c,zeń:stw cy;w~l,ilIGIW'liDY;c.h,lub a:r'cihali!czlnych wiemeń nych utrz)'lmujących ży;ją'cY'C1ha:kJtlua.\.rriena kuli kult re\i;gili wi,ele da,w:nyc:h wi:e- Wsi~a:zytwa,n() na p'Gzeżyf'cki :'lię j:eszloz.e ws.póŁcześlni'e u llUdÓiw prymUyiW- zilem:'lkiej. 11a:k więc t'o'temi,zm dCliWr.,;,lf:cirlma relli~iJi, uitnZ)'lmują!ca '"ię jeó'lzcze dizli,ś u wielu w i UiI,I1zy:my;wanie s'ię mhkitów i S':z,lJma:Dlilzlnl, j:lko IUldów Az,j,i i Syl:>enili, był epoika'ch oldiległYIClh na pnze"tl1z,enri EUlr:aJz.;j'ipowszechną folrmą r:el,ilgi'i. Również n:iedźwi,elc:lizi'aj'alklQ staiH~g)ovot,emu i to:w:arzysząe:e mu ob,I1zędy u ludów Syfb:erij, w dalElkJilej Az,jii, a sltąd także ilJ)'lcih. Na terenie dzila Amery1kii, w:'lkalzuje na pI1zloży:teik wienzeń POI2:hOidz.ąoeglopll1zeważ'Dlie z pa:iealli'1Ju, jalk PDIC'hÓlWlkijeg,o glc:wy chólW!kJ talkie zlDaj:dywaJDlonp. w oik1c:l!i:cIClich NQW1()gI10>dJU W,ielkiego LiJl)'lCJzlnyc!h. O nliedźwliledizlim kui:CJile zaświadaza,ją wo'~ża oiknNu paioolliityCiz- Eu;rlOlpy i AZiJ,i aI1clhec!l'o'gia ~twier:dizla hi!oZJnej1Dlllmy kuHu niedźWliei lap. Po- w wamsit,wacih neo- zaby't,kii kul:tury fa!'1aIDICiw,;tkiejPo- pI;ze~om:u neol'iJtu ibrąziU w pCistalci amiu,!,e,iów Z palZIUrÓ!wn':i'edźWliedzIi1a. Te same aimulliElty pOlj'a!wiają się w ePClkia,ch pó'źnli'ej's,zych u s,cyttÓw. a tC':kiż.eu w~lzesr:olśI1edJni:o/Wj,e'CIZillycih Ba~tć!w. KruLt niedź;w~edi:zjia w pCI&taKli idOliii uja,wnlia slię w kręS,moletisZlc:zyźmile ~ VII/ VIn wi'elkJu. Nti~dŹJwliedź ja!mo tOlt'em z.aIZJna,azyłSlię u Fi:nównaldWloł.ż.ańJslkilc'h, a od galcih kaimienn)'lc1h sloWliańslkio-ilińisikiDCihz:eSlpołu T'U:slz;emia na 'nilc.h p'nz,elnl~kinął 00 z;ClJuW'a'ż.a,~ne j'eslt w tydkilc;h. PelW1i,en ryt,uaiiny fdllklhm1ze, do Slz;a!c.unek do Bii,ał)Jnul,i~nów i pl'e;:ni~o!Dbał- nh~dŹJWli,edizi'chłap z:a,ś'Wlialdc,zaetilOlgnaliJila j'e~ZJc,zena prze~Clffi'ie XIX/XX j.akio "bydl~cle~(} bloga" Wliemu 'W olmręgu ma~ki:e'W1skim i na tIerenaich c'ią!g,nąlcj'1c.hsiię aż po Ural!. llQ~,emlDclZlnet'ra,dYlcijle n'iedŹJwi'EldizliamOŻlna odkryć w podJainiia,ch półJnolcllliolIlU:slkiic1h i białiollmisikJi,ch o henolsal.ch póŁliulCiziac!h-1półrneldźW1Dec:liziaiCJh i ich na,dl1udzJkDchclz)'lnraCJh. W f'oLkl:orz,e biJa:Łol1iulslklim i Litew~,kiJm SiPC,Tlo mlJJżna ZlDlaileźćniP. wątków Swo1iJsI:y sizaou:Diek dla o W!SIPÓłŹYCiiu 'llii'edź;w~i'edzia z lmtbieami niedŹlWli,edJzjia u rÓ!Żln)1C1h ludów .np. w narzrwairriu nieldŹiwiec:liZli.awuj1co, stryjlw i ich poit1ornsluwie. si101W1iańisikii'oh pnz:eJC\iwia "ię ~t;p. Ro'zwój rolnictwa i hodowli w olkoos'ie neCllitu ujawniG badacwm rzeń w moce przyrody. P2,stawa człGJ\V'i,ek,awOlbec żywiołów staJe a zaraz;emmagiczna, pobudza'jąca wspóill1eg,o nacze.ill1,ego bóstwa Ba,rdzo znacząc)'lm tereny wijała olDa na wschodzie środkowej. l' ozciągIllięty l historyków weg.e't:aaję. W tej epoce wylaniia dzisliejs,zej Ukrainy, się ideCl bo~a gWlmów. simpilClni,em kUlltlUlr r'OI!.nlicz)'lohw IV ty". urodzajne się plomyśiną w postaci rcJZwoj wie· s,ię bla,ga.ln.'l w zes'poie zwanym rówtnlDil1egllez kultur:,lItni ,pne. stają kiulturą się żyzne, tryp()l.ską. oeT:amiki wstęgowej ChaI'akiterys.tyc:z11Ja e:eram,tka m!aloO'wana t)'lPU trYPOiiskie:j posiadała oid .środkowego łączyło dawniej Dunaju do 'Śir'l,dk'()wergo Dniepru. klUltUT'ę try!polską Wielu z Protolsłowiarnami Roz- Europy zasięg a,roheologów Hipotezy tej �Recenzje, prze,g!ądy wydawnictw i cza.sopbsm 311 obecnie n;:c podziela się, widząc w kJu],tuJ!~zetrYlPol:>,kiej aecihy oriem.tallne podO\bne armenoidalnym i rac'zej .sąd"'i się, że była to w,s,chodnia peryferia r,GdzJinyindoeuropejs,!{1iej. POlczą'Wszy od neoi\.ibu Bur.opy" SlZ{lzegó1ll1ie6ekawą domeną ana,Lizy farmy. (,rnam,entyki oraz ba,da.ni.a ,s.pecja1nej £uDikouji,Sltlajle się ceraJmmm, a pI'ze.de wszystkim joej unikalne egzem,plaTze. Poza czysto użyt1lkJową ies:tetyc.zną fUll1ikJcjąnaczyń 7Jdoibi'lJlny'ch,aut D']' omawianej pracy wiidzi w niej treści :kJulitowle i ry'Lua,\.ne. Rów!l'Leż w siwej Haj!Il()Wszej pr.acy K. J,ażdżews,\"i (Pradzieje Europy Środkowej) pJ1ezent:uje naj.cl~eklUwsze fonmyceram,iJkii n.e-olii:tu,brą,7JU i poozą;t:ków op.oki iellam zw,ra·· cając uwa,gę na nie'clodz:h~'nf'e j.ej lwzezn.aczenie. Odnosi się t') -do naczyń w formie czasz, ceralmi:k,j fig'Ulra,]nej w p::I:'ltaci niedźwieidzia, j1el'enia, byka, bar.ana, :fliglu:r'ekkJobiecyc,h, wózków, m()jdel:i domów, nac'zyń z wY'!lluż,Clną szyją ·i twarzą llUidzką CeramioZlI1e moldele d.:Jmów występują np. często w aTe.wle e~e,j;SikiJmi na ler€!IlJiJeLtaloi-l Oprócz nJJ:i obnzędowrej, wnosić z IlJic~hmo:ż,na o budo·Wiie wnętrza dOlffiÓW,f,orm.ip. pieców i 'sprzętów. W oeramice me.lowanej kuli'Qu'ry trypc,lls'k'i,ej wyróżnić możnO! l'ÓŻni()~''OdnemoilY'WYzdobnicze. Są to wy.OIbmŻelnJa ciał nJiebiJe5ki'ch - g;wia~d, S~Oilceo k,slięży.ca, tęczy, strug d€!S1ZICi7JU. MiOltYiWY 'Wj'eI'zęce tiO lroZ:iJo!,jeleń, p.i,eIs, Krui1t ",loń,crdwyjaśnia au~or ry!>unkienn bY'ka z ta'rczą nard rogami, p1es n-aitdmi:a,stnasuw'l C1il1Ja'!.olgię z m'it<J.l,o;~krzlnymps'em Senmurva w S:Val'y.dhwierz,en;hcih iJl1ań~k10h. Dum eeramika zasl()ibowa wy,ob.m~ st'Y'tiJzowa,ne twanz.e l'l1idikoie, z Lnnyeth motywów antrOipcl;n~;lrfi':izny-eihza.zna,crLa s:ię iliJg>urac,zlowi€kJa~tyt-a,nod o 4--ec:h ręk,ach na pono· bieńiS'two hi,nrduistycznego Pururszy-M:itry ~ub gToe.cikireg;o .ó"po[,]rcn3 TetwlchejT<Cl_Ry::;uDJkikobiecye>h tańczącyc1h post'C1Ie>i, tzw. bła,gallTI1icde5'zcZJuw otoclzeniu ro~lin ,i zwie rz~t, wy(JIhraiają może ma,gię a,grra:r:ną i hodowltaną. Z innyC!h po\VlS'zeCJhny.ehmoty .. wów .plas.tycznych ceramiki typu walz, występują wy;pukłe wytłaozania na pGldobieńSItwo piersi kobiecych. CZęSłty jest motyw żmij.i, węża na dużY;Clh warroch :na ,plytny. OpróClZWiieIQr.a!kJi€l~ozlllaiClZe!nli:a s'Y'mbowu Żim1iJjli Gw tY'm wYipa1dkJużmija) wą~ pływający w w~dz:ie pełnił r'olę ma,gh w'egeta'tywnej, pr.zyibywan!ia zasorbów. Plasty!ka piers;i kd)iecych, jak się okazuje, była bardzo tYlpoW'<\dla całego n:eo,Lilbu śrordk,ow,oeu,ropejsikiergoi bałkańslkri-ego, powtarza się także w ee'ramice. kultury trw~ni'edki€'j 2Jiem po,I'~kJkh pOoCząlkowej f<łzy brą7JU O'raz w kultu.rze lużyc:kJieJ, a DJastępIlJie odbiic·i·e jej uj.awl1Ji.a się w C€'r!a,mioe ha:lszrla.tu a lpejj-sk;i'e.go pooc·z ątk ów epoki żelaza. Na obswrl"ze calej EUl10py okreS'u neolitu znajdywano kabi.eee figurki tZJW hogiń płodności. W kulturrze lYlpal"k,iej 'majdują one wielką różnorodność ks:zta.btÓIW, a poooldto częslto zdobi,ollle są ta.ln1a:Ż€'m,Os-OIbną ~I'Upę motywów cer<łJmic'znych zajmują ZDl3ikis·oil"l'I'IlJe.p.(JIja'wi'.l;ją s'ię one w fur,Opiie w 0kresie lIlIII tys. pne. występują w kulturze ceramikJi SZ'llJulIiowej i toporów bojowYl:h. Powstaje pytani,e, c.zy powstanie w tym olkn:lsrie 11I0welgj,) typu po,chówków-kurhanów wiąże się z kultem solaJ'nym? ZnaKi s'ul-anDre dominują w oeramice i w plastyce kultury łużyckiej l w wielu kulturach epok,i hrą·7JU i początków żelaza. Najtypowsze z nich to spirala, swaSltyka, koło szprychowe. EpokJa brąZlU i wYllop metali .k,ol,'):rowych pvzynosrzą gw.alt'owny rozlWój społeczeńsrtw i wznllSt po'Li'OIm'Użyda. W ep()lc.e tej paJIlte:;,n bogów rOZJrasta się, a poszczególne rzemiosła i dziedzri.ny żyda pas,i'adają swoich patTCllI1ów.Tworzą się sy· stemy TeJ.igrijorio-lli,hozofiezJl1oe, roz..wija Is'ię hogata crbl~zędcJiwOŚĆ tY1PUm.i,steI'h oraz zapisy i święte bięgi. Najodobi.tniej na wiel'zeni.adh ludów EW'qpy zaważyła religia sltarOlŻyil.inYlah Greków, dlategio jej W!PłY'wów prz·ede Wlszyr5!tkńuni potzqsltalooC'i mJOŻJIlJa dos'zu:k:iwać się w wier,zeruia'ch dawnych Słow:an. Daj'ej piOlSł2Jukujeautor n:aw:ą'zań ku,lilowj'ICh i ,oibI1ZędolWydhw l'udOIWj'1mzdobnictwie dreWllianYlm olJ'az w haJltu,oh, Całą masę tYlch anaLogi,i przyotac'Z;<lz a.re.aŁu WlSlcholdnij'OlSrł'OM"il3ńsiklLego, 'S'cyty,j,;;Iklte'glo £i.ńisIkilegQ. W dioowrni-e zachow,ały slię �Recenzje, 312 .motywy j'eleni, dopatruje łosi, k'olI1i, ~tóI1e wydawnictw są w 01'3'e2J1;e s,i'ę 5yuniboli pogańslkJieih bóstw meŁrY;C\Zi:1,yx:ih wid2li 'wian przeglqdy :ba(;lflalne palle, i czasopism ~z;czytownj,ra:Cih domów. i de:l1onów, W haf,taic.h zaś w moil.y.we.ch t)'lJK)r,v,ogoo- sitnugli deISlz,c,z;u. PlO\jlaw'i'eruie Slię na ZJiem:I<H;hS-Io- Wie w1CrzJelSln)'lm ~rretdnii:c!W!i,etc!z.u zalPilSÓMThlilsitOlfyCIZJrt)'lc'h, kacl_ań i k'nOl!1lik wY\i,::lśnta :wLelle w krwel3~liIi pOlg.ań5'tiWa.W wi,eflZ€lruiaclh s,1(J[Wiańlslkri,c:h Zdz.oa'clz,a,jąslię Sltane wp-lyrwy hiitrlrdiu1ils'tY,dZJrlJe, Lfia,ńIs!kiiei g:rec!kiie. Sb'pe idee Wlienz'etCJij,olWe u SłtclWia,n Uljlalwnia;ją siię w pocs;Valc'iPerunai Swaroga Dadźboga (b6sltlwa sl,ońc<l), Roda i Róbnic bootiw w,egeta,tywlny'cih, a da,Lej c,ała plejada demotrlów personif,ikacJi s,il przyrody, niektóI"t' z ni'ch Imo'Żlna IPolrównać zaz.n'lcza się wątków 'z .bÓiS'!lwa:mi li iher")lslami grcokdni. Slolla,raych, tj. obrzędowo,ści ku czci N,ajlwięcej u Slo'wil3ln sŁol1c<l spełnianej na święltych, dz.iewitcZY'Clh, lYtSY'Clh,bciŻy!cih itp. górach. Da.l~zyeh ooClZywisty;clh dowo,dów klultu poza źró!dlalmi pilsalllyunli dCLSit;a;I1clzają bieJglalty fo,m{}!iOr s~olW!ny i oIbnzędC\W'O,ść dO>I1GculJa.Relkorn\slu11UJUijąc Wli'ef'ZJe'niradaIWlnYrch S~oIWUan p~rÓiwrnuje 'WlSIPÓLnre, ogóilrnI8l3!łJ:lW!i'3ń:sr&ie i OidirJJosii je, jalk autOIl' elem€!flJty pOIWli,edZJiarno,do SlZelvOikiiegomaterlialiu p()lrÓlw:n<lJWlClZegO pOlZas'~OIWiiańlslkielgQ. IW' pll'aJcy tej dzeniu ZJaM'a'IittOtalkrż.e Wli€lle cel1Jay.chi aiktuarlil1y;C'hstonmuralWań Irnld!oeul'Iojpejazy1kÓMTi S~OIWI~arn.Je<st to e.tno'log~cz,nyc'h p'ra'ca radvleckrieg'o da.rzenlem elfUJdy;cy!jrna i ślffii<l~a w a pochohilj)CPteza,oh U'CiZiOtrleg'O i może dlatJego je3lt nieClndzilen:ny,m wy- w nauce. Josef Lanz, Krippenkunst in SchLesien, ss,. 199 dwus,zp.a1!lowych, 66ta.tJilic, w tym Obszerna ta pralca jest p,ozycją propaga nidoweg'O ch aralkrt'eru, M.arburg Bednarczuk N. ElweIit G. Verlag, 8 ~()I'oT., 9 map. stall'anni'e wy!raźlnie 198il, ALicja wy;da,ną, efektuwną, oidp::>wi'adaj ą cąrefleks nlie p,crzJbawioną y jno -'WSpOIffi': nk:Jwym UipodOibani:om J1JLemieckioh z,l'Olmków. Wydarna też z,o,sVałanaZJI,eoeonie kOlmisjli ws'chordiIlDoni'emiecki,c.h badań ludoz.nawczy,c'h (KcI:TIlmislsion fur Ostdeutslclhe V,ollkJs·klulnde)niemieok,ieg,Q t::>'waiflzystwa ludO'l:na\V1cllego (Deultsdhe 'j-est to pierwsrna z AU'rediem leg,o ro,dzaju praca Lanza. Gese,lJ,sc'haft fiir POiprz)(~dz,a ją VoTk:skl\lJ:tde). Nlie we w~półaut,!)r.s.tWiie KaroSlkJLem opraCiOlWa'nie t~g{) sameg'o temaltru na ooozar·ZJeCozeclh:i M.oraw (Kara,sek A., Lanz J., Krippenkunst in Bohmen und Mdhren vom Friihbarock bi.~ zur Gegenwart, Ma:f'burg 1.974) omówiolna pr'zez W . .so:bi~Laka (Lud t. 60, ,197u). Ki:];~rt jegoCJlPlracowań wycin~owydh, skuLpturen und ihre raskjem ,publikowany Isergebirge ("Jahrbuch \Zo,rientować gólDi:e tych się wyun'ieniię ty,lko fu'r Zu;e~ schlesische os-tdeuLsic'he Volkskunde" s'ię, że a·ut'or wy<s<pecjali'z.ował się w Weihnachts- :biem, lk'lóre w wyniku II wojny 1:. ll, 19'68) pozwa,lają nam p;r'ohl.om,aty.ce SiZopkaT6<tW:l sZoC·ze- świ"l'tQwej lu,clinnść ,J1Jiemiccka Qpuśdla. Podsta wą do <Jip:raoC.'owaln-ia d7iejó'w S;?;O!p:kairstwagw,ia,zd'koOwe~o na Ś'ląsku stały tedy w znac-zn€\j mierz.e wlSIPGiffin;ienia uctielkirtrJ;elrów i wysliloo!eńców niemiec- kic,h, publikowane od że SchicksaLe (S'CihleSlien t. 1,7, 11972) czy we ws'póla,utors-twie z Kaarl)'lkul Die VoLksk'unst der Mann/,maLerei im Jeschker,,- und nich dzone w w różny:e'lh czasopilslffi,a'C.h zi<Jlmkows:kuch jak be.z.pnŚJredl'1i{)pr.zez aut'OIrn. Glównym latach ŹTódl,em byly i ma'teriały jednak 1930 - 119:3,2 do niermiecikJiego a.i1a:su etnograficzneg,o, :l.na la zła się wówczas też pewna i!lość faktów Izebranych od Ni,emców dane wśród zebrane ZJgI'!omaktórye,h poehodzących �Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism 313 z ówczes,n,cgo woj'cwó:d:ztJWa śląskiego., L3!11.Zwykol1zy\S,tał też O'Czywlś6e róŻif1e cząstkowe C1p,r<CIt:.cYwaniil pubłl!iik'OIWa.new "'"leIlu .niemieekiah wyda Winietwach. Ale l'it'eratura odnoś,ni'C' sWipck ś.ląskiidh - jak sitW1ierdza - jest jedTh3ik siką'Pa w p0rówl1Janiv z licz,n)ll;TI;ioiprac-()I\>\Ta,n~am'i 'S,z,o'Pekba/W.a,r.skich, na,drenskieh CJzy au.,'t:1iac'kic1h. AUJtor ~:ięg.ał wil;2 z kia'!:'ie-c::z.noiŚ>ci do p,,3'C nie związ;a:n.y.Clhbez,pciŚr<edniJoz te:na,te:n. Wśród nliah n.a pi,e'!"'w,szymmi,e;jscu do dz1E!!jówiŚiląskJich!ko,1eg·iów j,sz.ui1cikiicihH. HofLmall1l!H, pu-blikowanyC'h w laita'cih 19Q;6- '191316 w Zur schlesischen Kirchenge;sch.ichte t.. 1 - 8 ora,z do inny'C'h jeg,o prac. Kioorzysta:IlJie z pubLikacji Hc!ffma'nna ~pow:lidow<'.ło, ż'~ autoT J:nświę.c,ił D'Jljowięc:ejuw.~l,gti,o ile e!':!'±z.i o pr;zesz.łość, dz.iabJnoŚci szoiplkarsk.ie:j ~ewj,tĆiw. Wy/kolf:zYisit:ał w tym oeiLu t.eż r.el>tZitlki a;rclhiJwa1'iórwk!aLegJuunnw Khdz,kiu jaikJo jeuneg'o z głól\Mny:'h Oiśr.;;odkówekispansj;i jelZJui<tt,wna Sląstkl. Zw.rócenie uwal~i przede 'Mózystkim na je:w:itów nie j.est zr.es·ztą .pozbawi cne racji. Zak:1I1 ten bowiem pa"":ugI:,wał slil; n<ł;jha;rd!z,~eljki:JI:~!s'ekwelr.ltrrlli€ w a,kc'jli k,on,t11I'eJi:;Il'.:nalcyjlnejw\~z;ua.ln.ym Qod!c1?;iaływa.n.i:~m reloi',,;ij,nym n'1 wier.nyoh, w ozym "':JIbrazCYw9.iaieBori.ycih Nal'oidZiin w beUejemskiej s,zopce zajmJ'wało nOIClze1nemiejsce. Wszędzie tam, gidtzie j.e,zllJi'ci "dołali dotrzeć Zie swy;mi misj.ami, założyć rezyde!lcjoe czy zG'r,gani'z,ować kc,j.e,g'ia. krzą'tali się >.z'c:z2'gÓ'!n;ie gor\ri'Wiie ok~'h u,nządz€nia eIeI'<;itownye1hslz'Opek bOlż,onarodzerric'wych. AllIklr ni,e om,',''\~i!a szerzej ,genez.y !SiZJ~peki icrh :ro,Z1woju przed rue,fommaCJą, dowodzi tylk·.!, że pewne LO!rmy "Ireal'nlego" prr,ze'dts:ta'Wd'en!~a B()ż~o Nar.oldz,enli:l były "nane już w pÓ';bn.ym śroed!nti'oWiie·C1ZU. Do il'LlJe,h,zallii'oza 'l1J1tailOz.elI1!le D:z:ieoią,tka J'etzJu.:; w k;()IY's,~,e,u:prawialrJie sZJClzegól'llliew k:lals'm'oiralch żeńJskl~cih, jalk u 1k!1aryls:e1k w KTakow:e c,zy u cyster~ok w Tr"Le!J,n~cy.St'Qł;:J,Il;imvo:.J l'orzmlSltala si'ę scene::-ioa t.y·eh przedstawień p!'Z€rZ wpwwaidzetnie obok DZliedątka fig'll!' Matki Bo'slkoiej, św. Jó.z.ed'.'3, T,rzee,h K>ró1ii i;n,nyoh z tłem betJejeffilS!kł1ejs!talietnikJi. Tę już Illiec.o r,r',z;~ltldJ'WIa'l1ą f.~rrl1TIęprzeds:,a wie.ń bOiŻonoal'odz.e:lioO'wYC'ih pl"zek-ształe,l,i, według autoOl~a,dOlPi.ero jezuic;i w w ieol,od'i.guro'W€,z nn;mache:n zak'Omp0l:1IOiWane s'c·e.ny, z reg'uły u,S,t:Jlwian.ep'rz-ed głów.nym obta.r,ze:n. Przy ni·ch ()d~!'<HViało s'ię ekl<)lg'i l ·dia,1:Jg;i·POłąC'Wi:J.C ze ·ś'piJC/wem.Taiką Sozapkę GPra'CiS€:pe)mieli wiLlz·ieć po ral '!J!1erws,zy śląscy wyc,howan-ko'wi,€ jezulickieg,:) Klem,e1lltinoUJmw Pradze w r. 1'56,2. \Ve W,r:ocła'WilUus;t.a'Wi.ono,)sZoQiplkęje:d1lld'k dOlPi'ero w 30 lat później, bo~ cnias'to było wtedy w ŻdlaoZln€lj p'C,z,ewadz.e p1wt.e.sltanc1kiieoj nieł-atw,o podd:lJwało się jezukrk:iej ekSlp'11I16ji.DZlio·łoa,liD'oiŚć jeZJu:utów z,!1.a,la'zła n'atceni-aSlt. jatk pis'ze' alutOlr., sprzyjające w<rrUlliki na Ziemi Kto.dzkioej, p01d!egł:e:j w;edy aU1cyi::J'iJsiku'p,~Vwu w P.radze, a rozwiJal;b s,ię ona s'wzCigólnie b:}g-ait:>po bitwie puid Białą Górą. Jezu~C'i bl.l'dowal.j wtedy S1lO!pkijuż z o<gnJlmnym l'o'Zima'ohem, z barrio.kJwym pr,z,epy'chem, a w ślad za nl)ffili rów.nież cys-temi i f,ranCiisZikaln,ie ró.Ż'I1ych odm!:,an. W ciCVg;uXVII wieku !'Ozpu'Wsz.echnił się już, tera'z 'hez Wijęk.;.zY'~ihprzes'ZikÓid, zWY~'ZJa'jbl.l'dolwania SlZoOI;:Jek :13 całym Śląsku. Po'w.'it:lją wtedy przy k,:}ścitoŁach ~la:sztmnyC'h a rówl1li,eź fa,rny,ch os~:bne ibra'C'twa św. IZY1dcom (l<rdo:ria.na) zOI~c.w:iąz:a:ne dJOIpi.eki n"d jasełk.ami. ZaŁo,życc:i,elemich był p02iho:dząey z Opcila pol:ilkii jezuita Jan P,csmuT:ny. Do bradwa na,leżeJ:i z'wykle Cihlo/;:Ji'Z dko!Joiocz.ny'c:h wsi. Były orne niekiedy haridz·o lic.zne. W K~odZIku na pJ"zykb'd liozyło birarClt'WJwr,. 173:2 aż olkoł:o dwa tys,ją'ce iczłQ!IlkÓ'w. Sz~pki były w owyc,h c'z01\Sach kiO'!'T1IPQ1zy.cjallui fiLgiIlralnYimi, kń:óTe us:tawiatn~ przed .głównym oł'la/!'.zem w ukłaldZiie piętl'uwym na s,pecjalnie z.oudQ'Wa.ny-ch o7)dobnycih .I'US'zitJotwaniaoh(pegma), si'ęgający:clh rui,eTaz,do s;!c1e,pienia prezbditer;,um. S1yil.-ow'J były one dOlPasowane dJ wnęitJTza ki:J,ś.clioła.BY'wało, że zmien'iano na n;ilch k,OiITIIPO" zycje, te:matY'CtZI::li,eodjp()1wi·eidIlJied..> posZ'ozególny;c'h faz roku kOiŚC'iel:negJozjeg':. świętami - jak ZW1ias'1:'CJlWarue, B~że Nalfoclz,etnie, TlI'zeCohKról,i itd.., przeidsilaw:j,ając �314 Recenzje, prZ!eglądy wydawnict,u; czasopism nie ty:U<;lOcykl bo2;OUla:roidz.efi'10wy,ale też ~all>V13.rY'j:s;kl, a naw el c.alegll rnku Iw'ś·ai:eLn€g'O..'Dakie jaJkiby już S1t6łe rusztowan!.a s:t.aiWU'HlIO cor·a·z częśah~j IXzy bc){;,znym oJłt.aJrZiU my w kaipli:cadh, by niiJezai3ła.ni:nły ołtarza gló·N.nego. łiigury tych S:ZOipek ezy Bożych Gnobów były w ciobi.e ro,z\\<1imętJegt)0ar,oku pełl1Jo'jJIl<lstycZiIle,aiek,iedy ubnall1e w kosz.t,c!W:ne s'zaty, ~wła~,wZJ le, które miały tYlI,ko glowy i człOlrtkii wyr,z,eźibi1one z drew,Dia ozy uformowane z k';JI\oIIO'waneg', wosku. Później, głównie z:alś w XVUI wi'ekiu za:;ląplły joe pOISltaC'icwy:cinane konturowo; .ma[rQIwane, us1loa:wi'ane w kra'j'Oib1ra,zG'wymHe kul:i:sowyun, mwl,c-wanyml i,lu,zj.oni,sltyciZnie. 11wÓoraamiitycih fa,gur i całY'ch kompozycji! b)~wali .n~('<rz.adk,(),bwm artyśei - jak M. W'itLlunaJnm,j,ak uczmQl\v'ie A. dei p'r;zza - C. D. Asam i bricl,t Ch. T'dlJ.S'ch z zaik()lllluj'elZJUi:tó'W, c'zy też w styilu T,aUJslahama,lująJcy jezuita o. Jan K.ubeń. l'I'eJ11Juw,31pamiał.emu I1C,ZJ\{'wj;towis;)cplmntwa położyły wnet kres woj'ny śląsikJie",z.aJjęc.ie!lcraju p.rzlez F.ryderyka II, da.lej pozwią.zanie z'lkc.rbU je.z.u:Llaw, w·l'es.zcia. l'aJqjIOlna'l'LsltY'c:z;ne prąidy do'by Oświ€lclenLa, tr.aktująoe swpk;i jalw wypoSoaienie k,ościolólW w niernailJż,e dzi:ecinJnie naiwne ul"ząJdz,enia, a 'to spmvod:;walo. ż·Q biskupi wyoo:waili zalk:arzy lLrządzaJlie s'ZJOipek w 'kJościole. zwl:a6·zcza t,,:kiClh. kJtóre miały jakie.ś urządzenia dG!daltJkowejalk StPlLSiZclzaJlIie a'n:iol·ów na'd staj.enką z l.J;twO,1'U w stropie kO)ŚC!i'olai tym pOldoolbine,rUiahowe efelklty n~,tluTY lea tral:nej. Wte.dy tl :izl.)pkl. do który'C'll wi'erni plr,zyw)"kll, zaczęto u,sitawiać na Boże Narodzeni,e w doma'c'h i to ni,e tYillko ka'toll1iJcJk!ic!h, ale też pl'OIte&t!alnckioh. WY'kr>nywa1:i je na zamĆlwjeIl11,~ artyśd do,tąd pr.aclUją'cy ella ,kooc,iołĆiw czy też wYl.;';J'eajaLLzowani sZOlp,kan.e spo.środ n.iektóryJah I"zemieś!Jn[ków. NajC'zęś·Qioedjednak k,ons.t:nUJow:anoje w dc,;nu sam~u na wliaiS!llYuży!tek, w czym celowa:l!i gÓlI1l11iicy i tka'C'z'e. Wprowadzv ..Lli oni zwykle do kra)j,obuazu dta:azJające~o s'ZJoPlkęze Świ~ą R'UJdzi,ną :;.c'eny z życi<! c-o.dzlienncgo i zao,pa'tiry;watLiS'Z~i w mec.haJ];i'zmy Wlp.r,awia1j·ącepO.:;ltaci.epr·zy w3·rs.zt~ta'cih w ru.ch, a l1iaIW€'tporus'zają'ce ·Uirządrz.entia w kClpaliniacih itp. T'ego rodzaju szopki poj.:.l'Woiały się 1leiż'W miejsIcech odpUSltOlW·YCih., jaik znana i do) d1zi,ś czynna szopk.a w Wam.bierzyca'CIh, s<koru;:tl1uomvaJnaokolio Hł32 r. przoz zn.ane@o ,;,z"pkarza LOn:giJllusa W:itL'g.a i r,olLblwdowa'n~prnez jleg,o syna Hell1lT1airm. W XIX wi,ekl.l siPI'zyjaŁo sZJolpkarstwu ;domowemu rc'm:.lintY'czne rozllliłuwall~ie Się szopek l.lłalt'wm1o leż pcij,a'WlkHlJ:,e si'ę na ryn:k!u H:I1kus:zy drukiClw:JJly'ch teC'hnlką!i,tografli'c-z,ną .~ post aCiiami s'lJOl]JlkQlwy'rnIi.. Nalepiano je na tekturę czy deseczki, kOlfltUiwwo wyl'lna.no i C.zęS't,O kO[.Oi!'l(JIW"dlno.. Talk przy'g;O!tO'WalOte fiJ~Ulry w:~tawua.n:o w O!s:zlk!loneskrzy'niki z odpowieiCI:nilio'Z"a:k!OQ'TlJpcU1loJwa:nyim nem kra}obr'a:m"""'ym.. SZJop:kii te wUeszaln'o na ścianach lub u:s'ta,w.iJamow ŚlWięty.m ką'Clie, a C'zęslo Wy:slta'Wlil31lio w ,ok:r1i,e,by mogły być podziwia!l1.e prrz;ez pl"z£CihoidJnió'W.D.la \VY'pOis-a!Żem!i:a takich Sl·opek w fLgury k1.l9o'Wano też na>dia1 w miejscach pą;f;nj,czyclh, ~cZJe:gól!Ilie 'W Kr.al·ik,a·ch po str-onuc cze.s.kiej, maoo'W'o tam wyoiJn:atne pCIS'taoile świętych, a późP..i,ej też odpo:witednie f'abryc·zne f;j.g;u:rlkii .. W XIX wileiJru l"O'Z~~'zec'hII1H s,ję w kręga'c,h pI'o1iestaackioh ,zwyc'Z,aj UlS,1iaWlhll1iia na Boże N:a['otdzen.ie piętnawyoh ś,wieCtzmików, zwa:ny'c-h pLIamidami, częs,to z posltaciiaml plr.z!ej~ymi z k,atol.i:ok!kh sZQpek. w llUldDlwoś'cii blie'de.I1mei'er,o:ws,ki trYlb żY'oia. Wy,kl.mywanie z,wyc'zaj :budow","nJia s:ZiQPelkIzaonilkał ,jednak już po,c; ,ooniec XIX ,wil,ku. Ale ul-aJl!otwalo go powszechIIle w EUl'Oipie na przełomie XIX i XX wieku ?:a,inleres'owan!le fOIdJZ,iJrną sZJtuką i :t:raodY'C'j·ą Wldi()JWą,w śbd za tym OldpowiedJni.e uki,erunikowa!lie ,;,z;kół rzemliQsł 'aJr:tysltYCZJnY'l'ih, ja.k pClWStał,etj w r. 1902 w CiepLi,cówh ,;,ZJkołysnycerskiej. Jej wpływ na pcmo'wllle oŹy'Wieni:e s.zqpka.rst\Wl 'na Slą\Siku za.znaczył s~ę sz-czeeólil1JDew p1i'ffi"WiStzyc:h latach okJr8SIU międzywoj'ennego. Urządzano wtedy 'nalWct wyi'taWY s~oopeI'''''w tym również mu'~eail.nY'ch Oikazó-w, jak w lćlltach 192'7/28 i 1930131 �Hecenzje, prZ'e.glqdy wydawnictw i czasoptsm 315 w znanej l tradycj.i s-z.o,pk,a,rskiej Nowej S::;.li. K.res tym l.ah'lIte:res·o'wail1:i·G'IJ11 zdaniem autor.] położył hiLlery:z,m. Tak w najogóh1ii.ejs:zym skróCILepI'Zedi:taw;'31ją s.ię dz"eje s?Jqpka,rstwra na Śląsku l>maWli,a'nep.I1zerz. Lauro drobliazgolWo w posz,ClZ·etgó~nyc'h reg~()I:1a;(jh,mias,ta'ch i w,siach. gidzie d[)mi:IIc~wał przed r. l:94i5 żYlwi-ołniemieciki. W tym Cigóln)1m obTalZiiewYlrÓri.nia się zda/niem au'tl(),l"awy,raźnie p:;h.l!dniiOwa i ws:dhc:d::lhI część Sląs!ka, s,z,cZJegóIJ1lic z-a,ś prowobr.heiny Slą'sk OpOIls,!<.ia;ż po KJliUJczibork,do I wojny sWl.atciwej przeważ,n.le polski, a w ni:elktÓ'ryc,h rejO'naClh, j:ak pnzyZlnaj'e aute'!', rui'comal WyłąU2:Dlic po,lsk~. Na tyc,h terena,ch lm>aj!dujet,o swój WY'ro,zw .s,amej ,nazwie s'1;'()pik:i - jak bet!ejemk<ł, belLlehem:ka, betlemika, betlej-o., be,tJej,ka, żłobek, 9tajeruk.<.l - tak w okollky Rac:i·bCiiza i KIQźh, a gl'Dltk'el,bet!eIm, be~l!eja, beHpjlka, sta,jc:n:ka, ż!':Jr'J:ekSIZ,OiPka,s.wpicc, dom-e:k, z.wo:nek, kast'lli, tRlgH'cz -- na pr:awobrzeŻlnym ŚląsIku Gid Go(>załkowU.c al po KlucZ/bark. Os'btrIi'e dw,i,e n<I'Z!wyzwiązane są wyraźni,e ,z Siz-oplkami wYPCS<1'ŹOnymi w rLlJchome fi,g;urki ku:kiełkowe "typu kra,k;O'w.sbeg,o" j'.lU<;joe ok,reśld La,nz, obl!lO's:wne pTZel. k(JIl·ędC'JikówpD denna'cih z życzer:liami i ś,pi'€IwJJą'cyc'h .ko~ędy, Autol' stwierdza, że to chodz·en:ie zs<z-opką j.est tam Sit'ł.rą tra,clY'c.ją, d ż,e gwałtownl induSibriaLizacjia dokc,aaln,a w clią@u XIX w:teku nie zahamqw:lła tego ;:;z,opkar,sitwCl na pr,zemy.słowym GÓl1nYlm SląskJu, na,zywa ,,:małYlm cudem". Trzeba jedJna,k zazillł'czyć, ż,e lud:J'we bożonan;dzenio'we obtnoiŚne sZOJpki nie są j,adY'ny!m pmzejawem jas-ełk;owy,ch zwyc:.mjÓlw, bo w Imk1i'o.łaiC!htriVia naidal usta.wi.<l:niie SlZOl;J.ek, a s'wz,cgóln;ie w tym upodobani,e wyikaJz'ują fra/fl'crs.ikaJnie,k:iórzy labudo.wują czę'>to cale prezbiteri,UJm !<'l'nj·(Jlbr.az-awymikO'mp(),Zy'Oj.a,mire stajenką i t l'laid)1cyjnyuTl i pc:sIVaiCiannli. na'j.chętniej wicLkof'LguI'tClw);mli.Autm jes1t t,cz świadc:m f.a:kitu, że OIsli,e dleilc y (L b, ziem w,s'chod!n;i.ch i Rots:kii cen,tlraLnej 110:ZPOWSlielClhniLi ter,az lwy.ozaj chc~d'leni"l z szopką i gw.iazdą ;na wi,elu rej-olOa·ch Qldzys/kaneg-o ŚląS.ko<l. W mia;rę ob'iektywDe ()mów,j'eniJe prnejtawów polski·ego chrzę-dc,wego Siz,opkar.'itwd na Górnym Śląsiku, zawa'nte w oslatni'ch rozdzi'alac.h, na'L1eĆ:.ho.walfiej'€Is,t nawet pewną :sympatią wla,ściwą dla baidaicha, który z prZJedmi'otelm swyC!h d8dek:ań z\v!iąza·ny j.es,t c)s'obisltymi OdC:Z.Ui8'iami i wrażC<Diiam.iz lat mł-8,dośaL Mało t,e~o - aJutm wy,rażnie podikreŚ'la, że j'ed:nost'!'onn:e tmlktowanLe ZJagadnie!"Jiai opiiero:ni'e Isię l.i tyTki) na b<lJda'lliirach niemi·ec.k:i!ch j€!sitme<Cizanłę·dną, bo szopk,j,J;st wo 'j'a:k'O.ZJjaJWl:I:oJko Ikul'tU;I'()we wy;:ięjpująoe zwh\ls.~~'za w dobie balr.cikiuJ1la ZJn'aJCZirly,c:h ch~z;,l>Da-ohEUlr:e:py, od PirenejoÓ'w aż w głąb kirajÓJw fUIS.k,i'c'h,z~'Sbu.gui'e na· to, by bylo prze.d"tawio'm~ obdektywnie z uW!z,g.lędniend·mn wyni!ków badań ws'zy;>tkJc.h za'i,n:t,eTes'O'Wa'ny<:'h .n:iun nafCIdów, o i:le zaś chodZJi o Ślą,slko,to z uWZJgJlędniep.:i,empulbliika'c'ji polskich i cz,et>kich. Ze aU'to'r tę' rosrd,dę stosował, o tym śwlLaidczą pgyjpisy, w ~tórY'{.'h c.zęs.1:o powolul.ie się 00 G'dl1iOlŚną1i'teraturę przedimiOitiu, w t)lm ró!\VTI'Le:2: nanajIll!8\VS1Z2 publi~acj'e po:ls:ki,e.,j<'IJkna arrtyku l Z, Sta's7-czak (mylnie St.al~c'lZak) w "Zels-ly,ta:;m Etnoglra,f:klmyc'h" t. l, 19·64, omawiający In, in, ohod"z€.l1iie'Z s:w:piką w Kk~dzik,iern. czy H. Wes'olowski'ej o "Święcie G01dów we Wsi dc:llllOśląskiej (W,roiCław 11970), . Mimo tak dobi~tnie podlki1 eśl'a'nejpot.l'lielby obii'ektywiZ!lnu badawc.z:C;g,oruLelliSltr.zegl się i'edlliak <lJut'OIf,p,rZJemocż.negowpływu tendency.j;neg,o na:św.iJetl~nia w niemien..:kiej Literaturze fakJtów kuJtul'oCIWyah na e1;,rukznyc'ł: pols:lQo-11Jie.miec:bahOibsz..:.u<l'cih sty,]wwych, I ta'k La~n;z.,.który z,agaJooiemaa meryt-oryozne U'S1iłuje w pos:z'~egóJnyrc.h rejonach przedstaw,iać na tle hi!st'Oifyczno-ku!'buro,lnYlln i g-ol5'porda.nc'zym,operno e niieraz pojęoi'a,mi i tw.i,er.dzenimni znalIly:mi nam d:o:bmze z tego wła'śnie ni!eobie!J{Jtywne'gn ma,ga'zynu naukowego na5izydh z,a·dhodnLC!hsą&ia,dów. Pi,s:ze na pr;zylkła'd, ź,e Bes.k1ild Śląski zasie.dlany 'został w XVI wieku prz'ez tny różne llIidy: SIą.za,k6w (5.c.'hlon~aken), P:[J1Clikówi pnzyibyłych z,e wschodu Wa l:ac.hów. OlTh'1iw.i.ają'C wSClhodn:ią granikę 1 �316 Recenzje, prz2g!qdy wydawnictw i czasopism Sląs·ka s't;wj'elfodz:a,że niLe'pokrywa si'E; DIna z czę&to zmienną .grani'cą jE;zyk'(1wą. lecz. ,za:k.TeŚllapOrwls\ały w dOlbie śneckljo W1ieezr.ej ~J1Ionizacji pewli,en o~lsza,r kultur,owy ,(K:u1t,ulr,raum),ktĆ'ry po II W:.jIClt1e św.ia~owej zestal zni3'z~wI]lY, CI k.tÓ1ryd).IE'ko pr:ueIkcaczał p0iliitYfCiZl:1ą gTalf1Jlic'ęŚ'!Wika obejlITllUJją:c~ĆIWiili>e'L języ,~oiWo ślą:sik'i Krolków. Twier,d:li też, że kiedy w XVI wLekJu pOIjawił się z p':)!llJdnia 7.wYlCZnjus,law:ialaid szopek, to Iew,Jibir:zeimy Śląsk by'l j'U,~ kUl:,turowo Dli'emi.e'ckd,chQĆ języ1kowo je'.9?Jcz<' ~nlslk,i (s. 2). O ifl'e za,ś chodzi o Z.iemię Kłodz:ką, to aulor z nacr"sk,i'El:np-'Cl,'ueś,\a. cle nJ1gdy do PoII"k:i nie nalleż,ala i nie m,o,ż,na j,ej .z·~licza(: do pol:sk'j-~ląs"deg() O"JSZaTU Wlc'Z,eimeg,ośr,ednli'o,wi'Bcza(s. 2 i lil9). M:)żna z;'o?Jumrieć,że LaJlz.Jwi brudno się wyzwolić z utnwaloll1yeh przez h,i"tCIroi·o6raj'iięnLemiecką za.pa:t:rywań na dz'eje Śląsrka i jego stu'sunki !uocirJJ{)Iś'coi()'we., l'hocby o:"e poz'orstawaly w s,p,r.ZJeczno,śc,iz wiadomy.:ni :nu faktami. Prrec:i,eż /S,I'I11 Lan'z stw,ierdza, ż,e tam, g;dz.i.eprz.etrwala poib,ikość, wykaiZujo·:,ona ścisłe zwią:z.ki w ob.rzędOlwośc'i z cały1m poili.5łk:m()bs'~a,Pe'ffietniJCznym. Jeżeli, pJwt3'rz.1m, można zruz'll'mi,eć, że aJllitor mim'o jegra zaS!1.rzeż,eń palrzy na dz'iejoe Ś!ąs:ka przez pryzmat naul{i niemieckliej, bo tatki obraoz utrwa,IJił mu s,i~ w śWiad:;mości, to j.edn.a.k tl"udn,o pnejś-:do pQlrządlm dZlienn.eg'O n:.,d faikte:n, że aubo'j mów~i o ludn:;,ści nierrrJi€ckie,j, która uc:i'ekla p:'zed zJOJLiżaoą'cąsi'ę a,rmfią raJooiecką czy też z.Q.'>tab przesied!o;,u, j;.rk:) {' Hu,(kiaoh wypę.dJz·cnyc'h. Powt.arZ3. to oilce ślClrl1e pTZy każ,dej okazj.i n.l·i.ręt.nie, n',,;we't w ba.l6c'h pr.zypadkaDh, gdy Niemcy na w~a's"·e życzen;ie wyjerŻdż.l,li, jak RilikJe, os,t,atni dy.rektor Sizk:oly snycrers:bej w CiepJi.cacl: (s. 1112),czy jak r;;iClzi:na Wa'chsmannów, która o'P'u,ścliła Ślą5lk du~er,o w r. 1958. Teg,o okre.ŚJenla autor używa w,ięt: &Wli';1:d:J·:nie. R'a:z tylkG, praWldOi;lOdcohnie pT,zez prz.e:;,c1Zen:i,e,mówi na s. l4!1 'O "Uoc.iec:z.oei wypędzeniu (F1!IU'Clhlt urud Vertl'eiibung) l'llidnoŚ{:,ini·Clll'~eck;i'ej. Te Zlgr.zytliw,e n.aleciak~ś'ci w poiWaż,nej publi,kacji mQgą zrnić pl)ls.k'i'e~o czytelTlJilm i Zln:iec.hęcić go do zapcznanioa s.ię z godnym uwagi dZiicłem L,lJlza, stanowiącym lPierwLSząplró:bę cał'O,śc'LOIWe\g,O u,j~c'ia hlIS't'ol'.LiSlz::(J,karstwa n;.r Ślą,ku. A szk,odl, bo jes't to rZJe.c,zPQpr'uedzonra pracą i'ście henedy1k!tyńską w wyłuskiwaniu z rożny'ch poś'redn'Jch żródeł llIaddr,~bniejszYiah nl wet inf'o.rmacjri o przedmio'c.;e badań. Dla LarnZJalm'ŻJdataka inf'011macjra je,s;t cenna, a.le nie tylko z uwag'; al mentum zagaldr.:1erJJi'a,lecz rÓwllli.e,:żz chęci pr'zypo.:n.inal1lia "wypęodw:llYlm" zi~mkomdz;e;jów (}joczyźnLanyc:h mikrorreg:i'JinÓW, a nawet dizi'ejów poszczegó!,nyoh r·cdzin ; mob oraz k'h dals'zy1ch losów pJ wyj,eźdzue ze ŚląSIka. Oka:i\ję do tego daje mu srdma lwnSitI'UlkicjapTa'cy, kitóra,s k~a:da s,ię jalklby z oo!p'ls.a'D)"ohna k''lJnwie SI?JY~kI<lJ11g,twa dz;iejów 'OIWycihrnikmregi'onów z ten:1enoją, alby najdrobni'ejs,w nawet fa:kty nie p:lszly w Wipomnlieni,e, ktÓire ś'WiaJdozyć mogą o aktywno50i kJun:uraJnej Niemców na Sląsku. L"1!Il<lrzecz że wy'd.:rby!te iPI1zez L311= fakty wzbogacają wilst(JJiony sposób llilSZ"! wiedzę o t)"c>h re~imw.c.h. Sl}c.zegÓiI'll'ieinteresująco prz.edsl<l!wionl je.~t pr,zez Lanw lSp-r,awa eksiPatnsdi j·eZJuitów na ŚląsL~. idl działalność misyjno-pw.pa:gand"wil, ,w wtórej s'?Jopka odg,rywaia n;'erpośJ.ec!:.'l;iąrol~ jaka narzędzie rehgijlleg.;) oddJzi:alywani,:J, Wli-zu alne.go, nasY~()Inego tak cJha.mkterystyczny:mi ef,ekLami ban,kc'weg,u obl·u.wwaDlia 'i która za,chęe:ał'a m'e za,kJo:llyj,a'k potężnych krzeszowskic,h cyster,só.w do po:do:Jnego dZiiała:r:,i.a. Ta nurpuły lllld:>w-a f.(JInma pr.zekazywania treści religj'jnych ?Jna~,dowała 'uznalIlie, bo hafi,ala w upadobania szerokich rzesz wiern)'1ch. DZ'lęki tem'll weszla do ~u1,tU'ry lUJdowe:j jakJ trwałysikłaodnik obrzędowości dm·ocznej i z nią związanej ~WÓI1C'zoścli a.rty,g;tY'C'?Jn~j, plLYlhierającej jednak w kręgach niem:ie",ki'c.h w p;"zewdżająCoeD mierze cha'ra'kter madrs'"ork'QW1ania,·czY'm z.asadniczo różni ~ię od po·lskiego SZ(JIPkarmwa ludowego. Stanisiaw Blaszt:zyk �Recenzje, przeglądy Andrzej Zaki, Uwagi o archeologii 19713/1'9811, s. 2~1 - 253, i L, sum. wydawnictw 317 i czasoptsm Wyspy Wi::lkanocnei. "SympCisiones", I A. Żct'k,i, znalny W',!:,.k-'d!'Clbada!cz Warwellu ~rn. ilLl,cisltartiniilO ArcheologiJ Wawelu, ,.Z ot,chLwi wi~:ków", XLIII, 1977, s. 21t9- 251; Jak ros/D wzgór.ze, tamże, s. 252- 255), Kr;'ko,wa (por. Pcczątki Krakowa, Kraków 195,5) i Małop(~l.ski (ArcheologiI :viałopol,ski wczesnośredniowiecznej, Ossohneum 1 974), amheolGgii gór (Archeclogi'7 wir i probtemy arch2(logżi karpackiej, "AJCIt'aA,I1clha'eok:,g!i'c,a CaTpa't:hica", IV, l\9!52, s 5 - 7'5) - Ka.rpa!. (::YlT. m. l:n. Burgen der Lausitcer K'ultur in der poLmschell. Karpaten, Sym,posium 7:U Prablemen dell' jUl1igier,en Ha],I,s,iaibtzei,t in MitteleUl1C,pJ, Brati,lava 1974, ,s. 5<)1- 5-04) l Andów CP'OIr.ArqueoLoQia de las montanas y algunog fenomenas de as'entamiento en los Andes pernanos, LOlrtldon 119'77;Ayangay, Polskie> odkrycia archeolog-iczne w Peru, Lond:;nn 19713), jak<} pi'el'wszy pOll.~ki a'llcheck;lg podjął w roku 1973, nu za;P11C1s:zenieS. A. Rapu, ki1erown'ika 011~a!I1izując,=go s'ię Muzeum AIL'cheo,log'icz'''e,g,(),badaniG 2Irclhecl!'o!61ic'zJnlc na terEmi,e wyls'py W:i,elkanolctnej Z pogralnictz,a a,r'cihe:Jk,,gii polska lilteratu'ra cidno\,,;'wuje jedy:f',i'e dc!tycihczas pr,a.c;: A. L. Godlewsiki,ee"') (Charakterystyka antropologiczna dawnych mieszkańców Wyspy WieLkanocnej, "P,ze~ląd AiT:ltrqpal,clgiiclzny",20, 1<954,,;. 105- :li2Jfi).AlutOlf s)'lgnail'izmoc uwagi na temat chr()ll1CnlC',Ii,i i ferm na:jdalwni1ej,s.zego (),sla.dn:iclwa WYE;PY,p!'Jlc:he:dJz.enia kultury i j-ej c:iągLścli, cme'lit.arzysk i PrzYlPus:zc:z.al'llyclh obiektów Oibr01l1Jnyc!h ora,z za,glafdinie-ilkOiDiSle'l·watolr,,'kiic'h. Zwraca przy ty:m u'walgę aa ibez,s,po,nne za:słu,gi Ekspedych Nc)["weiS:k:iejT. Hcy.erdaihla, k'tÓ'i'a pilerwsza p1od}ęła tu wy'k'CJlpa>1iskcl ("Pozna,j Swi~,L", IV, 1i9'55, Nr 7, s. 44) i s!~wor1Zyła pC1ds.t.awy dilG da,Lszych biadalI nad hi.itrJri<.j na,::dawnie;sze~o Cisad:n;dwa Wy"'py. A. Ża':)"i_rJJi!ejesit jednalk ZlW1cdenniklem hip~j,ezy bez,poś,wdn:icih ()c1c1zLllywail ludności paluldnioW1o-ameryk.dlsikiej, sa. andyjskiej (d':dat'kuwego p!lwarcila jege> al1gumentów ,poda:j:e w nieznamym mu jeszcze artYlkule D. R. Yesner, Martime Hunter-Gatherers: EcoLogy and Prehistory., .,Curent An'~h,rop-ok"gy", 21, 119:80,s. 727 - 750), stojąc na grunoie PÓh-:lclcno-'ws'Clhodniego rodowodu mi'c:3zkarllc6w Pollinezj,i i alll.[,cIIliClmiic.zr~-ego fIOIZWQ:~,U ku:1>tury WySiPy W:ie.l.k.c1rNJ1Cnej w szero!ki.m kręglU dawnych k'ultUlr Ocea:ni:i. O:lbartc!C'zmieprzyszłe da,bolwatnia metold'l CH wykażą, czy nalj,sitar:slziakJl.vJtUIl1a dckarŁa na WYlspę z pół!I1~lcJ1ego-w"c.flodu z MGirkiizów, C'zy z,e wsclhCidu z '[:cllJ:g;a pr:zez Wy;;py Towa,rzy:3twa. lub Pirtoairn. 1 Jan Gurba Atlas języka i kultnry Ludowej WieLkopoLski, pSid I'eda,kJcją ZlerlJ(;,~aSoIhi'era.js'lmego i Józefa BurSlzjty, t. I: Gospodars,two domowe pożJ.fwieni,e, cz, l. M1a:py 1- I:l6 i 9 map IXJmQl(Jr,i:szych;oz. 2. Vls:tęp do oałośui - WY'k:<LZY l komentarze do malP 1 -11'5, ss. 172; t. II: Człowiek przyroda, cz. 1. Ma'py LIliO -,2'35; cz. 2, Wy.kazy i komelllta,r,LJede> map l!l6 - 2:),5, ss'. li4l1,Wir,odaw----4Wmi.izawa-Kira~ów--·Gidańsk, Wydawnilotwo PAN 1979. diwoma laty zoslały w)'ldane dwa pi'erws~e tomy AtiaJu. języka i ku1t-ury Postępujący z'a,nltk gw,alI' .i t,l'adycyjlnydhellCHnentów k'u,l,tury WielkOlpo,l,slk'isprawił, iż opra'c,qwani'e atJ,asu 'lego regionu "tall) stię isrt'otną pSltnzebą IKYZ'llańl"kiie:g.o śroldO'wisika naukoweg,o. Malt,eI1iały dotyczące Wie~.kopo'lski. klar,e zostały zawarte w Polskim atlas:ie etnograficznym jctk l Malym atlasie gwar polskich. Przed ludowej WieLkopoLski. �R.ec(''rlzje, 318 przeglą.dy nne s.aty,slfakcijm1lOrwaly badaczy du na ogranicrlOny 6ÓW. które i cza.wpism r'egi,onaJ1nrejkuj,tu.ry i języ;ka zl'likr.es tematyrC'.zmy i .nader rzadką Z06\tały uiki€lnunlkorwan,e na SZ€?'Slzym tile ogÓilnotpo1sk'im lub ludowej wydawnictw Wielkopolski problemy n:awet s:1all1.>OI\V,i witem bard~iej ogólne. ogó1'no••• lowiańsrk;im. stl'ClZegol!ną pozycję >grafiili, ze ~ZJg'lę;du nra Sjpeicyt£ilclzlną,kJoln~IKiię WielkJopols,kJi ze wzglę- sia1tkę pun,k·tów badanych aHa- rozpa1'rywa.ne Atlas języka na i kUltlLTU w cIior·oIbkJup:~),ls.kiej karlo- (JIpra'ClOlWanliaIiI1Itegrallne uj:mOlW.all1'ie zjawrisikkJu!'tulr,owycih s:kloln:iło twórcÓ1W a,tilasu do połączenio wysilików baiclawcz)"ch dwóch dy:scYlpll.in. trj'" e.t;nogcr'aiii i diiaJeklt()ilolgili. Niewą.t:pl iwie wykor,zystano z teg'l) lZaikre6'1.1u,dane p!fóby nau!ki altla;sówregi·Q1J1a'lny1Ci!l frmncuskliJej, j,akJie mal,azły J. (ijJlaT.: Bedna,rski, Etnologia 58' - ro, przY'pis 26) ~elspół bardaj\M~'zy do P;rIł'C 'r1<J,daUa~em. j';,. jlUiŻ onganiwlwa:ny iJ. Buf'S!zJty" r,eclJa!k't!O!rów wyicliawnilc:t'wa. W skład lrarta,cih 60-t~ch, terenOlWYlCih jrak ~opJ'a'c()iwania bad.o.!l czyk, w który był Anclir:zej w reaolhecjj "llUd". Imap zffip~lu, weszli Z. który 1977. Monika S"1:anrisław BlaszDamuta Gruc'hmail1,owa, rSkroClZyrlas-StawiSiko ,i Z)'Iglmu""1 Zagór;s'ki. f{)kiu. Sc;ibliera'i'skireg.o po·d,jął się :n~alizac<j;i z e~.nogro,fów: Bre'liC'Z, B.oJesław JaIDIUI,oz.ki.rewi:oz. Bo:gusłu,w Li:nette. Honora,t'a lknnycih t. lH: Zf\9tdł 'WtWiCI1d'Zomy w 1970 pard !kierow'llrictwem Glf'ze;grQl1zSka~'S:kii. DjaJeki(J.J.OIgÓ!wreprez,entOwali: wak, wymz francuska, P€'nJkala. HE"nryk No- Do współopracy7...aprOSZ()I!1'1 rÓWll1Jteżhil:'ltoryków z I,D/;1ylutu Hil:'lt,oriri DAM, iktórzy z,apewni.li obiektyWne prze<'l,ankii dla interpr.-€'ta-c,ji układóW greagrafic.znyl~'Ih w zakresie zjawisk !kUllltu'rowy,ch l językowych, w po;sir:tc,i :pTzY'grOitOlW'anychmalp pQtll1orc,IJIiczyol'1h. &><aliz.owa':l;e w art-Ias-ie ;pIl'ailly Iba,dawcze obyły rÓ'\V;n:i€'żlkolnsu:l'IJowane z Ins,tytru.tl'l:n Kaf\edrąEt'Ilogmlfili sikieg'o Towanzys'twa w F irl'0l1.0gli i P{)'!sikiej UcĄjM, KQm1'S'ją Języilooiznawc..'zą i Kć),misją PII1Zy!jaciiół Nauk ()rr<l:Z Klo,misją Slawi,styrez,ną OddZJi;lł'U PAN BoznaIJI~u. AitJlras J'iJnaITIs'ował WY1dział l<JU!:tury 'I S:r.tulki Unędu w P()marni'U" istoltn:e;j .pomocy kiewlic-za w PoznGnilll. T,am pierwszy '115 map w tym 'zakresie urd:z'iel'ił równlież G.Hasu 6ikł-a-dra się 'zdwó{:'h UAM. Etnog;railieliT1ą Poz:nańWojewódzkiego Uiniwers)~tet rciZęŚ>c.i;p1envH7..ej, k.tóra A. Mic(~':Jejimuje al!1al'itYClZll1Y1(·h-~tnog;raficmY'c..ih ;j di·a~e:kt.()lh)giCrznych,az:ę.k:i odrugJvej,rte~sl{)fwej 'za!Wlieradąerej ws't.ęp, Imóry IprozY1llQsi,omÓWi'Elnie wtOiŻel1 metodycznych doltYCZą,cy2h kryteriów doibor·\.J l~r;'a!tikiipunkiów ba clia'nyc'h. 'klwes1tionalriusza oraz wykorzyst':vnych techn.i,k ikar1og;rafi,('lzny.c:h. a loakJże ins!truk,~~ję red;]'kcyj'~ :i rkomenim-z.e .do map zaW.aTtyC,h w tom'ie. T,nm dr.u'g-: za!W!ier.a rko,!ejnych c·e diarJ.ek'to.lo,gioznelj If.:'r;l'Z odr~b'ny zest.awu p~tań częśc:i atlasu. l tekst '1'119 tTI1IOlp a,oo.l'iitY{.'ZJn~c~h () lem·aty- skbdraiją.cy "ię z koOlment"rza ,reidaikć:yjn'e.gn k'wes,Vj,oI!l<l.niu,3'Zkl UWZJ~ędrni':JnYldh na ma.pa'Ch zamieszcw!D)"coh w tej CeJlem twórco\\' a,tlasu, jak podają reda-kt.d,rzy. jest wykaza,nic sip('~'yfik:i p:'o- o.lemów jęz)"k\l: rkt1I'Jtury bada'niego r'egiQ!''U W'ielkop[~Is<ki. Tak ambritnie naSG·eś!'lpe za,dra;n;i'apróbo,wMUJ ,!'€>ail!rww<Jć:polpnzez .integra0ję ba:dań dia.l,ekkrlog,i'czny.e.h i e.1J1{)gJraficzny'oh, 'Pa'oJWadrzJ:J'!lO więc, ws:pÓJInJi.es'k.are'!owall1e, hada.nlia podejmowane rówIl1(Kześnrie 'przez przeld'sta,w!cliei,i e·t.n'~g.ra.fii i językomaws,lwa., Do zadm'! c~rnoQgraiów na'l:eialo Izja.w,isk desyg;naoow nych, ,s'P'o.r'zą,dizranrlemrap prrzeidstawirającyc'h ,klui'iurowY'dh. .z ,kalei dialokto,l·odzy zróżnicowanie I roz.!11'ie,zcze:ni'.~ ś,ledzi;~i ,i anulilJowa:li nazwy tyehie o,raz $łownilc,tWlo .d:iir::lłów nie 'będą,cYlc;h p:rzedmi,O'tern ba.d·'lń c'tn.ograrr,icz- tj. ,doityezący'clh .f.l'ory., ,fauny. ciab ludrzk:ieigo, zagadnień .gram<ltycz:nY'c:h. .slJul~zil1iieprrzytjęlt{) zasadę, że ma!]:}y na,ze~W1n'ucz,e będą plU:bEik'o,warnepo mapaic.h dotyc!Zą'cy!C'h zjalwii.sik krLll1rtmr~iwyrclh.a tyłko w u.z<Ji.",j,diniiOJlychpl1zy.padlkach będiZlue róWl1JO~ZieS;ne ląc.ze:r';ie o,ou za,g.<J'dinieńna jre'cli:wj mapie ,zełoiŻ'ell1:ianie p)'1ze~ąlcliZ"dly.ile \Mięil<l;tlo5ć ternartów Tówn()'czeŚinue in:1;('rt,s,'J'V."a(o eunog'ra'fów i m02l1iwe sy!;,t.c..'ilycznej. POlWyŻJsze za1wa.r,ty\.lh w kWl'S!ttiO::1<ll :"I',z'u mU'-li dialekbJo,gów, Tak więc sz.ere,g za.g~'il1ieó �Recenzje, jest abiektem zainter'esOlwaln:iu ważC1 'to (J,;:zYlwi'ście !1Jie stanowi go to.'nu p.rzeglądy 'wydawnictw ty;Ik,() 'spó,jn'Jśic':i pnzedstc; ta1k!że 'oidej,śoilC1 'od prz)'Ijętych at!'3S'll ('P:-:'~.: Kw~ry1na - WI,. dest .to omówienie wielel)!i ikolrels'pondBrKji c·o .sug'enuj1e dolkolll31ne rz. a:JlU1n,kt,Uwiidzen'ia pozwaJa skla;dH(: z 'Pięciu a mi:anowicie: .z<l.s'l'Cin.i'cZY0h częś'ci, z dy,scy,plin. etnograf'icznyc1hi d:l 'P~cr,wsz,e· \1'9'81,z .. 1 - 2. s 94- językoznawcy}. ow .z·::lI':ien1:ować się silę z o!k. 5 tomów. I: Ni·p. pllldjęzykowych. necenzda 'BOIIS'ki", t LXI: .,Języ,k Za k re, k\v;estionanilUs:z,a w ostatecznym kształcie ma jednej m3iP za łoj.eń, Hand!Jre, 319 i czasopism lternaltyce atlasl1, !Wtóry !{fwels:lliona.riu"'z sikła,dIa :s.ię SłOlwni ci'wo ..•f'OInetykH--słOWGltwÓrs.tw<), JI: Dcikil'inJalc:j3,-iklonńl.l,ga1cja -s!kł<aidln~u, lU: E:thlIll:;lgiraiPh'ica lews'kJieg'O), I-V: Iilusltraoj,e, V: Et,hnOlgrap.hi'c.a-SUiplerne11lt (uzlUlpiebnlil:lIly PI1Z,elz T. W'róib(opra,cowalny pf,'z,e:~le."Ipół pod kenU'n.kie"TI J. Bu,rs;z,ty w ,składzie: S. Bla-s:u:zylk, B. .Lin€lt:te, D. Penkala, ski). CZę~l,j: -I .i Ell kwes;tionH.r.ius-za Uz,upełinu,Iaiją si'ę ,i wstały pCJldz.ieJ.one na ~ące dZ'·ały: rzę::y, sport. '1. Dom,2 . .P'olży\Vien:~e, .3.. OdZJj.eż, 4. Czł,o,wiek, h. 'Kulrt'lllra sp.ołe~'Zna, 7. Czas -1'1. BU1diD'wni-c-two. 12.. Rybactwu. jąrce dzi'ały: ne::z:ny, 1. ,Zwyclzaje 4.Le::zni,otwo 5. Zwyc'zaje 7. WróiL'::Jy.. 8. GTY 'j za,bawy .. Łąc.zrriie, Tych kę 'l~nO dOltyc,zy ZJjawi~k ,r.()6-1i'n:ny i ,pogoda, S. HodQw,J.<J, 9. Rolni'ctwo, OZęIŚĆ V ikJwest:uo'nari'llsza uW'e.@ędnia dOlro'C'Zlne. '2. ZWY'c.zuje z'w,i'erząt, 5. Św'iat G. &kaln<:lstąpu- rod:2JLnne, 3. F,olik:lor 'J .zWlje- 10.. Trainna.,ltępu- muzyc<zny ; ta- zWliąZla.ne z obudmvnictwe:n,6.W'ierzenia, 'k'W€iSltLolna'niu'siz .s.kla.d1 a 7<20 py,tań diaJekt'Ollo'giJC'ZlrJyeh, z ~1100 pytań, "ię uwzg;lędn:ia .z IkJtó- problemdty· etno@"ail'k·Z::lą· W pi:enws"Zym cO'wane blemy pJ'Zez zwią'wne 20 -22), ·wmi'e a>Łla·su z .z:1ikJres-u -pro:hl€lmarty;kri etno-grafów :m-a;py ,doty'Czące 'z wy,pi'e!d-ern wy:roibemma'slH nalewnictwem 'Pieczywa (ma,py i wy;rDobemzU:;:J t"Zy (ma:py 100. za,gardJnlień etno~ra.[i.C'z[1,ejz"''itały pGŻyw.ienia. i de~ocdmiain.ami (mapy 3,8 -39!, 413- 44). BO, 32 - 88, :92), nHIz-ewr:dctwem (mapy 102 - HY.l, 105 - 100, '[i1'2\, na'lJewllic;tiwem ;pro- :3 - 4, 6 - 1:1, M -1'4. ~mapy 3,0 - 3i3, 3:5 - '37), 's'erowla,nAwem mącznych (~pP;J- one HuSJtrują 'W~pc.sa.żel1'iH :tlusz- kwchni '(mapy 4'7 - 48. ;;0). Dla wisk rzy uzys!kan!'a i ku!itu,wwy:-h. za Z!' ,'wZ3Iją, :i.e materiały ,i prz.ed.-;tc1wi'()IlK' uwzgllędin1i,()!ae na sYI"'Clhr,uon'j';:Z::1:e.gO·o'brazu ję'zy'ko-wyoh mapach zostHI:l:i.e 's?ecjalllie lYL~h zabieg-ówi~tnieje dZą.CY0h nie z ,r6żny;C'h cza'sy ni;z:wjj cyjnych ·okres pCJ!Clhodzące z na się ,przesirzenmye'll w;;ześniejszego okr-e;;u względnie oraz ,oikresów. gwałitu:wnymi wylk1olrz)'stania n"e pozw:a:I-ają rejes.trować 1'J.ie można zm.i'a!nami jednak ich oheoność iW ity;m 'zaikmelsii,e już :Lslllniejącyeh '~(mllj'mn pUlc.ho- zapomnieć, zWiąZ<łllly.mi 'W tr.-r,e;1'i.e iW,s.zylSl1!kiiohZJami'erZlmyodh wykorzystania CZCI:S'U ZJc.~taną l11<lteriałćow że I).'ltat- z pro'cesami 'i IWll-iJ:i'ka'oji ku ltUl'awej, ;kt:Ó'r'e pc)wodudą n'.eGdwl'acalny E.'tementów kUlItury ludmvej. ZJbyt późmo nieoo podjęte je kaniec1znolść zja· I"oku'. AUIt·o- opa.trzC)I'.l.ot koment'll'zom. ni,ebezlpiieeZoet'1.stwo c-hr:nllolog'Uc,w'i-e ukhl,dów .po'W:.JGen:ny, tj .. po .1094·5 OS()I';)Irly1;:h kax1og:ra-mac'h, pCJ.cJikreśilona pewne ohar.a:kteryZ'wj'j baldanyC'h porzyjęlb unba- za;ni,k wiel'u ·trad;,'-badaniaatf1ii'Sł(llW;' zjawi,sk, 'toteż :i.sl~n.ic· źródeł. Siatka pU1:lktów ba,danY2'h 'obej:mu:je lOg wsi. Sredn'ia -odległość gó.Jnym,i pUII1'kt:11mi wynD,;i 1.5 - .1'8 kim. Na ,ob.s'w.ra.ch pcry£ery;jnYClh ,między p"su:ze,r.eglioQinu Oid'leog!{).Ść ta jest Sli-e~i pUo'idÓow ojs2ara-ch m:lie'jsza n:iJż 1:;5 km. ,p:lIg1ranicz:nyoh. ,CIl) uzasa-ctni'lJI;l'O D13 pCKównania lX)'Jor-zei'Ją zalgęs.z27je,nlia ffi,:;,ż.na doidać, 'że sieć 'pu,nMów .na ha,d~\:ny~, w Polsknm atlasie etnograficznym i Małym atlasie gwar ,polskich j'estś.red:1'io -ctWIUkrD,\.inie r-zaids.za. Przy du';)orz·e ,pod~tawow.ejsiajtki punk:tów badanY'c:h ber.owa'rt0 Slil:; zasadą, '3roy :wyik,onzy,stać wS'~ .uwZlgllędDliOlne w mI011log,r<łlf.i,a,dh ,gwalfoOwych clii,,-,\<ekito- logów pDzmański'2ih oraz wsie. w IktÓTY'C'h przepl',Qlwa:dzono wc'zleśniej nalgmll1ia gw,vrc'Wych. (tbeC"nie z,groma1d.zony.2h w al':hiwulm Zalkłaidu Dia.lektoJoogj,j UAJM. Zasiięg;em l. XVI - XVIJ:I 'badań wlieku, terenowych 'i1m. c.ale d'Jjęto pTaw're pr-z,ecL"'O'ZJbiol'owe woj. oałą hustOlry,cmą poznań,skie tE':kstQ.\,P':Mlski,ej Wiel~opo!Ls'k;-; ,i kal~s.k,ie. P.rym,i- �320 Recenzje, przeglądy wydclwnictw i czasopism nię'to jed)'loie obszary na,leżą'ce doWieH~opOllls.ki, obejmujące półnOOn(HWSchodnią cz'ę;ść :regionu,ze wzg;lędu 'na fa~kt, ,ż,e 'z'c'Sltały 'one już wcześniej uwzględnionE' w Atrasie j~zykowym Kaszubszczyzny i d,ialektów sąsiednich. Wprowadzono :natomias,t szer1eg punktów badanYdh le,żąJcylC1h poz-aWiielkop[)lską (woj. s,ieradzk,ie, inoWlrodawlsklie) ,dil,a uSltall,enia 'opozYlclji języlkiowyc:h i IkulturoW)'lClh o eh:-lraktene międzyregionalnyim, a ,t'akże !dla wyiznaICz,enia i wydziiEllenia regionu Wi'elkJopoLski 'i mikrOlpegionó,w. Dohor'll informat'lrów dok1olllywano głównlie w .oparoiu o spisy l'ajs>tar.szyoh miesz!kańeów, zaslile!dział)'lclhw \Viiellwpc,ks,ce :Dd u roctzer.liaIub {)id kilkiu pokolel'!. Ze \vz,gJ1ędu na {~b"zeI1TV',ść kwest:i'~I'1:ariu;'z,\ 'i j.egiO naikres 'temalyczny, z reguły wykorzys~ywano kiil,ku ir'f"Tmatorów w jedine;j'Nsi. 'K1olrzys.L:.,no:też z inforrna'cji lud7-: mło'dych, ,jeż,eIi:znaiLi oni miejslc·ową g:wa;n~. Z,g'o'dnlie z .wc,ześ:oieljiszym:i'Ucsitalleniami, atJkK; :sllanowlizbiór usyst'e;natyz'IYN'llnyich maiteriałów, igłówn1i,e t'erenow)'lcih, kltóre tni01gąsta,nlo,wić IPods'tawę cUa' ,;,prcl'cu'wywany,ch syntezetrJ1lolg:ra,ficzn)'lclh li diaiIeklt,o'llo'gi'c!z!~1yicih. Tlen wa:r.c~rżródłowy atlasu ,:ndnos'i rangę wyd" wn.id)wa , kitóre nile pretendu;jre do ·daleiki.cih uogó!nileń. OrnÓW[ime we wstępie prz,ez reda,kitoll'ów założen:ia a:t,la'su, sik'C1r:f,rontiowa!l1e z reaili'zowanylmi mapa· mi" Illasuwa'ią pe.wne ireUeks,}e, Is:tolmie, mapy !zawa,nte w tomie pier"Ms:zYilTIatlasu s,ta'f]J(J1wiądobrą :1~UliJt.ra'Ciję renlliiza'ojli pnzyję'te:j konoepcj,l w,spó~pracy e:t,nogra:rórw idJ~allek1Jc!logów. WYlnilkJipn"elCJisltaw,icmew po:sta'c'i opraiCOWai!lYl~hm~;JWI,jkdzują nd wm,j.emne uLJu,pełnian,ile ,SlięIi ,wyj.a,śni:arniieka'l1tolg,rafowanYloh e!,mnentów język.owyc:h i kiL\1]:tur,owyC:h.Bmó,wnywanienaLJwy z ij'ej desyigll1latem ,po~wala Dd ,ś],ed7-eni,ei wyjalślnim1l1e LJmianykiuIllm,ro,w'ej. Z 'etrrogra.filc:zmElgopunkltu Wlidz,enia C'el.owynll zabiegiem było umies:z.'cLJeniew legendach marp i rysu'nikiów ,obraz'Uj<jJcy,chel Elmel:lty z zakresu kU1ltulry malterlialrnej fjz podaniem skallii), Natomias.t syst.em UŻY'tyc:hna mapaC'h z:naików kar,t.c@ra!fk~zmyohjest dość 'T'OZbud~)!waIllY,00 inieki1edy :spI'aw1ia ,pewne 't,lluldr"G!ś6w odczytywaniu wyniików (pOL: malPy 34 - 35), Ta,kii 'stan rzeczy jest niewąJtpl1 wi.e kOIll,s'elkweneją wynikłą z c,granic:zle~Iiioużywa:l1lira klorj,orÓiwsprowadza:jącyah się jedynie do dwóch Wydalje się Jednaik, re I1i1ekitóneza:sltosowane LJnak'i :są j:ednak :zb~dine i siLal1iO'wiąniepdtł'zebny bala:s't uinudn!ialją'cy {JldC'zy,tanie wY!lli',~u mapy. Dy:slmllSyjlne wydaje siię ta,kJże wyznaczanie zalsięgu zwartego w)"sltępowalll!ia jakh~gt()ś wyLwol1u ,CIZY ,nazwy, zwłasz,cza jeŻJe,liwy:s,t'ępuje on 'ly,Ikio w jedn)'lm i)ub dwóch ,pLm~ta'C'h bada'llyC'h (p~,c. mapy 47 il iill.). Za,dhowanli,e pewnej dow,o'lDc'ści przez autl)rÓiW posziClzegól:nY0h map sprawia. j,o c.zaisami ten sa:rn zmak glra:fi'Oznyoznaeza zUlpeŁnie odimi'enme 'z,ja,w'iskn (por. ,mapy 47 i 50). Ujednollilceni,e przyjęlt,eglO systemu znaków napoWIno uła1tw'iloby odbIór wyników map, a raz opa'.ll>owa'ny klulcz zn:a.kóiw ."tOls{,wanych uspu'dwnlilrby p"sł']giwanie s~ę mapa'mi. Oso:h.ną .sprawę sianclwią pewilue ustledkJi wydawnilc:ze, np. '!ll'lpJ 711 TlIie pos'ialda n,tdru'kiu z informa:eją doty'Czą'cą te rnallu, aut,ora i :numerd'cji, pojl1\viają Silę takiże podwójne eglzemplarze, zkJtórych jeden jes't w dC'lda,t~u wadliwy (por.: mdpa 1'1. S:zJkioda, ż:o teczka s'tano'wią'ca OipmWf; dIa lJbioru jes't wykonana z tak !małl) trwuŁego imatel1iału, k,tÓlry 'nie 'Chr,oni w nall'elyty ~pOis'Ób~aw,l,rtc)ścii pinzed u";7~kJ()dz.('aiery, POwyżsize, dirobne uwa,gii nie wożą na 'oceni'e całoścI przedsięwzlęcla, które' sianowi poidstawę dla poznallli1a oałokJsi'c,aŁtu ję:zy!ka i kultury ludowejW;ielkopols,ki, regtiiOiJ1JU będącego kolelb:ką pańsitwo'Wo:~c,i ,pols,bej. Atlas jęZyk'l i kultury ludowe] Wielkopolski slt'ano'Mi w doda.tku pierwszą próhę rea,l'iz~cji wPo's'Ce reg,i,l']Hkleg) aNasrLl językowo-etiJ1ograd1ilcizneg.o, który je::>t wair'tcś'Ciil()(w)'mżr'ódłorn dkl d"lis'ZY:Clh ,stu tilÓW ,poróWlruawczy:ch. Jac.:k Sch'nldt �Recenzje, przeglądy wydawnictw Sozialkultur der Familie, red. Andreas manD. "Hes:sis'ClheBla'tter Hir VQlkis- und -Verlag., GiElssen 1982, ss. 290. 1 czasopism 321 C. Himmel' und IngElbO'rg Weber-K,eHerKultUI1fo.l'i~ahU'ng", Band 1,3, W. SchmJi'tz- Ten interesujący tom oku,uurz,e s,połecznej r'oidZJunypow.~tał z ,inicjatywyolśf'~)d·ka etnog;raf,i~IZJnego uniwersytetu w Mar1buTgu, kii,e,rowauego przez znaną z iduzej aktywno'ści nauikowo-baoclawczej priolf. Weber-K'eHermann, autorkę m. in. kSliążkl etnolgraIiczmo-bi,slboryeznej Die deutsche Familie (1974) .• J\Jby uzyskać europejs~ie wynliki badań ro,dzimy, Iz,wrócono s.ię pOiP'rzez Ni-emilCickie 'D(;,waJrzystwo Etnolgraf:i!c7Jne {DGV) z Izapro5'zeni'€Im do nadsyłanJi'a OIpTaiCowań. W'iękS'Z,OiŚĆ z zawar'tyoh w tomie artykułów jest właśnie po.kłlo'SłiElmtelgo apelu. Nic zaltElm dziwnego, że kS'iążk,a nie ma zwarte,j strukltury, a jest zestawem - ZJr'esztą !~nteresują.cYlln - artykułów r6żl'lego pokfTO!ju,choć o Clhcl['!akt'erze etnOlglmfilc:z:nym. NajbaTdZJiej ogólny charaktm ma wstępny al1tykuł współredalktora tomu, A. C. Bimmera z Marbunga. Inf,of'muje on o eUlro'P'ejlsiklic'hba!dani,a,oh rOldzilny w la'la-c'h 1971 - H:J18,1. Szuka tych badań w iplragramac:h ba<daiwczyoh na ,un i,wer syt et a:ch, w odbywanych (sześciu) kCJng;r'e"alch eunOlgraflilczn~"cih oraz w 1I1Iiektóryah czasopismac,h. StwiefTcLza, że iba,da'niar;o,dz.iny nie były dotąd popularne., a 'IlJa,jwięce'j w .tym zakresie dały ·oś,r,odki w Marburgu .i Zuryc.hu. Ohamkteryos,ty<czine jednak, że tyoh hadań nad t'codzliną pOl3zukujoe autolr ,ra'Czej tylliko na ·oibslzarze jęz)"ka niemieckiego li 'ben za,sIięg ,jest dla I1Iie,goEuropą! Stąld bra,k jakli,clhlkollw:iek danych o baldaniac'h rodZJiJny w klrajoacihsłO'wiańiskiclh, nie ma też ,żadnej wZJmianki oPolslC'e,gdz'ie pl1z.eóeż jsltlllieje spo.ra na ten temat lit'eratura. M. Se~a,len z Paryża iniformujoe o rozwoju wi,ejskich obrzędów weseLnYClh ,we Franc:j:i. AUltorka wS'Y'nawia .slię wpi,ef'w na!d tym., ICzy obrzędy te są tylko relliktal!TIIL, czy też sy;s'temem. Noas,tęp:ule.skupia uwagę na sy:;lt'€Imie zakazów i nakazów związanyc.h z zawierani,em małżeństwa, w 'tym ,także lila r,oli daru 'wesevnego, 'w myśl zres'ztą teorii van Genlllepa o lobl1zędaclh .prz:ejśc,ia. Hi'Drąc ogól:J1Iie,obrzędy wes,eIne - wychwytywane z.resZJtą z różnyoh regionó'w F'ralrIaj,i - .są nadal dość boga'te i (co ciekawe) niewiel,c 11'ó!żm!iąoe s'ię o'd zmanych z tel1enU Potski czy na,wet SŁowiańszclzyz'ny. Artykuł zo.stał zaopa<!rlzolny w kilka interesujących fo1JGgra.fii. O. Lofren z Lundu skupia uwagę na a:naJizie rodz.iny mi:esz.czańslkiej w Szwec,ji w XIX wieku. Wyk'olrzys'tująJc oidPowiJedn:i'e źródŁa ,(w tym także pamiętniki), dość pwcyzyjr.lie ana:llizuj.e Iróżne alslpekty żyda tej rodziny, ze5bawiając Ie azęSlto z typową rodziną wiejs.ką l 'StwierdzaljąJc Tóżni:ee m,iędzy niJJTI'i.UstaJla ta1kźe ISlpecyflkę 1'0dZliny .miesiZ,czańls:ki,ej w jej społe'C'Zmo-ekcJnomiClz'n)'lClhwY,ZJnaeZJnik.wh (m. in. aseetycZJny chalralkter wyehowywainia 'dzf'ed, naJUlczalIllue 'eltykiiety w zaldhowaniu pl1zy stole; fTodz'ina mieszezańska j<ako jednos'~ka kornsumpcyjna, za:nik wspólnoty pra,cy., znacZJenie miło,śd itd.). Sz,waj,ca'r1ka, Maja FEJhlmallln-vcm der Miihll, r.ozwa.ża .zUlga:dnrElni'e'stosullIków pokfTewieńsltwa jakla kanału pnzelmzu S:tyl.u ży'Cia. Brzedmiotem s'taŁa .się konkretna rodzlina żyj<jJca wysolko w góraclh we wsi B., 'PG:sliaidaj<jJc'a ,dZJiet'i, które po uzyslkaniu zawodu prnenioS'ły się do w,ięks:zyoeh ,00ś1'odkówmiEljski]Ch. One wła'śnie, pOp,'nez stały kon,takit z TO'dzkami, sltaljąsię p.rzekaźnikamli t.ec,hnicznydh ,innowa'cjli, ao z lllQI,ei prolwad:z'i do :zmianysltyllu żyda stalrslzego pok~l,enia. Brotf. IZ IjUlndu, NL1ls-Al'vid Bmi.llIgeus, rledalk1tor "E'tJhn'O!logia Scandi:nacvica", znany z Wielu pralc opaf'tyc1h na źródłalcih pilsCllny10hi :iJkonogra:1iicznylcih, i tylm raZ'Elffi da,je próbkę "swoJej" metody Ibadawcze,j. Zajął się z,jawiskiem mDdIenia s'ię :roid:z,innego przy s:t'olle. 'Brz)'lta,cZJa,jącszel1okie źródła eur'oiPejsilde ora:zkiLk'a typowy,clh i,llUstracjli, analliZJulje to .zja'wii.sko na SZIBI,Slzy:m til,e porównawczy,m, z gł6wny;m .na'ciskiem 21 Lud, t. LXCVIl �322 Recenzje, przegląd.y wyaa,wni-ctw i czusop,ism :n3 sy1tuację w Szweoj.i, ZjawriJs'ko to, jego ,fiormy, fUJnk~dę ,j ,zmial\1y, Wląze z.e środowiskami ~U'l.turO'WY'mi oraz z ogMną sytuolc.ją danego społeczeńlo,twa w okireś!QnY1m .cz,asie. Główny, jak się wydaj,e, Q,rganiza'to1r wy'daw1ll1idtwa, pl·'Olr. 1. Weber-Kel,I.el1mal1ln zajmuje się ,pQfówmawc.zą anaJ!'izą dwóc'h l1o>dZ'iJnnY;Cih pr:z'ekazów .~kl)nOl.glrafic"lZllY;Clh· ,oibraZlu acrtysty J. B. J. !Basti.ne z 1\ 1&412pnedsta-winjąceg,() "szczęśliwą rodz.in,:;, INElUSiS"w o,kI'Els'iJeslr,ebrnelg'o wese,la rociz;i.c:6w. Naobmzl~e uwiJdoczmiono 1'4 Le'h dzieci; .i f1otogralflię 'teli samej Ifociz'ilny z T.. 111&67, z oika'Zlj,i,złc;tego wesela, 'n3 kitórej wi .. dnieją te same ,os,olby na tyc1h samy'ch miieOsC'ach. Dzieje taj T'Oid'z;iny·umówiono na iPodsta'wi.e źródeł p'isanYClh, w tym i pami'ę.tm.ików. - OalocŚć, ,to .in'ter·eslli,jący przY'C:ZylI:liekdo dzJie,jów roozliJny mi'8SZJCzańis~iłej. . Od str,ony anahzy ,zasoibó'w ikonlol.gm.f'j.cznYI~,hi ,plasty;<;zmych pat,rzą na rodzinę -dw.aj n3stępn'i a'Ult,orzy. OhniiSila PieJS;kie'Z LUlbek'i ,zary:s,oWlUje ()Ib,raz fGodz'iny w świe'tJ.:: Qzdólb ścieJnl\1yoh z XIX w. (,głównLe 'o'bnJ:Zów 'OI!ej'nyclh) z k~lkou kTa'jów za'cho:dnioeUlfOpeljskiioh. NaJtamioa& lnli?!e!boIig,B.I,Qltih z RannowNoll ilntereSlUijącll omawia wzór 1',0d~iny w 'ma.]ars'twie JLarcidroJWIego soojGITiZJmu. E. B~[lJS,on-vcn der Ohez MOll1'ac.h'iollm draje pile:rwszy W etn(;lgr.afi'i zaclhr~dnionlientiecikiej tYIlTI-CiZasClWy szk<ic inJiIQrma'cyjny 'o TIowYlch ki,erunkac;h ba·dań rodziny w n:a'u~'e almeryl!mńJsJcieOw okresie 1I9i7{) - Ji980, jaiko wkład do :między;naT.(]dowej dysk;usji AuJtorma s>tlWier:d'ZaogrOffil\1Y rozwój tych badali. :i 'iU:s:ilJujeten mzm3,oh wytł\u:malczyć zaróWJ!1o aid .s'ltwny rorz'wo~u poS'zc.zegÓilnY1chnauk (zwł'aszcza S>OiClj.oJog:ii i. etnlo,lIOJgi'i),jak i zna,czen'ia ,żYI0i'o-w€goteg.o problemu. W.s'zystko powyrż.sze ma charalk:ter raczej badań hi.sitOirycwo-,otnog:raHClZlnych. . W ksiąŹlc'e znaJazło slię 'talkiże miejsce na ,wym!ikJini'eik'tóry,c'h wS'P'ól'C'zescrlyohba.dań empirY'C!ZJnyClh.Takireh opmlCowań j:eJS'ttrzy. Tak więc Oall1la Bet'hige z BeI'llina (NRD> ~J,form:uje ,o plLeDW1szY1dh ,W)1ndkaeh boldań ,pi'lotaiJowyiclh prz·epcr.Q'wadzonYlC'hza pomo·cą kwesllovoll1alI'iJu5'Za nad prwmi'u.na'mi obrzędowoki wesell:nej w 'okręgu :~dehu'!'ga i w Ber>1in,i,e..Olm:zlu.je Siię, że ~baidaJnio tylko 21 rodnn (m-ałżens'tw) za w:utych ·w trze:oh róŻilyclh 'oikJresa,c'h ·czasu. Opra'Co;wanj1e kładzie narc1S1kna rw;pły;w ustrodu socja:lii,SltY1c7lIlego na sitosun:k1i rodzunne. Następnie znaj'clujemy dwa opraco'Wa1nia semlinarY'j1nre snudentek etnograilbi ,z Mariburga ja·kID wynik ba·dań tereno'Wj'ic'h. Pie:rwIs-ze z niJCih (.B. Manu'S) d:::,tyc-zy zmian w radzinnyK!h U1f1o-czy&tośda'ch'jurbiJleUł5.zowf'C'h, takJże w -a~'pelkic:iehistoryczmy;m. Drugi.e ujmuje wyni'k,i ba,dań kwestionaJr!ilu:szowY'Ch Jruld obrzędem kOl'1firmaaj.i z 'UIW~lędn:iendemza,chodzą..:::rch tu i:nJnowacji. TrLed1e 'o'Pra-oQwanlie s'tude,nrckiię ma .jrużdhara~t,er historyczny i dQtyezy sll-osunków mi'ędzy panią domu a sbwżącą w XJX w. Chodzi o .rodziny Imies·ZJczańJSlki-e. Wszystkie te trzy upracowania zaWlierają I~OI'O rÓŻJnregoi'odzaiju HłUstracji. . Następną .pa'rtią umaIWiatnej kis,iąż,1cisą illlifo();I1111>3!Cje .? różnYCJh wy,S'taIWaoh muzeahnYdh dQtyc.zących rodziny, taki-c'h, jak: żyóe dz;ieai w dawn€lj WSli węgierSlk,i.ej. dz.i.eń .k1obielt i rudh kQbi1eJcy we FralnJkfurc:ie 18190~ 119180, żyoie i ś,wi'a1t mi.ejskich słuŻCllCYlc'h. M·aroy wres'Z!"~\ieiIliformacjeo o\:)r.<lJcia'ohNtiemi.eciktieg·o l\rJowa.DzysilwaEIJnogra:fi1cw€!go :QDGV) 'W 11191811 r. nard zna<::Z€lD!iemmaier'iałów CllUJto.1>iagra.f.icznyc-h w 1:k'llda· niaoh e1mograiflic:znycih. Tom za:my!ka ponad 50-SJlronii,cQlwy dziJał r'ecen2'Jji Jest cm bamlizo bOglaty, ,obejmuj,e bdWiem4U pO<ZYJCdii z lat W717 - 1001, przy ,czym wszy;stki'e dotYlCZą SIZJeI'oiJ{IQ IPOjęteglo życia tr{]ldziI1ll1iego w pr:zesozł()Ś(,'Iii obrecnJie, głównie z 'dbsmru języ.ka niemi.eckieg,o, a l1ElC,enzen'C'i ij)Ojclhodzą z 14 mial':! (w .tym ty,l'ko dwqje SJpoz'a RFIN). Sotialkultu,r der Famitie j-eSitp1el'WiSzą z.b'i-oI'ową pozyoją welln'Qg:mfii zaooocliruiJoniemieokieti clOltYCZącą badań rodZ!iny. Jest to [pozycja 1ntereSlująca, rzut:ająca na w,iele a'SIPektów żY'a1a lf'Ordz1ilny (raczej rui.emieokieJ, ,i to mi·eszc:zańJs!lciej) w p rZJeszł'ośłC i �Recenzje, przeglądy wydawnictw 323 i czasopism i ws.pókze~nie. Zestaw lre..~oj.O'Wy jes't }ednak - jalk wildil-:eliśmy - da.Ść przypadko· wy, mim~ jxwJ.neg,o s'teu-owa,nia z.amówłenialITJi. Braik jest jakiejś jednej wyraźniejSZQj hln'iJip.;zew:,d I!iej, nie ma próby zary.sowaiI1lia Ica~o'ŚC'lzagadnienia badań rodzj· ny, c'hoćby tylk') z punktu widownia jed~ej na'uki - Lu etnografii - nie mówiąc już ,o podej,kiu in'te'rdys'cypl'iinarnYlm, tak np. tYIPowYlm dla badań rodZJiny w środo·· wislku poznańJ'i'kim,. Okazuje się, że ba,aalnwa rodziny .są w Pols'ce ro'zwinięte znakum'ide, a'le doitąJd dla ł~.auki za'c'hodlnioniemi'ociki'ej zUlPeln.ie nieznane. Józef Toivo Vuorela, Kansanperinteen ryC". 600. sanakirja, Burszta Porv,coo-Helsi,n,kli-Juva ,1979, ss. 543. W ostatnich lala'Oh IU1ka,z,ały się godne uwa@i wydawnictwa słownikowe dotyczące kultury ludów u,grofiń.skiej ~ru,py języ,kowej. Wydawany jest aktualnie na Węgrzec:h obszerny .Magyar neprajzi Lexicon. Mniej'szy .zaś r-ozmiaram.i j.ednoto;nowy słow.ni,k kulbu.ryLudowej FiJ!1Jland!iJi (Kansanperin-teen san'lkirja) wydaU1Y został iP['Z'ez Towarzy£two W,emera SOde~trOma. Ma on znae-zenie nie tYllk,o dla etn,o,grafów, ale rrów·· nti,eż :dla przeds:La w;~deli ,pokrewnj'1c'hdys'cypłin ll':liUkoTWytah - taJkk:h jaje filologia fińs:ka, językoznawstwo, f'o:lk:loryslyka .. Dz'ieb to ma charakt,er :słowrrika f,i,10:1og.ic:zmo-' -etnograi'Dc,ZJ!leg:o,wwiera ,okoł,o 10 ,tys. uporządkowanych a,]falbeiycz.n!ie has,eł. Zakres rz.e:z'owy słowlr~hka obejmuje wyrażenia gwaJrowe z tere::tu całego kraju, zarówno te,które fuciklojonują je:sZC'z,eo'~ecl;:ie jaJk :i te, kiLóre wy"zły z l1Żytkill w ciągu '()~ta.tl!1'il1h d1Jiesi'ęt"iol'eci wS!<U1t·ekzaruik,ania slorwn!ctwa tra1dy:cyjnego, jaik rów.n.ież wyrażenia spotykall:€ tyliko w ludowej poezji. Hasła zarnieszcZJcm:e w słownliku są nalzwami wytwmów kulrtlUr,Ow)'lch,cech ty,ch Iwytwolrów :or:a:z nazwami 'czynności i zachowań. \ W Clbja'śnienj'ach na czoł'owe miejsce wysunięto i:nfotr:rnacje mówiące na jak~m tere:Ji·e dane sl,owo jest lub było UŻ)"Waine.W tY'!tl c,elu przeds:tawiono we wstępnej częś<:i pracy podviał kimj.u na regi:~ny tra.dycyj·nejkJubtu,ry ,ludowej (Ka't1JSaU1ikultuullin perinnel-ueelt). Gra'!1'~ae ty,ch regj'onów koreliUją z zailięgiem dawayoh krain Ihistorycznych, jak również z glra,nicami jeclinoslekobrecnrel1!o podziału acliministralcyjnego, są .rezu,ltatem geQgraficzn.eg,o, hi'.4orycznego oraz ję.zykowe,go ZTOOJ!1:i'cowaDli'a kraju. Regionami tymi .są: l) AJhvenamaa Wyspy AJła!n.dz:kie, 2) V;lrsinol'is Suomi właś-t"iwa FinilmJidi>a(.ok'olice TIWJ'lku),3) Hame, 4) UiUtSMnaoCl - N'owa Ziemia '~Dk{)lke dzisiejszej stolicy kJraju - Hel:SiiU1ek),5) Satta;kJu."l:ta,6) Etelii Sav,o, 7) Etełii Pohjamad, 8) Ke~Mi Suomi, 9) PO!hj'Oi6Savo, 10) P.oihljQ!isKarj:a:la, 1'1) POlhjois P'ohjamaa, 12) Kaiuuu, 113) Peralpo,hj,O'l'a, 14) LalPpi. W ob.joal9!l1ieniac.h do haseł zamieS'z~ZJOJlo,opr<x::z określenia z<:ilsięgu wy.Sltępow-ania wyrazJU, szereg '~I1l1yc-himd"oaJma'Cj'i, wśród !dórycih nawaimiejsze to: podanJ1e różnych desy:gna'tów ,tej samej n3lzwy, lwyrarŻIeń po\(;hodnYoC1h li sY'n-Oinimów, etymologii sbwa, joaikrówn'ież in:formacdi 11J3'temat powszeclhJn'Otsoij.eg,o .używania (n,p.: czy jest to wyraŻieni'e używane powsuechrnLe na daJnym QibSila,rze,,czy tYllk:o przez glrupę ludzi" :Dip.:,ryibaików, f'ZJemieś'lll'll~ków).Cenmym uZlU,pełnie;'licm infonmd'cj'i jeslt podanie li<'''ZJnydha,uaIJoQgi'izinnYlc'h języków u~roHń:skJ1ch, np.: wepskie~o, es'l'aibskJie:go, ingrY'jl;ikieg'o, węg;iers!kiegQ. W pr,zypa,clJk'll wl'eLu ,wy.a,żeń uka'zane z'O.stałoiah zastosowanie w m.owie 00dZliel1loojIwo w folklorze :przez zamlies'z'czenie odpowiedniego przysłowia lUJb zC1'gadki, 21' �324 Recenzje, prze.glo,dy wydawn~ct.w i czasopism lub p.rzez -odesłanie ido wybranego fra~merJJ1.'lI,fińskiego eposu ludowl)go - Kalevala, aLbo do z;bilOJ!lU pj'e6'n,i Kanteletar. W,śró,d wyr,alŻeń gwaJ1owyc,h zaJnlJbesz.c:z,0;nj'lC.h w sIowlni!lw lilczną gl'UiPę :;tcl'nl()wi'l z<lipOlŻycozeniaz i'ęzy;ków ~nJdoeu,ropejSik'i(lh, np.: ni.emLeckiego, cliuński'ei,gO,,l pnede w$zy;stkim z języków sąsiadów Szwedów i RGI~j-an.Jstrui'errie tych Z'apoożyC'zeń 5Jprawia" że ,omawiany;m języku można spo'tkać hasła roz;p(}czY'naj~lce się od głosek olbcych fiń,sk1emu systemo'wi fonollogLc:zilllemu(cJIJ.: b, c, d, f). Istotne znaczenie mają, zamies:ocwne na kiońclu dZ!ida, i'nJdeksy w'pożycźeń z języlka ::zwedzk:be.go (r,uotsim saillaha.kemiiJs'tol i rosyjls.ki-e,go (venaj-an sanahalk,emi5ftu) Indeks za:pożyc'ZJeńz języka szw€ldzkJiego o;b-eÓ.muje'oikoło lHIO wyrazów używanY'c'h głównie na Wys'p:wh Alandik:ich oOraJzna 1.enerrie S3.toaikun'tyi V.ax.s'in,vi·sSumni, tj. naobsZ!ara.c:h za;mhcs'zkały.oh przez znaczną hCzJbę ·!;udl1Jośc:iszwedzJkioego poch"dzeni,a . .zapożyczenia w;;yjs.l<'ie (w li1cz!bieok'oło 600) wysitęiP'UÓągłówrri'e we wiS'dhC'AdIIliej częśC'i k,roaju (r'egiuny Karjala .i Kalinlwu) i dotY't':Zą wi'eJlu dZliedzin :ŻY'c:iawj,ejlsiki,ego, s:Zlczególnie: !"(}l,nidiw:l, wyposażeni'a w:nębrza dOImu, na;r;zędzi pracy. Ot1o kJHka przy,kbdów z zakresu rolnict.wa: .:;ir:pp1i- ser!p, nappu - snop, sappi - ·C'ep, lukka - pług, rieppa - riepa. Dla języikoznaWiców jak ,i etnografów zagadni'enie zapoży.cZJeń w .s!owniiC-twi,eludowym FiJnJlam:di,i,sbnuwić ffi.oż,e ci,ekoawy temat do ,rGlzważa,ń, w jaklilIn stop.niu zapożyczenia język,cwe sąocl!biiciem zUJpo'ży,(lzeńkutw t'Owych. Konzy.s-larniJez omawianego "łownmka ułatwia.ją rysunkJi shmowiącc cenne 'UlUp.eltrl'iernie wYJja,ś.nJieńteks:towYC'll, główni'e w odn~e;>i,en:ilUdo wy.fJwOI'ÓWku,lbwry materialnej: ś,r'CJdków tranS1portiU, odzi,eży, na,rzędZli, budownidwa. NiekJtóre z zamieszczonyclh rysunków pozwailają zOlcj,entować s'ię w odmiaJn<Jch danog'u w}"tWiJru. DDtyezy t·o .m. ii:n. następujących hasel: łOJdii·e dłuiba'll!kL,,,,aliie, oepy, radła, brolny, pl~l. ha'C'ZyikńryfbackJie, w,ięcierze, o,Ś!cii.PrÓlby uka'za'ltia Gldm'hlfl wY'br'any.ch wytworów wynikają z k'()iIl;i·C"Czno.ścJi udokumer1towa!l1lia róż.n:k w nazeWU'lictwie, P()W,s'klły·cihjakJO odbid-e ruioezJoo'czny;C'h nieraz ró'Żlllic w 'zaik:l'es:ue,f'Uin'kcj,ij i.ormy, iI1.bemaj~l .natomiast na ceiliu sy.lSwmatyki wytworów kJua1.uwwY'ch. Sipraw:di:wdąc ,przy1daltuość do s't.u1diów na,d wyb,r,anynn zag,adnienlicm z zakresu etnolgra,f,ii zesitC1!wiŁemz'awarty w nim malterial jęZ)1k!O'Wycioty'czący młocki z wyrażeniami gwarO'wy;m'i na ten sam temait, p~(jhocl!zącYllli z monQgrafii HiLkka V.i,lp;mh, Das Dresehen in F~nnland. Około 6rNo materiału językowego zawartego w wymtieni10lnej jpnacy z,06tało luwzgIlę-drui'ornerówrueż w słowniku. Świadczy to, i'ż sł'ownlic1wo gwal'OJWe FiJnlam,diiizOJSltał,ow sposób ,dość wycz·erpuj'1'cy uokazu'ne w Kansa7uperinteen .~anak.irja (np.: przy ha&\<e "var.sit'a" 'c·ep. [podano 12 'nazw Cepów dWlU1dii.eLnych l 6 l1Jarnwdla arohaij'C'zneg.o typu cepów jedI1oc·zęściowy'c.h). Sądzę, że korzysitanile z omówtionego,s!ownika, aczkolwiek m()c'IlO utrudnione z powodu bariery językJoWlej, jeslt jednalk mOliJJJwe, nalt(lrTl1iJas'tw.skaz<lll:e dla tych, którzy i'nieresudą słę kulturą !.udlQ(wąEUir01PY w Mieczysław Vosen'skija i taloC1lyja pesni. SkłladalllnJiJkiAc. S. Li.s i S. T. Astasevic. óa:stka W. [. J'alla'tau. ,.,NawlUka i Techn1i'ka", MinI;';Ik19fH, s~. 680. Trojan MtuLycnada W sygnahzowanej już na tyclh łamaldh sea-iii "HiclaJruskada Nl3:rodna'ja Twol'!CZasć" (.,L'ud" t. 6:5, s. 0322 - 3126) ukalZał :su'ę vom ·grupuJący ihiałoruiS:kie 'pi,esni lu:dowe cykllU joesoleruneg{)oraz pi'eśni śpiewane podc~as tzw. tłolki (taiaka), cZY'łipri;lcy w.spórrnei, �Recenzje, przeglą.dy wydawnictw czasopism 325 wykonywanej na wsa,diziDesamoplomc'cysąsiedzk,iej. Szkice ws'tępne clhara:k!tleryzujące oba te rodzaj'e pieśni 'napi!sał ZJnalJ1YfOolIDlorys,tab!iałorusk1i Arsień (Ars,etnilUsi) LiDs.Naikll'eśl,i,łw nilc:h stalranny Izarys baldań ,nard tj'lmi p1i'eśniiam:ii IZWliąZJanymiz nimi obrzędami, :zwróclił uwa,gę na śroJdk'i po!etyclkLe, si1;,osqwane w telksta'ch tejgO typu. Melordykę pieśni jesienny,c,h i tloc.myclhSloh<J:raikt'eryzował W. I. Ja,latali. Teksty częśai pierWlsz,ej' ro':z<poczyna dział zaitytułowany Pieśni jare, jesień, W wielu wa~ialnta'clh mowa jest o ryc'zący;m nliJeidźwiedziu, kt6ry s'uraszy diicWlCIZęta, lecz te boją się nie tyle jego, i~,e J1'adcho,dzących długich nocy i'e,~ilennych, które będą spędzały ni,e w 'f{)idz,inJiewła\Snej" l,e~lz w olboej radZ!i.n1e przysz,ł'eg,o mężu. Motyw ten związany jest z faktem, iż na Białolrus'i ZJWyk11ena je:siieniodbywały się śluby. '9po,tykamy tu jaikte ,częs'le w biaj,oru:sk1i'ah pieśn.iaoh ,Judowych na,rz,elka:nie na złą świekrę. Nilec'hętny stosunek do zamąŻipój,ścia wskazuje, że p1eśni te były układane ongi'ś ,pr'zez młode mężatki, zawiedZ!ione żyC'i'em wśród obcej j.flodziny i tęs.kniące do wolniego życ,ia dziewczęcego. Próc'z ryczą'cego ni,edźwiedzia w pi,eśni.a'ch tego typu występują w za,ś,pwwach także c'ietrzewie, oldlatujące żu'r'awie. Są też mGtywy miłosne, zwy<c:z:ai'owoprrzyporządk,owane do cyklu pieśnli jel3liennyah. SpoitYlkamy w§ród nidh teksty pokrewnE' poilskim p'ieśni'om ludowYlm, I'l:p. pliosenkę a zagUibionych prZJez dziewczynę woła,cih (nr30). N.i'ektóTe pochcidzą jeszcc'Z€ z czasów I Rzerczy1poS'polit,ej, na co Wlska2lują ,np. ta'kiie slO'wa: DZlie ty, Jalsilu, bYLI,dzi·e ty, Jasiu, byu, czamu ni Ź)alniusia? - Ja u wojsku byu, ja li wQjisiku bYL!, a c:1ap1ier wiarnulislhl (nr 116). Wszystko wskazuje na to, i'ż pieś!'! ta powsl1;lała wś,roaowisiku sZllachty bia!{)ruskiaj, aie później była już śpiewana ,przez wi'eśniaków, o cZj"m świadcizy jej mutaeja gdzieś z k'ońea XIX w" w której czytamy: Ja u wojsk,u byu, ja ca'ru służyu - żanlilcca spaźnlius'ia. Ca,ru adsłuźus,ia, da domu wiarniUsia - tady ażaniusia (inr HIS). Wariant ten mógł 'Powstać dopierl() .po 1,874 r., ,g)dy sŁuż.ba w <Jnmii caT,s'k1iajtrwab 6 lat i była .już moź,[,iwość żenie:Jlia się po powrocie z woj:s:k.a Cprzedtem służ'l:l'2. trwała odpqwierdni,025 - 20 -15 lalt), ISą iteż 11llJn.e.pieśni pochoidz,enia s,zlacheokiego, na co wskazuje l1JP, zwrot: "Nie slwairysia, pand matka" (nr 130), czy "panowi'e-sienatar'Owie" (nr 154). Obok tekstów lUŹJn:ozwiąza,nych z jesienią jako P'()fą roku, są też Vakie, 'w którylclh mowa jest o naldchodząc,ej zimie, opadaniu liści, odlocie p:taków, nie są to jedna,k motywy sam'Oldz1elne; przY'ta'czane są jako parale'le dD smutneg,o ()bTazu czekającego dziewC'zj'!nę źycia w obcej rodzinie po jej zamążpójśC'iu tej jesieni. Czasem wl."pomniana jes,t pańszczyzna (nr 286). Dość często przewija się motyw skargi na męża-pija:ka, Smętny nastrój ro,dy. wpro'wa,dzane wieLu pieśni tego cyklu potęgują apostrofy do jesiennej przydla porównań do smutnego stanu mło,dych mężatek, np..: Och ty, wolcha ZJielona' Czahoż ty nie 'takaja. Jak u Piatrou dz;ień była? Frosieńka małada, czamu ty nie ta,kaja, Ja,k u wdnaj mamki była? (nr 406). Wśród skarg na męża nierzadko mowa jest o na;hajce. którą ten bije swą mło,dą żonę. Czasem nieszczęśliwa męża~'ka zazdToś0i zakonnk'om (",cza.rnusza'czkam"), gdy~ te żyją bez trolsk i chodzą zawsze s'c:hludnie ubrane (np. ,nr 424). Kon:teks!t wlsk'azuje, iż pieśrui te powstały wśród pr'aJwosławnej (a może unickiej) części społeazeńs'twa białorus.kJieg-o li raczej w śr,(Jd:Jwi,s;kuszlacheckim Cpewni'e jeszcze w XV - XVII wieku). W)'daje się ponadto, że te pj,eśni, w któ<ryah mowa joot o pis,arniu llisJtów ~np_ nr 446), też poC".hodzą z warstwy s2llarchec:kiej,g)dY'ż brak j;es't w n:~ch rea,liów ohł<op- �326 Recenzje, ._ki,ch. Przejmujący dui:ą) też grupę pieśni ś,piewaln.e P,kls,eniki wynika, Zibi,enmia jalgód, przyrnawia'nie pcld że "pan" .organiz1owano Niekitór.e z ~a'isziou mał'~,dziec n'iJch są 'U 'Cl)użuj'u .i obróbką .~rzylbów pQWlnylm dow::ldzi,że OS(1oną l.nuor,l'l WJĘ!Jlędem cia wo.żenia Są pi€l9111i diożylr.!k,Clwe: 1:ł,(jkę organiz'olWal,i Czas·enn <a.le ,nif'- kO:l()pi. i ()rz.e~hó\V. w)'lstępuje iZ ul3:ług p'-lmIia1n JTlY'cLa .is'trzyżenia powroltudo domu mąki, pl'a.cy, ('zasop·ism si'ę o PiYC'Zęso1.urek za wyk'ona.ną zmieslieniupańszczyzny). tłoki i U t''lkJ:iJe r.ekruckiuh. z,e Twa'ni'e:n pr:awo,sł'<:\v.1ni korzystal.i przesiewania it.d. Podczas ·rodmjl1. w-dow.iuh, p1<zy'pUlffiiina;ją z Inich wydawn.kLw zwliąZ!ane dominuje po i księża pieśni podcza.s 'Wniektó.ryeh (szczególnie tem cykl pi,eśn:i tbooZiIle w ni'Dh ~a.kże minany jest stulnQwią przeglądy pracę. takŻ€ W,spo- dZl,edzice "pclI,e pc,pow:skie", na zasa·dzie naWOIZU, tłuc:z,enia tłuki. a za- Z tekstów i mieIenlia 7,iarna, owiec, żęcia lJhCJIża, odhJWU jak też :poczęst,unkówśpiewano ryb w pie9ni ,;taw<lch różnegq pOCJhodzenrai'osyjs.kJi'ego, jak np. Cn.r 39); Il)fiad,oującysię star.onku" pi'oslmka "Zajsżou. w ni'ej ,m.rJ'tyw trzech dpz·ew owocCJlwY'c.h u;podaib~1,iającyC'h członków l'oeizl,ny chłopca wy::;tęp(~wuł wsie· demnastowi,ec'Z'nych .pie~IlILaeh rosyjskic.h (opI)r Narodnyje 'istoriceskije pesni. M,o.s:kw" 1:9.6:2,s. 221). 'Podobnj.e do ba,dań .i:ll/ne zamies,zczClIlIe kClmIParatysltycz:nych, ukraińskimi, poLskimi li rosyijskimi. :'odZl1nnYC1h i mił-as·nyeh. Pokaźną część 'bomu w o·mav.1ia'nym wobCic Są z.ajm'u,ją wj.d,J.myc,h tu też zapu,y E. i K. K. Moszyński, bra'k tek!ltów. natomi.ast Tom Tysz.kie.wicze, opatrzUl:1o indekSIU R. t<:'Il'1ie pli,eśni :naprasz.ają illCh wa'niamrty z brull'oLd or,H j,esiennyL'h Zygmunt cji Zakład .. W kumentarzCI,eh powiu,tów, uDC~P'itÓWpieśr:1i, co ut:rrudni Łukawski. Historia Narodowy i:miell/ia SyberiI, pieśni tłOC7JIlych. z .których pl:,da·no p'l[<hodzą rne- beks'ly. i'oh !'ad.a'rllje. Franciszek Łódź, się pieśniami są też autorzypoL5icy P" By.kow.'\. Hmyn{)WLCZ, A. KJi!ij{1o:r.E. Klj.ch. Zieńki-ewicz indeksem powiąz'dl maoyich nu:tcj(w·e pieilli W 'wykazie podstawowej ,l'iber.atury pl'zecin1i'otu -kli, J. Oz ecZ)()t, M. FCldero'W.s'kli, B. Ga'Wro;"~\r.a, t.ryczkJi w Sieli.<:ki W ('ocklw-'WaJ'Szawa~Kraków~Gdań,k- Os!slo~ińskiklh - WyduwniCl1lwo 11981, ss. :l9l'l. ilustra- 86, maip 5. Wydawana przez "Oss()l'illleum" ,;.ię o n{)wą książkę, k'tóra, Historia Syberii Zygmunta <lUtora innych wartośC'iQWyc,h chociażby książki pt. Ludność 1978 w )lauk. serii cza ja!ką jest zapowiadanej po-dczas skich Bibliotekli DobrZiC więc seri.a h:i:$toriu .posZJczegó1nyc'h kt'ajów p()większył,l jak są,dzę. zn!iJk'11li'e';!z}'Ibk,o z pólek księgarskich Jest ni'l Lukaw,skJ1eglo, historylka z Uniwersytetu Jagiel),m,kieg". pu'b'hkaQj~ dvrt:yczącyoh spraw polskieh w R,.lsi'i, j'a·k 186.3 - 1914, .która ukazała ,;.ię \V wiru poLska w Rosji P.OlloCll1'ilj'nejKrnniltetu s'ię s,ta100, że po 'tylu Ba.da,n!ia lataC'h W,aha!l Polonii Polsj{1j.ej za.służcJlna ,oficyna Akademi'; wydawni- "Ossoilin.eum" zdecydowała s'ię Wl'€szc,iJe na wydaJIlie tej ksią~ki. długo przez wydawcę. Pamię1;·a;m bowiem, ile o k;:ią:żce tej mówiłoD slię ju'i: dy:skusj,i wdz~edzinie na sesji etnografii, na'ukowej poświęconej obradUl.iącej we hli:>tOi'i,1 kentaktów W:'ocław,~u w roku 197;) polsk·o-rosyjt, zapowiada- I Historia kontaktów polsko-rosyjskich W dz.edzinie etnografli. (Materiały ! konferencji ;:lad red .. J. Babieza i A. Kuezyr,skiego), "Monografie! Dziejów i Techniki", t. CIU, Wrocław 1976. �Recenzj'e, przeg~qdy wydawniCltw 327 ,czasopism ją,c s}lowami pl'zedstawide!a "OS'so~111eum",biorące:g,o udz:i.ał w tej k1onfel'encH, rychłe .ukaza,nie się h:istonh sYCeni'i, :talk prZeCi1e.żŚC'i:Śllez,wiąronej z ,ooiejami Poilski. Historia Sy~erii wsitała naIP:,sana w la!tach 1,971- 'HJi7t4 i - j.aJk !pisze Władysław A SefC'zy,k na łama.oh "Nowyoh ,Ksiąi.e'k" k1s'iążilmta do księgarń ,tralfila dopier') teraz "I:}owtiem do slkładaJllIia Slkli'~aJnlo ją na pir'z'eklmi:e U~oa i siIElI',pr.liIa l'CłkiuuJbiegłe:g'o ('bj. ,119,80 - 'Po;dkrcillenite A.K.). Wi:na z:a 't'o oPÓ~f1ii~ie .f(iZikłaidaSlię dość równomier.nie na w:YIdawcę - "Ossolineum" 'i jednetgo ,z recenz.eontów, ikitĆiry.sądził lZapewne, i'ż SW()ją o.pieszałośc:ią zasłoni się przed eW'Elntua,lną odpow,i,edziarrno'śCliąza ukazair.lie się t:łk .,illliebłagorodnO'j" pozycji. ZdrClidz:am część wydarreńl'o~gry,wa;jącyC'h s'ię Z'l kul'sami r,ecenz':lwane;j edY2ji, by unaocznić czyte!lJni!k!owia:bslU.l'da,]rrlOoŚć teg,o ty;pu f' .-;tc;xfWalITi;a", nak.tó.rym !'1<lijogCtr,zIQj wY1S1ze:dł Z. Łuikatwlslk!i,,;b'cfW'ie.m,g1dylby wszystko szlo W'lrmalnie, je,go Historia Syberii wyszłaby jlednocneśn:ie z Sybe-riq Ludwika Bazy11owa, uzn. w 1,976 ro~u (sześć Ialt te!mu~) - Wówclz'as jego uwaga; "P\racOi nin:e>z.a Jest IJier,wsq w pols,~iej liter.aJturZ!e hh,to.ry,cznej próbą prlJedsta· wienia d1Jiejcw Sy<ber.ti" \)I'zm.i'~ł:lJ!:>y ZlUpełniJeilna::zej" niż ma b m:iejsoe dbecr.JiJe"t KOil1st3.ta~·j:lpowyi:.;za nalka1Juje jecmaik od ra1'U P()czy1Jlićuwagę, że jakko.lwiek Syberia kojarzy się Pothak-om .<;łówr..ie ztml,rtyrClICtgią narodową w 'ctk:res'i'ezaibmów ,j chociaż głÓwllJi,eten pr'oibhem zaiważył c.hyba na lwlelmniu wyd,m:ia tej książki, 1'0 akura10 tych sprowach - kltó.re talk bardz,cl tkwią IW świtaJdomośC1ina5!zego spał.eczeńsiwa - 'Il,q'sal ~U"Lorbar·dzo ()gllędnie. Wprawdzie czyni cm s'to';loWlną uwag'Q iż "ZI':>ytczęste eks.poaow<lnie ~~,aw pG<Lsk;,r:hSlpowoQduje n'lI'usz.eai,e propoI1cjj w ul<loadzie mater'iału, z)'W11my jednak n.adZ!ieję, że mank'l.ffiCm!. te:l znajdzie us!p;rawiecUiwienie u czytelnika pOllskiego, dD k<tórego praca je.S't adresoowana", Wydaje się jednak, że nie jest to manlka.ment aile za:leta, bo\,,-iem ;hi,,,t'ori.apolskich związków z \Syberyjsk~mi mzłogami jest tak c-,osz<Cl1na, że pomijając Slprawy marlyxC'hJgili narodowej, gdyby nawet podano w kSiiąke więcej wia·drmośC1i o ,sprawach po!ls:k.ioh, z całą pewl1oś,c.ią nie zaszkodziły;by one jej treści. Są to bowj'em SiPralwy bliskie na!'zemu społeczeństwu, zwlaszczoa, że żyjąca j.eszczeoibearne spora jego część posiada żywe obrazy sy;beryjskiego życia za Uralem, jakie pr.zy.szło wieść wielu P.olal{lGlffi w wynik,u wybuchu drugiej wodlly świ'atowej. AI,e llIie chodzi tutaj tylko a te doświ·adczertia wła<Slnezrodzone uikładem st1;.o,;mnkówmiędzyna rodowyoh w :19~9 nJiklu, l,ecz także o h;.storyczne obrazy z XIX stullec,ia, które za przY'czyną Ii'teratury, a czę·· sto ,i ka,dycH rl:idzinnaj, tkwią w świa!domO'ś'ci narc'au pols:kieg'O, Spraw tych l1!1e roztrząsa jedm'ak Z. Łukaws,kli szczegół,owo w swej książc'e, po przeczytaniu \{ltórej. "dojdziemy niechybnie do wniosku - j.ak pisze ws\pomniany już Władysław A. Serczyk - :1~emogła ona bez najmni,ej:szych kłqpotów ukazać sit; zarówno za GomułkIi" Gierka, Kani, czy obecnie - Jal'UZJelJski,ego"3. Nie wiem WięC, jakie były merytvlyczne (~pory wyda'wmtictwa "OssIOtlii:neum",które 'tak dług'() zwlekał'o z drukiem tej ze wszech miar plYtrzebnej książki. Pis.ząc o Syberii nie sposób przeoież pominąć SJ)ww poL')kich, bowi,em już od zarania rosyjs'kieg'O panowania na tym rozI"egłym teryt,orioum zawsze i wszędzie spa·· tykamy Polaków. Jes1 to fa\{it i o tym nie mOŻlI1an!ie pisać w ks.iążce, któ,a po .• święcona jes,t hi:st'ol'ii tych ziem. Tak więc z 'całą pewnością ;S;pl'"d<W poLskich mogłoby być znacznie więcej w lej k:S'iążc.ei nie ocl&tręczały.by o.ne czyteLników; zwłas.zcza i.e są to problemy, o k.tórY'ch naprawdę ws;pókzes'ny Polak wie Z'Mlcz;n.iemniej od tego co pr)winien. ALe skoro autor za.decY1dował o takiąj IpWpc'l'cji materiału dr}tyczącego spraw polskit'h na SytbeI'L1,wy<pa:da więc pl'zyjąć żyozHwie i tak tę książkę, kitóra przez tyle lat czekała na wydani,e. A jest to książka z w:s.zech mtar cie: Władysław A. Serezy,k, , Tenże, loc, cit, O Syberii inaczej, "Nowe k:siqźk:,", nor 22; 1981, S. 68. �328 Recenzje, przeglądy wydawnictw ,i czasopism kawa, oparta na wnikliwie zgromadZ!onym i wyselek,ojonowa'nym ma'teria.le, będąca wzorowym przykł-adem po,stępawania badawc'ZIeg,o dą,żącego do na,jwiękiszelj precyzU'i, z mothwnśdą wyzy:s'karruia wszleilkJiclhźródeł i ,Slklf:lJ:pulatnejich analizy, Powiodło się więc Z, LU:kaws,kJiemiU,napisał bowiem dobrą i t'ak pot1rzeJi:Yną na naszym rynku IksiąŻJkę. iJ?!rzy:b[iiżaolna bolwiem Polak,0m histDrię tej ZJiemi, kltóra tak bardzoZJwiąza.na jes:t z ich doświaldcZJenia:mi sięgająCYlmi w głąb naszych dziejów. Bo oto s,ięgnięc'ie do źródeł .r·o;;ytjs~kichpo'zwa.!a ujawnić wiel'e nieznallly,ch f'aMów związany.ch z dz'iałall'nolśc:iąP.o,laków na Sylberi,i już w .polCZątka,chXVII stJulecia, a także przyibliiżyć Iboga'tą h'ilSitorię tych rOZJI'Elgłyahobszarów, które n',jclZęśCliej przemawiały do wyobraźni prz.eciętneg'o mies.zkańoa nalsz,ego kralj:u nutą ma1fltyroJ.o'gi,i.To fakt, że przez dł.ug!ie lata była Sytberia ziemią zesbni'a dla P.oil'aków, alf" była nią -tal/de dla Rosjan, Uikra.iń1ców, BiaI'Ol'uS'inów i przedstawicieh wieilu inlnyc·h narodowości. O sprawach ty,cjh jasno pisze autor, ale przy:billi,żanam rÓ\VIll'ieżpebne kJJ.imatyc1Jnyoh różnic obszary sy:beryjskie, 'charakberYZJuj~ ich Horę i faunę, w,reszci,e kreśli Zlwiązki plemienne i pierwsze pańSItwa Syberii Mamy więc tutaj j:ndaną zwięźle cha,rak!t,erY'~tykę związku pańsItwowego legendal'flych Hunów, pllemi<cmturańsk1ich w poŁudniowej S)'lberiJi, państwo Kir;gizów jL"Ilis,~jiSkic,h,patlstwo Bo,had !j ZŁote ImpeJ:'ium na Da,lekim Wsoho:dzJie, a talk1ż,eprolblemy władz'twa m:Jrl1,gollskiegr> nad Zabaj:kalem. Bogact,wo obs,erwo'wanych tu pr'ooes6w 'k1ul tuI'owyohl history·cznych fas,cY:lmje w p.odobny sposób jak 'hisltoria Inków z Amery,k1i PiołiudlI1!i1oweli czy tajemn.ircze dzi'elje Atlantydy ·Iulb ludów Oceanii i megaJliltycznych posągów na Wyspie Wiellk.anocnej. Je.~t więc w h~sitorhi SJb~riti wiele ciekawyoh wątków i zdarzeń mimo że na tereinec'h tY0h człowielk poja.wił się stoslulnkowo niedawno, bo g)dzi,eś okoŁo 25 tysięcy lat temu. Taik więc Jeżą'ca na peryferiach na:s,zej w,iEldzy prehistoria S)'lberili 'j'awi ~ię nam }ako n:iJeusta,jące pasmo fascynujących faJltitów. Do takJic'h należy np. pismo runkzme za'chowane na kaimk~n;a'ch nalgt'obnych oraz skałLlJchchair.akterys1yczne dla lrnilitury państwa brgiskiego. Zdumiewają również inne dZleje pl!emio.a syberyjskich, ich wza;jemne konltalkJty po,dczas pokoju ,i wawki, pr.ze!lii,kanie się kultur, legendy i tryb życia Taka .sY'bc1I'ianie była dotychcz,% znCllna rpo,lskiemu czytelnikJowi, egz'otycznai pC:l3'ia,dająca swoją bOlgatą pre<historię·. Są to wszystk'o r1Jeczy ciek,awe. a ,momentami tak zajmują, żr' cZY'ta się je z zapc)rtym kihem, zapom'inając te jest to ZJwięzła histor1ia rozleglej ,k.rainy, a ni'e pubhcystyka hist'Ory1czna. In1eresująco pD:zed~ta:wił również autor Syberię w przededniu pod;porz;ądkowania Ijej Rosji, 00 na!stąpilo pod k!oniec XVI wieku Zla parnolwania Iwana IV Groźneg'o. Mamy więc tutalj podaną c'hara.k'teryslykę S1t~sunków ludnośeiowych. I tak odnosi .się ona do ludów paleiQazdatY'Cl~i'Clh, dallej ludów ma.ndżml"skioh, tj. plemii'on >DuClzer6wi Daurów z terenów na:darmurs,kiDh oraz traktuje D rnoza'ice etni;czaej Syberii Za1e;ho.aniej i Ohanaltu Syiberyj.Slkieg'o. Wszystko to prz.epleciryne j,e,,: z\\o"ięz,ląoharaklterys'tyką kJultury tyc.h ludów, która wykazywała róźne stopnie ,rozwodu. Półnoone rejony zamieszkiwane przez Pall.eoazjatów charakteryzowały s'ię nadniższym rozwojem kulturowym i nierzadko slpaty'kamy tam elementy wła.śC'iwe ku.ltU'rze paleolitu. Im da,]ej w ki1erunku zachodnim, kultura ta była b olgats za i oa,rdziej zróżnicolwana, a jej dokładna charakteryEtyka pozwala na pewien podział tworzący swois"te:go rodzaju zaslięgi. Odibi!clieteg'Q znnacza się do dzisiaj w kultuJ'z,e tych ludów, o czym sZlczegół,owo traktuje np. Istorzko-etnograficzeskij atlas Sibirii 4. Zróżnicowanym kulturowo nbsza,rem była więc Syberia gdy pierwsze w:i'eści (j jej mieszkańcach zaczęły dO'C'ierać do Europy począws,zy od XIII stulecia, nie bio1 • Istoriko-etnogTaficzeskij -Leningrad 1961. aUas Sibiri, pod red. M. C. Lewina i L. p. Potapowa, Moskwa- �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 329 ,i czasopism TąC oczywi,ście po,d uwagę pierwszycih kC<DJtakitówRosdan, które zazna{:zają S'lę np. tzw. Ławrentiewslvim Latopisem z 1096 roku, a 'także późniejszymi CJ'żywlOnyllu. związkam'i ,państ'wa moskiewskiego z zi'emiami zalUfIa,tskimi. Oczywiiście, ~nf'opmaicje te były bardzo skromne i wlaścilwie - C0 słusznie podkreśla autor - rrnZlpo,cz,ynają się one relacjami członków posel~twa p3lpies.k'ie:g)odo Mongolii z ,roku 'l,?J46,w sk.ładz!ie kt{m~g:) zmaddował,o się dwÓiclh zalk!OIIlll1lilkór'" - W'lolCihBialn:o Ca'f!pli1nlii AoI1alk Benedy,k.t z WroJCławia. Późnieijsze j:n.fo,rmacje przekazał podróżnik eurOlPejs:ki, WeItl.fcljanin M'arco Polo oraz Ba,warc,zyk .Jolhaln:nScbiltiber:ger, jeniec chana ZłoItej Or,dy. W POllsce l.-a.Ś ZJnaczącą poz)"cją a zaulallsk.ich obszarach "M'oskoW'ii" był w p'>czątkach XVI stulec'ia Traktat o dwóch Sarmacjach Macieja z Miec:howa, prm1es1orJ Uniwersy!le!tu .Jagi eIJoń skiego. Znaezne o,żywienie w zakresie kształtowania się wiedzy o Sylber ii prz)"pa,da jednak na koniec Meku XVI, kiedy to Toz;po'częłasię planowana ·ek.spanoja Ro:sjam ZCl Ural zwiąZJana z działa:l1nością kupiecki,ej rodZJilny Sbrogall1owów pOls1iadadącej carskw pełnomo~nietwa do tejdz,iała1lnoLŚc"i. ,Riolz;poc.zynas,ię to zmaną powszecihni'e w hiisltorio,grafi,i S)'Iberid wyprawą Jermaka ~1'5'a!l), w składzie kJtóraj byli rowni,eż Pol!3Jcy. jei1cy z o'k,resu wojen mo!~kJicwskich Ste[,ma Batoreg,o . .Później za,ś rok za roikiem podejrno:wala Moskwa nowe przeldi~ięlw;z;ęcia kollo[1izacyj'ne, tak że pod koniec XVII wieku panowunie jej rozcią\~nęłl() .się nad dOfZ;ecZoemJeniseju, a dalej od Leny ,do Morza Ochockiego, aż po Kamczatkę. W między'cz.as.ie poda'ME się Rosjanile nad Amurem, nalwiąza,Joj pi'erwsZoe konltaldy dypJoomatyczne z Ohinami ,i opfmowaN rozległe obszary południo,wej S)"berii oraz Da,l,ekiego WiScho'du. R!osYlis.kiewładztwo rp Syberii stało się falktem w począ1t'kaeh XVIII wieku, a na Wli,elu kierun1kalClh tej ekis:pansj,i za Ural występowali jeńcy Poilscy wchodzą'cy w skład w)"praw k'.>zaddc,h. o czym Jlli,edoc,ta't('cZJniejednak wspomina autor książki. Ta,k nadszedł eza,s na zagospodarQwywJanie Syberii. Podjębo więc szereg ,pr.z,ed,ięwzięć (mga.11izacyjny,ch mający1c'h śCliślej powiązać rozlegŁe c,bs'ZJary az.ja'tyc:kie z europejską częścią impef'ium, Zaczęły powstawać pien'wsz-e mi,:tsta syberyjskie Tomsk. Omsk, Irkuck, .Jak,uck J inne. R'clzwinię'to siec s,taclji trans.pO'rtolw)"ch tzw jamów, oibsfug,iwanyoh przez woźniców (jamsz,czyków)., przE:lwolżąeyc:h towary między sta1cjami PrzystąpliolDlQ do u,pr'awy roli sppowa:dzając os,a:dn.i'ków o,ra'Z na.kłaniając miej-s'C'o'wąludno'ść do tego zajęclia. To wszystko jednak za'częło przysparzać r'ozliczne klopoty. Z jednej s.trony adm'inlliSii!racóarosyjska nie była w owym czasie na tyle s'praW1nel. aiby te przedsięwzięcia ko!lolDli'zacyjne WlprowaidZJićhez kłqpYtów organbacyjnych. z drugiej natomialst ludno!ś,ć aUIi!Q1chitoni'Czna, poddawana rożnorak,im \S'Zylkal!1':;m 'z;e srtJwny cam!kiCih clzYDlol'wln'iików, Z<:lCIZ'ę1a siię l::mrtzyć. Talk Wlięc u pI1og:u carskie~o właidz:t'wa na Syhe:nii' p')lja,Wli'ająSlię ju.ż P101W1sitaIDlia liUldnlOśoCIi auto2,h:tICJlllliIClzlnej, które w ,]a;ta·eihpóźmi'eosz)"c'h CZęiS1kJ jesz,cze będą dawały oSIQi'o'ie ZJnac. Często bowi,em gwałty i ,nadUiż)'lCia rosyjskiej admilTIlistm1cj'ipańsitwoW1ej dawały się tęgo we znakii ludom syheryÓsiklim, które podE:lj'mując n'ierówną wa,Lkę z uciskiem, n:i,era7. jeszcze bardz,i,ej po,gan,z-ała swój loIS. S:paocyfi,k'Owa:neosady prz,ez lab nie mogły pOlcin'i,eśćslię z ru1iny, a lii'Ciznesltraltw hJ)dino.śiCli WlpJ:ytwIa~y na depQPu1lalciję,'kJtóra bylł1a talk z;naczma, że dOipriCJIWa:d'zMa w \\cielu prlzy;p,1IC:!JkJalch do z-nalcizln~gozachi'W,laln:ras't:ol~unkólw IlUdn'o'ściio wY1clhWlś1ród aiU~llJll'hlt:::mów, a s,zeI'e:g riodÓ!w 1JuibyJ,c zyl.'·h wYlg1~nęł:o ZJUipdni.e, 1 i Bardzo '7JO:l,Onebyły więc dZJiej,e Syb,erii pod palTlIQwanilemR'OIsj,icarskiej Obraz ten jaw:is'ię nam w Imia'rę wy;ra,źnie z ].e:ktulry kis,ią,żki Z. ŁukaWlski'ego, w 'któr'ej da s'ię wYTóżnić pewne z-asadn:kz.e wątki problemowe. Pierwszy z .11iCih, to pr'ehilSit'o'f'i<1 S)'Iberili i początki jej opanoiwywania przez HOIS1ję,drugi natomiast dOItyczy.zI'07JOIIlych opob1lemów k'OllonizacY'jU1)'1ch na Sy1berii, z któr)"mi łączyła się ta'kże pra,ktyka ze- �330 Recenzje, przegLqdy wJjdawnict·w i czasopism skIń. WilJaśnie z,esłaócy wnieśli w ży6e tej ,krai'ny szereg nmvyc'h eJemo!Jltów k'U'H'U!'o.wy::i~ i g'o.SIJ)Od31'CZydh 'oraz przyczY1ntli s'ię do jej na'uikow.e:go pozn~ni(J,. SpraIWY te są w :kisliąliJDe .odipowiedn'io wyak'centowane, z potdkrElŚlenii-em z:lJsług j-a.ltJiew 'tym przypadku posi:aJdadą zesłańcy polSlcy. Oni t-:> s;>I'~w<ldziJ];jbuitaj odpowiedni ga,buln.ek psz'enicy, rOz/pows<zechn:ili upraw'ę zi·emn:i,a.ków i W!'dJf'7,Yw,hodowlę PSz.czo!, dcll'i dobry przykłaid z używaniem kosy do zJbi,ollu l!OOŻ uraz pługa d~1 -orania z·I,gemów. P.';ll1alClivo zapws,u,llis·fę w histClrii tej kra,iny ioa'ko badacze na poLu etnag.nH:fj·b,g·elk,~iJ. geo'g'ra&ii, w dzi,a!'a,lno'ścli or,galni,za,cYljnQjna polIU f13.u;ki i kuLtury. Tak więc nacja p,::\sok3 ode;rah w d71i-eja'2'hkUilt'urcwyCih Sytbcpii ni€lpoś'le'dnią rolę, a nazwiska takic.h badaczy, jak: ,Benedykt DyIbowS!ki, Jan Cwns'ki, A.lel~sander Czekanmvski, Edwa.rd Piekar~k'i, Wadaw SJj,eros'ze'wski i in'nych związmlle są tId s'lale z hi'S~orią zwią'z.ków pOi'Sik'o-f1osY1j.s,I~ich w dziedzil1!>e badań syberyjskich, POInadto pisze Z, ł.JU1k-aiws·kJi - "PiolIracy powa'żni,e przY'czyn::ili s·ię do :-OZ\\'oju różnyoh ['zemi"bl i zawcidów ,przedtem tu w ogól'e ni,e znanyoh. Oni z<lJczęli wYipi£':~<lćohleib na spnedaż" załOiŹYilJicmk!łerrJli:e, węd·liniarnie, res·taum.cje i kawiar.rl'ie". Zna.czący by! więc ten W:klod Pola'ków w hli's!tmię Sytber~,i, gdzie j-eszcze w 1,926 .r'Clku na jej tereni,e zal11IiJes.Zlldw-aI-o p'Cllna-d70 tysięcy lu-d:1ośc:i :pcJ,sk!·ej. I-oh poh,mkowie l11'ies'zkają tam i dZJi,si'a,jc1hoci'a,żw Z!laicZJniem,n'i€lj>srej 1!ośCli,a w eza'sa'oh drugiej ,weljny świa'towej wielu IZ,ni/elhz,rKłllazlo siię w Armii P'olski'e1i, Są tu j.e:dinak Isprawy, ki )r·e Z, Łukawski il'OUl1ija,u.·Y'w:aOąc k!westię ,pQ1ską [la Sy1ber':li'~dZJileśna igl'am.icy ,czas'owej :pr.zypacb~ql'-~etjna pi,enWlszą wlOli,nęŚiW1i:al1JQiwą, 11alk QZy .iJnaiClZ:ej jetslt t'a ZIl1.aIC'Zill<l wymwa w plI'Qhtlemaltyce poh;:kiej na Sytberii powstała I'aIC:z:ejnile z zaJmysłu aubo.["a, lecz z wymogów wydawcy. AILenawet i bez .pr:z:edstawi,erJia tych spraw z.aa!lroentowa'l1lie pols.ki,eh wątków humanizowan.ia SytberiJi j€is>tze W1S'ZJeC'h mli.ar odhik'Dem ~oi-ek!tywr.ej prmv.dy, talk bowiem prz'oc'ież był'O w ist'OClile,J.es't bo jedJnaik temat na oddzielną książkę, bow:.em wikŁa·d ten był ZJnaczący, a wieLkc,ść po.L~lkk.hspraw bardz·o złożona, Nie () w.szytSi'k!ilchprzecież sprawa'c:h Z, buka'WIski napiJs'al, wiele Z ni,c.h pominą!, a ni·ekJtórY>Clhmś tyUko wSipCll11ni-ałmimocJh!cJdem. Była więc Syber,ia dla wicIu Po·laków .,zlliem:ią ze'sła.rl'ia i kJa·ry", aile była też dl'a innY'oh "ziemią z wyboru", gdzie można byŁo rotwiieij -;dordbiić się mająt~u, jak ,nIP. udało:;.ię to .Ą,1tem¢;ov.ni Koziełł-PoklewsKUelmu., pr'ZJedis'ięb'iorcy poiliskiego p,xlhodzenia. właśolJCl'eh)wi ko'palń zło,ta, parotStat· kórw i ill1'nyJ0hdóbr. P>Cid'Oibnydh bogaczy by}.o niewielu na SY'1Jeu'ii,ale zn,lc.ząocy ',vk1ad w jej TOl2JWÓj g'ospOidaIJ'oC'zy i k;ullturowy wJ1lieśll i·IlJ!~ifula.<:y', J)r)mni·ejsi przetclsiębi-orey, rremieślniJcy, pnawnicy, leka:rze, iJn.źYirJlierowieczy nawet prooc.i rabo'tni.cy. ,~-ród innych pr,oil>lemów warty,C'h zwróc'EIDia UlWagi czytelnika Historii Syberil jest sprawa polslko-r,otSY1jslk:iclh z:wiązJków rewolucyjnych za Umiem. T'ema,t to w iSJtocli·e mało zmany w naisizej h'is't'Olr-ioglmfi:i,który dzięk,1 t·ej pulbl-iikacji U'zysikdł nieco srerszą pa'l1or-a-mę odnru,zącą Slię za,równo do XIX .sbuleC'ia, jak toz; okr-es.u po Rewo· lucji Pa<ŹJdziernik-owej, kie'dy to Sybeni.a stala się t€<aJtrern WOjllY dome,wej i inter· wenoc:j,jzJbrojnej za -dyktatury K.akza-ka, P-l.ltZositaŁe ;pal1tliIeksiążki, doty>Czą pl'1oblematykj gos:podarcz€lj Sybe['i'i, j-ej mZiwojlll k'lJJltura,Lnego., ruchów spo!ecznydh i rewo·luryj,n)"oh, ro·zw(JIjlU przennys,liu, budowy Kioilei l1ral1lSs)"berYljsibej, ośWliaty oraz ba·dań naukowyoh na jej t-erytc;,rium, Wszystko to podane w zwięzłe'j fqrmie czyni całr,ść niezwykle zajmują.cą, waJ'tą po;lece.n:ia szer·OIkJer.TI1U g.ronu 0zy.Łe>1rJirków, bo prze'c.ież historia tej .kra'i,ny tt) w pe'WInym stopniu rÓWln.ież hilst'Or-ia SPf1aW pol'skkih w okresi,e rJlewoLL Pnzez tę bowieorn n-i1eWoolę,!"ozp<>C'zętąpi,erwszym rozbiorem P>ol.slki,losy j.€Ij mieszkańców llW1iąza!y s,ję dość ściśle z ziemiami za:ura,l.sikimi. Oczywiś'C'ie, fakty z te.go z<l'kres'u poddane wstały prz'2~ Z. LuJkaws:kJiego pewnym pr-ooe'S'OimwylbióllCz}'m, j·est tl) jedna,k ksiąi:ka za.s'Dlbna w iiJd'-ol'ma~je wY'nik,a1jące z najnowS'ly'C'h źródeł, '>dc.iążająca jakoby przedw0jenny �Recenzje, przeg'!qdy 'wydawnictw 331 i czas,opism nurt pisan~a () SY'henii z )'czy,c:}i tnci'I1tyl'ologii. A pDnadto jawi&i~ nam w ted ksią,żce Syberb j,akJOkrai!lca zróżn'nJlwana ku1tmrow<J i gn'lpoidarcZlo. o cieklawlej histDiI1ii. z której miQdzy innyrni wyni!ka}ednoZlooc'Zln:ie kolcn;<alny charaikiter poil'itY:ki ROlsj.l carsklilej w,oibec tych Z,'mD. Tak w najolgóllr.'iejszY.!,h za,rysach prz,edslt,awia ~ię tneść ks,iąż.ki Z. Łu,k:aws'kie:gl() .Jest Gina pierWIszą w nalszej lilte:raltuirz,e syntezą histunii Syberii, w której na p()dkreś;,eniezasługu}e bCl:;,::wtwo wy:komystanlej 1,itemtury, ,patolozys'tolść te:krSltuoraz his,toryczna wYObt-aŻ:11:1autera umieją,cetgio do'Skonal,e cddzliel~!ć ziarno od plewy. w rezultalCi:e CZEl11iu lL'ws,ał fas1cy1Dujący opis dZlilejów tej kTa,iny. WSIumie na,lelŻY stwli-endzić, że Historia Syberii jest pra:cą orygi'naillI1ą, stdnowiącą wzm,owy przykład umi,eję't,r:JO'ś'c'iwyk(Jrz.'~,<Jnia istn1eją!c:ego jlUż doroibku badawczego. Stanu~'i ona istatny wkła,d nie tY'lik:J do hi,ston1i, 3'1,e także do innych ,nauk zajmującYClh sic; sprawą .po!:s'ką na Sybc··ii. I na k,on;e:c. Pr<llca ta - (''J n,1\leży podkr,eślić w spos6b sz'cwgólny - slpeJni.l nie tylko 1unklcję na,u'~clwą, <lll'e\VIa:imą~uni~()ję ~deol'OIgkzmą Ukazuje z~ożony ohmz dz'.ejów Syberii!, któ:'e:j na'zwa wywołuje j,ednOiznaczne skojarzenia w świa:dolmo'śc'i naslzlClg,onarodu, a plonadt,o jest - ntimo D!iek'OImp1:ertno:śn fa.ktÓiw - wa,r1';ściOWylmocllblióem spraw ,pal:sklioh j:akle rozg'ry.wały się ZIa Uralem W ka,ŻJdym razie pczy:()ja t:l zasługuje na poilec,enie jej czy!t€llnikom, Antoni Zbigniew Suchar, Na spotlwnie z Jenisejem, Kuczyński Warslzaw<l ['!l80. 5, 24.'), i,lustrae}i Z'l Wiei'olleltni korespondent PAcP, Zbi,gn'Lew Suchar, duż,o podróż Qlwał po Z,wiązk,u Radz'eckim l, rz'ec mo,żna, zJj-eździł t:en kraj ws'zer,z i wzcLłJuż. Alon tych podrÓiŻy qpUlblilkuwał po r,lZ pierwszy w zJbi'orz,e.reporta,rzy zatytułolWlanym Słoflce w zaprzęgu reniferów ijlr977), w którj'lm jawi si'ę nam Syiberia w czaslie i .pl'zestrzeni, l peW' nymi akoenilolrni pol..,lóego wkładu w jej Z-dg1oSlpolclaruwchn'ie. K!c;]ejna Ikóliążka tęg') aulom po'śWlięoona j,est .nieMÓirym regionom F2'deralcj-i ROIsY1jski:ej,Zakałkaiziu i Ka7Jachstanowi' lod Wlołg~ J,en:iisej. Sz,lalk to ogromny, za1t,em ty11ko nlielkJtónedziejące s,ię na nim spra'wy stanowią prz,edJm:ic!t reportalży zamiesmzOlIlyeh W zJbiOlrZJept Na spotkanie z Je1lJisejem. Czytamy więc w nkh o dzi'ej:a;clh oclIkryć ogpolmny!c.h złóż węgla l helaza, zlagosip'odaT'owywan:iu nietkniętych ręką ludzką ziem, czaslii~ wojny i eza,,,i'e powojennym, sprawacJh 'CZ,ęSl1JO j.es'wz,e malo znanydh przYlbli:żająlcy,cln nam Kralj Raid. j.e:g,oIUldZJii ppclblemy . .J'es't llo swoislt-eg,o rcdz3Iju Silva rerum, POIZpoczyna,ją1cy s,ię fedr:unkiem w ta;j'cIizeukazaJny1m prz,ez pryZJmM Ludzkieh doświald· czeń. A dOlś,wiadczenia te są twal'de, ni'e skąp'i iclh boWllJem Sy1be:piazaz.,drośnŁe clhroniąe:a SWy'L'łlolkaroóW w wi'eczn:oj Zlma,rź,lini,e.I aż dZJiw bier"'e. że ciągną talm ludzie dcibpowolnie. s'klUszeni ba,ndzi,ej przyrodą i żądzą przygody, anil:i;el-izalrdbk!iem. P()ldkreślić tu baWl1em pdlrZicba, he na Sj'lberili za'rabia się wiel'oIk1rotnie więcej aniżeb w inn)'c:h rej.o'na'ch Zwią'zlkiu Riadzieokilego. .JesrI to uzasadniona polityka phaoowa, gdyż og'nr;lm spraw dziejący1Gih się tutaj, w s'upowydh war,Ulnlkaeh kJhma!tycllnY'ch, kosz"tuj,e wioile i to zarówno zdr'Qlwia jak też i inny,oh wyrzeclJeń, sltąd tei: i cena prac-y musi być tutaj w)'ższa. Podejmując z,ada:D!ieprzecist-a,wienia prolh],emów talk roz,j.ogł!e11io tery:tOll'ium, Zldecydawal s,ię autor na dość suoicik'tyv/:NY wybór. S:-:ut'kiern tego stanu rzeczy go'ścimy wraz z nim w gorącej ArmenH pozn:a,ją!c jej historię, po �332 R.ecenzje, przeglqdy -wydawnictw ,i czasopism dzień dziSJiej.s,zyi PC€J'SpeikitY\ĄTY przyszłości. To s.amo dotyczy równtież Gru~j,l ukazanej w OIłYiektyw:ieIruiiSllro:r'b .i wSlpókzes-n,ośe:i. POLne.'jemy więc złożone dzieje AIbohazóWi, A:dygejców i Urby'c!hów, wa['OO2IDyclhplemion .górskich, których osiedla, p;i.• eyrl'illloWlanebyły pnez wo/j:sika cal1S'kie.Pirzytacza też autor wLeile'legend dOltye:ząc)'ICh ;lyJClioda1jln'eU KJalohJtdy. wywołuje historylCzJne fakty i zdarzenia, 'kpeś!i kiU,ltUTęi 'obyczaje Gfluz.inów, tak ba,rdzo przyw;iązalJ1yclh do swej ziemi. Z dużą sugestyv,rnośc1ą opowi'ada o dniu dZJisi~j:s.zymG!ruzdi i jej kOIl1'taIMa'c,h gOlslpo,aaI'czych z innY1mi rej'onami ZwiązJku Radz'ieciklego. Podobnie p~sze też SlUclhar o Azerlbejdżanie i przyz;:ar trzeba, że ty~k;o te fma,gJmenJtyrepo'rlt'eI's.k,iej opowieści 5ąi'nteres'l1jące, które tra1<;tlllją o nus1Jo,rti:i. Są to bOIwiem oibs'za'ry" gdzie rill k<l,żdym ni·eomal kwku wspÓkzesifiQSĆ ociera s'ię o trady:c..'>ję. gdz'i'e hiJst()l):iapr'ZJ€lmawiaru,inami górskkh warown'i, drążonych w slmła{cih siedl'iJb. si<l'fyah cmel1!tarzy i świąJtyń. Szkuda, że sprawom tym 'nie po.ś'więcił aiUtor w'ięce'j miejsca, ohoćlby .na,wet kosztem stere[)tYivowych wyll,iC'.zanek ń prezentowaniem :współiC'zesnyc1h o'5 ią,gn.ięćwyrażaóą<cych się os·iąg<lmi w wydobywaniu flOPy, z~ooonYTm:jlecłrnolOlgiami czy wręcz zubawnymi - .nic ni'e dają.cymi czytelniikowi - ro.z:mO'wami z jednym bądź I. dnug,im dyne'ktorem jakiegoś zdkła,du. Ik:!lmbinatu czy koWhdzu, Fa,scynai('Jja autona tym ]oozmaClhem w gOSlpociar'owaniu n'\ ;na,li bądź prz.emyś'le l)iudzJić mo'że uwsa:dni'one (JIbi,eke'jec,o do pr,awdziw.owi opisy· wall1Y1c.hf'aktów i mi,eś,ci się, najogó.l.ni,ej mówiąCo, w formule s,uk,c'esu, A wiemy przecj'eż, że wsz'ędz:ie ,tam, gidzie są sprawy wiehkie. dzieją się również rzeczy małe. tYllko pozornlie błaihe. a są nlim; codzienne kłoj)01ty i tros,ki ludzi uw:ikłanych w ró.żne os,01:JiiJSlle duLŚwiardcZ!enia..O ty;m nic nie wSlPom,ina auto[ w swoich reportaj;,a'C;h.A s:zkOlCia.Będąc przeClież pl1Z'ez wiel,e lat ko.resporlJden"tem BAP w ZSRR wiiCJz,ialzape;WIJ1€w:ie<]e.,,co z całą pewnością wpra,wialo go w I.dumienie, jaJk ti' nowoc:ze5lne t'oohin,ofio:glie.wieJ'kie piece, r'1l1'()CIią'@i i złOlŻa. O tym Suchar milczy, prezentUJją'c w pełen sztampy spo.<;oo to, DO sputkał na reporterskim szlaku, dokoIJ1IUjącwcreśniieljs'zej seLekJcji pod tzw. kątem sUlkeesu. Jest to więc zapis p()dróży :nieco chY'bii'OlJ1y, ibowiem brak w nim 'Oźywi,ającyah go k'O:ntra-siŁów.Takie jest prze("ie'l:ży.c,ie, że nie skł'UJoos:ię ono z samych różowych barw, Coodzi'ennej si,elank'i i zadowoleruia. A wa,rto byłolby poznać bililżej prOlblemy ludzi spotkanych podczas tych wę:diról'.'v"elk, probLemy ,nliie na muarę: ozy Iko'rnbinat WyKOll10 plan. ale te rlO'rma,]n,,~ ludzki,e c'odzienne sprawy. Czy wolbec teg,o owo spotk1a:nie z Jenis,ejem uznać należy i':u'peJ!n!ieza beizwa:n!.o;Sciow,e?Niie. J,est w tej ks.iążoe wiele ciek'awyc.h spraw przybil,iżaUą,cyiOhC'zy:velil1ilkOf\Vi piękno ro'syjsik'iej krai'ny, ,kaukas'ki!Clh i śl'odk'Owoaz.jatyckich mia&t. Są di~a:we d:>:ra,zy histo.rii i 'te,raź'ni,ejsz.oś'C'i . .Dla poltskieg~ od~i()Tcy tej kstiążki ciekawe są taikże te flra;~menty, które wiążą się z dzi<ihdnością Polaków w tej częśc,i Ros'ji, ~dzie mties'ZlkaliiQ;'l'iza c~ua, a także i później. I Antoni Kuczyitski Zygmunt Łukawski, Ludność polska tV no~ji 1863 - 1~14, BiiblLoteka Polon'ijna 3. pod red. H. Kulblialka, Wrocław-War5zawa-Kraków-Gdańsk 197!l. ss. 229. Mało mamy w POdlS'k~€'j lit.eraturze opracowań d~tyczący('h problematyki polonijnej na t,e>rooie Roisji. A lemat to prz.roież ogromny, warty sz,ers.zego zajęcia s.ię nim. Z tym większym W1ięc zainteresowaniem przY'jąć należy ksiąź;kę Z Łu:kaw- �R.ecenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 333 "kieg'o stanowiącą syntetyc7!J1re ujęcie dz:!ejów ludności polski·ej, ·k!tóra z rÓŻTIych powodów OiS!aidła na S)'lbeI1i,i, KalUkiazie, w Azj!! SnudkO'wle\j ,na Ukm~ruie Lewobrzeżnej i w Roslji właściwej. Termin "ludność pOIIS/Iro"używalny w pracy ·zamTennie z CJl~peśleruLem"Polonia rosyjska", odnoSi "ię na ugół do osób mówi<:vcyldh po polsku ! wyZinalją,c)'lchw wiQksz09Ci k'a1o)i,cyzm, maz do asob, ktÓTC w częśai :zaiSymi.lowane (tj. takie, które przeszły na pl1Uwos,tawie !luib C'a~kJowicioelub cZę·ŚÓ0W10utraciły z:najOlrTl,ośćjęzyka po'skiego) za,chowały poczuc·i'e związku z .po!slką społ<ecznośc:ią i uc.zes1tniczyły wróżnyclh farana,ah j.ej żyda na terenie Rosji. KSl!ązka do.'tyazy Oikresu laot [1863 - HJll'4, s.ą to bowi,em łata, w który,oh ~i'cztfuność [udJnośc'i poU.sJ~iej znacznie wzt'06ł'a na tereniie R'O'slji,.gdyż oprócz zesła.ńJców w .•kładzie rÓŻJnyt:::,h kolonii polski·l:.h rozs1i.<rn)'ll'hpo o,lbrzymi'c,h oib:S7.a'rac.hi'mperium 'carsk,i,ego zn.:ljj,owa,lJi się em'i:graonci za-robk(JIWi. W i,ch sikłaidzie ''1Poltkać by-lo mażna prZleds'ta,wkli:e!i inteli,g,enojii - leka.rzy, i,nżyrui'erów, prawn.i,ków, ·dla kt6ryeh moź.liwo.ści podejmowania zatruodni·eni'a w tzw. Prj'lwiśJańs;k!um K,raju były z·(!o.·cz,nieo~a.llIiczoll1ie. Wędrowuli więc ci ludzie w różine slr'o'!1yc:ar-slkiej Ro.sj'i i tam po'dej,mowa.1i za'tru,dnienie, częs10 bo:ga,cącSlię i o:sliąg.ająlc najwyŻJsze uZDanie miej:s'oowego środoWlis:ka za praWOIŚĆc,ha,ra,kteru, przywiązanie do polskoś'cii s,allidnClść w pralcy. Ail,e oprócz im,elLg-encji cią'gle płynęły do Rm;j'i hczne rzesze rc!bo1Jnikówi rzemi,eślniików i to z~ .. rów.no w f.onni-e Z1org,m:iz'owanej., ja'k 'też na tzw. wŁas.ne ry.Zylko. ROZlbudO'WiUjący s.ię intensywnie przemysł ,rosyj-slk.i s'tw.a,rz>ał dUŻJe zapotrz'eoowalniie na sliłę roboczą, stą'd też w wielu zaikJ,adu-C'h pr-z,emy,s1owyc,h na terenie R,O's:j'iza'trudni'ona była zna-czna liczba pTol'Citariatu pOllski·e,g-oz K'ró],es:[\va. Przy tej ,okazj-i z.aś wspOiffiI1ieć należy, ż'e w pr.zemyśle zaalJk,dia'Żiow,mabyła nJi.ewielka wpraW1dzj'e częŚĆ ka~H:tałów pol·ski,ch. Zatem spotykamy równ.'ież .j taikie sy1lua-ej'e, gdzie w pOlb3lkJichfoabryk.aoh na terenie Rlr"S;j'ipra:o;)wali wyłąC'ZJni.e pOlls,cy l'oIbotniicy, a tz,w. kolonie f.a1bJ·yc.zne 1ętniły polS/ki/m życiem. MoŻ'naby mnożyć tuta'j przykłaidy dotynące różnych fo-nm pol.ski.ego żyoC'ia na teren'ie Ros'ji i wkŁadu porraków II\' jej rl}Z.wój gos-podaI'czy Omawia,na ks'iążka zawiera bowiem mnóstwo inf'orma1cj'i na t,en tema1t, otwier'ł prz,ed czyteln:ikiem szerulką panO'rlamę dziejów POilsikieg,o wychodźstwa w RC:ls.ji. sięgającą swy;mi początkami ko,ńca XVI stulecia, Al,e o ty'ch spriaw,a'ch pisze Z. Lu'kawski ba.I1dzo ip:Jlb>ieżnie,podda'ją-c je anaoliz.ie tytko o tyje, o iI'e tby.ło to .kionleczne dla zrozumienia pCldłaŻia h'istorycz1De'go późn['ej.szych prooesów. Mamy w.ięc 'tulaj inf'orrna,c'ję, ii dzi,ej-e PO]laków w Ro-sj,i i Rosjan w Polsc'e :>ięgajągłęboko wstecz hiSlvori-i oou krajów, co wynukał,o z faMlu nwtura.lnego sąSli'ed:z'!wa. A że stosunki te nie zaws>ZiCukJaldały się -na;jllC1Piej,więc w w)'lni:ku p.rowaod2'JOil1ychwajen faJe jeńców wędrowały w dwu kierunkach. Polaocy pr·:l)eI1Jrzy:myw.al'ijeńców ro-sy;jskJ1Cih, w ROSljinatomi<lS't po ka;ŻJdej,ze zbrojn)"Cih pCltytczek przybyw,a!a l·i'c7JbajeńJców polskkh. W.pra:wdZJie w 'toku rOZiejmów i mi:sji dy;p]'OImatycznyoh podejmowano USltalerliia na rzecz uwa']:niunoia jellJcÓW, IlIi,e wszyslt:klim jedina'k wdało s.ię powrócić do kralju. W S't,osU'n:kacihpolsk.o-mos'kiewSlkieh, po'cząw;s,zy od w(~jen Stefana Balto.rego z Moskwą, a później aż do XX wieku, wielu Bol'aJków 2'Jesh~nydh zOlsll:ał:oza Urali. Część z rniidh włącz'ona w pierwS'zydh .lataJdh OIpanowywania Sy:berii prz,ez Roojan - do (~didzi.alów kozaCik,ilcihkolonizowała conaz t-o 11000.eobsz,a,ry i uczestniczyła w wieilU ros)'ijs!kiClh p'()chodacih na wslcihód. W omawia'll'ej kSiiąŻJce mamy nieco tnLorm.a.cji z tego zalkir,esu, zwJasz,cza w f1ozJdz;ia'!et..ra'k:tującytrrl a jeńcaoh polskc.h i zesłańcach w Ros'j:i ona'z w rOZJdzio&ile IPDlświęconym pier:wszytrrl kOllo:ru'am pOIJ:skiunw mia;sitalc:h r-olsyjskiiClh.W ,d.als'Z.ejczęśC'i praca podzielona jest na rOlzdziały omawiająoe:' emli,gra'aję za,roblkową Ludności poLsikiej dlo Rosjli, udział Bo!laików w rozwoju .przemysłu ms j'lj'skii€\go, Ii:c·z,elbnaść i strukitiU'l"ę z'U'W1odowąoraz stp'Ołec1Jną Ludności pol-sklLej w Rosji, c1haralk'tery,glt)"kę poslzczególlrl)"ah gu-up ,polu'!1.ijny,oh, ~u- " �334 Recenzje, p:rzeglqdy wydawnictw d czasopism dentów polsk.icih na uczelniaoh oesansrt'wa r'osyjskieg<o, dz.ialalnOlść kalt·OIlildkkhtowarzystw d~hI1o,c.zynnych oraz ku1'turaJno-o:świa'tową Pol0':-.Iii rosyj,sik:iej, p'Ollski'ch uczonych, podróżmiików .i Oldkrywców w Rosjli, udział BOIlaków w wsyjs'kim ruchu rewołucyjny:m i Ililbemlny1m. Tematyczny za:kres pra.cy jest więc ba'~'dzo szeroki. P'iJ:C.zynając od mzważań pierws.zy·ch pOIJ!slkic,h lmiUtaikitów z d1::>s'za,ramiR01SIj'i,przez opi,s emigralcj:i zarobkowej, jej stnulkibu'rę zawodową i s:;:uł:eczną, w~·es.zc:ie dZ.iał'alnolść pOllalnijną, a talkże udzliał POIlaków w naUlce rosyjski'ej oraz w ruchu r,ewo,lucyjn)~m. KaŻldy z tyclh Le~natów mógłby sta1niDwić odirę::mą zu'pełnie pOZ)'lcję wydawniczą są h b':wiem s,J,rawy niezmi'ernie i.slto~mew h'st'olr.ii nas:zego s'::)Qłeczeńlstwa, a talk ,mało dotychczas znane. Jes1t w,ięc ImiąŻlka Z. Lukaws:kiego pozyoją stwClrzlClną 7 liczn)'lch d:my'c.h źródłowy'ch, w kitórej wy'diarz~ia o sze,rszylm oha,r:a:kterze rClje:strują nieraz historię losów ludz.kJich, wyławiają'c z nich to, co ma najistotGli,ejszy związ'ek z t'El:nat.em iksiążki. Faktów takic,h j,el3t Ina łama'ch książki sporo i odn·:szą s'ię IDlnedo różnych tematów pOlIskiego żyda w Ros'j'i, PO'ZJnajemy więc poI~k,ich lekJ,rzy, :inżynierów, p:rlOfes'o:rów, badaczy i iPoldrÓiźmi:ków,pirzemysł,owców i bankierów. Każda z tyclh pr;iSltaci "dum:e·' wla na s:w6j slP'O's6bi poprzez swoje dz,iałanlie jest nieraz związa1na ze slferą zjawis'k naltury olgó:lq,i,ejszej, jak. np. przemysł czy nauka. Ni,e zamierzając sltNls'ZJczaćwywodów auitolm d:oltycząlcycih o,kreślolHycih kwe:s't:i:i po's'1.awionyc:h w kS'iąż'ce ,na.Jeży pOtdikneśLi:ć,że WlialdiOl:nlololc'i w IlIielj zlJ.iWCllrte to rlie ty:llko PiIlobl'ematylka stricte h':'ltc>T)'!c,zna. W'i'el'e :bowiem jeslt w niej pr~i)lemów o ohalralk1.e'I"ZJe s'ocjo1clgikz:ny:n, zwłaszczla tycih, ~tó:re odnolszą ,s,ię do z.~ó0nilclQlwanyc:hdziałat różnych środawisk polondj'rl)'lcih. Dot)'lczy to DIP. kośóoła kaltolli,ck1i'egiow R'osji i licznych p:.llslkklh parafii, ktÓlre prow,ald;zliły hOlgaltą działa.lnolść slPoł,elciznąikulturalllDą, w efekde której asymlllalcja ludności polsl]{]Lej przebii'egała zna'cznie wo,lnii'ej. Wspl1ma,gal,i s,ię też P,ollacy wza1j'elmn'ie poprz,ez szerok,o rozwiniętą dział:alność tc.warzy:sitw do:bnoczynnych maz unne inlstyltlUlcjesporec'zine t)'lPU "Dolm Pol.sk1i" w Odessie, "Dom B:::ls,ki" w Mcyskwie, czy organiiza:eje pOil,o:rrijne w ,rodzaJju peters!bur,s,kiego "Ogniska", ,.Promlieni<l" czy "Sokoła BOllskile:go",Poin:a.dto w wielu mialsltcKlhros)"jskicih iSluniały bib UC'teki p:;l!s'kie czy pOI!:slki:eksięg·Q17jbiory pr)'lwatne. zwta,s,zlcza pows,zeohne W· do,ma'ch polskiej i,ntel:vgencj,i, KażdaWliększa kolonia pc,l~k:a s,tarała się też zorgall'izow<lć nauczanlie dJla sWY'clh dzi'eci. ZWylkle zaik~ada:nQ elementalrne szkół.k i parafialne, w których wprawdz:i,e językliem w)lkłaidowym był język rOIS)'lj's'ki,ale wElgii nauczano po polskm. S:talralno s,ię więc urządzać dla mł:o<dz.i,eżykumyni,edziel1n:e i wiccwrow,," języka po,lskiego i hiisitor.i:i()jc'zy~t,ej, w różn)'lm 7Jreslztą zakresie sprawa ta wyg:1ądella wM,oskwie,Beten~bu:ngu, Ode~sie czy w mi,ejsicowośd'aeh oidda.Jolll)'lch o,d wię'k.szY'eth c.en,trów ~UllbUlral~nych,którymi były Wli'ększe mia:sia. W tych mialstach bowiem fu:nkcjloiI1owały wyższ,e :uczelnie, na któr)"ch studi,o·wało nieco młodz'ieży pOII'sikielj. M~odz!ież t:a CZęSlt'O do:ra:b:iała sioihi:e korepet:l',cjalmi w zdmoiŻni'easz)"cih dOImaich, uczą'c jęzY;ka poilski'ego i hisborii Polski. Pw:bl,em młodzieży po;Iskie'j Sltudii:ują:c:ej na wy;ż.szy,(lh UlczelDJia'ClhrosY'jlS.kich r07Jpalbrywany je'st oddzielnie prz'ez Z. Łu'kaw'slklie:g:o i przyznać trzeba, że zawa,r<te w książ'ce wliadomości z tego zakresu są świ,etlnie udoikiumell1Jtowane, two'rzą spójny othraz za:tytulo1wany Studenci polscy na uC'zelniach :rosyjskich. A SkoOII'O już mowa o st,uden'1Hch, ,to wspolmrrieć też w)'!pada a pe:wnyc1h cholcia'Żlby IJJa,zwisk<l'Clh po:lsk,i'clh pno:fesOirów na uc,zelnia:e.h rosY'jskic:h, a 'tak Się składa, że nilektórzy z n'jlclh to dawni s'tudenoi tych uc'żelui. I talk np. w I<n:slty!tucdeTe:chnollo:g'ici7Jn)'!mw P,eter&burgu pracOiwail'i prolfesorowi'e·. Jain Jasirzęl1:Jlslki,Ma,rian Klros:ncJWislki,Kaz'j:mierz Smol:eń:;jkJii inJni. Na Uni:wersyltecie P'etensib:ursk'im wylkła!dowcam!i by:lli: Wincenity Andukowicz, Józef Sękowski, Anbni MUlchil1inski, Ignacy P,ieitrasze\VIski oraz 71na'CZI1€gmno inlny,cih post3;ci, które na �Recenzje, ,przegtqdywyda,wnictw 335 ,i czasopism tnvałe zwiąnne ,ą z dz1ejalffili po']skiej i rosyjskiej n:uJlki. r:8oldoibni,ebyło w il1lily,ch uczelniaich w IvlO:ilk-.v:e, Odes:s,je, Kazaniu ma'z w Aikademiri Nau,k. Z clhwiilą ()dzysk:mia niepodległu'ś~ri prz,ez Po,Iskę wielu pracuwr;iJk6w narUk,QlwycrhrosyjskiCih uc,zeln:i. P':]llak6w z po,cho!dZJenia, ,prz.eniJoislo się do kraju i już w W1o,l:nejOjczyźnie idosłużyk> slię zaf';lZ1clzy;1mj1Clh tY'włÓ\w nau/k,OIwyJdh.Jeslt bo jednak Oid:d2JielnyjlUż temat" ictóry z całą pelW'!1\uśc'iąZali\LrteI'ej~uljekth'ldylŚ hJj'sltlorylka narulkli talk jak WlS(póŁclzleś'ni,," " dora:z Clzęśdie<jZJa'C1zym<l slię u nals pilsIać o plolllSlklilclh balda'lJli,a)(:hIlJaluJknwYlclhna 1Je:r'eni,e Rosjli. A były tro baid<llni,a olbejmująJae ~ym Z)ISlię&;liJem wi'E'I'e diZJiJedzlilll. PlilSizeO>tYIlTI ,rów111lieżZ. LukaiwlSiki, wylffili,enia'jąc SIPo,no na'llwiJslk, z etnolglrafó!w zaś pnzyltaiClz~ ,(jiS'iqgt:l'ęci'aEidlwanda Plieikalnslkiilelglo, BrKJi:lJ:u1.:llwa P;j~IS'udslk!ilelg!o., F1ellliJkJsa Kpna i Wadawa Si,eno!S',zewsik!i'ego. W S',ulmJLe jlest tJ j:ednalk s\1'JkliJc bal~diz'Ok!rÓ!bkitlWlolrlzą:cySIW(JIi'slt.et~o l'C1d:zajiup:'eamlbiułę do hilsit!(yr'ili Plo~~~llch badań nalu!kJlw)'1c,hna tereni·e ROISljli,c,z,ekającej ciągle na :~WElg)o arut':)TIa. Tak w,ięc z grubsza na'kreś]lolllo truta.j zawartość Z. ŁukGws:kie<g,o oraz za,aik'cen· to,wano }ej w;HtośĆ, ZJwła:sz,cza że jej temart, niejako za przyczyną "urzędo·weg.o zapis,u",~tanowlił .przez wicIle la't zjawilsko ni,eolbeclne w naszej biJsitoriol~rafiJL.W 't-Qku 1'ektury budzi s,ię niekiedy ŻJctl,że au!t'or Imu'siał w tak slkJrÓ'k)wej fOll1mileport,raktO'wat' :n1e1które tema1y. Głębsize wnilkn:ięoie w nie pr'zez pislząc,ego tę ksią,zk'ę dalolby bez wątpienia czylel,nikom moż!i:wllść ujrzenia ty'Clh zagadnień w sz,erszym ko:nteikścl1e pOlliityki icarsbcih zat':Jolr,cówwohec sp:ra'w po,I~ki>ch. Z !drUlgi'ej jedn:aik s'trony t.IJUano zalrzu-c.ić Cllutorcwi, że dokonał taJk1ch a ni'e innych skrótów,. Sij;~d też w,iEl!~ z po,ruszolIlyJClhW kJsiąlżce problemów zasługuje ZJreszJtą w pr.zyszło:kl na daJisze ro'zwa;żania. Mam tu na myśLi między innymi wkład Polalków w pJ'znanie kualtiury ludów Sy:beriii, bowj'cm poza tym, CIO do 'lej pOiry u nas nalpisano, wie,le je!st. ~eszcze do z:ro1bielDrLa W tY'm ,temaClie. Ale nie jest to jedymy t,emart nadadąlcy slię da dallszyeh r'o,z'wa,ż~lń.Nal],eży tu 'niP. kwesba szkorln.ictwa po,lslkliego w ROls'ji, zaga,dDlienie po'skiidh sltUJdentów na uczełni<l(:,h w!syjskri'clh, sprawa rewol11UlcyjnY'cihzw;iązków polsk0-1"0sYljslkiiCihI wie'!e innych. W calośc,i, reCicnZJwana ks'iąż!ka jeslt wa:rlościilOwą po,zycją naukową, zarówno ze wZg]lęidu na ,problem który ponusza, jaik też z uwagi ina falkt wyakc.e:ntow.ania wieilu prabilemów wyma,g,ającyoh dalls,zych ,studiów. Antoni daw Thomas Lindsay Baker, Historia 119'811, ss. 285, it najstarszych potskich Kuczyński osad w Ameryce, W,w- W !ata'ch 1864 - 118'516 z Gónnego Ślą'ska, z ·Q.kolic Qlesna, wyJemig;rlOwalo do Tek!s'asu ok. 1000 ludz:L. O'si:edliiih..s'ię oni w miejscach, 'które naz'WIa)EPaiTIin3.Ma.r:i.a. Cz~."t'ocihoW1a, K1o(Ś:c'iUls·iko.Była to pi'erw:s'za zwarit.a gnupa Pola!ków-emigra:ntÓ'W ooiaodłY'c'hna roUi w 9tanaah ZJj,ednO'C!wnych. Z,alożYllri oni p'i,erws,ze ,paraifiie w tY'm kraiju, wybudowal.i pierwsze s.zkoły i kO!Ś'CliJoły. Za:ill1t:eresiowianie uimli· naulk1i i puiblicys,tyki pOllskliej daje się zauważyć niemal od dhwiM ich wY1rusz:enia ze Śląsk.a po dzień .dZlis!łej'szy.W,śró!d szeregu publiktalC'i'i wy,róimiają się pr,aloe A. BWIż,ka (Śtqzacy' w Teksasie. Retacja o najsta.rszych osadach potskich w Ameryce, 119712). Obecn:i,e otrzyma,j,i,śrny tlu:ma:czenie l1<l i'ęZylk polski nieZImieMie int,erlesu,jącelgo s,v\lidilUm T. L. Baikera, <1ll11e.rylmńskiego bistoryjka iLafas:cY'oowanego <Wiejami o.sad pO!I's,k1ic.n, w Teksasie. �336 Recenzje, przeglqdy ,wyd,Cliwnictwi czasopism T, L. Baker, .kreśląc his'borię .po,]ski,ego chłqps'kiego ()sa.dnic'twa w tek:sas~i,c.h pawiM,ach Karnes i Ba,ndera, oparł się na nieZJmieTnie ,oibf,iJtyoh l różnoLJdnych źródla,ch. Wy!korzystał arohiwa amerykań'skl]e, n'i'emliecklie i polskie, IOlkamą prasę, a także posłużył s'ię tradyoją ustną, przeprowla.Qza.jąc szereg wYW1iadów 1. potomkami ,pt]Brws'z,y<oholsadnl~kÓw. Rezulta:tem jest rzeteLne, drobiazg,owe oplra'cowanie, u:jaiwnila!jące W1ielle nilBznanych s)jczegółów, prolSltujące wiele błędnych tJ'l'n.iemań i miitólW. 'Przyczy:ny m']@ra,cj'i Sląza1kóiw naś'wiJet:!'one ZJolS:t,ały w pracy bardzo precy,zYJn~e, a i'ch anailiza jesz'cze 1',1'1. ,dowodzi, że doszuk1iwani'e się pędu mi.gr,;),cyrjnBg;JwyłącZin:ie w sf,er,ze elkon'OImli'cznejj.es1tIPOiwa.-ŻJnyrm U:pIl·os'ZJczenieim. Sy'tua,cja ekOlll)Hni'czna l'odzin emLgl1ujących byIa s'uolsunkorwo km'z,ytslt,na,stać je byłl() na opłacenie podróży i zaklUp z'iemi w Telksa:S'ie. To ,raezej najib'ieciniej,s,i pozostali na miejs'cu; w uboiżejąoe1j w wyrnLku niekorzy.s'bnych dla chłopównefonm a,g,rarnych wsi górnoś,ląs'kiej na dOib!i!t,ekna,wiBdzanej przez kolejne klila klęskami el'emenicHlnymi. S,redniczamożn' opuś'clHi ,poczęś'Ci wieś Hc,ząlcna lepszą dolę na (~bczyźnie. T, L. Bakier wśród ,prz)"czyn wywołująicy.:h m'igr.a'c-j.ez Górnego Slą'slka wymi,enia: dys:krymiinaej.ę społeczną 'l :narodową ClhłoipÓiwpolskic:h p,rz.ez slP'rawujących władzę Niemców (Imni'ejlszość n1emi,cdką), abawę przed wciel,eniem di) wojska, zachęcająoe l,i;srtyz Ameryki, działalnoś'ć ag)(mltó(wemigracyjn)"ch, pOlparoie ZJestr:my właśc1idieh ZJiemskJrdh omz rOZlprze.sltriz,enianie slię przesadz;ony1ch wiadomoś'cl [) warunikaclh żyrda w Tleksasile. Wiellką rolę odegrał w interesującY'm nas przypadku m1gra'cji k'Sliądz Leopold Moczygemba" kra,jan em1grantów, ich duchio'wy opiekJun w pie"Gws,zym, naj'trudni'ejs'zym oikiresie o!sa'dr~ilctwa. On zresztą pr:zyczynił SIę InajwY'raźmliej do wyboru miejs,cao,s1edJ1enia" zaikl~pił w imien1u osa.dnilków dz'iałki itd. lPIi'eI"'wszy okres pobytIU Ślązaków w Teksasie nlile był s,ielanką. P.iomerskie, surowe wall1u:nkiipr'acy J żY'cia, 'nli'epr,zyc'h)"lna przyroda i wro,gc.ść e~toczenla, ni,e zmiecihęciły jednalk osadników, choć - bez wą't:pilerYia- zupełnie ina'cZ)ej wyobnżaJI s,oibie oni nowe życie. Prac'(Jwi:tość i 'UiPór ~p(Jwod[)wały powollny, lecz wynźny wzr:osil zamolŻ!nolści imdgm1ntów. I Wtedy naistąpił trudny, a nawet dramatyczny okres wOlj'ny domo'w,ej. Teksais opowiedzJiał slię pl~zecliw unii; nie int,er,esującyc'h się sprawam,i pohtyoZinymi osadn~ków pr!zymusowo wcilelano do wojsk,a klonf.ederackiego, z które@o naj:częśd'ej po prastu dezerter,owalli, plizecholdząc na stronę unio::}istów Sytualoja ekonomi'czna 'Deksasu, a tyrm samym ols.aidników z Pc:lsiki, po:ga,rszdla si'ę z rOiku ina roik. Konilec wojny domowej nie był j.es:ZJczekońc,em eier,pień. Ni.epolkój weW1nętirz:ny w Teksas1i,e trwał jeszoze k~!'ka l,a't; szy<kanowani,e Ślązaków przez zwyc1iężonycih sym:patY:ków konfederacj'i u:truclinHo na wiele lat porozumienie między ,olsa:dinik'amia ludnoś.c.ią amerykańl~ką. W zasadz:iJe do pierwsz'ej wojny światowej mieszkańcy ,Panny Ma't1i:i i l'llnyoClh os,ad po,l:slkilchżylli włalsnymlisp'rawami, w pewlnej izoila'cj,i wobec otocz'enia. Sprzyjało to zachowaniu gwar)", obrzędów i ZJWy1crzajó1w w)"n:ies1i'olllY'c'h z km'ju. T. L. Baker w ogranuezolH)1m s'topniu, pOls~uogU!ją.c s,ię wylIll~klalffii ba,dań nad klllllltulrąGórnego Siląiska, próbował okreś:Lić s'to:pień za'chowawlclzloś!Clikiuiliury t,eks:m~ki:chSlązaków. Już oo:we't z je~o lakaniC'z:nyc1h Uiwa,g wyIniJka, że jeslt to s:t'0lpień ba,I"'dz·owysoki. Za.gadnienie to WY1ma,ga zI"'esztą jeszcze badań, opartych na I"'osnąc,ej znajoiITI'o'ś,ci !pocliboiZa,z którego wyrosła k'llJlturr"a oma'Widinej zlbiorowo1śoi polo!]~j:rJiej. .leslt to jednak z:ada1niie, joalk sądzę, dla etnQgrafia, rue dla historyka, który;m jest przedeż a u1eolfpUibili:Jm:oj i om.a,wia:nej. IWyraźne IpX''Z,emianyw żyCliJuspołecznym poit'umków o("sa'dnikówśląSlkklh w Teksas:ie na:9t~piły, joak dowodzi auiOlI', IdQIJiie~ow !W]e!k!uXX. Dokonał 'siię wyraźny pOSltęp li1nt,egIlac:jitej ibiorowolś1c'i z,e 'spoIeoZiei.s:twem amerylkańJs,kim,AJutor nazywa �Recenzje, przeglqd'y wyd.awrbictwi 337 czasopism ten proces amerykc'l,niza<:ją, choć j.eooocześni.e stw.i<er,dza,że towarzyszył mu wyraźny 1'0zwQj działal,ności polskich organiza,cjli napodowych. Wydajes,ię, że ,mamy tu do czynie'l1lira z typow)'lm, nie tyl'ko cUa środowisk pO'lorl'i'j'nYClhw USA, procesem integracji :sirukturaLneji kul'tur.aJLnej .prz'edc w.s:zy's.tkim w pe>łączeniJu z proc€'Setrll eitnicyz:aoj i.. W tym :kontekście słu.sznhe brzmi kOlI1kil'u.zja•.rut,ora: "W ;mor.zu kultury a;merylkańslkiej jedyną .na.dziejądl.a był)"C'h ·emigJ.·'a!ntów .(ralc.zej dIu potoon1ków em-igraintów - Pl:ZYP. R. K.) iŚląsk:iocih'00 ZJac.howantie .dziedzJ,idwaklU.ltury naf'OdCiwej jest U'czeSlbniotwo w pol.skim żYlliu rehiJg,iljny.m i w Oir~'ltiza.c.jach świeClk,~c·h". Książka T. L. Bakera joest 'nieZJmiler:nie intereSJwjącym s'tuidium !h.islt'OfY'C,zny;m zwartej zhior,oiWoścj polonijJ'ej, nie ,p.o.z:barwiooy:mpożytecZJnych wy1CioecZJek w slt,!"OIlle soc.joI'ogii j zwłaszcza et:"l'ografj,i. J,est to !pra'0a tym ibaniToiej ,intel"es<Ująca, że wys~a spod pióra Amerykanina, prezentująoego ni,eoc> iłnmy .pumkt wi,drZJeni,a niekitór)'lc!l zja;wdk i pr,oc'esów ,niż ten,ello 'k:tóflego iprzyzwy,cLaJlili I1aI_ pClls,cyba da'cże, Ryszard Kultura Bibliotekę skupisk Narodowq polonijnych. oraz 22 i 2J3IV 1980 r., W'arszawa Instytut Materiały Histori'i z sympozj'um Polskiej Akademii Kanto'r zorganizowanego Nauk. przez. R'adzl,ejcowice, 119IH., llS. 2lJ7' Jalk sbwi·er.cl!zJił:WiiJto1dSltan:ki.etW1tCZ we wSJj,ęp.ie-do omaIWiia;neg;o,tomu mateJiiał6:w z sy,l'l'1jpoz.j1uim radZi'ej1owickiiego: "llIiezaleimie od IPo~lą:dów ·na ,defVnj.cję Poo'onii, okireślenia j.ej. liczebności, ,ocen doty-ezącyQh f'o~i Fol.oruiJi w ,dz.iejaoch iJ1Inydh namdów. wyda joe się pewne, że· 'najwa,żn:iej,sz,e pr·oIoelsy i 'na;jlbandz'iej zn::r,mielllne, 'któr.e w Bolonii zaahodZ!ily do'tyo.hc,zas i nad:a:l 'zac.hodzą, wią:żą się re .s,ferą szeroko poj,mowanoej -kultu.ry". Nie dziwi zatem fakt poświęcen.ia ,temu tema.t'OWli kia.merencji" a takiŻe duże n:adZJiej,e,jakie z nią wiązano. Rezulta'ty, jalk mo'żna są:dz.ićz preve.n,tolWanejpuhl'ikalCji, miec·o roz{:'zar'l>wały zarówno organi.z.a:io,rów jak i lU'czes1mi:k6w,c.ZJeg,0,dow'ody Zfiaileźć można w .reliestracji skąd 'i'nąd dość ożywfonej .dy>skusj'i. C'zy;telni!k mOŹJe'c.zuć 'Slię '!'1~ecoroz.czar,owany 'l'ozbleżnością ,ty'tułu 'ksią~żk!i 'i jejzawanbośc~i. W istocie Ibowi,em, 'Pc)Za wy'jąt'ka:mi CRo!S1j'a, ZSRR, WeneZJUlel.a,tu i óWldziJewZJmi-anlki'o Bra.zy:lti), owa ty1iulowa kultura skiupilsk polr.OIIJ!ilj~nyclh ograniJcz'a Isię do 1k!U1~1iUTY (w węższym ,roZlt\,mi'eniutego terminu, tj, dZlia!aJ!ność instytucji ku]ltu'r{~twórczycih w rodzaju szk:olni.c'trwa, parani, k:lu:bów ar!tyostyczny'ch itp.) sikupisk poloniJj,nydh w Sta:naohZj,e'dno1cZOlnych. Ni'e ozna,cza bo jednak, i'ż zalIni'eS'zczo'DIe[Ief'eraty p(}lZJbaw1i.one :sąświ.eżylc:h myśli i i,ntterpreta'CJj1i.WZJa!Saidz'ie wszystJki'e one slboją Ola wysdkiill11 poziomie i 'Wnoszą sporo do naszej wiedzy ,o za galdni:ell1liaidh,lkitó[ylm są pClświęaone. Trzy a,r'tylkuły wy:bijaJją ~ię wśród r,es~ty" oda'iąc nie ;tyltkioi'nionma'Clje, ale także -czy 'PT.zede ws'zy.s1JkiilIn- .s'1:anowiąc -ory;g,inalline,co :n'1e zna'czy, że hezJdys,k;u,syj.ne, pro;x)Zycje teoreity,()zl1lo~et()ldOil'Otgrczne. IJcih waT'tc>ść zwiększ:a fakt, :iż - ja:k dotąd - JbadaJnie kiulitUJrziblior,OW0i9di pol'oni'j:nydh nie dOIl:ll'1oiWa;dził,o do si.ormuJ.'Jwan.ia ogólnie :prz)'ljęty'c.h założeń; W1pr,oiSlt prZJeaiwni~e - 'w dOlść 'OIbfi1tymma'terialloe €'m'P~rY'cZJ:rlym r'zuca się w oczy odoWJQ~noś(:deJJiin!i'()Iwania tak iPodrs.ta·".-owych <k'a!tegof1i,. poznawczydh, jaJk 'kJulituTa, grupa ·etai'czna, ,asymDlaJcja. .A,Ir'tykuły, J~1ill'1etu wspomnę., nie rc>zwią~u:ją 't:l'1udnośc'i def:iJnJicyj:nyClh,ZJWraca'ją .r,alcwj uwagę ona doniosłość refl.elkislji l 22 Lud, t. LXVII �338 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism metod0i10gi~zn€'j i stan«)'Wią pewll1eg'0 mdzaju pr·o;:wz.ycj€ uki'eru:I1kow'l·nia takiiej reiilek,s'ji. N~(:'aLTIiiejs.7Je 'WYlda:ją mi ,s·ię uwa~i G. fubiń's.kiego ~MetodologU:211e problemy bada'ń kult.urowych zbiolTowości' etnicznych w spolecze1'Lstwach plural1oStllcznychj. A:rlty.k1uł składa się z .tlfw::-h części!. Pierwsza .za:w.iJcraPe<f1lek'sję nad ruairu:rą odrQbności k!uliurto'Wy,oh zbioro'W,o$ci etni,cZinycJh i kon»ekwenojam:i 'metodo'logiezny1mi tyClh odrębTIiOiśc.i.Druga jesit kirylty'c:zną allnJ:i'zą tYplowycth przykhl,dów badań k,ultlUry :nb'iopowoście:tniczny'ch; trzleaia za:ś zawiera propozyc'je założeń i dyrektyw badania odrębinoś'Ci k\.llli1Jul'O'Wy.oh. BClgaJotwo anaLiz ,i pr.CJipU'zy.c'}i.z-awaJr'tydh w alf,tykJule Slt-n,wia g·o w r,zędzi,e Ipcds'lJawolWyClh l€lktux dla tycih, :którzy pr<l'~ą z por.i:yitkiem badać odręb:ności kUlltulf1owe. cihoć ,tu i ÓW'diLe pasja kJryfty/ki autora 1Jmu;.c'Z3.do ilxJ,lemik Na przyllda.d b.ra:k mi glęb'szej krytykti podej-$C1a badawc.z'ego, 'które a'U1tor z pr·:neką'Sem nazywa "f'o1klory;styc,znJo-.eitJruograficiZJnyrrn"_Z;g.adz·a,m ISiię. że j€lSi 'ono 'Cid€'lfW1alneli błędne, ale 1S •0(). rob 'poiSltaIWJierLi"'l lS{prawy lSiugerUlje, że .jeOlt Ito poode.jl$die 'ChalraJk!teryst)'1C'ZJnedlae"tJnografów i fol:lcl-orys1ów, kiedy - deślti. ~m mclŻJna C'oś l1Iaptra,wdę zar,Z'ucić, jeśli c.hodZJi o badan'ia etni-cnne - :to po pmsltu strOlIlli'en'ie od niich. Rówtn'Le interesują.cy jest d,r'tykiuł A. K. PalluClha (Problematyka odrębności kulturowych grup etnicznych w spoleczeństwach pluralistycznych). Jeslt Din w m:liej .. sZyJm stolp'l1ilU prqpazycją b a:darwtczą', zawiera InaltOllnias1 ciekaiwą anatllizę pojęcia ,ikulitUll'a" z punkibu wi-dwnia Ibaidan'ia z'bio'!'owości etTłic:ZJnych - w s0cjologi'i i antrQpololtii k,uLrorowej, Z myśli ~QdnY1Cthuwagi <."hciałbyrn zacytować na's1ępUijąCą: "NaJ'zuCIa się S1Ugesitial, że u podstaw s:wo<'istoOŚCÓ.oidTębności'ktul1iUfOwyoh SlpołecJ;eń· s<twa p!lllral,i'styczneg,o leży faktt kOO11JUIIli.lmcj,i kUJlltuwwej .pr,zez granice systemów kiUirt-ury poszc7J€lgólnYlc1h g'f<U1peitlniC1Jnycih. Przełamanie, chOćby !1;yJ,ko w riiewieJlkim zakr€lSiie, barier ()IhClO'~ci'kul'turaw,ej nie ozna'c-za nic ii'n'n€g-o., jak nawiąza.nLe kOllUlUni.k"~iju, czy;1,i podJjęc'ila wy:m1i.any prze'lmzów ikJUiHUif'owych. \Vymia,na ta w(;a Ie niC! oznac,z:a pr.rejmcJlWania OIOcy,ClhelementÓIW kulltil1ry., na eo kładzie si·ę nac,ils,k w talk ooI'dza popularnych w an!tr'OIpooogi'i i s'ocj,Olo;g'i:ikOlnc,ep,cj,a'c<hakiullturm:ji, ctho'l'iaż :nie wY1k,l.ucz1ai tego rodzaju pro,cesów". POIgllądy ta,kii,e ,fjujmowalTIlie ,zaga.dni,etnJi,a w ka. tegO'l'iaclh t.eor'i:i kOiJniUlT]i1kacj'i)mogą skłaniać do sprzeciwu, lecz stanowiąc do'ść Z'w,a[')!;ą[ g'odiną Uiwalgli :PWpoiz.y.oję haJdaiWICzą bez Iwą.tp.ienua iPOISU!wa,ją'napr,zód !J1Ii,ElC'O u nas - i -nie :ty.1kto u nas - zaiPóŹi..'1i,~ l)(Jidall1'ia'kulburo-weg,o Zlfóż'l1Ii:cowa'n.i:agl11Uip etirniczi:1y!c,h,Z!wlas,zcw w sferZJe raliLek'sjri meJtJodoii·O@iczn·ej. Z kOJei P .. Ta.ms w praley Problem kształtowania się kultury polonijnej w Sta- SIporo uwagi Ipośwtięca :ndeJ:1i.ni'owa.nIDpojęcia 'kUi1rtlura, dążąc - do n1egowaIDej w seT]",ie iS'tnien:ia pI1:nez ni'e'kt6ry-cłh badaczy - k<lltegQrrili pojędi'QWej .,;kul'tUlJ"a !pnlonilj:na". "Je9Li - .piSiZJe,001 - .i.s1lll'i€i,j.e 'Sjpołooz.n;OŚĆ POll'OIni'jna, srt.a'nO'Wlią'c:aprod jalkiumś względem wyodrębniony, własny sy,s,tem d:nialaniila s[połec'ZlI1Ielgo,zasrp~adadący j.aJkieś potrzeby" to tym samym ist'nieje (k!>zt.alIiUde się) j.aka,ś polonijina kiuilit'UiI'a". nach Zjednoczonych Ameryki Pólnocnej Zb:iOiI'OWO$c:iIpOlonijne na świecie posiadają bez wątpienia SiW;)je kut1iury w senlSie zarówna węIŻSzym (<im wła,ś,ni,e pOiŚwięeone były iPO!zoslt8:łe referaty), jak i szerszyrn, tak r,:'wa'nYlm gIOlool1:nym"czy też w aIIltrOlpd1Qg1i'ClZnymsensie. B,.dania klllUury gI'UlPY e'tni1c.zmej, w jecllnym .i d11Uig'iJmI'o1Jul:n'ien;illl, niosą wieLe problemów zarówn") teweiy'cZJnych, ja:k i pra kttyocmych, o czyrrn dOIW,()/dnliep.rzak'onać s'ię możemy !>uudi·ując zamiies,zóOII1Je w ;recerl'z'QWanym tornie pra<.'e. Jesteśmy na początku drogi, k:tmą wa:rlo PÓjlŚĆ. Badania TIiad prz.emiallllami Zlb.iOTiOWOlŚ'ci polonujny'oh na świoo1e. prooesami kh asyultul'aC'jli w 'ositarteC"znym rozra'Cihunlku okatżą S'i:ę głów.rue badamiiami nad istotą �• Recenzje, przeglądy wydawnictw 339 i czasopism " trwab~c;ą ich kultur, Fakt ten uświadamiali s:Jlbie W pełni uczestnicy k,onfe· renej; w R.HiLi.ejow Lca'C1h: socj ol1ogo,wi c, historycy, j'ęzykoznawcy, ibUb.1iOilodzy, Sz.kod~ że wś;ód :'j,~'h zabrakło etno.gra-fów, którzy jak sądzę - mogl1oiiby ,wn~eść c·oś ·ary.g> naln€lg'O do dyskusJi, np. na temat do dz,iiŚbudzący spm'Y: tzw. kultura r,<)dzLma. jej treść i zna.cwnie w ksz.tałtcwan~u s'ię kUII,tur ZJbiJorowośc:i,pol'onijny'ch. Czas, aby do ba.dań umowJItie n:azywa'l1y(.1hetnJicznymi (czy polonijnymi) włączyli się przeds:tawil'iele naszeO dyscn)ll,iny. Nlieki.edy to czynią, ale pod ohcym\ .lJnak,ami (anko'Po1'og'ti kJulbur'owej, s':K~joO'JQg'ii). W kOlniSe-kwencji etnQgrafia by.w:i pomijalliJ w programadh .baida,ń po:lOlIlij'nycih,badań w znacznym stopn:iu kOIfl<cer.brującY'C'h s·ję n.l prolbtlem.atyce z.ró,żrui·;::olWani.a kUlwro'wego (jeg.o trwałości i z.'ue:1:n:>~(M gl1UipetDI~=y;dh, a wi'ęc na' t€lmalc!~eOld daMlll1alIiPro.'WIilaInym pnZiez et-!;·-.:,ai:c; w sposób zaikamuf].owall1Ylub jawny, C'hoć mało efekitywny. Ryszard Jan Piekoszewski. Problemy Polonii Warszaw.a 19'8:1,ss. 2130, ilus-trucj i 48. aVterykańskiej, Instytut Kantor Wydawniczy PAX. Piśmi,enn'ictwo nas.z.e dotyczące P01lonii amerykańskiej wzbogaca książka Jan:.! P.iekas zewskJie.g,o. Na~eży ona do t1egio ty:pu pu'bhk.acd:i, które z regiuły zysk.uj e] popularność, nawet w kręglu nieprof.esj::.naJisww. Wyn~~a to z faktu, żek:s.iążka po:iej.mude 1!1teresują{:ą pJ!":Jiolematyiką polonijną, ,a pac'1adto na:p~:>ana }es'l ba,rdz.o sta.ralnlnyrm język:oiem i trakituj'e o Polonii amerykańskiej w z,goła inny spolsób, aniŻJeH wsz.elkieg;o rodzaju synltezy i monografie n'a,ukO'We. Ja.kikolwiek pra,ca nie n:}Slicha'rakteru ro~prawy nalUlkowej sensu stricto, wiele w niej j.ednak ci'ekawych, niesz.a,blOtnowy1ch i war.to,ściowyoh iJnfoI1macji 'O P,~IOIIl!iiamerykańskiej, infvnna-cji nieje.dnoklfo.tnie za.ska'kująrcyo,h cZj'ltelni,k·a. Ksliążka, w której wy,k'Orzys'taoo lic~ną I:iteraturę, jest ·też .rezultatem wieloletn.iej ooserwa-cj-i uezestniozącej, wyniik.ają'cej z życia w tjlm środo.wisrkJu, gdyż jej aullor od pon:1d trzydziestu lat mi'€l3i:lJkaw Stanaich Zjednoczonych. Jest kSliędzem. który po prz.ejściu obozów k.oncentra-cyjlnydh w S.a'e'hs'enrha'us'en i Dachau nie powróci! do PO;lski. D{~ktoryzow:lł się w roku 19147na wY'dzi,a,J,eprawa kancxnicznegr: KaŁnJi.ckiego Ins'i.ytu'tu w Paryżu, natomiast w 196'7 r.oku Q1Zys.kał,ponownie stqp.i'eIi doktora na wydz.ia,le ·teol'()g!i,c~!1y!m Kalto\.idkiiego Unlhversy.tetu w Montrealu. Ksiąd_~ J'1.n Pieko.szelw'ilki poświęC!ił się pracy -du.s'~pa'SltelTs.kiJej i pedagogicznej 'W Orc,hard La:ke, Detroit i BUlffa!l,o,a mi-eJs'z:kają-ci pracując od lal na zj'emi amerykańsk'iej, p'Jzna:ł Ip.mblemy PO!'OIIli·i ameryikańs:k'il€lj o.d weWlIląt.rz. Stąd leż jego k's.iążk<1pozwaUa czy'lel:niikow:i .na zorientowa:ni·e się w różnych pru'h].ema·c!h emu~rac'ji polsldej w StalpaClh Zjedno·czonych oraz jej wli gors:POidarcwj, ekon.omicznej" S1poŁeczmej,k:ulburaUnerj i poliiJtycZJllJej w _życ~u tego kraju. -Punktem wYljocia do ty-c:h ~'=waJż.ań jreiStrys h'iSltorycz:ny A.ffiffi'yk'anów pruskiego podhodz.enia wywodzących się w siwej głQw.nej ma.s!ie z elm,ig.ra'c:jizar'OIb'kowej najbiredn:i,ejs?Jejilluidnośoi, oo'jlpierw z P'01Znańs:~il€l~ol, a pOltem z Mak:>polsk,i. W uljęciru auto,ra P.ol;()in~aamerylk:ańs:ka nie j'elsi "kawałkiiem P.oilsk;i", Joecz skl'a!da s.ię z Amerykanów p{)ll.:s!ki'ego pochOidZienia, :§~!d()mYC'h wprawdzie sWyc'h od1egłyoh związków z krajem rpm!dZiiad6.w,a,Joejednocześnie a'ldywnyc:h i lQjalny.ch obYlW<l'ooliAmeryki, 1')· �340 Recenzje, przeglądy wudawmctw i czas.opism która dała im ohle;b, O1kJr;eśloną.pozycję S(poŁec.zmą,a dId niektóryoh wręc.z bOigactwo. Gwoli śoisł'oś'Ci trz,eba z.azmaczyć, że w tym ;;kondensowanym l"ysi'e hi.s,tory'cmylffi dotyczącym związków Polaków z A!merylką zawarł autor boigactwo matel,iał·u faktogra.£i'C7Jnego, powołu;jąc s;ię przy tym na bGga:tą Hleraturę. Stresz.czając w:rwody autora oparte na ma·terialle żródŁdwYlm. poLski:e zw'iązki Z kontyne11ltem amerykańskim - nie biorąc pOld uwalgę domniemanej podróży Jana z K'ol'f1a. rzek,omeg·{) uczestni'ctwa w wyprawi,e Kolumoa Polaka, Franciszk.a W'a.radanowic.za, czy tez opinM, wedbug kltór.ej g'Dupa polskiiCJh 'osml!D1ików sprowd.dilona ws'tała do A.meryl<i w 1518'5ro:k!u - DOZJpoc'zy;na'jąsię w ro'kiU li60~, kiedy to .do .JameJs'town w W'i'rginii przYlbyiN pi'erws'i Polalcy. K,ol.ejnym e'lapem e.migm'cji iJol.skiej do Nowego Świata były ·lata OSitatnl'ego ćwierćwLecza xvur wLeku, gdy J'(}zwój wy;padków w PDIs·cp. pchnął na emigraQję W1ie!'u ludz;L Późni:ej Za:3 pr·zy;by;li do Ameryki ;:J0wst3oll pl"zy iy,ciu żołn'ierze Leigio;nu Piolskiego, wy;s'IDmi'przez N,~pOlle(>na.na wys'pę San Domingo oraz żolni'erze i patrioci, po Ulpa'dku P,ows't:ani,a Li'stopadow€lgo i Powstan.ia Styczni?wego. Naj.Ji.czniejsza jeldnlak emig;m'cja Pc;1a'ków ::lo Stanów Zj.ednoc:zonYGh wzpoczęła się dQpiero po roku uno, IDiedy bo całe m<lJ$yahłOlpstwa ruszyły lawionnw') na druigą półkllJlę w PQsZJU:kiwallliu ahl'eraa. Ta wieloletn.ia w~drówka, trw,a:jąca nieprzlerwaniedo roku 1930, przys,porzy!a Stanem Zjednocz'onym wielu obywa.teli pDl,skiego pocholdzenia ·i on'i właśnie !ltai!lJowic1,zasadniczy tr.ZOll m i·eszkają'cej tam tizis,la;j Polonii. Wires,zde wOkresi·e dr1\~~I'ej wojny ŚWiCltoWEljoraz po jej zakańcz'Elniu część ludnOiśc:i polski·ej 'Wyemigr.avJał.a również do SiOlOOWZjednoczonych powięiksZJa'jąc w ten :SIPos'obIkzJbę Amery.kaJnów p~lh,kiilegopc·chodzenia, której wi'elk·ość trUidina jest ·do j,ed.noz;na'C'zneg.ous·ua:Jen'i,a. Pamiętając e ty,ch 1.rudnoś('ia·ch wynikający.ah z bl"a'kIU ścns.łej dOlkumenta1ajii, Wi.e1kiość puls'klej grupy e'tni.c.znJej w Sianaah Zjeicmoczo!l1Y<:lh"iJTIOIżonaoikirelŚlić na: l) .20147244 ooSoby na .podst''olw,ie danyoh ile s,pisu powsZJechnego w raku 1'9'70, obejmująl"elgo piellwlszą i dmgą generaocgę; 2) 491411000·osób na :podsItawie dalnYl1h z 11969;roku opal'tYlih iI1a dekilaracja·(~h samoj·dentyJ1'ika cyjny,ch jednos't·ek, ezy wr'es.zlcie 3) 10 - '1'5 mi1ionów (}sób, wed~ug szaoUinków działalczy polon'i1jln)"clh.Talk czy tlnaczed, gllllipa polska stanowi Zibi()rolWość hczącą Siię w s.połeczeńJsotwie amery;kańs:k,im" -- piJSz.eA. K.apiszewskii' 1. DI"olga ZJaocean spowodowana pragni,enilern IpaLepsz.en.ia własnego hytu s.i<1l1owiłCl głóWIną rmo:tywaaję emugtra'nJtów .z Lit 11870- H~30_ BYlii nimi pr.z·ewa,żnie chłqpi bez z::,e;mizwabileni mLra:że:n g·oidziwej za;pla,ty za wta~'ną prac'ę. ALe w różnych okresOlClh histtOtI'ycmyc'h przybyło do Stanów Zje/dno<:wnyClh wielu ludZJi ipos·i~dającYClh specjaJoisty.czrnrewyksZJtałoEMie., w porÓiwna:niu od wa'r~wy chŁopsk,iej l'epiOlj luio gorzej UrZ'l!dZkł1h s'ję w "swoim zawodzie", 'padiczals g·dy pmści ohlopi powiększali masy pro·· J€ltairiaJtu ameTyllmńs,k'i~g'O. W każ1dyim b~dź r.aJiie istnienie zbiorowos.ci pulsk.iej w A,m·eryce spowodowało wytksz'tałeeni<e się swoistego rodzaju potnzeb wewnętrznyclh tej Ludności do samoorg·anri.zowarnia .9ię. Łaitlwie:j bowiem był·o w ,grupie ła®Oidzić stresy wY'nik'aljąoe z żyda na obczyźirrie. P,owstawały w.ięc .różnego rodzalj.u kluby ,pol'Olliid/ne,szkółki pamfi,allne" O1I'1ganli.z.aloje i s'towa:rzYlsz.enia, Cllk:lywi.zolWałosię ,rOlla kOlśoiolla już nie Ityiliko jak,o i:ns1;y'JJuClji db1aJją'cejo sprawy wiary, l,ecz również iPośrodl1iilczą'C~jw OIr:ga'lllizacj'iżyda s:polel-cZJnegoludności polskiL'i,j. Znajdowal'i wię'.' .amerykańscy POllacy 'OIparcie w tyc'h inSity'tuCljach, pośredn'iozący6h niej.edJnokrotni0 pomiędzy n~mJi a miejsclolWą władzą pańJstw'alWą. Bylo to OOlŚ~ wdzaJj.u sw"istego ŁagOidrenia napięć jakie towarzyszyły ŻY'CliJu na emilgmcji, z odl1ugiej natOimiast strony .s:uw.au·,załodOOlkonał·e wa'run,k:i doi'zd1acjli wewn ę1'rzJllej.. Ten 'SlW;)j'Styde'termini'zm środow'i:silwwy da-je iI11o:żJ~waśćwyjaśnienia ~ecy;f.Lk!i rÓŻJnych socj.o'i·ogi.cz:nYCJh procesów za.Cihotd:ząCYCih w Łonlie polOlnijnego S(pOłecrell'Sitwa, których opi,sy za warte są 1 I A. Ka.piszeIWSi<i, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław W18, s. 61. �Recenzje, przeglądy wydawn,ic-tw i czasopism 341 w ks·iążce. Polacy w Ame'ryce "trzymali sli'ę 'l'a'l:em", stanowHi slpoJiną ,w więkswści masę l~.ICino,śc1 ohcącą kultywować swą kUlliburę, zwyczalje i abYCz.aij,e,język :i ,reil'igię, Isiku:tec,znie broniącą się .p,l~z€ldasyun,i)lacją. Stąd też byli mniej o,tJwarci na pen-e·iracje ic;h śr·odowiska przez ludność innych naI'odowośd, która ,zamieszkiwała Stany Zjednocwne. Była to rzec m'oina ,,samorwystarc.za.Ina ~upa na I'odowo,kiowa", w ,miJa,rę spójlna i iz.Otlując\ł się o:d ze'w,ną:irz.. otóż w tym wła;śn'ie przY'pa,dku ta s;,pój.ność .stała srię w ed"ekcie czynnikiem sprawczym zna,oznego za;późmi'enia ,poLaKów w siqganiu po udZiia! w życ,iu społecznym, k,ulturallnY'm i gos>podarozym kraju będące:g'1 ich drugą ojoezYZiną.Są to interesująoe probl'Elmy natury so.ajoilolgicz'l1Q-,pISY'Choil'Ogicz· ne:j, które, ja'k mało kito do tej pory, uohwyci! w swej pracy ks. J. P,iekoszewski. Jego kS'iąŻJka obJ:i:ta jes,t w przemyślenia tej na'tury i towarzyszą one rozJ1;,rząSlaIlyrn w niej prob1lemDm1wkładu Poloni·i w wzwój gospo!danJzy Stal!1ów Zje!dnoICzony'C!1. jej udziału w żY<"'iu poli~yczno-a,cknti.n,i:st.racy;jnY'm,,dorOibk'll l.!1Jtel'eIk:tI\.Iaanl€lgo, patriotyzmu i ooa,lizmu rtanod'Owego. T€lmatY'ka to z10żcma i sz·eroka, któ1f€Jj 19u:abna synJ1.eza00 lama<:h receITZOiW<l1'1.ej k&iążki p.oszerza w zna1cznym s't·Qjpniun.a:s:ząw.i'edzę <O Polonii amerykańskiej. Oiekawe są również prezentowa.ne w książce tzw,. fakJty Jedno.s:tk,owe z żY'cDa p:';!OiI1Jijnegoukazywane IW kontekśóe szerszeg.o tła siPolecrznego olraz określ'onyoh rezultatów, Ze snery tej wY'mienić np. na'le;żyos:iągni'ęClCl naukowe uczolJ1y,ch po!ski'ego pochodzenia. Z .grona m'edyków 'są to pnolies'o.rowie: oku.lu~,la J, Szymański z Ruslh Medical College w Ch ica,go, J. K.llUber.esz, pr.(J!fesO'r hi,gie<ny na u'l1'iwersyo\.e·c::i.e WaYll1ew DetTo.it, Z. Piotrowski, proi'esoor psychopaitologi.\ na uniwersytecie Columbia w NOI\\--ymJ<orku, H. Koprowski prwes{);r bi.oJogii na Uniwersytecie Pensylwania. Są też wśród tYCih uczonych matematycy, al"chiJtelmi,. hzy<:y, s.ocjologowie i prawnicy, Nazwiska polskie spotyka się też dzisiaj często w amerykań'skim przemyśle i handilu, w spolfcie i mlUzyc'e, życiJu spolecznym i po'l';tycG!-nym. Książka jest bOrgatą panou-amą tych spraw, z któryrcih wyn~ka jednolJnacznie. że prz,ed"tawici:ele PolGnii amerykańskiej nie z<ł1pomniel!i.jes,zq.e o sWY':n poch(}dzeniu, że w ludziach ty,ch kołacze gdzieś wewnątrz świadomość po!s!kieg) po::hedzerłia, że cieka wi są swojej .s~a.r€lj Ojczyzny. Te oraz inne przej<ł1wy patriotyzmu AmerykaIlów pol·skiego pOClł1odzenia są, zdamem J. Piekosozewskiego. ostatnią raczej ,reakcją przed ich zam,iera.niem i chociaż można usłyszeć "od CzaiSCl ,do CZ:1SU opinie. że P.o\'OUiiaamerykańska ni'~ jest bynajmniej stracona, że ciąg,ip. jest jeszcze żywym kapitałem, z które,g.o można wydobyć olbrzymie korzyści db kJraju. S,) to p(){'i'e:;zenia tak stare. jalk :;,tara jest emigracja, niestety. dziś już nie· uzasadniune. Przeżywszy latapo'Dzątkowyoh zmagań oraz okresy rozkwitu, P.olonia w Stanch Zj:edn.oc;wnyoh rOl!pływa snę w ame.rykańskim morzu powoE, lecz stale. na skutek u.p!ywu c.zaeu, asymilacji czy integr.a.cji. Można dyskutować, ile lat wymaga pełna asymiJa,cja lub inlegracja, moma kwestionować ich tt-wa!ość i siłę, on sDcj,ohg:o.W'ieni·e są z.g'o,dniIW Siwou.chdo<:iekaniach, je&Li idzi.e ,o cza.s :i SkUtC0Zil1JOŚĆ asynlilacji lub in tegmcji w ogóle" 2, Tak przedstawia się w ogólnych zarysach problcmptyka re·ccnzowanej ks,iążki. z;e W:,:ize.chmiar pożytecznej i ~nteres'Ują·cej. Jest to książka stanowiąca. ciekaw,! próbę ogó,lniej'ilzego spoj.rzenia n.a złożoność procesów .spoleczno-kJulturowyd1 Polomi amerykański,ej. Na podkresienie zasru,g:uje także oogadwo wykOlrzys'taJ1ej literatury oraz soc-(jolog,iczna wyobraźnia au'Lora. która s.pmwia, że z danyoh o różnor·odnej prow'ienie!l1C.ji naukowej powstał :i.nte:rooują::::r obraz określan~o ty,pu śr'QdQW~sl!ru polonij:nego. I wreswie czas nu konk:liuzję o~tateczną wynikającą z treśc'i książki, Otóż napisano w niej z dużym przekonaniem, że wreszcie na,de,sz!a pora na to, by w sposób autentyczny, nie patrząc na j,o c'Odos,talniorny od tej Polonii, pomóc jej t .P. Pie'koszewski, Problemy Polonii umeTykailskiej, \Varszawa 1981, S. 184. �342 Recenzje, przeglądy wydaw.nictw 1, czasop.ism ,.W kryty·c.znej fazie, by magIa ona u'tJ1zyrnać jesz.cze dłu,go polskość w Ameryce P.olskoŚć ta .prZie&Uiw,asię od pokolenia 2lr.ClcizoO'eg·o w Pol's{:,e, do pok.r?ll.eńurodzo:lyt:!h oraz wyc:how:anYClh w Amery·ce. Tym wł""ślD:i,epok ,ler,ilOm t!'z€!ba ułatwi!: dźwi,ganLe siię w ioh amerykań'skiJn żydu bez zatraty więzi oraz dUJmy płynąuoj 'l id1 poohodz,enia i przez te pok;o.l.eruiatrzeba Pl"'(]l!XI(gov.tać b~:igac-tw~)kultury polski.ej wśród Amerykanów ilrunych narodC!Wości" 3 .f·est \'0 więc swc'istego rodzaju memento, które oby nie przeSizło bez ec.ha. lViyśl'ę też, Żl' i P,ol..•kie TCl!war·ąstwo Ludoznawc.z.e mOlgłaby Siię sku·lec2Jn1ej., ani.Żieh było to do tej pory. włą1ayć się ,:icl działa,Lnośei kul tu:raJno-.oświatr,wej na rZ·eiCZP,)l(miti zagrd1ni c7Jl1!ej. r l Antoni Knczy·riskl. Józef Samuiski, Pamiętnik emigranta palsJciego w Kanadzie, t. 1. Wrocł<1w [,97'8. t. 2. Wr·ocław 1'!~&2, s,s. 388 it. Opr.aleu'w<1II1iet.eimtu i W5ltęp f,ulo!'o:gil:zny Oal'ba'ra Szyclł.ows'ka-Ce:glowa. Ws'tęp soqjologiczny .'\on,ckzejKwiileck:i. ;;;$. 377, W l:!~7,g roku uka,zał się pierwszy toOm Pamiętnika emigranta poL.>kiego ',l! Kaa'utor,;;;lwa Józefa Samulski€lgo. Ob.~j:lH)w8:ł on 1'6 la,t jego rli.ezwykle barwne· go życia, od momentu opusZiczenia riodzunnej wsi· RD.zdrr;.żyn koło Krotoszyna d,) chwili uruchomienia kopalni złota Sisooe (1~IO - 1'!~26). Obeal1ie wydano tom drugI zawierają,cy wspomnien!ia z lat 1'927 - !l0Ci'6. Pod wz:ględem OIb:jęlo'śc:ijoeSJtto c:hyba :lajwię'kszy pamiętl1Ji'k r€lpTezen:t:anila warstwy nieeh'ta.fl~j, jaki kiedyk'Qllwie1k wyda!l1Jow PoISlOe. Nie ty!'ko u€'sztą JWylfórimli,a ·s.ię on .ahj·ęt,u,śc'ią,,inne wnl'r:>ry.r6wm.ieL przemawiają za uwaŻinym potraktowaniem jeg.o tlreśc:i. JUiŻ pierwszy tom siał się ser..sacją W)'ldawnic.zą. DZIeJe syna bog·ateg·o c.:hłop.~ wielkQPCl!lskiego, klM'ego żądiz:a przygód rBuciła do Ameryki, przyjęte zostały życzliwi'e prz.ez kry;tyków, a i rzeslzom czytellIliików .dos.'tarczyły intereslUjącY'Clh chwi: lektUry. Na tle dość bogatego wyibonu pa.mięt.n:i.ków, ja1kl ukazał siG w ostatnkh l'ata0h w P.oIlsC'e,w;spomnieni.a Sa,mulsk,1~o wj'lróżniiają ~ię oryginalnym, s.welstym . jasnym języ!belm, a przede Wsz)'l5ltkiJmniem<JJJseru;'a·cyjną treścią. Ma bowiem o czym SamuIski pisać. Kirkaidz:i.es'iąt lat WłÓ1C.Zęgi i pr.zygÓJ "I>' ka1l<~dyjS1kiCih laSi(ł{::hto ma:t:eriał na niejedną. powieść. J es·t w tym tek~oi'e ,poza tym wiele uroku, czytając go ·mamy wrażen1e oocowan.iJa z kimś szczerYu-TI.j prcstym, choć pod pewnymi względa.mi ni.e~y!kłY'm. Odwaga i upór, fa rJta2Jja. 'I kiedy t.rzeba to zimna kalkulacja charakt·eryzu.ją czlowLeka, który przemawi.a do na.; z kart pamięlnika. Samu Iski, traper i poszJUildwacz złola, oka.zał Siię llle tylko "d ważnym człowiekiem, ale ,także n'i'ez;m1erni'e ut~len't·()Iwallym gawędzi.arzelll .. Walory pamiętnia Józefa SamuIskiego m~ og;I'"ani'czają się jedYl1ie do ba rW11Io,;{: l stylu i a.ut.enty·c,zllości reI.a·c,j'L.StalIwW:ią także, co podkTeś.la autm $·ocj·o.1'>glczneg" wstępu Andrzej Kwilecki, i'n.teresujący ma;ter·iał do poznani,a socjografi.i gó.rnictw;\ l.łota w Am€ryce. Samuls·ki b.Olwbem,m.ilmo że probował wi,elu z.awodów, był przede '.\"szystkim poszukiwaczem złota, dOIdajmy poszukiwa'C?£ITl sz·czGśliwym, c.hoc nlgdy wielkiego majątu nie OIs.iągnął. Nail.ei;ał rac7Jej do romantyków tej pwfesj:; urzekał.] gel bardziej sarna przygoda, ryzY'ko i zmienr~(~ść loc'iów, jaka była udziałem PC)SZU:-dwaczy. niż możl,iwość zdobycia majątku. Ów mityczny milion. do które.gI) prz€' nadzie 1 .\ Op cit. s. 1~7. �Re.cenzj,e, przeglądy wydawnictw I, czasopism 343 ° ;;zere.g Ial1. :omierzał -ezym zresztą od 07.<llS1U do cz,asu w ,pr.\miętniku z pewną melalnchalią wspomina - um.i1nął,go co pr~da, all,e .nile 'wydaje s,ję tyJm. ZJbyt zalfra£()wany!. Zycie, jak.ie wiódł, warte było chy'ba więoej niż llli1ej.edenmiUan. Z I'lieZlrÓW1IW.ną IprecYZJją optsał Sauu'UlJ.s!kiw swoim ,pamiętnikJu śmdow.i.s.kio po. szukiw<lczy z.ł<rta slkła,dającle się zarówno z IUITlipenprdet.aria!tu elul'apej.:kiJel!io, jak i j.ednoSJtek zdekla,so'wanYClh już w sIPołecz,eństwi'e a,;uery.kJańsk:im.. Bal'\~ny ~wiJat przeds,ię!:Jliorx:ó w, awanturników, fa;chowców~górników i ,lfiiebieSlki,dh ptaików" jawi :'i'tęw jeg,o opis'al(;,hrÓlWlnieplasltycZlll·ie, ja'k w pl'ozie Lon:doTI<.l. Z punktu widzenia etno.grrafa mOfŻJla po~ra!k1;o!wać pa,miętn~k SamuJ.s.k~e.go jako zródło do po,z,no,n'a etosu margineso1wej ~,'upy, jalką byli owi pCMzU:kiwacZlezłota z,e S'WO;1ffisyste:nc:n war'lnśc.i i SltyJ.em ży.~1a. Rzadko mamy oka.zję oglądaJuia .,()d wewnątrz" pc>d"'">ną spoleocz.noŚć, z PO,ZODUarnonflicz:ną, w r7JeC'zyw.i:stośc.ijedooik - jak k'if:d,l gl'll;)a ludzka - iS1tniejącą w Qpa,roiu o uchwytny zespól cZYflll1luków integrujący,c:l, W Oikr,eśLnym ukła,dzj'e spo~eczl1i()o~hh.~,t,(Jry.ozJl1ym. Eyl JÓLcf Sa;mul~~i p:'zedJ3'~a:wLc:elliem tPi<eI·WiS.~oj .fali pos,Zluk~wa·czy'z}o:ta" ,;,kJtada· jq'c:ej siG głów Le z ryzy.ka1lJtów i bwców przy,gó:1. Gdy r;ast'łpił C'ws ka;piltalLstów, p~J'ra f:inanSli'stów, c7.:1's wi:elikbh spółek gTU;pUjąCYClhkopalnie w iswoilCh rę.k;ac;h, Samulski musiał odejść. Odszedł bez żalu. Jak.ż.e im!l,e były lasy Stani,sława Szy;szJki, począ:ŁkawfJ przyj<ic.ie.Ia, a z czasem i antagonisty Sa,muL&kio2lgo,człowi,eka 1,!1J1,ego POMOj,U,zn;c<Lne,goorganizartMa c:zującego SIl<; j.ak 1')10a w wG,dzi,e w nowYich, mało roma'!1-1ycz'nych w:lrunkach. Osiągnął on to, cuego nLe udah .s:ę osiągnąć Saml1.lJl, "ki.emu. Został właściClielem k::';Jal.ni zł,ota i pierw's,z)":n Pola,kiem w Kandidz~e .I nil.iotrlt>J·em. Pamiętniki JÓLefa Samulslkii.eg,o uJm,7Jują uosy Wielk'.'lpol.anina w Kanadzj'e, s.a. motnika urzeczonego pięknem przyrody kana,dyjslkirej; C'złowieka wrażl,uweg'J oba .. gatym życiu wewnętrznym, bystre.g,o oos,erwatora i aktywI~e.gO uczeslntlka dzieją'cyeth s:ię wokół nJiego zdarzeń. War,tośc,i stylu ,i języka stawi,ają recenzowany pamiętnik w nzędzi'e ,naj\VyJbillniej.szych o'siągniąć tego gatunku prozy; walory dokumentacyjne czynią relacJt; Józefa Samulskieg,o ważnym żl'ódłoem do dziejów Kanady. a także Pob:1Jri [ro. nadyjskiej. Ryszard KantoT Wyprosi TUl etnograjijata i folkloristikata, Sl}fia 1980, ss 198 Bulgal's.ka Akadeunira N'aJulk wydała omawiany z.l>.iórprac etnograficznych i fol· klorY'stycznych, pOświęclmy 80-'ej rocznicy u.rodzin z;rnarłego nioda wno. zna.nego etnografa Christo Wa.karelsk.iego. K6iąż.ka s·kłada się :I. 5 ..•ciu ro.zdz·i.ałów: l. Kultura ~QC'jalno-n{lrmatywn.a, 2 Kul·· tura materialna, 3. Kultura duohowa, 4. Folkl'or i 5. Te.r;minologia ludowa. Nll~ wia,domo, dlaiczegu fo1klor !lIie został włączony do kJuHury du,ohcwej,. Ki;prijanCj Krysta.nO'wa omawia kol,ektywne wy;korzy,;tanie przez chłopów ziemi ze· wS'i Znepole nkręgu TryruSikiieogo,tj. la.sy, 'Pa'stwiska , tereny łowiecki,e oraz Cliek; ; jez·i'ora. Takie kolektywne wykO,'zy5tanie ziemi zalicza ona do kullluiry prasłowiańskii'ej. Fonma.mi pra,cy l1Iajemnej w Malcedonii Pifliń's:kiJej z.aj.muje się Detelina iVLo.>k(Jwa. Po,pu;-;:z,aana emigra<lję zarobkową ma~oro\nytah chłopów z terenów górs:kikh. �344 R~cenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism Op.róc,z em,i>g.ra,cjliza.o!b.kowej w sąsie:dnic,h krajach lub za oceanem. b.Jcdni c,hłopi z Ma,cedoni'i Pir<ińskie(j ~l1'igr'owa,liialkJże do miast Bułgar,i,i w pO'szukiwani1u pracy. PIZled!'Tl'iotem rozważań Iwana Kojewa je,"t zanUrojący już zawód folowaln.ioćl sukna na wsi Rajni:no o,krę~ Ra,z,gre.ct. Autor omawia przelbi'eg 'tej ciężkiLej pracy. k'tórej tlowa,rzYlSlząbanwJle ~br:zędY'. melody,jnc pi,eśni i :bańc,e ludDwe twierdząc . .iż trady'cj'e te pI'ZJenieśli do iiem Dobmdiży przesi'edleń'cy z Tr<K'jii. 'PrY'miiY'W1ną chatę Tetewena opis'Ulje Bag:ra Geo.rgitjewa, Chata ta składa się z dwuizbow)'1ch pOlmh~s'z'Ciz,eń t,zw. "s,o!ba". gdzie mieszka rr~dzilla i ..kysz.ia". w któ,rym to pOlrnies'ZJcz'ellliu ,ZlrrajodJuje sdę komilnek, Ocalały j.edynie dwie tak'ie górske cha ty krYte g'oniem. Budowni!Ci,WlU i jeg,o ciharakterystY'CZJllyrrn ceehom okręgu Gabmwo poświęcrl 'ówój a.rtyimł We},j,c,zkoWY'lozew. Domy są tu piętrowe. F1ulldamenty i parter buduje s,jG z kam'ieniia, nartomia,9t piętro pleC'ionymi p.rę1ami obIe.phmym i ~iną L pl'ewam,i, Chaty malowane są wapnem, wypalanym w wielu WIsiach tego regionu, Dawniej domy w regionie Gafbrowa kry'te były płyta,rni karniennymi, które w nowszyclh cza<'><llcih zastąpiły dac.hówlkit. Osltai1mi,ozaś domy zaczęto bud()lwać z cegły. Na parterze tr:zyman:e są zwlienęt a domowe maiZ przechowywane jarzyny. Na piętrze jest wera'l1d<ł. gdz:ie znajduje się s,pic.nJ.er,z,Tu ,rodziln<l spędza I<lltoi jesj'eń. Ponadto piętro ,posiada CZJtery izby, z kióryc,h jedna prz,€,7illa cZJO'na j,est dla slar's,zycl1 osób, w dnIJgim pokoju Ś1pią diie<:'i j ,ich rodzice. Tu ZJnajduj'e się kominek, kJuchnia, a jednocześnie sluży to pomlieszClZenie ja~o jadailnia. Trzecie pornies:zczenie. tzw "w'ba", jest\; najJ€lpiej UJI1ządz,Qll1e i służy j<lkn polkój ,g,O'ścinlny,"odaj'a" l.a:ś przeznaczona jest do przechowywania prod:uktów Spożywczy,ch i napojów a,lkoholowych - wina i .r'akLi. Wy;korzyst\;lując bo~tą hlte.mtJu:rę, Gina Kry,sitewa~Noż,a~'owa pisze o hiJSlori,j tkac1!WabułgalflS~i,ego, kJtÓ!rew VillI - Xl w. było wwo'dem samodzLelnyrn. Wyszywaniem "paiSa" ,i ..{)jpa,sizki" (ogona) we WSii Dybene okn;gu Karłowa Jes1 przedmiotem TO'zwa,żań Lj'uJbena Maslin:kowa. Koaż,da z d'l..i.ewcząt przygot0WYW"dła w pOlS<łigu Dod40 do 90 pasów oraz pOlIlad 30 :par "og.onów" (ten CJosta,tniwyszywany był na wY's;o!ko~ci ;pleców). Pasy były wyszywane na taśrna,Qh ul:kanyc>h z jednoliltych nitek we~ny lub ba.we~ny d~ugoŚoci90 - '115 cm i sz,erokości 3 - 3,5 cm. P,rzed r'CYlIpoc'zęci'em wyszywania m,śmy te farbowano zazwyczaj na żółto. c.!.erWOirw. czarno. ,Wyszyw!ano je rÓ<ŻJnokolorowymi cienkimi nićmi jedwabnymli, Białe pasy n'Ols;ząmłQde niewiasty, a s'ta'rsze kdbi,ety u:Ż)'lwają ciemniejszych k,o!orów, l Ga,n:ka Miochakł'owa pi's'Ze ludowym. PQd'c,za'S ob~hodów ŚW. Lazar:za, dziewczęta noszą ezerwonego. W okręgu 80th podcz'als zaślubin. o Oibirzędowe(j fwn:k'Oji fartucha w bułgars:kim Clobiorze ni,ekitó.ry'Ch .kal'enda.rw'Wycr świąt obrzędo'wych, np. białe fartuohy. a w innych regionach faJ't.uohy ko\o,ru i Samokowa białe farhwhy nosi t'l.kżc panna młoda O bałkańsko-kaukaskich pa'ralelach wyżywieni:a pi ;ze Lilija Radewd, Widzi un<l wiele wspólnego w przygoif!owaniu chleba, pier'Qgów i kas? u Bułgarów. Ormi~łI1, A że.rbejdżanów, Gruzinów OI)"C1Z mieszkańców zi'ern ka,raczajewskk:h i c'.wwa-szkich. Dużo podobieństw s,pastTzega talkże w p'rzygo.tow<lniu soku z winogrnn, w spo;;Qloiesus;zenia owO'ców tub Ikon~epwacj,i :mięsa ,i S'p.olrząd;:a'!1!iukw,aśnego mleka. tzw, = oajp<ł.n". Ciekawy jest artykuł Lllli'l P,enewej-Wi.nc'e o sta,rej miarze wina, Przez produ('(~l1'tów wina używane są w Butgarii spcc1jalne drewniane lub metalowe wiadra o różnej pojemności. Na po'łudn'io,wo-'zacho'cinich natsmiast terenach kr<lju używam::> jest naczynie 'tzw. "stomna" o pOljerrinoś'ci 1'5 l:ttrów. Tą miarą okr,eśloćl ludnos:: pojemność beczek, Tlij), 50 stomien czyli 750 li'trów, 100 9tomien - 1500 litrów itd �,Recenzje, ;PTzeglądy wydawnictw czasopism 345 Także przy kiU:pnlie-,&przeda,ży mÓ'W,i&ię: "kupił'em dwiest.omny wina" (tj. 30 UMów), lub "sprzedałem 20 st,omie~ w.~na", tj. 300 litrów. Auto:rka podaje, że termin te:1 spo'ty,ka się takiŻ;e w ty:m samym z'l1Ja'czeniu i w pi:e.'ffii,aoh J.udowyah olra,z w :pi'ś' mienn:1ctw'e. Wyraz "l>tomna" jesf\., jak wia.domo pochodzenia star'Oigrecici,ego. Z kuUu.y duchowej warto wS'pomnieć o wi'erzen'ia'Ch BuŁgarów, z:wią.zanYlC:h z zaw~eruchą. P!it;'Ze o nic,h N\ilk,lYł.3Jj KoileIW. Ziazwycz31j powsrec>hnie p'aJllUje prz;ek;onalTlie, ii. zaw,j'eI'uc,hu jest dzi'elem nacliprzypo;dZlonYICh, niełaskawych s:ił luib zm,:u', łych osób i przyln,05'illudzi.om .róxne nieslZic:zęści<:l - choroby 'i Ś/mi,erć.J,edynie w OkTęku Starej ZagO'ry istll1i'eje odmienne przek,om",nie, i.e jdl,i ohory człowiek Zln;addzJi~ się w obrębie zawierUlchy, to WY7JdT,(lwi~je, Jwaniczka Goo,ngijewa ,p'ils'ZJe a p,o(!hodz;eniu kiultu św, Modesta, C)piekJuna zwie:-ząt hodowlanycih i uważa, że ten chrześcijański święty oddziedZliczył pewne 'fiunkcje jakiegO'ś bós'Lwa po,ga.ńsikdego..Do potwie!rdzenia tej tezy podaJje ona al1ia'logilcZJn,~ IWierzenirdzwi,ą;za,ne ,z 'ffii,tycrLlnym/bD,g)i:em iSI1.aroiŻ)'Itn:ej Hid-'ady - Her<mesem. O pięknej tradycji obchodu dnia ,,Ib<łl'bek poł:ożnYCih"w dniu 2lmycznia w OIkn;gu Webngrad pi'sze AJ.e,kisan,der Ar.nalwdow. Na z:j'emilac:htych noworodki odi:Jieradą spe21j;a.lniop:rzYlg·o<1;owane starsze kxJi'Ji,ety,czę."to zaś i babcia noworodka. W dniu święta "babek" na dwone, iPI~)dowocolWy!m .drzewem lub kJrza:ki{~mrÓŻy;, matka noworodka podlewa wGldę ..aklllisz€,:,c:I€", kltó,m z tej wody rzuca do góry trzy garści życząc, by dz:i€'~'iChOW:lły s'ię :lJdl'OWOi dnc'z;ek.aly się sędziwego()' wieku jak "Stara Plallliloo". Gdzie i1ndiz:iej,ib.albę pOir071l1ą"kąlPli.ą w rrec,e. Śiwliętlo bo po 9 IX 119414r, w okręgu W€llliill,g:r<ld obohodz:or.e o'est pod pa,t:r()n.atem władz miej,sklk'h, Dekz,o Todo,row POl1USWdeka'We zjawisko w kUJlburze duchowej Bul'gaJ·ów. a mi':l:11<rwi.cie probIom tt'a,dycyj:nych i wspókzesil1j'1ch obycza;jów, zw.ią.za~ych z we, selem, na,rodzinami i po:grzebem OIr<l'Z z obchodami ni'cktórj'1(jh świą.t. Jalk zauwa,ża, s\l,czególnie w miasb~"h (}'os€'l'wuje ~ię giW,ałtowną likwida'Cję d'lwnyc.h bog[Ltyc'h i ory,g'~nalnY'ch(jbrzędów. zwyczajów i o:bycza;jów. Lju.bomJ~r Mikow pod!kiresla zaslugi Christo Warl:auel·~kiego d!lra rCJzwOiju bul, gars,kiiej sz,tuki ludowej. Z j,rrilCj.aitywywłaśl!Ae Wakar,el.skiego O:Lwau·tow BuhgaJ'ii kilka szkół zawodowych mUlzY'c:znYClh, pJ.a:s;tycznY'oh, tk,a'c:kich iid, NatOimiast o zasług,\CIh Wa1karellskiego ja:ko bada.c,za folkloru pisze Stefan Popwastlew. WakalI'ehsJki,ja,k w,iadomlo, w 1'9:3,2 roklU pcz;€iprowaclz,jł badania tenenowe w połucllI1aowej Bulg'lrlii.. Napis-al też w okresie mię.dzywojteJlil1ym krótki zarys folklorystyk! bułgamkioj, O os:ł.a1mlimi.y'C:zeni1uumieraJjącego ha;jduka w bułgars'kioh pi'eśniach haj-dUJcki1ch , pisze LUjana B(~glda'nuwa.Mo1yw len Zlre.s,zrtąje&t po'w;;z.echni:e mainy w poezji ludowej Macedończylków, Vikrailków, Greków j AI'b.ańczykó'N. Jordan Zaimow omawia motywy!:>ailllad występujących w poozj:i bułgar;;J~j.eg!) poet.y Chrisbl Botowa om,z w pi.śm:iennidwic starosłc~wiańskim. Wpływ Zywotow Pa,wla i JulijaI'a oraz Wa's,illelgoj KalPido.na z X w. Zalimow widzi w bal.l.adzi,e Botewa Hadżi Dymi/yT. Jednaik poeta, ja:k wiadomo, hojnIe kOlrzys'tał z poezji liude>wej, co potwie.rdza l>tY'I,d~zyik i poelŁyJm jego utworów . . RadoSit lW<U!lDW'l,pt"ząc o obnzędowY<'1h pieśniaoh weselny,ch zaznacza, że p'J JI wojnie światowej utwory te p:>wo!ti z,anik.ają. Pisał o tym znany muzy:k<>Jog bułgarski, NLkoła'j K.aU'fma;n (N. Kauf:-na'l1, By!ga.Ts-kata swatbena pesen, Sof'ia 19{]16), któ,ry badał te pieśni w lat;wh 11953 - li!l74. Zauważył on, ile jeśli da~y wątek jeszcze żyje, to bywa on s'kir.acany, znieksz'lałca.ny, poniew:a:ż pLeśniarka llud(}w,) OpUSZ'~Zil wszyst.ko, co jest związane z magią, z wi,erzE'niami ludowYTni i w ten sposób zoiS'taje pOW'd7Jnien.arusizony 'sY'ste~n oibrzędu wes:eJ.nego. T;enże Kail1Lman porusza W omawianej książ'oe ciE'kaw,e zjawi~lko !przy opłakiwaniu niebo.szczyka w rue- �346 Recenzje, przeglqdy 'wyrda"»lCdctw czasopism .których regiOilliłrcihBulgalr:i!i, kriedy to 5,- 6 ko:biet śpi'ew,a jecinocz,eśnie !lad ZJma,rłym, :uik!~dld':-1rjąiC ka!~da z nioh wtarsną piileśń jYo~J1~eblc:lW!ą. W oiktręg)UKjlUistrerndi:1 naitrornirals,t zalstać mama 50 - 60 k,OIbii,2lt śpriewający,dh na g'rabacih zmarłYDh człcmków rodzirny pieśni POlgrz,eibowe. W.a,rto ffie>że 'tu wspomI1lieć, że w Cz.aI~nogÓI1LJe zmarłych opłakuj,e razem k:illka kOlbli:et,a po tra,giczinym trzęsr',enilu ziemi w S.kqpj-e w lipcu 1[)6:~ roiku na cm€lPJtar.zJU"Bute!" Olpł1d,kriwa10 oflia,ry tego kataklizmu jerdnD(;ze:śie kilkilSet 1mbrielt. Helena Stoin omawi!a :barwne obchody anta św Ł'azarza we ws,i KrCJz,[!c,l'ino '11~ręglU Brur,gas. .Jak zaznacza, cori)'cz.nri·e w (mchoda'ch tego świ'ęta obrzędowego bimą udział WS'zysrtkie wie}slkie dzi'ewczyny. P'crdzJi:ekill2na grupy 20 - 30 hub 50 - 60 U':iCibOiWie odwiedzają cne kioilrejnrowi'ej!i'lkie dhiaty NKl czele ka,idej grupy S:~oi prowa,dlzą,ca. s.ą wścód nkih także i narzeczone. Gdy grupa ,odwiodz;i dum r::arzrllr:zoneg,) tarkircih dziewcząt, to wówcws przyrsz1a teśrC':e>wCldaje prezen.1y sw~;}oj P;'zyszłej synowej. Po o-dw:i,edzeniu rOs:tauni'ej eh alty "łazarrki" udają 'lię nad rzekę. Tu zg,ro:madzeni :ią m:,ersz~kańcy mlrej wsi.. Ka'idy z niCrłl rZU'L1ado rzeki gał'lzkę wierz.by. Lud wiemy, że jCŻJeli gałązkrt ta rpqpłyni'e. to ten, który ją rzucił, będzie dłUg)Ożył, na:t,olmia,s:~je:§li gał'lzk:a się zGrtl'zyma, jej wb,ścilclDel l.Lmrze. Helena Sta1n podaj-,~ kii@m pic:senelk z nutaJmi. iKisiąiŻJkaj'E'st boga'to ilustrO'WIana, a na końrou lJnaJld~łu sa; ki l,ka ;lI1.y~uló.w poświęc-Qnyc'h t,enminalOigii Ludowej niekitóryeh wyrazów. Zwra.'c'llją tu uw:a'gę pmce Ch~isit,o OholljOilczewa a nazwac:h studni i nire:ktor)'1c,h jrej elementów, nazwy koła i jeEJo częśoi w gwarach bułgaif'Sikic'h Donki WaImlrel::ikieJ. Ma'.ksim Mładenow pisz'e () naz,wra'clhmaśhcy (mątieW!kli), a Ohr',sitd l1qpałrO'wa-Sime;nowa o nazwach 'tęczy w dJi:a:lekJtachbułgar:skirch. ZawaI1te w omawianej ksią,żce prarc1e są cirekawe, j:J.lkkGllwi,ekp:~llUSZalne:ią zagadni,eruia z,wiąlZane z wą,slki;m olb.<;zarelffi.S~~mj,a, że uch autorzy nie pokusi,li się () ilcoZs'Z.erzenies,woicrh z'<1JinterreslO'w:ań na caly obsz<1Jrkraju. :lie mówiąc już () szer· :izej kialTlipm'artystyce bałkańsikliej CiZY(~gól['Jcsbwia.ńsikiE1j. Kole Obredi l obreden Jol klar, By,l!~arska Akadernija Simiczi]ew na "I"dluklte. IrIs-tit-ut za f(}lklor, S::Jj;, '1<9,31, S:i. 3418. ,Buligaria zaj.murj'e jedno z czołowych miejsc w sWlecIe jeśli chodzi o wydania etn01grra:fi]CZlnei f,o!:ki!-orysty,cz,ne.Omawiana książka pod red. Tad'Jra Iw. ŻiwkoWJ je.it wlaiśuile j,ed!ną z 'tyclh wa'r~(jśCio,wY(Jh i ci.ekrdWych poz)"cjri. Zawal"t'e t:u z:biororwe 'praCie z teoniui i eistettyiki! floi~klliQl'!U bu~~all1slklietg1o :ią PQważmY1mw:kklidellIl w WlzbiQ~acenie wiedzy o obrzędach .i f,a!ikl-orze obrzęd(ywym ludu, z;arnie:irZJkudąeego teif'eny o bQgatydh trad)"cjaldh kulitury duchowej, sku,piają'cej uwagę wielu badaczy krajowych i zaig,raniczn)'C'h. T'odor Iw. Żi~kow w rOlz!jJIrarwiept. Oc)rzędowość ( . .;.:tuka obrzędowa usiłuje dać od[:>owiodż na pytani'e, co to j'es1t obrzędowość, albowiem nakłra-dają :iię aa ten termin pqjęoila - 'tr'adycja, obyczaj i święt,o We:ie!e np. wedŁug Ż:iwkowa jest jednoc'Ześnie 'Qbyczajem, obrzędem, a także i świętem Autor r-ozpa'truje s~omplikolwar!le :iprawy związ,ane z kulturą ludową, któ!'a jestspecyficmą realizacją so· chlJną człowLeka. Formy tradycji Z:.lŚ mog'l być różne 'v ·'.ależności od tego. jaki �Hecem:je. l p;rzeglqdy rwyda.wnictw ,i czas,opism 347 je~t system ~ultu.r(}wy. T'i"adYl:ja L':)Wlem re:lliz,olw'.<lDaj'e&t różnymi środ~almi w sfcrl.e kUJlb,'y ma't,eriaJ.n.ej i duc:\1o:wej. W)'lnUka z t Qg)(), wed~ug aUJtora, że w ka'żdeJ kultrurz.e 7Jdw:arte są rÓź.f·e tl'ad)'lcje, a to nte j'e'S't s!p"'z~>~znez f.~ktem, i;e w ok,TeM.onye.h oGUies'dch tub \V p::3zl:z.egóLn.yc.h SfPoł'eczeó!~t;waeh Ipnzewa'ża j.edoo luh i.nn>l forma tn, ..iycj i. Zwy,czaje li obyczajoe nabmi.as:t wy!a:r.;i,ają si'ę jako podstawowy kompona::I'. ",tOSiUnków sOl:jailny,oh w tyClh s,p0oŁeczeu1'shva,ch,w k>tóryclh d;am1ol~luj.e rola mOlfa.::lboś'cij',lko re:;.ubt::or stosUon'ków soc;j,al;nYJOh.Wy;n~kJaz tego, że zwyczaj : obyczajj są re~u1.:t .'H:m samej traJdyaji. Wled~U'g Żiv."kqw,a,l<baodaI1!i'e da:1ego sy,;~emu kll.LLtumwego ni,e1,ltwo może dOpTG,Wardzićdo opis'u całOl~s;Zltąłtu s)'itua'c'jorobyl:ZajoowYl1hw odróżni,eniu od ol:Jlrzędowo&cl, PQsli'adającej już :kor,~l'etn,e f.OII'my,k'Lórc ~()żna d()lkłl~dnie o;:>;Sj~. K<tżdy obrzęd, Weidh.lJgZi'w:kowa, j'es,t w pewnym ~ensi.e unika'lnym akJtem twórczym r·eaUi'z,uj<jJc}'mokr,es1ony cel,. W .l~a:Żdym akc'ie Qibrl.ędawy.m realtzowame są' k~·n~r€'tne potrz.eby prze.z .kClI1kret<nejednostki i ~poł€'C'ZJność. Radost r wanow ~ roZipatnuj,e joedJnnść w Qb.rzędowoś'c'i rodz'i,rmej (s. '29 - ó'1}. Jak,o klasyczny pczy;kłoad p::wiązan!<1 librzędowo.śc:i rcdzJinnej pI'Z)"t,l'cza OIna pogr.zeb m!.:)dych l,udzi. Ch.o:w:a się ic!h n<l wzór obrzędów weseLnych. P,noae"ja pQg1rZleibowa,przypomina or;sz,ak weseLny. Wyslt~pują bu druŻlba, szwa.gierki i i.nn~ os'<fuy. B~alrąiC),'m udział w p(>gllz~')ie md~l.::J zma,rł1ej dzlhewczYlny 'C.zy H1:łcdz.ieńca r,ozdalj-e prezenty j.ak na \V,e!'leiu.ZWYl:zaj "'en z.n"wy ja'>t także u iinnych uudów oaoJikań,sikich,AutlOr:ka pO'daje, że pie~:··i we5el!lm' o rc.zsltmli:u panny młodej z dOIne<mrod!z;i.C'Ów,przy wykonaniu których pła1c.zą - dzi,ewczyna" .jej radZiiJce or.a:z rrJdizeń&two - swoją tnElŚ' cią i me.lodią są bandZlo zblwJone do pieśni pQglr.ZJell:xJl\vyah. P,i'eśn:i te w £olkJlarze rosyjskim są również ta:k 'Łra.J<itow<une. Jedność występl.lljąca w obl1zędow,o~i rodzin'l<Jejliw~ncfwa l10zpalbnuje w powiązalIll;u ze sitlG'ilUinllmmli SiPioł€lC'.z.n,yltni. SytSItem OIbmędów ,rodzcinnych ujllnlU'j.e ona pod dWilma aspekt'3'mi: 1'l jako os synti3igmatyc.zną, k'tór,ej pos;fJ(.wególlneolbrz'ędy są pC'wiąza,ne tTIolędzy",elbą i uwpeŁn'iają{:c się elldiTLenty. n.ad3jące jedonGII.itysens i 2) jako oś para:dyma'tY'l:·z.ną. którąj k,ażdy obrzęd joest pO!doib.nydoDp(~ZQsbłYClh,przy C'zym można dkiI'eśLić i,n.w;J..rian't,do krtór€lg>o'wszystkii! obr·zę·dyodw.oszą się między sobą jako WUT!ta.nty. Z ke.loe'iubiór w obrzędiowQści bułgarskiej omawia Ga;llika MiJcihrujkJwa. Zwraca 0:1'<1uwagę na uhiór weselny o.raz noslzcny w cz.asi'e świąt obiI'zędowYK:'h. Ceohą charakt'ery,styczną ty'eh ubiorów jost bukiet, k:tóry jest częśc,ią ,składową elementów &truktura'l.nych i służy j.a,ko znalk obrzędlJwo;ści. Buk,tet weselny zirobiony jest w ;zasadzie z bl.uszc·z'u atbo bU~sz:pa,nlu, związany białoczerwrmą s;kręcoQlllą nJitką tzw. martenicą i zloci:stą n.i:tką. BI~ak t"glo buki,eciikJu nir2 pazwallu 'l"rakitowaćubiroru za WooelllY i abnzędOlWY, a go<~ci.e weseu!1Ji nie pCJSiadający ta.k'i·eg·o bukietu nie mogą być u w'-lżani za os.oby ol:xrz'ędOlW€.Takie bUKli,eciki lloOlS:zą więc wsrzy.scy g,ościre weselni, co oz.nacza, że są Qlle obowią.zil~()wącedhą a!lrzędo.W1ości. W nie'których regi'dn.a·c,h 8uŁgarii do bu%iecikru wesell'nego dodatją jesz,cze koca,IlJki (Helicltrysum arenarium), bazY'!e,k (Osymum basi.licum) IUib goraniU1m. Wianek p.<JJunymłodej joes,t z wi,nlokttOiJ.·oślilub z pędu róży, Z2wiązany c·zerwCiną nlitką oraz ozdJabi,ony W:us<zcz,em : buk:s'zpa;l~em. Wialoek teo nosi ona pod weh'nem. W nilelkitóryuh nei~iOtnalC'hdo tegfl w:anika dodają kwiaJty ogrodQw'e, monety, bazyLek, koonicz)'Inę, paw,ire pió.rika itd. Suknia par.ny mł.ode:j je",t 'I. czerwC1neg,o m.a"er.iJału. NCls.iQ,na cIbO'w.iąz~oWlofartuoh, O'd któ.ry;:n wisi bi<lły ręl:zntk Obrzędowy., ozdobi'omy czerwonymi niórI1!i. Pan młody. ;>ow bUikiecnki€1l11 ,przypiętym do kołpak<l, ma biały ręczn~k, który zw,isa j.ak far·tuch od pa.'ioCld') kolan. Gdzieniegdzie ma ()In na szyi zwiąZJ<~nąCZerWJiIlą c<huSitkę. Wypr,awką o~rzędu'Wą noworo,dka są: kl(}szulka s'zyl.a cz,erwoną n~tką I biały koci;k pe1~na l wehy. które ofiaruj.e matka ehrzes:n. SZ.'I1pf)czl,a jest oz:dOlbi;ona czeu-wollyllni kwiatami z maleriału i zlcltą monetą_ �348 Recenzje, przeglqdy wydawnictw ,i czasopism Nieboszezy:ka chowa s·ię w śhJ,bu1yun ubrani,u Wr:1Z z bukietem 'i Wks.z;pan1.l bazylU .. Ko~ędnicy, :po<du,)nie ja·k i pan mł·o.dy O!faz inn.i g'l,ś>CieweseLn.i, noszą na kołpaku bukiet z bwksztaiPlJ1'Ulub kocanki" na szyi m<łlją kora.l,e z prażon<'j lmkurydzy. SuszolJ1ych śliw węgJLenelki czer:wo!l1)"Chpapryk. DZiew{)zęta bi'orącc udzil.lł w obchoda·ch ś.w. Łazarza, tzw .. "ł.aza,riki", uihra,n.e są jak panny młode, m",ją białe fart.uchy OIraz noslzą 00 ,głowie duże buiki1ertyz kwiartó<w: W podohny spOiSób ubra.ne są dziewczęta biorące udział w ohchodach oblrzę,Qowegoś'więta Jel ze!?io ("GjUllgjewden"). Dc/minującym elementem w tY'ch wial!1lu:szkac1hjest roś.lina zieloa'u, a ~orzeni," jej semaa'1tyki baZJudą na aH:.hai'CIzny:m symbolu •. Zło'l'o natomia,st symbouu'2JUje moJallną czy.s'tQ;ŚĆ,koLory czerwoll1Y i \):j'ały zaś są symbolem UlJ'uodzajJlJ()'śc·j ziemi. O typaoh sys,te:nu .dźwję.~ow€go w pier,wotnyc,h war,twaC'h o!brzęd,;wo-muzyczneg,:) folk.lunu bubgalr5ki'~ jpIis.z.e,Stwetla ZaC'!lJani'jeWJa.ZWlna<C:a 011',1'Uwagę na ZWląrek między sl-owelm a melro.dią ludową. Wciąż żYW!e w wieJu regiol1.'ł't.h Biułgarji ubrzędy W1i'usenne są p:'zedmLOttem badai1 Wasyllki Kuzman{);wej, któ,ra oma.wia ich charakter sy;s1Jemowy. Obrzędy te, jak sluslZll1i,e CIIut'OIJ'lka ZJauwaJża., 5'ię,gatią zamierzchłych jesl.·eze czasów, kiedy w życi'u chlopa bu~ga,r!s.ld;ego dc,;nrinO'w.ały tra,dYlOje sysltemu pclltri,an·,halne,go. Rozpatnuje ona te ob:rzędy na podstawie bOlgatYClh danY'c'h etnog.raJicznyclh, wyk,oJZy!SltUjąC mat'eriały i ŹJródła f1oll!Qlorysty,cnne bada'czy bulgar,skich. Obrzędy cyklu wa,oseIl1Jl1iego, nacechowalllJe iode,O'wo-emoC"jonaJ'Dą cha,ralktery;styką, ScI ściśle powiązane 7. mOtl'<1!l.nymi i wartoś·::io·wymi no:rma<ty;wny!mi śWliadomośc.i,ami kole!kJly.wu, juk 'le:~ j ze S1PBcY'fLcz.nyrrni nas1JrO'jami jakie rodzi wi·O'sna, Kuz.maa'1owa obszernie omawi:l obc:hody zapustów, zalb<l~vy d.z:iewCJzęcew dniu św. C?.terdz·i·e.'itu męc;~erUlikow. św. baZJa.r.z.a,św. Je:I"Z'B~Oj świąt Wij,B~k<l!l1rOI::mYClh. Ważne mi.ejsce w obTzęd;Jch wi·usennych wYlpełnia taniec. Obrzędy po ZJCl'pu.stt.acoh nabierają charakteru zabaw we'e·]·' Jlych, a .główną rolę w niClh od:gu'ywają dziewczyny. Geu;r;g Krajew z kolei zaj.nuli.ie się obrzędową trawestacją świ'lt cykl.u zimo· wego na zi·emiac',h buł:garskiclh. Ohrzędy Le roz,paltrui'e on z punktu widzenia mit'..i d nie mag'i:i, a s)'1ste:n cykJlu ś:wiąt k'd,le:~l.darz()wych kultury f.ol.klr)ry"tycznej poprze! typ tlra'westa1cyjny "m ężczyzlna-:kohieta ". l Slldadaniem oil'.iaTy b<u'a'TIa, przedistawi10nym w hełmie zllJal.ezi.onym w Kocofaneszty w Rumunii, po<.'holdzącym z IV w. p.n,e. zaj.muj.e się Iwan Maraz()w. Auto,' przyt;a'cza wiele danyc.h·· zac-z;eTpnię<ty'chz bułgarskiego jak też i z f()J~I()lru innych Slowoian. Znany muzykoll'og bułgacr"ski., Tad:J1f Dżidżew, pisze () f.unkcj.cn.a.].n()·-inlonal:yjuY'C!h ty!p<lc,h w bulJga'fSikich piesn;n;e:h .kO'lędniczych. Pieśni te, ja.k twiel··dZJi aulo;'. mają iPrYJm1i1tywną':nello'dię, !która, IZJwiązan<ll pi.erw'O'tnym obr.zęd:;'w.»m l:L'Jm'a.x.Ler'Cil: ,kolęd()lwaJl1!iJa ,mające;~o magi'czne i praJktycZJIlie znaczenie, od.SJtą.pib swoje l1liej$c~ mlUzyc'ZIl1o-<poe<tY'ck'iej , emocjnl1:lilnej sugestii, w której domLnuje uczucie rZ{~żkoś,ci. WytfWJaŁoś.ci i wzni:osł()cś-ci. Zmiana la, według Dżid.żewa, je3t wyni,kiem \v,zrost:! :fiul1lkJcharly'slyc'znej tych pieś'lll w tradycyjnej praktyce obyczajów kolędnic.zych. nabieraoą'cych coraz 1,0 więcej cech symboliczno-obrzędowych, by w naszych czasach nabrać jedynie roli za'baWlOwo-,rouywko'wej podcz.as obtho,dów tego ŚWiętcl na wsi. O obrzędach z;wjązanych z obchodami L:w. Genmana pisze Milen,l Bcnc>ws,k'l. Z;wyc·za.j tet:1;, któreg,o celem jest pl1o.ślba o aeszt:z, rozpatruje ona z c,·lelyczneg'.l PUll1kit'Uwidzen'i'a, GHman.a f~gru·]jka ma·g.iJez,na"German" (Ka!ojan) symho.]j-2!uje Ulro<kajność, obfitość, a pogf'zeb.anie jej ZW,iąz3:1.ejest z mag,ją. Kompozycjelobrzędu �Recenzje, przeglądy wydawnictw 349 i czasop'ism roZ!patrywana jest jako część jeg,o ,morf.oIQgh, a z tego wY'pływ.a wniosek, że 00mi'nują w ni.ej elementy symbod,i7:acji. QpłakiwaJnie nie~oszczyka w Buł'gau',ii j,esrt pr,wc1m;,O'tem rozważań DymitrYIl1Y KC\iufman, :P,() ~'rótlk!im pnzegtlc~dZlies-tall'1Ubadań, gdzie nli,a",łu~Zll1Jie do ef'o1kloru biulgar-ski,ego wstała włączona i twórczość luidowa południowo-zadhadnrdh ter'enów Jugoslawi'i, Kaufman prz,ecihodzi dCl a,n'l'lizy pog;l~z,elbowych pie.~l1Ji olbrzędowych Z badań iPrz:eiPwwadz;onyclh na zi,emia'oh BuŁgalrui wyniik!Cl.że średnie i s,tJarsze po,kate-aie Qpłakruje s:wcd'e zmarłe osoby· jak dawniej, na'tomia'st młodsza ,generaqja przy u'tra<Ci.ebhS'kiC'j osoby ty11ko płacz,e, anre ukła:oa pieśni ,pQgrZlebawY'~h, Ciekawa jest iJnfor,ma,oja. że "zawoda,wych Ślpiewa,(jzek lu:do:WY'chpieś.ai pogTz,ebow)"c-h w Bułgarii s,i'ę nile SiPotyka" (IS, 2&7- 21(8), Jak w3rÓ'd p:AZ'IOstały;chSŁowian IYołud:niowY'Cih, tak i w Bu:łga:ri,i ophlkiwani,e zma:rłyah }es.t tra:kfl,mvall'Je j.~o obowiązE:k Ukła,dają w.ięc pi,C'śni p(}~rz,ebow,e zarówno utahmtow3Jl1Je pi'eŚ!niarki ludowe, jak też 'i ni,ewialsty, które nig,dy przedtem publi,c'znie n;'e Ś!pi,ewały" Do rza,dkoŚ!ci nat'Jmia'st należy, by pi'Elśni j)Qg,rzeb(}we układa.} mężez)'zllia, W niektóryc,h regicma'ch, ja:k Z3macza .autonka, gdy umrze C'zlonek rodziny, k'OIbiety wychodzą na podwórikoi gbośno śpiewa,ją pieśin:i pOlgnwbowe za:wiaidamiają'c w ten ,slPosób mi,eszkańc6w wsi. Opłakiwani'e z;ma,rłYlC!h nocą jeslt w l3iuł,garLisur'owo zcu~azane, Stanka J<JJnewa pisz,e o f.orimach, kaTl1;pozj'loj.aoh ielernen<ta.c,h wi:gi,lijnego pi'eczywa obr:zędioweg;o (s, 283 - 309), Dz,ieJ.i j.e ana na dwi'e gnU!py - 'Pre('zywo przeznacZJolnedl,a s:tJołu wigjili.j.rLElgo Ol'Cl'Zdla kolęd:n.bków, Omawi~l:ną ksiąi.kę zamylka !1oZlplaw.a Djrubomira Minkawa o pisanka'C'h w Bułga.r'ii. RaZpaitllUje cm 'm,c/tywy, QI1namen;ty oraz zasa,dy kc.rnJpozY'cji pisanek ad :po':' ozątku nasIZ~o wieku po nas,ze dni,. Ja!l<1oź,ródł,o baidań pasłużybo mu 550 s,zki:CÓ!W j wzorów piJsarnek. MatJeni'a~y Q'mawianej ks,iąŻJki przynoszą duŻJo nowego o fo1k!lorze :bułlg<lTskiiJm, który - jak wynik,a z zawalrtyc,h tu rnz;prarw - na:wet we w1a'snym kra,ju nie jest jeszcze w pełni znany, a dla mił,aśnikówsiłowiański'ej twórczości lu:dolwej je6 t to lekJtura pożyteczna, pl(Jlz,wa.la;jącanawiązać clo podJobnyIQh zagadn~eń tearetyc,znyoh i estetyczinych kultury matel'i.ailnej idudho;wej powstałYIch ludów słowiańsk,i,ah, 1 Kole Simiczijew Etnolo.~ka 'li istrazivanja, ,Za,~r,eIb l!tln, ss, 252, Wydawca' Etn:o~a:lisk!j mu:z.ej Za,grebu, Po 39 I.etniej przerwie Miuz,eum Etnog.!~a,fi'czne Vi ZagrZJebiu przystąpiło dn ,w,zI!1Jow:ie1DliJa iSlw~jej ~luibililk-c(C,ji ~'o.d n;olWym !tytiUłiem"Etnolo'.sJ~a lus!braZ1ivanja" (Et.nologiiClcl1el!Jaidam:ia)zamilCllsit,d<ł!Wl1be!jiSlzyc'h "E\1JlliograLslkikh1Js11JraZlivarn:ja ,i gpaldje" oralI: "VjeSll1Ii1kaEtJl]ogr.a,f,sl~ogImuZleja u Zagre!bu". ASU!lll{ptdo pr,z.eiks,~tałcenia wS(pomni:anYich ,pism dał ,juibiJJ,eusz 60-<J,eaiazałożenw muzeum" przy lctÓ'r'eg'o oka;zj!i odbywała s'ię dwudmo,wa kJo.n:£erenCljanauko-#a, poświęcona prezenta,oH wY'ni'ków oista'Lni,o pw,wadZJon)'loh badań etnQgiraJi',icznye;h ara:>: pl'Opozycj,i .utw:onenia pa,rkiu e'1JnograiicZin-e,g,ow o.kiohcy ZagTZlehia. poś.więc()Ileig') tradycyjnej JwlturZle ludowej Ohcwwaoji. Te dwa kiel1unkri za:ilnteres,owań s,taly się też wy1zma,C'z:nti:kiem dla sam-eg.o wYtdawil'łictwa, .któreg.o pierwS'zy 1Jc>ffijest żywą dokumen:tacją odbYtY'Clh u:r,oczyst'aśC'i li naukowed sesji. We WiS'tępnej części zaw1era on �350 Recenzje, pTzeg~qdy wyd:nvnictw i czasopism bQwiem wy,pOlwi€ldz.i lub i'ch fmg!meJlty wygksizJ<ne jako p.ozdrowienia i życzenia Ud::-.]rumen.tow<lą·wtut;lJj rów,rui·eż mCl''TIoot W1ręcz,enia różnym o.s·~b()m o;kwicznościlolwe.j pl.a'kJ~atk!i·.Otrzymali ją kolejni żyjący jesz,c.z,e dyrl'kbrzy ml1zeum. tj. prof. dr Mi;\,o'valIl G3'vJ:z,zi (1939 -,1191411), P:':J!f. Ma~.ijana Gus.ić (I!ł'!J6-19,641 i dr .Je1kJ Rada,us-Riihalrić (Hl66 -19'715) - znail'l!ir6wn;i€lż jako znamien.ilCi hadaez,e i autolIZy Ikzny,ch i ceclU1y·c'hpra,c nJ tema:t tradY'cyjnej kiuTtu,ry ludowej; pOInadto plakietkę otr.zymah je:s,zcze inni zaduże.cj pracoIWni1cy muzeum OIIaz muzeów wS'Półpra'cującY'c,h z nim od długi>c!hlat, a między 'nimi takŻic przedsb\viciel węg:erskieg'1 ,muzeum w MiOhacZJu i po,1s.kie@o Mu,z,eum GÓnns,ślą.skiógo w 13yt".c11iu,P']za tym ,tak.że za,~rz;ebskie instybl1'c,je nalUkc,we i kul'tiura,lne, o,az 'teLe:wizj,~. Wstę;J t'en zamyka ok.Q1kznoŚia~owa wypowiedź' .o/becnego dyrelkltora, dl Maria Petri<:ia, związana z sz.eśćdziesiątą f)CJlC'Z!I1i:cą istnienia Etoo@"a!fskog Muzeja w Za'grzefoiu. j u:bileus.zowe. Z ws,pomnia:nej wypowiedzi wY'Dli'ka,re iru'c.jatylw,a g:rGlma:ciz'e.niazaibytków świad .. czącyeh () ludowej kulturze Charwatów wyro.sł.t z dążeń d:J pO'bud=ia narodowy·ch uCZJUći pabrio'tyz·mu w debie Austro-Węgierskiegc państwa oro'z ro.zw,jj.an~e się na początk:u XIX w. tzw. ruchu il.iJr.ski<0,go, rOZlszerzającego iJdee joed,:'(Js'cisłowi.ańskiej w rejona'cih po~udnk:'Wej Europy. Rezult:1Jtem tag'C) było m~ędzy \nnym; założenie w 1183'61\ muzeum narodolW,ego, O'Jejmująceg,o zbiClrY sztu.ki, af'cheo,lclgd i przyrody, a częś>Ciow1:)ta:klże et,!lJog:raJ.ii. Jedna~kiŻie zabytki et'nJO'gra;ficznc wraz z dokiUlmen:tami histo'l'Y'cZJ:Jy;mibyly w owym czas,ie ga.szenia wszelkich nacj.ol:1:1111sty'cz:nYClh poc.zyna.ń najmJl'iej poiŻąd:1:ne. Dla:t€lgo też powiększały się tylk'l dzięki in:i'cjatywie i zaku:pqm <J'kJtywnych dzhła.czy, kitór7.y rozum~eli wa,rtość wytworów t'kiwiącYClh bezpo:średni.o w s,amy:m na,wdZJi,e. Nabyte prz,ez si·etoie okazy nie ty1k0 z C.horwac'jli, ale ta:kiże ~nny,ch rejio'nów, naoWet po,z;aewrCI;Jej,s,ki,C'h, depJlnow:lli lury ofda'I'owywa.1'i muzeum i tym sPQlS'o\)em je~o ctnSJg.raJkzne ZdS('óY pow:'ększały się Zina'=~e w miarę u'pływu cz:~,s;u.Największy w tym był zbiór I'Z "Y'sięcy tkanin, .po·:ihciClJzą'cycih z Chorwacji, z,groJn.adwU1Y przez Salam:'lu Bergera, który stał s"ę :przyc.Zy1ną wy{)diręb,n:ie'ni'3 się mureum etnolgra,fic.ZJnegoQ.Tym sp':;,s;)I';:)'e:n, PC) upadku mona.r:c'hH alUsUr'o-węgiersk,iej, .już w nowopGw.slałj1m pań:s.twi'e, rea,l'z,uje S'lę życzenia chorwa'c'kioh palniotów i milolśników j l'a,dycyjnej kultury i 2.2 października 1·9119 r. powobano do żyda etnolgtra!fjcZJ!1Je muzeum jako uddzial ChO;'w,lckiego Narodoweg.o Muzeum. '\V jego skład weisz1y ,ZJo'iory ekwgra;fuczDe z ZJ~.~rze'J'skie'go his'torYiC,z;~·o-a·ncheologi'Crlnegooddz,iatu Muzeum NaTOdo\l\lego. z,o,i~.;u·ye'.nogr;,iium.e muzeum sztu.ki i rzemi.:.so1a przy ,S.ZJk'CiI'e zawod0wej tyoh profe.;j.i, zb~O'ry S. Bergera, etnog)ra!Lcz,ne z·';:}iory muz·eum szkoły pedd:gCJlg~c"zln'ej i Eltnc'grafj'cz:ne zoi{)1ry z i'zoy rzem:ieśLn;·czJ-'haindlCJlWej.Równooz,eśc'l'i'c ,zasbużo,ny Zi1Y.j'era·cz S. 13el'i~er, jako pierwszy dyrektor, z uwagi na skrcmne Śfl::JIc{kińinalIlSoOweówczes;neg,D muz.eUll1, utworzył IJJa'wdowy f,u,"d.USIZdł'a z,aknpu wbyt!kó'w w te ren'ie. Dzięki ternu, wd.zicsięć Ia.~ pot'em, IZlb:iQI'ywZJ:'04SIy ·do 30000. Op;rÓCizrlbU(JrÓjwwzq'a~tają taih.-ie :Jnluz'ca!:nearchiwa rękiovisów, folOiglrafii li ró±nyc,h in:1yc.h dokumenta,cyj:ny;ch ma;ter.iałów, powstają wyisltalwy iza,czylna si'ę uikazyiwać ,.Z!biiJika jiu'g)ols.Jav-MskirchorU1amenata" Olrall ,,~ol·os,ka bilbl'Vot'elka", a taiklże pI1zewodniik Setnja kroz Etno'g.rafski muzej u Zagrebu Od W,315 'r. za'c'zęły wycihOlcJiZ'ić "Btnog:raflolka ist:raziv3jn'j:a i g.ratdja", kitó,ryclh osvavnU n'Ulll1'el'uka7-a1ł Si'ę w 19142 'r., maIZ "V'jei3!rJ1i!k EtIIlotgr<llf1sikog murz;eja u Za~elbu". Rdk 1M2 z.amknął Qlkires, k~eldy ukaz:a'la się aSitatl1'i'a dI'u'kowóma po'zy,Qja muzeum. ,Bo dnu'giej 'WOIjni-eŚwilaitdW~.Ld~i,er:o w HMI6 .r. mu;zeUlm zac'zyna l'O'LlW'idać SiWIO(ją dz-ialaiLnJość,pr,z·ede wszysJtkim wystawienniczą i badawczą omz p€lneLr<l.cY'jnąw te.renie dla wz.,bogia·c·enia:Zlbiou·ów. Stałą eks:pozycję OiLwa.rto w 1955 r.; wZJra..;t.\Ć zaczęła także l'icziba 'n'Clukowycil pm'CoVv'ników i dzięki ter.nu mdŻna bylo znac:znif' rCJl.zszen:yć kontakty muzeum, obejmujące nie tylko całą republikę c:horwacką, al~ �Recf'nzje. prze.glqdy wydawnictw i czasopism 351 !ol!kże CJłą Jugosławię ulraz 'tereny poza je'j gI1ar.icami. ;t"aa'darptowalnn wówczas dili1 '.elów eksp[)zyeyjiny(~h i ji<llkoob'i.ekit iln situ I10dzinny dom prezy,denta 'Dibo w ,K,umww()u. Ohe:::,nie muzeu,;n składa s<ię z 9 działów na,u1oowo...;ba'dalwczyah, idzilału dydaktY'('Zl10-<;X{)pa;gandJlw€;~o('Czyl'i na'u'kawo-ośw:iart,c'wetg,o), działu dOikiumentacgi, b;hl iOJteki m.lu:k<\Jwejoraz c,.fllJżby'k101n:Sell."'W:atoJrSlkQ-:pr.ep.arators:k:iej. MUileum Ojprócz rozmaitych prac i thowiąz.ków !1earl<i!ZJUj-e ta;k!że ,prallctylki s'tud€lIlcki,e ocr'az slu:ży fachawymi \{'()In.sullita.cdamietnCllgra1f,om kiragorwyim i ZJaI!~rnmtiJc.z.ny;m.. Tutalj też (l)rodlził sic zamysł ul1:wolrz'Ciniawok.Oili'cy ZaiglrZelhia iPar!ku e'tmJOIgrafk:znego dla ziemi chorwac'kilej, któ,ry miałlby kap';:ta.ln.c LZJIlICiIC'Zeni'e W' żYIC:iukulturalnym Rerpub.l'i.kli i c.ałego kraju. Pi'ell'w:ciząaz<;,ść P'U~ltj:k:rl:elji "EtnlOlo&ka i.sItraZivanja", za'ty'tułowaną: reZJuHaty n:aj!lowszyoh e:trJJOIlogi:::znydl badań ortwi<er.l ref.erat, który przYlgotowała Dund8 Ri!htma>n~A'UgTUstin,Pit. "Ba,dam:i>aetnolloglkzne i wlslpólazes.na ku1ftUJra". A!Ut:o:r'kasl1:aJ"a sli'ę dać oąoo'W'iedź r.a py'tanie, lCoO110izumie prz,ez owe tytula;we olkreślenia. Wychodzi od pojęe,ud etJn.'Ollogijja:k;o Il!?u'ki z,aJjmującej się kul'tmą ró.:imyoh ;gJrIUCJ ludInO,ści.,t'j. SIPO~CJlbem życl10l i myrŚ1eni.a oraz us,tnego k'CJmuni.k:ow:arniasi'ę. Dal.s,ze rozważania sprowadzają się do 'S'tJwieI'dzenia, ż,e trady;cyjne w'ZJulmienie pojęc.ia "ku ltur.a" odno$Ho s.ię do te~o cw.su., w k'tÓTy[,'11dom,jlIllo:wał\Vi~Is;ldmoldel żyda, a więc do e;zas.u za,nim n~l's'tą'P"ły Slpoole:::'lJnei ekclIło'llUJczme przemiany,. ROIZJWi.jają'cas~ę nauka slzwkala }ednalk odipowiredzi IlU pytanie, 00 ta jesrl. ,;kiul1Jt1rn ludowa", "trady'eja" i co w ni0h u{.1ho,dziza "nasne", a co !uwa'Ża s'ię, że do nich prz,eni.knęł{) ja'kio abc,e. Skona etm<Oilotg'iJa bada kiulrtJurę gI1UP ludnO\Ści., s.tara się również wyjaśnić, czym s·ię te ~nulPY miiędzy s,olbą różnią. Tym samym zaha-cza zalrównO o k:udtlUrę luc!inalści wiojski'ej, juk i innyrCh grurp żYljąleyclh poza j~j OIbrębem. S.ZJUikia si~ róiWnocześni,e rela{;lji ,pomiędzy przeszł'o'ścrią a teraźn:iejswś'Clą. Drugrm rClf.era'tJcm był·a moja wY\Powueldź.na temwt "TmdYC'ia i wSipókzes.nośt w śląskiej lill'd'Jwc;j JmJtJunze", ChodziŁo mi o wY;kia.zaltie h'iis'tory,c.znych i eik'onomi·aznyc.h uwar,un.kowań, pno("esów .zmiarn, jakie dOikJonały 'Slię w kultuyz;e lu:dowej r>.aŚląsikJu :na jpmzesil.'I'zem:i 'WieikóiW.GłÓiWtllyiplI'2y tym allocent połOlŻY1am'00 Iwyika.zal:1Jie oiągł,CliŚCitradyąh omz te formy li wa.r'tOtŚlc'ikultwI1owe, które tutaj przeit!rwały do clinia dziis'iej,szego. K,CJllej'nyreferalt S]a!bcdan'a Zecev~~ia do'tY'czył na,ukowo-badawlczyah pra~ e,tno· graficzJIle.g,o muzeum w Belgn~diie, Pr'OJgcr"am.naUlk;O'wo~ba:da,wezywYlmi'enion"gQ muzeum obejmuj,e: Qpra.cc}wywa.nie ZJbiorów, tematYC!ZJnY'chi regiona.l.nych monografii. oraz SlPeeY'f.ie.znych e.tnO'logiaznY'C1hZJj-awisk. P,OiW tym prowadz.i s'ię linidYlwiduaJne' i ,gI1UpO'webadall1iia terenIawe opaz baJd'm:ia ]niterdys>cY'plinwrIJIe, zwł'ais.z.c'Zaw za· kl1esie materialnej kui1tury Sielioow. Muzeum współdziała równi,etż w pr<licaClhAt1asu EtnolQgicznego Jugosławii i\Jlaksa,nidra S~~nja Laz,v'ević pr.zecJ:stJw'la pl'zye,zyne.k Saila:mona Bergera do azjatyroj.{'j.('h ibiolfÓ<w muZ!eum €!tnCJgrafimmego w Za,grZJebiiu. Doty<azy' on ko.le.k{;ji· tkani!n, kitóra łączlI1!ie jako egzotyczne tek.s'tyl\;iia l.'iczy 1,65 okazów. PoSlia1da.ją o.n~ n:ie:z;wYJk!ąwa:rtość mu ze<l!Jlną, gdy;ż w w:ięksilQŚci z.~rO'mardz.;onezO'sibły w koń'Cll uhieg'!'eg,o wieku. Aumnc'e clhotdzi blLt<1Jjgłó:wltie o tlmniny indYljskie, których jeM w :zibi<Olracih .p!2., ,a k,tóJ'e wecllUlg kla.sy;iiikacj,i J<JIhna II'Wina (Tekstu i nakit Indije, New Yonk 19>516) zanazyć można do 3 grupy, OIbeijmującej ha~y :i tka.ctw,o l'Udo'wf' (włąewjąt: w to 1,5.ka,sz.mitrowych sZdlhl. ,są 10 tkaniny 1) oteclhIll]ce plalngil (archaiJazna tee,hnlilkla fairibowaniu tJkalIlilD,w efekaie czego() kh powierzchnlia jesit ty;1ko częś" ciowo po:fau-bowalna, l'Ub koll,Otry ukła,dają się w pasy, czy ni€lregulaTne plamy),' 2) z jedwabnym half-tern tkaniny jedwabne, 3) ~karniny bawełiniane z jedwabnym, haftem i 4) kas.z.m~r.ow·es.zale. �352 Recenzje, prze.glqdy wydawnictw ! czasopism N.iezwy'k<Je ciekawym refemtem ,oka'zał gcię temat podjęty przez .Jelkę Radau5-RiIbarić o OZldo!J,ny,c'heleomen:tadh we~nianY'ch nakryć fl(Jjon;u pa.noński>ego i antycznyah mozaik. Au't'orka próbuje poifóiwnać zd.dbniicihV1lJs·amodziałowych tkanin wełnianY'cih, wys:tępują'CY{.1h w ludowej tradY'cji jaklo na;kJrycila w Sla-woni.i, Bar.anti J częśd Sri;jemu oraz Wojwodiny i Bena:bu z oMan,eniami st.alrc,ży'tn)'eh greckihc,h moza:ik. Zwraca pr.zy tym uwaigę lnie tylk,o na s.a,me motywy, ale na i'lJh k,ompozyc:ję i k!ol,o,rystykę. W'edług najstarsZJeg,o znanego cLclkumenltu, pOl<h<~dzą'Oegoz V w. wY'n;i,ka,że starożytni Grecy i RZyJmim'JJi1e używa:li podobnych nak:ryć, a ic:h zdoioniotwo przYlPomin.aŁo moro'iiki, k'tó:re z bli'egi-em ew,SIU ccraz to() balrdziiej Slię wz;bogaca..Jy pod W1zgjlędem delk'OIl'l<lcj:L Autod~a s.1Jw:i'erazCl,żc kiliimy, używane jako przykrycia podlug w wi'ej,skilch dGimaclh wspClmni1al'lyJc'ł1Verenów, pnejęły wi,cle ze stal'ożytnyJch 'mozalik, IPo<:zYlna:ją'cod geOlffie:try'cz,nyah ;ncytywów, jak koncent.ry·c:zJnc rOlmlby',;plecioon.kri,C1Z1tepolisi1mia 'rOlleta, kwadraty 1 ,iilesy, .pr..pI'z:ez l1Oś,hnme,.ZJW'~erzęoe, a na wet człekOlks.z;bał'bne. Wy:raz beg·o daj'e talk.że na z.ałącwny.Clh k(~l(~I'()wyJC'hilu· ;;t:raoja'ch, zes,talwi'ając porównawC'z'o moza'i<k.ii kJi'l,imy. Następnie Zdenka Leohner om.aw'i'a dlugi'e ~o;sZlule, tzw. Tu/Jine katolkkich kobiet z G,oriana w Sla!wO>nii,które I1JOSZiono mniej więc.ej do poŁowy XX w. jaka pods.tawowe odziernj,e. Składają się one z dwu c:zęśd: stanirka - 7.waJHeglooplećaf.; i dm'zy.t'ej S(pódl1Ji,cypołącz;ony'oh ozdolbnym harfltem, czyE Citrnicom, ormo z długich snenoiki1c'h rękawów. A.utmika zas'talTIa,w:ia.się nad g,en.ezą bej fo~my, .stwier:dza przy tym, że z biegi'em ,cza;sIU:mniietniły się w n~Cih: rodzaj tkaniny, motywy zdobnicze haftóiW, ich ){1o],ory,nLe uległ natomi<a'st Zmiikl.ie krój iwszuli, jej biały kol,m i sposób rozmlesZiczarnia zdab~n. KaJŻda ,g'eneracja na slwój sposób modyfi,kowała nie· któ'Pe detale, prz'ez 'Co na r,oZJległym dhszamze wschodniej Oh<wwa,cjli pow talr;) szereg odmil<lir1tY'cih częŚoc,iodzieży. We wsi Gorj"\Jl1)iu:żyv.'1alrJesą dwi,e j.ej farmy: jedoo ZJdecydoWla'nile biaŁa, dŁuga, bog'3lto haftowana OiI1azdr.u'ga - uszyta z lŻJej,s.zejLk<łJniny, ubierana na spec;j,alln'eoka.7Jje, podcw,s ,gdy pi·eJ.'WSiZąnos'i się Oldświę'ta. 'Wy,n:iiki ostatnioh badań nad 17..em.i,Q;sIeIlTI piClIln!ilkaJ's,kiimj wosk'owym w rej,~n.i~ Varazdina są prnedmiJo!tem I'ef'era:tu Libuse Ka~palr. Na.jstalrsze WlialdClmo5cina ten temat znajdują się w zClipisach cechu malsar:sik,iego z 159.2 r., gaz,ie w;spomina się o wYJrlobie świec z wO'sk,u, na ołta,!'z i świiecZJelilkiiw paract'ia,j,llym koŚociale. Natomia.s:t z wLlJgiej p~ło\Vy XVII W. poclhodzq dall1e o wara:żdińskim cel ,hu l>iNnikarzy. Móry był filiąee::hu stYlrYJi'skiego o bard:w sł.<1irYClh ka,dYl~ja'c;h, 10 c.zym WSipomiil1a wmowa kupna-s.prZiedaiży z g~9'4 r, Wd:,ugiej połow.ie XVII 'W. s'tyryjSlki c-ech piernikarzy zr.zes,zał 60 maJj.strów l1oz1akO'wia.nych w 4,;3 miej,sc·awO'sC:i::I'ch, a ,między n:i'mi w:S'pcfmniany j.est także V.aDaz.di;n. W XV'lll w. naj,eż·eli do tego ceClhu rron1Ji,eśLniey z Za,g,rze1:Yia,Kopnivnicy, uuioLj<lJny ! Ku·anja. Zgodni'e z c.esarskim ;pa:ten.t,em z 20 .sty,czuia 1'l~59 T. ws:zySltlde cechy zostały ,zl:iikwidowaJne. W p:>łOlWi<? XIX w, bybo tuLaIj LI pii'ennika:rzy, pooCZJas gdy w Zagrz-ebtu pozosltal0 ich 4, a w Os!ijeku jes7Jc7!e 316.Pirydkoniec X1;X W. ,i na .poclZątku XX w. isbn/iala w VaTazdilI1iie już tyTko jedna wytlWólln!i:a świ,ee. Red'elrat jlelsit bogato iausltro'wallly, dokumentlując sceny z pracawI1Ii wOIsi]wwej i pi,e:r,I1Iiikanski.ej,jak ,rówl1!!,eźsame wyróby, ich z,d:ob:rukltwoora,l, wier.szowalne tek;s,ty wypiJsy'WalI1ena pier'l1!iJkaich. ,PIrabilem ba'danlia i prez'enta'cJi,i lu;dcrwego p()ŻylWi'enia w mUZi€'um p'l'z·eds.tarwił z k{)~'ei 13iori'sK,u:haa".UwaiŹJa 0111,ŻJetemu za~druieniu poświęca ,się zbyt ma~o ulwagi w praJCa.clh .muz-ea1ny,dh, a j'est ono 7!WIiąZianez szer:dI«> podętym byt.ow,alI1iem czlowiiek:ł i s,pI~ętaimi, znalj drują'CY'mi się w ~o'SipOidains,'twie.Pożywieni·e mo:ilna prezentawnć na wy's'talW'a'clh,wYkłada,ch., w .speC:ja.linY'Clh reS'tla1.1ra aj.a1cłh i kJuchnia.Clhu;względni;aiją'C zróżmlioowanlie 'W c'Zi3l9ile, pI'zestrwni i Iza1eiJIJIieod środowiska. W jego świ,etle daje Sdę lepiej poznać sp'osób żyda o.ruz eIDcmomi1C'ZiIly i ~uliU'mliny palliom okre·ślonej 1 �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism 353 gyUpy ludności. AutOl' odwołuje się do slary'ch dokumentów, manuskryptów, pa·miętrrików, receptur, ksiqż€k Irooha'rskich i do w;S'zySit'kkh tych utensyliów, któr~ .świadczą o rodzaju i cha:rakiterze pożywi·ania. Na koń0U omawł1a wystawę pt. "Z łyżką po świecie", ja.ką zamierza zOl'gan'iz·o'wać muzeum einogra!f.iJCz;new Lubljanie. Ostatni ref€Tat w lej części pubBkaaji pf'z'e<istawił Vii-omi,r .Bel,aj na temat występowan.ia SipecyJ'i.cznej formy "bożo.naI'odzendowej ps z:eni!cy" w północ,no-zachodnLej Ohoawacj:i, którą w p()lsta·ci z:ieliOlnokiełkujących Ipędów stawia się w naczyniu n.a stole lub poid drzewkiem. Z;daniem au'\.ora., ma ()Im mvIiąZilk z wierz'e'1iaimi i klUl,tem świata roślin jako nieprzerwa1nego łailoucha wegetacJi, która n'l okres ZJimy tyllko usypia. Chodm a sltałe jej p()lbu;dzanlie do 'życia, dlatego już a tej porze pozomie wysi€wa S:ię z>ia,f'JlJo, aby wz,eszło. Czyni się to zw!Jas,zcza z nasionami z,ooż (1p8lZenii cy,il"'w,diziejjęczJmlie<n'i,a) jalko najlWaJŻin;iejl';lZymi TooJILmm'j w życiu człowLeka - dającymi chl,elb, a za'siewanymi t)'llk'o ra,z do r,oku. Ta zielona roś:I,~na spełnia wai.ną rolę w ZlimiOWylch i noworoczmyC!h zW)'lcza,jach, poczem ,po ich upływie. podaje się ją bydlętom, któr'e zarpI1zęga .się do plulga lluib wynQsi na niwę. W ni'ektó:,ych ,rejonaC'h Ju.gosławii i Eurlopy, co a,utor ,p:reZJen'tuje na trzeah map~ka,ch, owo wysiewanie w nae,zy'aiu nasli,on sIPelnia, obQk kultowej, nie magkz:ną, le.cz w:,ói.ebna funkcję - przepo'w:ia'da u,rodzaj pLl;ctóW. W tym przypadku zwyczaj telll z,wiązany jes,t racz'ej z za:pustam~, a ni€ Bożym N~H·odzell1'ieim.Niektórzy w na'czyniach wy~iewalją tnzy l'odzade ziail'en o .różnY'Cih,porach ~np. przez tr,zy dni, ,lub rano w południe i wi'e'C:ZOIrem)i z tego w,różą, gdy zia!ma wzeJdą, kiedy nad.1Cipiej będzi", ,,·iać na wiosnę. Autor z kolei pOrÓWlJllujoC i omawia podobne zW)"Cz.aJjezm.ane z in,· Ilyc h środkowo-€lu,ropejSiki,ch rejoOll1ów. 1 Tr,z€lclia i ostatnia -część piUJhlilka.cji poś'w.ięe-ona jest mo.żl~woś'c!~om reaJizacji ~tnogI'aJfilCZlnegJopalrku (etnopal'!ku) w okolky Zagr,zebia. Tu.taj zoojciu1ją się następujące refenaty: 1) Wstępne i'nf<JlI'm.acje o powstaJnuu etnqpar.k6w w Ell'ropi'e, Aleksand'ry S. Laz<1lnlwić; 2) jeden, czy więc-ej e1mqparkó.w w o,kolky za~rzehia, Dusana Drl'j'acy; ,3) oC'hrona tr,a;dycyjnego 1JudloWegoblldowni'Otwa - idee i prób:! stwur,zenia etnoparku w r~'Orrie północno-za.ohadi11:iej OhOI1WHQji,K!seniji Ma,rković; 4) pl~z'estrzenno-ul'ballliisty,cz;ny a:Sipekt realhzaaji e1Jnopanku w rejl(.mie Zagr·zebia. Slavka Dakić; 5) zamiar budowy muzeUlm na otwar'tym pOiwielfr'w w kontynen'laJJtn:ejczęści r€ipub1ilki ch(u;wa:ak!i'Cli,Zodcy ŚimuD'oV'ić Petr'ić; 6) mOiŻ:Iiilw:ość budClWY muzeum na oLwa'l1tylmpow;ieiI'ZJu w ,okoHcy Za,gr,:oo'bi;a,Zdra'v:ka Zivković'a; 7) muzeum na Q1t,waI'tympowietr,z,u i sbui.by CichI'OII1Y dobr .kUltury, N<lidy Duić; 8) polSlkie panki etnQglrad1iK.'ZJne - pro]jl'em ich m'lga'!1Iiza'cj:i,JÓZJefa K01waleWlSIklLeg,o z Bytomia w Pols,oe; 9) pr,ze~lą!d etl1!og.raf'i0z,nyoh z,biloirow w IVUJnovom Se1u koło G.I'ubrisnog Palja, Nady Gjetvaj; 10) n1eznane ludolwe budown!i,d1iwlopołudn~owej Serlb'ii - z planami, f:olto~rafiami i mapą, Naidezdy Pesić-M.aksjj:nović; liI) etnog)ralfic~na pamiątka w et:nQpar~u., JO'ilipa Millióev1i:oi!a;12) Zlałoi.enia, naukowe przyg)01to',wanie i ekspo-· zycja Za:V!ica,jn:egomuz,C!um IW Do~:nd{)jKruiPaun!i-- z ,f,OI1;'ograJuami li 1P11all1em, Malrijall1Y Gusić; 13) prOblem wy,~ąidu lalek wekspozyoj>i etl1iOlPa,rkuna przykładzie Zavicajnego muzeum w DolnJoj ,Kiupci,rti- z fat-ClIgiraifiami,Pauli GaJ1Jrić. Na tY1ffi zamYKa się zawa'r.t()lŚĆksią':Ż;kli.,ikitórą ostaiec.zrrie ~oń,czy s:pis treści w chOll'wa:C~o-ISerbskim i a~i,eills;rohm języrou. W QgÓlnej ooenie podroreŚilić na!leży prwde wszysltibm fakt, że Eilnografski mu.zej w Ziagrzehiu z,ddbył się na wzm.owiJenie stałtej pu:bilikacjL Wlia:domo mi.aJoowide, że w 1Ylffi w;Zlględzie posliJa;da ono tChlU!bne tra,d)"C'j,e. PrZiCidwojenn€ bowiem jego wydalwnictwa, o któ.rych mowa we ws,tępie (s.. 5), a tak;Ż€ w w)'lpawi'edz,i MalI'i,a Petrić'a '(5. 19) zaj:mrudą poważne i li,czące się miiejsDe \V li'teratu'rze et'nagraillkznej. CieS'Zyć się zaitem trzeba z zapowie- �354 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi."m dzianej kClID:tymuacj'ii życzyć należy Komitetowi Redakcyjnemu, aby ta \}beCllJ. ,pujjli!ka,c;ja zdobyła sobie również ogólne uZJna.nie. Wprawdzie długo trzel),a byłD i;zekać .na jej wz<now.ieni.e, ale żywić można nadzieję, że unikając już błędów dl'Uka,rskklh, ukazywać się będzie w mliarę regularnie, realizując może nie ,tylklo dw" proponowane tema,ty·ezne po'stulaty, lecz także inne jeszcze problemy. Ważną dzie-· ;kLną wydają .się tutaj pra'ce i oSliąglnięcia muz·eUlm, dort)"czące cieka.wszych wystaw ·Jtno.grafi'czn)"ch oraz .sy,mpozjów i kOimerencji naukowych, czy innych wydarzeń, godn)'lc,h odnotowania, nadto rec'Eln7)je lub omówienlie aktualnych etnografic.znych· publ'ilka:cji. SzJkolda" że z ra·c'ii jubileus.zu .ni'e uczy;nj·ano tego ,ad razu. Wiadomo mi bowiem, że w lataoh po drug\i'ej wojnie z·ongan'izow'dlno w muzeum, a także i poza jego ohręhem w kra,ju i za granicą, Wliele interelSują'cyeh i zasługujących na uwag~ wystaw. Wydnukowano takJże, oprócz oibszelrnej pu!bilikacjl pL Tumac izlozene gradje, Malr.ijlany Gusić niej,eden katallog, o 'czym warto było wspomnieć przy sposobności drukawa'n.ia obecneg:o t,omu. Za!powiada:jąlc wznowienJie w)"dawn:iCltwa, nie podano jednak bliżej, ja'kJi będzie jego profil w pr.zyszł.ości li jak częsTo będzie si~ !Ukazy.wać. Tym .ni,emIliiej pienws\zy ważny kr·oIk ucz)'lt1,iono, t,oteż dla wZboga·cenia ir,eś'eii dokulmentaejli rróżny.dh fa:któw sądzę, że winno slię tutaj zn,a;]eźć miejsce jes.zcze na t2!w. kronikę i r,e()e'nzjle. Wy.daje się również, że wy:j,a,śni,el1liawymaga molŻe nie tyie zmiana tyltułiu w)'ld~wnlilcltiWa.z "Bt1nolgra,Jisikilchi.sbrazivanja i gradje'" if1:a,.,E1mo'l:os:kia is:trazivall1lja", co pos!ugiiwani,e się s'amą 1erminologią - etnogirafskL etnolośki - równJveż w świe'tle na;7)wy muzeum. Barbara Bazielich Źenska oglavlja. Nawdni Muz,ej Za1dar - EtnogTaf5ki Od}'?!1 7 -28 X 11982 Ka1ta,]'O,gwys!tawy o t)'lm samym tytule, przyg·otowany przez komisarza wystawy JasienJke LUlić, SIS.bez nUlmeraej:i i '13 iluIstracji. Zeńi~kue nak:ry,clie głQwy to t,emait podejiHl'owany bardzo rzadko nic 'tylko w I,i-· te,ratur:zJe etnQg:mifiJc.zne;j,ale taik!że w wysta.w,a'eih mUZJea],nyoh.Pozwol1ić sobie na to· mogą muzea o bolgaty;oh z!biJoraidhi tyTko t)"cn oibszalrów, ,gdzie jstniej.e żywa jeszcze tradycja wśród oIk'Clllicznej,1ud'nolś'ci;W:ZJbio-ga1clć je mogą przy tym slpeajallnie na 'Le·n temalt pOldjęrte b:aldania. Nalogół jądnak pf'CJibl~mnalkryć głowy traktowany jes: łącznie z eałdlkis'ztałtem odziJeży kobieoej i męslkiej ,i nie wy1ania się, zwła,S\7.czaw poask!iJej IIteraltiUlrZ'El, jako odrębne zagaid!n.ienie. Podabulie rzecz ma się z Ucz,Elsaniem' glowy, kJtócrez koleli je'slt lilstlo'tnepnzy uWZJględnianiJu nakryc,ia głowy. ,Jedną z a!Utorek, która ten temalt podejmlllje w etnqgim'f,icznej literaturze jugosłowiańskiej jest MaT:Ljana Grs.ić i J:elka Radaus~Riba:Tić 1,. Osta·tIlIio na,tomiast 'muzeum e:tnografk.zne w 'Zadane .zo.rgall1!i'zo-wałowys'tawę o koib~ec)"ch na'k:ryclaah głowy i wydalo nie·· wi,ell]{ji,lecz iinlt'elf.eslU,j~cy ka:tai].oIg.UW2)gllędnia on ma tCTiały, które boga,to prezen'towały siię w tradycji półnlolcnej Dalma,c;j'i, tj. Ilia pcbrZJcżu adplalyckim, zwła.s.ZJcza ,na wyslpalcih ·od Ra!bu do M'uritera oraz w pals~e dynarskim, czyli na pogórzu VelebiHsik'i:m,na Ra'V1nih Ko'tarah i B'lIkov.icy. W rejona'oh tych widać wyraźnie, jak 2)mie.niaj~cy się stan ka7Jdej kobiety znajlduj.e odbi,c·ie w j-ej luczesaniu i nakr)"c.iu 1 M. Gusić, Neki primjeri zenskog og!avlija u Hrvatskoj narodnoj noiinji, [w:] "Zb0rni-k za narodni ;;ivot iootcaje Ju;;nih Slavena", Za,greb 1975, knjiga 46, s. 369- 4~6; M. Gusic i G. Turkovic. Starinsko znesko og!av!je u hrvatskoj narodnoj noiiniji, Zagreb 1974. J. Radaus-Ribarić, S!avonska djevojacka p!etenica, [w:] V Medjunarodna smotra fo!k!ora, Zagreb 1970,. s. bez nr; tejże, k'alendarz z komentarzem i ilustracjami na 1977 r. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 355 .glo-wy. Są one czytelnym zna'kiem ok'reśla,jącym wiek dziewczyny, czy jej matry:nonialne zamiary, męża-t-kę, bądź starą kobietę oraz okoliczmości lub sytuację, w jakiej s,ię znajdują· W rejonie dynars,kim dziewczynki splatały dwa war,kecze, do których dołączały dwa inne, spleci<o,ne za uchem i w t)"le wiązały je ba'wełnia'ną czerwoną 'tasiemką izer. 2 - 3 cm. W miarę, gdy włosy podrastały, ~platały w tyl·e jeden war·kocz tzw. perCin, do któregu też Wlplaitały czerwoną ta.si€lmkę, kurdele. Ale aby w.arko(;z był g[\uby, wzma'(."niały go z.ieloną, błęk'Ltną lub żółtą ta!s.iemką. Sta:rsze dzJi'ewc'zęta wplalały szers:z,e ta'Siemki - poste, któl"e luzem opaidały w tyle, a do których doczepiały oZldo;byna talSiiemce [Iuibsikó-flc~,jaik metalowe WlVS'~OIlWi" bąldź wIS1tąwCzlki.Na gławę wkładały crvenkapu, czyli czerwoną, piwwot,nie st'oż:k,owatą, później równych roz:niarów cza,peczkę z cze.rwon'ego sukna, kupowaną w Zadarze lub w Szibenilw. ByłnOlna haf,t.QIwamafoN aałośc,i, aLbo na ()b:rz.e'Żuc=!ITl:l'lJ!lijedwabmy.mi li baJwelinianymi nićmi, o wijących się motywach. Kandydatki do zamęś'cia przyszywały nad czołem 3 wełnliane rO'Zletyoraz perełki, palWlie ,piór'o i pieniążki rozmieszczone na całej powierzchini czapecz!ki. IClh ioJo:śćzależała od stanu majątkowego dziewczyny. Ozdoby te oddalały od dziewczyny .złe moce" a także świadc·zyły o jej wierności, gdy wyjdz'ie za mąż. Ksz'lałt crvenkapy pochodZJi }esZJcze z czasów ilir.S:kioh, o czym świ",·dczy Slta;ry€gz,emplanz zna'ny z Liki o'raz pÓŹI1iejszy, Xv.rII-wi<€'c:z.nyzaJpis. Była una o'Zlnaiką panieństwa i nosiły ją wszyst!kie dziewczęta. D.ziewczyn:ie, która źle się prowadzHa, proibo'S,z,czmiał pr,awo zrzU'cićcz3ipeczkę z głowy i ()bc~ąć warkocz. Te same OIbyczaj,e poświadcza!ją XIX-Wl~eczne materiały znane takż,e z i,nnych miej scowośc.i. W rejOI1~e dynarskim .f.ol'lma crvenkapy i SlPOS{fuzaczesywania włosów w warkocze ni·e są jedookClwe. Na.j!dł!uŻ€ij.,bo do II wojny św.iatawej jeden wa,rkocz 'i czerwOIną czapecZkę noszono w Bu:kovicy, która ,najśCiiślej powiąmna jest z pozostałymi d~m:\lnSlkimirejonami. Na pogórzu Velebi't!Slkim i w RaV1ll!i'hKota,ra czes'aTIlie w je'den wa-r'!<Joezzas'tąpiło zapla!tanie włosów iW dwa warkocze i okręcanie ich wokoło głowy<, jak to był.o w zwycza1jIUtaikie w rejll)O'i'ea.driaiyockfm; nia głowę zaTIlucały dziewczęta chustkę, tz,w. facol, wiązaną z przodu lub z tyłu. Mło.de męża,tki także zaplatały warkocz,e pUJszc:z·onewolno, a glClwę nakrywały kwad!ratową ohtis'tką, któr:a na ,pogórzu Veil€lbitt~ktimzWlie się jasmak, jak i na Ravn.ih Kotarah; w RaV1ll!i\hKoitarah i BukClwicy Serbki nazywają ją povezaca, a Chorwatki okru,ga. Nosi się ją złc,żoną w t1rójikąt ta.k, by ezęśćOlpa'd:ają'ca na plecy była dob.rze widoDZna, gdyż .naroŹI1ik jeslt haftlowany. Chius'tkę tę wykonywano z gmJ\beg,o lun cienkiego !płótna bawe1JnianegQ, aile są 'l'eż weł'!1iane, baweł:niane lub jedwabne, a także z bawełnianego i-aihrYCiZ1neg,o płótna, o nazW'i'e biały jasmak. Ha~t na nic,h był piDZ€JWain:ie z moity.wamirQiś,!in-nych gałąrelk, o s,z,er.oldej skallii ba,pw, wytkfJ'nany krzy;Ż:ykami, śdegiem płaslbm, kcmturQlwym i innymi. HaH bywał. taikiże biały, zwłaszcza na białych ba wełnia'Oy<.'h c'huistk,ach paooodze:nia fabry,cZ!nego, do kitórY'CIh przyszywu,n,o także białą baweł'!1iianą '1VOiwnikę. NajdaWlniiej!sza int10rmacja o jasmaku poahOldzi 'z ;po!łqwy XIX "II'. Był oin .b<i<:ły:z C!z,er[wolny;m Mójik.ąitellTI iZ :p1ótna n.<1S1Zy!tY;J1l na nairożlliilku, który zwano mavez i kar:Olniką przyszy.tą na obirz.eżaJch. P'r.zykrytwał głOlwę'na tyle, że był.o widać pr,z~dZlj,ałwłOiSÓW:na śr,odku głowy i lekk,o przysłaniał policzki, a jegJo końlce spinano pod brodą i puszczano luzem z pr,zodu. Ten spclsób noszenia ciharakterysrtyczny jest dla całeg,o dy.olalI"skiegiO.abs-zaIlU północ'!1Iej Da,]:na1cj,ii po1Jwiel'dz.ony jesz'clze w !Jatach między I a I.I wQijną śWlia,tawą. Były i ,iQ1iDJe ';posOlby ,noGz,emiac.hu'S1y, co znaj'Gow,ało ta:kże ol(jlbicie w odpow,iednich na,zw.ach. Chus:ty młOidy:oh ku,biet -odzna-cizały się dużą s.trojIUOiśoią,często w pos-t:aci zwisa!jących kolorowych wstążek, tasiemek, frędzli w kiolo,rze żółtym, zielonym, błękitnym, 23· �356 Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism czerwonym, a na!wet w pO:Sltaciłańcuszków l metallowyc'h ozdób, pc,dwies,zonyeh od 'Ucha do ucha, 00 okr,eślalno jako primetaca. W Bulwvicy młocia mężatka takle na'kryde g10wy noslim od 3 miesięcy do r'Oku, a w RaVinuha Kotarah zakładała tylkJ nas,woj:e wes,ele. W RalV!ni:hKotarah i w rejonie bliJżej Adniatyku z: tej 'OkazJI nOlsiło się też "kononę",. Była to obręcz opleciona ISiztuc,zn),mi kwiatami z przymo· 'eo,waną chustką, oz,dobrioną zielonymi, cz,erwon)'m i, niebieskoimi wstążoczkaml i pIe cionkoanlli. ;Przed ślubem dz'ień lub. dwa chodziła dziew.c;zyna w rcj,ente pogórza Velebitskie· go z roz'P1l:ecionymi włosami, a gdy szła do ślubu, zaplatab jei okręcała wOikok Igłowy. Inną fOI'mą okresu przecliśluibnego był,o wplata,nie w wankocz,c wszelkich ozdób, k!tóre nosiilo się na cz,erwonej c,zarpelczce.Ozdoby te przysZ)'lwalno do w:s'tążek i noszono do pierwslzelg'O po'ro!du. J,e~li do ,3 lal po śhlrbie nie b)'ło dz:i'edka" zdejmo· warw z głowy te ozdoby. Dla sprowokowa'nLł pł,odności, kobidy w okoIj,cy K,rus,eva i Virani wplatały w warkcze mulslzle śHmaików Ol'az tailairy przysizy,te do tm;iemek Ich zna,czenie zalpewne bylo niegdyś o wiele szersze, ale z upłYlwem czasu przesz!: w zapomni'6nie. IPia uriOldZJeniupierrwiilzeg,o dziecka k'ob:ieta nosiła chustkę o3do,biOD<j ,zna'Clzlnieskl1omnli'ej. Serbki miały hality w ciemni,ejszych k'olorach, a Chorwatki w kalo~ach jlaśni:ejszy,crh. Chustki zaikładaiIle na ,święto były też !Spinane bardziej dekolracyjną s,pi'nką i m~ały ladnilejs,?je i sta,rannliej wykonane ha,f!ty j inne ozdoby: był t'eż nieco inny iSlPo,sób:ich ;;:a:kłaidania. Na eo dzień lewy opadający z głowy koniiec onuLstiki,przerzmcallllo na praiwą sitr.o:nę,przyslanj.ając policzek. Na żał10bę z:aipla;tano w war~kocze ciemną \\Cstązkę, a na ·chustce zamiast czerwonego mavezu był czarny, azas,em też zielona talsiemka. Z:ało,ść po z,maTłym nosik się od roiku do br:?jech l<a;t,a naljdłiU!żejpo mężu. Na znak głębokiego smutku w Ravnih K,ot,a'nah To.zlpuls:zclZlano W10iSYna 8 .ruruii pr!Zle!zroik .ll!QSZiono 'CZa.lny lubniclYies.kJi jaśmak. R'oZIPuls.zc:z,Qne włosy nosilo się leż pflZy innY'ch okaZ!jaich, dla iPodlkir'2IŚ1,enj~1 taj:emnJi1czQśd" był to także obolwiiązek potępiony,oh społeCJznie kc)]:)iet i ladaclznic, Po clmugi'ej'Wlo:jnileśw,iat!owej dZJiewczętastOlPnidwo za,rzUicają tradycyjne chuSJty a stalre kabi'ety naszą jesz1c.ze po staremu białe jaśmaki w mniiejszyoh rOZJmialrach l o ogI1all1Jie?jcmycih oz;daiba'oh, dbszyte kUiPną koronką. IW rej:anie ad:ri:aitydk!i'm male dzi,ewc;zynki czesała ma1Jka, ]1ozdizi~laijąc ,włosy przez ,śr,odek i w pqprziek głowy, alby lepilej r,os,ły. Z pl'Ziodu zalplatJła z kaiżdeJ sitrony po j,ednym walrlkoozm i wpla:tała ,go w dwa tyllne, podobD'ie jak bo czyni,on~i w n~jonie dynal~sk,im, nazywarjąc tę flry:z,UiręIla rogljice. Natomia,S't dziewczęta i kobiety ?jriarcząpnZlediz~ałna środku glo'wy i splaitalją war:ko'cze w tyLe, a potem ()kTę'cają w,o!koło g'ł,oiwy. Do włlO'Sówwplatają ezel'wonle, ?jiel,ane, żóne, niabie'ski'e ,wstążk'. 'Sizero.kie na 2 -3 cm na święta, na ,eo dzień n<łtom!ialst -- białe płó,cie'nme hdki Na talką fryzurę wiązały długą clhus'tę - sza'l Gdł. od 8P -170, 190 elm, szeL 30 - 4() lub 70 -190 cm) z 1nianego luib bawełnianeg.o płó,1Jna, albo ;;: tkaniny poethodzeni'i fabrycznego, ozdohioną na koncach haftem, bądź kOlfonką. Okręcano nią glow!; li pra,wy koniec pUis::wzano ,o,d tyŁu kill przodowi luzem tak, by zwis".! na piea's',. Fod chustką w,iidać bylo walr'koCize. Stosowalno również inne ~posClby jej wiąza.rria, jak nIP. na Wy:slPiiePa:g, GO IPoitlwierdza rzeźba z XVI w. na ,por.tallu taJInt€js,z,eg" koścj,oła. Bardziej s!komp]ilk!QWa!lliy !był oli;pski sposób wiązarnia, który poJegał ne; ,0kiręcalDlrug1owy, pI1zy'kry:tej jledinym końcIem chU!st)", skręGanym w walek dru,gim koń!ceim, Ta p'ojdłlużlnad~Uls~a o na:zJwie pokrivaca ma baIidzo wiele pOiclabinYloh nazw. używany1c'h w poslzc:zególny'c'h miej's'cowoiściarClhiteglo rej.o,DIui na wys(pac,h (pokrivaoo. pokrivaca, pokrovaca, pokrivacica, povezaca i i,nne). Nazwy jaśmak, jacmak s.tosuje się do 'clhuls:tklw.adra,tolwych, jaikibh UŻy1walnow T'ej.(miedynar'slk'~m.RoZIPr7!eI~trzenieni,e się ty'elh na,ZlW ~wi'adczy o dyn:arski'Ch wpływach na te tereny, które spo- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 357 i czasopism wodQWaly Imigracje za czasów turecki.ej nawa.łnicy. Naj,s'ia:rs'za pokrivaca ze złotym J:w.,ftem,j.xka s'ię zachCJlWał:ao, lPQ!C,ltOdZli z XVI w. z gr,dbu .św, S'~me w jednym z kościołćw w Ząda!rz.e 2. O;prócz niej iZinane są j:es;zcze diwa pl",zyJda'dy z XVI i XVII w. - haJitowiłJne je~waibnymi ,nićmi. Również w XV1H w. !lJooiła ją wdowa pr.z,edstawi<ma na ()braz~e w kapilicy !IXliI'afiail!nejw N'inie. G tęg,o typu nakryJC'llu głowy W.5'Po:mun.ająlLcme .prace (M. G.us.ić, V. Cv,i'baJllav'ića, B Sirol1i, a przede wszys,tkam zapiski opala Abber'ta Forlii·s:a z XVI,N WI.). Dz,iewczyna WlPilatała w wa:rkoC':z.es::z.erokie, najczęściej czer,v!'OOlew.stążki, a na głowę wkładała koronę z obręczy opleci'onej mil1'tem, C7;~cmą 'tka.niną, plecionką iZ ko].orowyoh wełni<łlf1yrc!h.aioi (tzw. venae na fjoke)" albo kora·lIIk3Jffili połączO!l1ymi ? różnymi W'sfl:ążeczkaJmi. Środek wieńca wY1pełniały zieJ,one ,i ClrenWone wstążkoi, które też z,w:isały po bokach. Koronę pr:ZYlPiJnano do włosów .srebirnym i SlzpiUmmi. o1'ierzadko o filigranowych główkaclh. KJolo,[ w!st~eik zielony i czer,wony był wyTazem mł:odośc'i, wZJrastania, p0fWIOdz:eol1:ia, z,dro'w,ia. W końcu XIX w. właslnej r,oboty K'oTonę zastąpiono kUipnym w,i,eńe'em ze sztucznych kwiatów, W :tym też c;zasie niecnoitoliiwe dZliewc;zęta nos'iły chustkę dłuis.z.ą niż s,zerSizą o nai~wie mahrama. Na czas żał~by zakładano czarną pokrivacę lub pokr'ivacę z czarnym obrzeżem. Pod kon:i'ec XIX w.ll1iej'sce po!dł:użnej cihu,s,ty z,"jmuje facol nas,zo!na przez dziewczęta i kobiety, tj. kwa,drat'owa chustka nlie w,ięks.za 'n'iożo boku 8,0 cm. Na:~yrwano ją rozmaicie (faco, fa col, vaco, vacol, haco, hacol, śudar). Były bo chustki ::: 'tkaniny produkcji faibryc,zned, najoc.zęśC'iej w intenlSYJwno oze;rwonym kolorz'e w moty<wy kwiatów. Wiązano je pOoczątkOlW,opad brodą, .a przy pracy w tyl'e J.ub ~ya demien-iu; dziewczęta wiązały je w tyile li nosiły w jaśniejSiZY'C!hkiOilo.rad1 .ni·ż ~oo'i,ety, zdobiąc także p·awim piór'em, QlchraJniają'cyrm od złych oc:z.u oj mibez:p~eczającym wi'erność małżeńską. Facol :zap!l"Zes;tanonosić po II wojn.ie ŚiwLa,t'Oweji tylko ~nO'żna ją było Sopotikać u nieLic:z.nych starych kobiet w nioeWliełe lat poi'em. Omawiany katalog do wyst.aJWYpo,święcOlllej kobi,ecym Okryciom głowy .uw.zględnia Ws.zys,tkie wym.ienione fO'l"my, tj. dziewczę{;ą cza,peczkę, kwadra,towe dziewczęce .~hu'S.tki zł·ożOol1ew trójkąt, ,o.zdoby dziewczęcy,ch warkoc.zy, rói.nego rodzaju jaśmaki nie ty'lko ha.Howane, aie także z naszylym czerwonym trójkątem płótna zwalnym "1UJ,vez nos!Zolne prrz·ez Clhotwaitikii i Ser.ljk;j, dalej tZlW. povezace j okruge" ozdoby gławy zamężnych kobiet - wszystko ,z rejon.u dynarskiego oraz z rejO'Ilu a,dr,iatyckiego: okryc.ia glOlwy !starszyc"h ,dziewcząt i mężatek, pokrivace z wyspy Pag i wyspy Glib, ozdoby warkoczy, okrycie głowy pain:ny młodej, nowoczesne kwadratowe ·l:hu.s:t.ki- marame, o.raz przykła'dy nakryc'ia glowy zdradzające dynarskie wpływy. i\fateriały te boga'to j.I'ustrowano fotografiami i rysunkami, przez co w sumie za,;ługują na uwagę bada-ozy. Barbara Bazielich Stani diHnick(i l'TCIha. Zivot akultum prazskych cJelniku 1848 - 1939. Pod red. A. R o b k a, M. M o r a v c o v e, J. s t' as t n e. CeskCislovenska Akademie Ved. Cstav pro Etnografii a Folklm·istiku. Praha 19'81. Wydanie I, ss. 316+4 nlb. (241 il.+ -'.J map). Po,13ka rcfleksja naukowa na.d kultw'ą robotniczą, czy też lepiej ku1turą srndmvisk robotniczyc'h nie może, jak do'tąd, poszczY0ić się pełną syntezą, a nawet jedną bodaj pozycją książkową, która - jak na przykład R. Hoggarta Spojrzenie : M. Gusnk, ".·enske Akademije Profani teks~i! lL "aki Znanosti i Umjetnosi sv. SimlLna u ZadrlL, [w:l Radovi Instituta Jugoslau Zadru, Zadar 1965; sv XI - XII, S. 229 - 268. �]58 Recenzje, prze.gLądy wydawnictw czas·opism na kuLtu.rę robotniczą w Ang~ii I(Warszawa 1976) davlilałaiby 'w m.iaJf'ępc1ny opis całości lub chocia,ż wyb.raInego aspektu ku\ltJtLry połskiC'hśwdowisk r.dbotnkzych. Roz.,proszone w cZa!s·opisiffi<lloh iozęsto - pr,zyzmać należy - oe:nne i iluteresującl." aritykuły omz liczne,zwłas'ic,za po 11980 ro1ru, glosy podejmujące temat kultury politycznej, kul'bury pracy i bytu oraz a'lctywności kUlbtu1'al'nej r-obCltnikÓiwi ich luc!zes'1midlwaw kuHurze (np. Czesława Herna,sa, Bn::mislawa G,ołęhi'Clws:kie-go,Roch" ,sUiJ.1my,A:dama Krz,emińskieg!O, Tadeu's,za Swata i in.) stanowią przyslowi.ową kroplE; w morzu polskiej wiedzy .o kulturze wS[Jólozesnej. W tej sytua,cji godną poleoeni,a polskim ba,da'czom, jako przykła,d dobrze opra'cowanej, obf'it'ując'ej w maiterial faktog,raii,czlny mOI!1<graf1iwybran0go ,ś·rodQwisk., ;r·obomi·czego (tu: p.ras.kiego pI1OI,etarLa'tu- r,oibomików i ich rodzin, biedoty miejskiej, lurnpen;pwleta'r,iatu i żyjącyc'h na przedm'i.eś'oiach robotników sezrmowyc,h), zdaje s.ię być wydana ostatni.o prz'ez Instytut Etnogra.£ii i Folklorystyki CzeCihoslowaiC~ej Aka,demii Nauk praca Stara de~nickĆl Praha. 2ivot a kultura prazskiich de~niku. Stanowi ona udaną próbę uchwycenia wielqpłas:zczyznowych za,leżnoścj i wpływÓi.Ww'ielkoprzemysłO!weg·o m·ia.sta mLejslca koncen'tracj,ifunkcj-i politycZJnych. gos'Poda1rczyoh i kUólturowych - na s'tyl życia i ku.Jturę zam'i,eszkujących jle gr'up społecznych. Uwzględniając .hi i.ouyc.zn,Q-geQigr'aJfic zm:e,poLityczne, ekorlomi'ClZlnei s.poł€'c.zne wa.runki na-rodZJim prask!i,e;j klaJSY ro!botnic.zej, autorzy książki preze.nJtuj" jej dojrzewanie i LntegrOlWalD'i.e się w wailoe o wspóLne Ii-nter,esy. Dow.ocizą, ż·e "Zpus,ob zivota de'ln~ctva v P.raze a na predmestich se ,f,of'mDva,1a meni.l v pnibeht:. boju za vlastini hospodarS:ka, socia~tl.i a poliiilcka prava. Od [prve p~l,oviny 19. sto· 1eii do roku }.(~14pr.oseJ. etyrmi V y,v-'Oj.()lvymi etapami, v 'D'iohz se pos1Jupne v)'tv'ori' v.]als!tnri.prOJ1etar.skY zivQtini slyl a prOJ1etaiisk:i ku,J.tllIra" (s. 6). ROZJpad spoleazności trady,cyjnej, na :ba-Zliektór<e.j f.oTlffiowawsię śro:dClwisk,opm'ski,eg,o proleta·nia.tu. nOW2 warunki pracy i :mi'ElsZJkalnia,miały zas·adniClz.y w:pływ na przemiany świadomości i obyczaju. Wraz Z I'ozwojem masowych .ruchów rewoJucy;jnyah cal,ej Europy .pTal5k" klas.a raboitnicza uświadamiała sobie slwoją oldrębność, stając si'G z klasy "w sobie" kllasą "dla s'iebie". Zachodzący na przest'rzEJni ki,lkudz.iesrię'oiu lat pro'c€'~ polity,czmej i kulturowe.: emaln'cYlpacj.i proletariatuodZ!wief'ciedlają głębokie przemialny robotniczego SYrstem'~ wartści, stylu życia .i szerroko pojętej kODS'urnpclji,a;le także te efekty działań. które okre&Ja się mianem kultury sy:m:b,olli~cmed.Ten 'Obszar kul1ury robotnkzej orrnaw'iają c,zescy baida'cze wnikliwie i dokla,dnie charakteryzując śpiewy praskieg prole'tadatu (rewOJ1·ucyjne pieśni buntu, piosenki satyryczne 'i kabaretowe ora:: folklor praskiej ulicy), milczeniem pomij-ając nliestety wszeI:kii,e inne j~j przejawy Stanowi to is,totny mankament tej pracy o życ:iu i kulturze pralskich roibounikÓ!w .szczegółowo natomiast .omawia ona ku.lturę bylu praskie.go pr-oJ.etariatu, przemiany standardu kulturowego, sposob mieSlZJka'niai warunki .mieszkarn.qwe wibotniczYc,h rodzin Ow.lonie robotnicze, mieszka'ruia nędzarzy, kamienice C.zy.1szowe i "pavla60vy domy"). Osobny 'jej wzdział s:tanetwi Toh()l1.mi.cza rodzi'na, małżeństw.-' i malżeńskie współżyoie, dZJieei, kr'ewni i wszelki'e oby(."zaj'e powszechnie p.rzyjęt2 w pra'skiej rodzi'nie proleta:rhllizy. P,cidobnie - pożywieni·e - 'jego l:akup i sprzeda;' oraz tQwarzyszące temu insty:Vu'oj,e:targi i hale targowe, ulkzni i domokrążni s;przedawcy, restaura'cje, 'garkuchni'e, j-adlddajlnie stowa'rzyszeń fiJanlf.Qpi,jnych, itd. Na szczególną uwagę zasl;ll'gują rozdziały poświęcone symbolice i fun:kcji odzie· ży praskiej klasy ,I'oootn:iczej i tzw. po;dk'Ul:turzedziecięcej. Wychowanie w cr'odzini.~ i szkole, zaj-ęciJa czasu wolneg·o, giry i zabawy dZJiecięce oraz folklor grup rówie~n~- �Recenzje, przeglądy wyd2wnictw 359 i czas.opism 'czych - .to zagadnienia p.rezenlt.owdi~e w opaI'etu o ooga1ą literature; <przedmiolL:. 2. dużą znaj.(lmością rze::.zy. Zas'obna w ilusb'acj,e, obf.ibu:jąc. w daine 'statystyczne, ma:py i fra;pu;jący ma· teri~ł, jak na przy:kła:d zestawienia menu uhcznych garkuc'hini Gpor. s. 211-1 - 214). Starci diHnickil praha .slanojWli -polzycje; go!dną .z.allln'1Jer03Gwa!nia 'n!i.e tyl:k,o cuno.graLc i folklorysty, ale także socjGlcrga i aonotl'OIpol'oga k'1.l'~tury. DobroslawQ Franciszek sqsiadów. Próba Kotula, Miasteczko, biografii. na Towarz.ystwG przykładzie Naukowe W ężowirz-ZióUwwska Głogowa Malopolskiego w Rzeszuwie, Rzeszów i jego (ma'2). ss. 2313, 8'5 ilustracji. MonQgrni'ie małych miast są w nauc,e pOiLs:kliejstosunkowo nLehczne. Do Gzasów woj'ny ślwiatQwej liczba taki'ch mong;rafVida się PQliczyć na paka'ch obu rąk Frarnci.s.zek Bujak, swoją WZQfcową, his:tOJ'ycz;no~Slpołecz.no"igO''<;iPodar<Jzą ,monografi;;,' Li:nanowej (UlO2), pragnął otwo.rzyć s€lI'ię takiah monografii, przJlDlaJjmniPj db b. Galicji, jego i·nic:jatywa nic mallazla jednak !<JO'ntynuaiorów. Rozwinęły się natomiast jak wiadomu monografie społeczności wi'ejl'i!kiioh. Podobnie byL, w okresie międzywojennym, aż prawie do naszy.c,h cza·sów. To dopier·o OŚ[oQ'de\~ B'l.dań NauikoJWych im. W. KęJtInzyńsikliegow OlJsztJlnie - ja\~by w ślad za PO!ZIWlijaJlymi w kiLku ośrodkach ba,daniami s.oc,j'o<I'Og.~cznymi, podejn1ującymi fa'Czej wybifal!lą proib:lema,tyikt; maly,cih milasJt, a nie ty:pu rn'o[lolgJrafiiJipelin-ej - padjął p;rze.d 'kiJlk-oma laty szerzej zakr-ojone badani.a !nad s;poł€oCm'Ościami małych mia's-ti ich ,ku.Jturą na t'CrenJie Warm1!i i MaiZUJr,taikŻie poróiWlilllM'K:ZO w inl!lJ1ChregJi.Oin;aIClh. Na 'efekty tych badań trzeba jeszcze ni'eco poczekać. Na tym, du'ść pustJlm połu bad3:\wc.zym, swoistym wydarzeni·em w y.dawr,ic zYl!r! jeci.t książka nie3lt'u.dwrn~go rzeszowskieg·o badacza-regionalisty, FraJnciJSzlm Kotu1:, Miasteczko. KotuJa znany jest szeroko ze swej da-ść oryginalnej a niezmiernie bogatej pr-o;du~kcjinaukowo-badawczej dotyczącej wyłącznie regiunu rZe'szowskieg,o, w postaci kLlkun"lstu kSliążek (,ebno:graofic.zmych,his'toryczno-kul~ur·owych, folkloifYstycznych) oraz (lnJiewSZYS'cyo tym wiedzą) '7 oka-ło 700 rozpraw, studiów, szkicóW, .arty~ulów publi'cystyczmy.oh ze w,slPomnianych dziedzin oraz na najpr-zeróż:-JJiejsz;, tematy. (O twó:rclzOiŚcibadawcw-nauk,o:wej Kotuli, zob. "Lud" t. 57: 1973 oraz poświęconą jemu książkę Prace i materiały z badań etnograficznych, Rzeszów 1979. wydaną przez lamt. Muzeum Okręg·owe). Smiało i bez przesadymoŻIla pow i·eid1Ji'eć , że Miasteczko Kotuli jest monografią uliezwykłą. Na jej orygi:nai!nolść sik'łada slię ni,e ·tyl\ko to, że a.utornie naśladOJWat ia.dne.g.o z praktykoowany.ah modeli monograf.ioi społeczności lokal1nej o sztywne.: sekwencji przedmiotowej, a za:S!tO's'ował!Zupełnie włas:ny układ tre.śc;[owy i jeg" na poły literackie tytuły ;przed!.'1lIiotlOwe.Wysta:rczy nadmiellllić, że cała pra'c.a składa się z trzech części zatytułowanych nalSitępująC{): "P.rz.edW!CIzoraj i wczoraj", ,,Dzi~ jak przedwczo.raj" oraz "HiBtmua płomieniami pisam:a". Na atrakcyjność książki Kotu.li skła,da się ta'lcie SIty.]i i£posób narrareji oraz walmy źródlC1we, które łąc:z;n!i·e - w sposób wręcz doskonały - relkoln's'tru:ują żYCiie·i koulturę tego mias'tec'likloweg.) środowiska. Bo tak: �360 Recenzje, przeglqdy wydCl.wnictw Kotula znany j,es.t ze swego wła'Slnego typu nal;racji, który sam określa jaku ga'Wędzi<IJrs~i. S'Pmwia on, że fakty poc'hodzą'ce z ,różnych źródeł zostają włączone iW wairtki ciąg qpiiSJu,kJtóry nie ty1J,!{JO odb'j'era się jak najlle.PSlzy tok pcrw.ieśCliowy (oiPowieŚcli<Olwy), aU'e ·także wytwarza w c.zytel'rii.k!uwizualrne obrazy P()szczególnych sytuacj,j życiOWYClh.Sty,l ten 'POzwala także a,utoroWl J~ swobndnc włączanie w tok 'narracjii własnYicih ws.pomnień, doświadczeń i pos't·3I\V. Wchodz1my tu już w Wlkres żródł()'Wy monIQg;raJi.i. Otóż taką mOln,r)gmi,iGmógł napisać tyTko l~toś tak'i, jak wła,śnie F,ralncis.zek Kotula, k'tóry: uWldził się w tyn~ środQw~siku, spędiił w nim larta mboldzi'eńcze .i jakiś okres czasu jako miejscowy naJUc,zyciel; roz;porządza zmaik'Omitą i wierną pa·mięc,ią, pozw.ala-jącą na <J'dtwar.za'nie doświa'dcZień i prZleŻYć; ni,gdy nre sl1:Tac'iiJrontaiktu bez.pośreidnie~o ze "swGim'" miasteczkiem, pOZlnał g·o tei 'd;Qkła,ci;nioe "od podszQW:ld"; od dZJiesiątkÓ'Wlat systema'tyc.znie gr-omaJdził do teg,o mia'steez!k.a (jak ZreS!Zitą do całag,o RzesZowski,eg'')i wsz,elk,ie.g,o roidza,j!Uźródła pislane - wycJinki praso,we, broszury, druki ulOltne, wypisy z a;rohiwów państwQWYcih i prywatnych, lis'ty, pamiętniki, rysunk'i, i<luis'tracje it,d; zap.i.sYJWałl'egrularinie własne -obs-erwacje i prwżycia, przypadkowe rozmowy z ,ludźmi ora,z dane z eelOiWoo,pI'Z€!pr.qwadz.anYClhwywi'<-i'dów, często na,grywa.nych 'Ila ta.Śimyma@le'tof'onow:e. A interelsiQwało g'o dosłownie wszystko, nawet taki., ~zcz'agóły, na które zwyk}.o s'ię nie iw,racać w ogóle uwa!?Ji. DQP1e'f'0 na 'taJ<'iej ato podstaiwie źródłowej możliwe było stworzenie dzieła, które3iu!tOlr !n,arzyrw;a 1:Ira;f,nń·e ,ipróibą btil(JigrafiV'mia's'1:ec.z,ka.Bo ist'GLllJieJest ,to hio,gra.f.b ?~j oaŁOiŚcti, jaJką była li Ijes,t isipoł:OOZ,lliOCŚĆ miiej·skażyjąca JW lk'OIn:kr.etny.chwa,wnkach hiisi;QrylC:Zinych i e'k01].o~~cziJ1y-c,h. Celem "utara było odtworzeni,e żyda tej s:połecz:nościi tak, jak 'to tylLkiomożliwe na podSlt<llwj'ewspomniany·ch tak wszcclhstronnylch dalllY'ch. Koi1:,ul,azauważył, że mieszkańcy Głogowa o .swoj oj przesz}.,)ści "ni, wiedzą nic a nic", co więcej, są wobec tej przeszłości zupełnie (}boj<;tni. Ogarnął g.o żal, bo to byIo ja'klby "zakopy'waln.ie luuZli żywcem". Z kj Dangaiowai1€j pCJ-· stajWy "zro,dziła .się myIŚIlnaiPi!.,atnia galWędy <) żyoi1u miasteczka; b i o g·r a f i c z n e j g a w ę,d y" (s. 9). Autar wy=je udeę, ŻJe "twór.cami tego wszy:stki€lg,o, co składało się .na wszechstrorl!Ile pojęC'ie mia:steczka - bezpośrednio i po,średn.Lo - by.1i lu·· uZie, j1e,g,omiesikańcY,mi,eszczanie. I ni,e tylkc ci os'tatni. alc również porprz,~dzająclo, jch liczne p~olen:ia ... " (s. 7). 'Ta SłUs.Zina,humaniSltyc~na postawa autora, połąc.zona z fomlą gawędy z jednej. a z o.gromną zoo'j{)lmQśc>iąrzeczy z drugiej stnony, dała w efek'Cie JYalder i,n.teresują'cą, balr'WJną i "żywą" reJw.nstruk,cję wszelk'ioh stron życia i kultury śr-odowisk~' w jego. h:is,t()ir~z'nejzmiennośioi. Tak więc forma,1nylm, S7.Cze-gół-qwymolpisom urbanjstycznY'm (roz,planowania, zabudowy, zabytków budownictwa munumentalnego pałacu, zamku, kościołów, ra;tusóZICI, fOlr'tylfi,kacjiitd.) towarzyszy żywy ',tosunet mi€lSz:kańców (i samego autara) do pr.z.ed'stawiOlnyc.h obiektów i takie szczegóły z żyda mieszkańców związanego z ty:mi ob.iektami, że c.zyt-clnik -o.dc:z.U'wamaksy m<IJ1nezbliż·enie do abmo&fery óiwc.zesne:go życi,a. Równo'~zeŚlnie są tu Olpi~y ')dpowiaciają,ce oojbardziej rygorystycznym wylmoglom rO!:H;'ji naukowej. Jesz,cze p-ełnie'j.sz:, obraz teg·o życ:ia otrzymuje czytel.n!1k pr.zy opisie ,dawnego świętowania ro.dzinneg'J_ cyklu doroczneg.o, Olbrz~doweg,o - .z przylclczani-ean odpowiednich tekstów pieśn:, kolęd, przemówień itp. - przy QPLs'ie.mLejskieh zaibaw, kierma,;zów, odpustów, i V. na tle krótkich biografii szeregu (57!) "wdów" mi,es.zczańskich. Czytelnik dOZlll.ajc wrażenia, że sam jest uczestn.ikiem tych ws;zys~kich for'm życia zbiorowego: żn obserwuje w karczmie zatarig:i żoł,nlierzy miej,slcolweg,ogarlllizlmu (zwłaszcza Czechów), z miejscową młodzieżą; bierze udział w gawędzi'c ,w Jakimś ,.klubie domowym''i wręcz odczuwa zapachy dominujące w tym domu; przysłuchuj,c się chara'!<.Łery- �Recenzje, przeglqdy wyd!1wnictw 36r .i czasopism s1ycznym kłótniom (,;S'war'z€\l1liJusię") sąsiadek; ma przed sobą mj'ejs.cC'v,:yo.h oryg:nułów: figila'fZY, skąiIYCów, pi'ja'ków, rOZir:ZJUit:niJk6w, żelbT<lików, IliJsban:oSlzy,połi..::}alIltóvv, uI1zę.dniJkQw,,,tra'jib:row" 'fjhand!alfzy ,nJiJeTO'glCloiZJną). !CZy - Izwł1alSiroza- pnzepy!s'zmtie' Qdma\.owalilych miejs'wwych Zydów. To je'st istotnoie biogra'via mias'teICzkia! Co pewien czas autOlr 'podchoid"lli do ,.,biQgiralfiii" muastec.z.ka od innej s·brony .. sporo mi'ej.sca pooWlięca udziałdWJi m'ie.szJro'ńcÓiWw pO\v"'Staliliac:h1"8i31-, 1\8418, 1'863 r., Gwardii NaP<1dowej,orlga'n!iJza'Qj.iSoikołJa, Oc:hqbn/ica.e,iStraży p.o:ŻJa'rn-ej,służbie w wooj_· 6k!U a,u~tTiadkilm, ulc,zesit,ni'cZieniuw n~wQlLucj:i 1905 To, w obydwu woj,na,oh świa to"· wyc:h, w wielkiej emijgraicj:i do Ameryki, w życ'iu C'ocnoiwym i'td. To zmów szero1-;() OipiJs!\1je"hJisltOiIiię'p101m'i!en'i.'em,pisaną", gdzie 'ZJI1IUj,duj,cmy,dakłalooe ;relacje o ,ta'k' gnębi~cych miasta ,POOairdchi o'dbllidOlwiiepo ZiIlli'SlZiC'Z€II1Ii<loh. Towarzyszy .tym wzmianka o .mieojse-owyc'h f,jgur<lch św. F,lior'i,ana, patrona od oiglIlia, a przy tej okazj-i znakomrty wywód o kJu:~aie świętych oraz malgii olbrl(]nlli€lj,st~d passlus o kCliphczkach, dzwonka:ch loret<lfu:;'kich itp. - W,szysitko bo,gato udokJUJmen'towane z€l5lt<:lwem35 ilu· stracji, rysun:kÓiW i f,ot~a[,~i. Takiimi to spos'0IbaimJi u'Siłuje KlO>tu~a,odtw,OfZYĆ "duszę" miastec:z!ka rodzinnego. Aby ten obraz był peł<n'iejs.zy, rlllUituje Igo' 00 Uo porównawC'z.e, a wię.c w zes'ba'wiel1'i~ z podobnymi m'i'as~eClz.k.ami sąs.ield!lJ~mti, szc.z.egoo.nie z S.olkJołowe:m i Kolbu.sz'ową. o których to miejsc.oiWo5c'iach autor niejeoC!lno:\(lf{)tnie już p1sał. MoŻina więc po w iedzJi'eć, że "p'ró!ba bi'o;g,ra;fii~"miastecika Gl-o;gow,a udała s.ię /{,ot'ttli w pebni. Zawiera ona treść zIllacz!l1:ie'bQg:a:tszą, -niliJby to m(}gło być przy sz,tyw:nym mo,delu mCIDlgrafii mi1ejscl)woś'ci, a od s:trony faldograrfvcznej odpowiada wszeLkim wymog'cńn OjpiSlUe1.nogra,fk7mego. Pozwana p,rzy tym na ,dalsze inteTpre~a-ejc i wn~,os;kiiw,s.ze·!'kiego ro:dzaju (JlIP. takie, że w.iele sitron życ:'ia miasteczkowego :ui.e róŻlIlii>k)Slię od t~o na W1S!i).ZiaJCihęDamdo p11Z.eiczyltOO"]ia bej n31delf iJnJtC\f16s.ująoej ksiiążJkli. Na,ślatdo\\~nli,ctw·o jel3tw:sllmlza,ne, .al'e .moż1l1we tyl<J-;:-odla 'ta,kJich,kltóryoh(lsobOlwość :badalwcz.a byłaby zbliżona ,do 'tej, j'aiką FcnU10i!s,z.elk Kotul,l T'€lpreZeJlliuje tałym SJwoim ;i.yci,cm. Józef Richard Jerabek s kolektivem, promeny z Brumovic, >Brno '1'9'8'1, ss. 189. Jihomorf!vske vesnice. Bu.rszta Narodopisll!~ siudie MO'niO~l'afia WIS.iBTU.m'ovi'ce z .r€l~c;nu połudnti,owyeh Moraw, tak zwanego Moraws·kiego Slowacka, jest kaled.ną monogmiią 're:g~on",Lną. Z jednej sir-any jcstana kontYlilu:acją ,dług,ale'tniej tradycji wydawania tego typu prac etmagra.ficzlnych -''1 Czechols,ło'Wacj!i a z drUigiejs'[.rony, w pewnym sen!sie, jalkby je'j zalPl"Z,eclzeniem Spr.zeozIliość tla wynika pr,zede w:szy.st:kiun .z ,c:dirębne,go iPocrej:śc.ia ·do iP1"acy, jak i z nowej - w .pOlrównlcllni,uz baldaniiam'i POIPTzechn!imi- m et'Oidy:ki 'PfOwadzonyc,h stu· diów i opra'cOMIanja materiałów. Sam.a pu;olJ,ilkiac>ja .Ies't 'wy,IlIi1ki'empOInad 20-,I'et'nieg;0 W) s'ił:ku bachalw,07JegoprH'CO'WI.ików ii studentów Kaltedry Etnogr:l'fiii UniJwersy'telu .T. E. PUlr.kyne w firnlie. Jv{'o,r;ogralfia ,,8:rumovice" po,w's,ta/Wała z w'1elorrna ilf!Udin,ośc.iami ioią;żyły nad nią niepo-· wCldzenia studiów ,m.Oit1JOgJraf-iC'liIlych wiS·i POŁUiOOi{)wdm,oraws'kiejz p.i,erws'ZJC'jpolo-, wy [at 50-tych. W miarę upływu 'c.zasu wy.szły na jaw niedOlstaiki przyjętej wtedy koncepcji Ipwwad'zanych ,prac. W!blrew założeniom, ówczesny pozi'om ;natikl i jej, za'sto,s.owani'e w bud'anliach t.c'renowych nie po'Zwailalo etno-gra,fom Izarejestrować pro·· �362 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism cesu zmian zachodzącyoh w ów,czesnej wS.i - co było głównym postulowany,n zad,niem - a j'ed)'!nie opisać iiS1m:iejącestatus quo. Wspomniane niElPowodz.enie znieclhęciło ,na dłuŻiszy 'czas ,środowisko ebnOigraficzne uniwer.sytetu. CzęstoZJada'wano soibi,e pytanie, czy w ogóle prohlema'tyka badal, współczesnej wsi 'należy ido s,f,ery zarntere:s,owań etno@ra.fii, Now:! .rc'zpcczętc stud' 'w roku '19,69:pO(pr:ZJedzało staranne ,przygot'owanie warsztatu b:1idawczego, metod pnleJ jak i dobór Imiejscow,ośc.i,. Na wybór ws:i Brumovioe wpł)'!nął między in:nYll11i fak' iż sto ,lat temu wydrukowalny został szJkic etno,g'raficzny Bnumovi,c, napi:sany prze~ Jana Herbena. Na:stępny:m kryter1ium była Eczba mieszkań,ców Wioli,która umoe.!:wiała użyc:ie w ,o:praoowaniu metod 'ilości'owych, po raz :pi'erwszy W tclk szer,oki,", zak,resie zas'to'sowanych w badania.ch monc:gnaficz:nych iW Czechosłowacji. Prac' przygolowawcze charakteryzowały ,się w,Zlmożo1nym wys:ilkiem mającym na cel: uniknięc'ie 'P~przedDiich błędów. Uz;nano, że ,Ponieważstudium ws:i we współczesno.'" 'ci jest jakoś'Ciowo ,nowym 'zadaniem, wymaig:a ,ta,kże jakościowo nowego postępow<'.,nia ,metodycZJnego. Zadaniem pierWSZ'Elj'częś'oi badań było uchwycenie danych pods'tawowyc.h d',tyczących -dzis,iej-szyeihmieszkańców Brumovic, zwią.zków pokrewieństwa, struktur'; s.połecznejws'L, zat,r:udni'enia mężczyzn ,i koibi.e't we wsi i !pO,Wjej obsza.rem. Zgrl.madzone też zostały materiały o naij-l.epszyoh in£ortma't-orac!h, ,gawędzia'i'Z2.ch, śpiewc' ,kach, producentac'h nalrzędii, naczyń li iill1inychpr10iduktów domowych przeznaczonyc". na handel. Malteriały zachowane zostatnie:j ćwierci W-ego wieku UlHOIż!:iwiłybad,',.cZCift1porównanie ,sytuacji dzi,siej's.ZJejze s-talnemsprz'ed stu la't. Po-równanie takL dak wynika z zlalażeń autarów mOlnog'raii-i, olddajelepiej sy'lua,cję i charakterystyczne: rysy wsi ws;półclzes'nej. Całość monograJJii zło,żona jest z następującyohrozdziałów: 1. '2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Wls'tęp :Studiumetnogmf.i-ezme Wisi współczesnej (Rhjhard Jei'iiJb-ek) Ludność i jej s,tl'Uktura srr>oleczna 1,869- 1930 '.qan KI'list) Ludność ,i jej 'stopaży:CioWla we w,spółcZJesnośc,i (Jarmila Lidmil{)va) Mieszlk:anie (VaCllav Frolec) S,trój i odzież (Alena .J ei'<'lbkova) \ Estetyka lUidowa :i aktywność pla,s'tyezna (Richalrd Jei"aibek) Gawędziarsbwo 'Ludowe (OldNcih Sur,ovatka Marta SramJmva) Repertuar 'śjjiewac,zy~Dusan Hollly) Sama struktura pracy \MskazlUje nam, lż uwagę skoncentr.owano w niej tyl;'; na ,peWln)Cc:hwy!branych z:j:a'Wlislk:aeh żyda li kuLtury wSIPółczes:nej wsi. Nie me; wie.: chara:kitenu 1~omlplek:sowejmonogralf1iii, poruszone problemy 'doty;czązwła,szcza kullury użytkowo-technicznej ,i częśdowo problematyki folkloru słowlneg,o i muzy,czne,go. Bm,kuje, j'edna:k moim ,zd<Lniem, za'LnteH~siOw-aniatakimi niezmiernie ważny;nL. interesują'cy:mi poznawczo oraz :i's-t,atnY'mi dziedZlinami kiuJtury symbolicznej, jak np. sfera lświatopOlgllądo\Ma,'obrzędowość, balrdzi.ej S:ZJc,zegółowe,oprac:owalnie prablema:ty,ki Irodz:iny, IUtp.Tak, jaik ,Wlslpom.inapr:o!. J,ei'<i.lbekw ,~w()\Lmw'ltępny1m r'oILdizJuale, "błędem nie do napraWiel1iLa Z01S!ta'jebez mała 20-letnia przerwa w :badanluu świadomości spał'ecznelj, a uchwyciić procesy, ktÓire lprzechodz:iłaona w o·~re5.ie tolalneg, r,o,zpaldu tr:ad)'cY'jlnyoh :strul~t:ur, można ty1ko wtedy, kiedYZJna s,ię po :prostu 5ta:'sze formy rozwoju" (,s..1'2). Prezentowania publUka.cj.a Oi~azJUjesię więc mO'nograiią szezegółową, ,skonce.l1Itr,owalną na okreś].olnyc:h proiblj'emaclh. lich :dobór zdeteI"mincwany Ij.es,t z]{;alei d()ltych· <:zasowYjl11ioSliągrrięc.iam,i w l,ej dziedzinie, stanem 'wypra,c,owanych :ml."tod hadaw<:zych i moż]i;wolśc.ialmilich stoslowa.nia,czy wręcz moino'ścią pr()lWadZetilDa{)~reś'lone- �Recenzje, przeglądy wyd.awnictw i czasopism 36:::- go ly:pu pos,zukiwati. P,rzedsbwiona praca jest w ,duż,ej anierze odzwie.wi0dlenien~ sytuacji, jaka jui l,d dawna :panuje 'W etnogra,fii. N3da,j wysląpU'je niejedn,olilość i rozmai'lOlŚć 'w s,ferZJe teor'etycznej, a zwłas.zcza ni'e'kons-ekwentneslosowani~ postulowail1)"cihzałożeń w !pra,k'tyce. Za/isuniała sytuacja, od dawna !dobrze Z)na:nas,zer-okiiemu ,gronu etnogr,afi'czoomu, zainstPir,owała prof. J,erabka do wyr,ażenia wiel.u nurtujących, ,rl1ltere:s:ujących iniewąt;pliwie cennych ro.zwa,żań ,oraz :pr,OIPozycji d,: rozwiąz.alnia niektórych proibl'emów, wys'tępujących przy powstawanim tej ,pra,cy (<.\ z pewnością nie tylko pl:Zy niej). ,W r,ozdziale Studium etnograficzne wsi współczesnej, a'utor z góry Z<lZJoo,cza, ,ii wąt,pl'iwości (JIraz kł-~p,O'tyu:jaWlniające sJię przy opraww<łJn.iu koncClpcF 'Pracy i :samej j'ej rea1i-zaoji, sącharak·terys'tyczne nie ty,lk' dla ,h~g,o typu mot1ogra.fii, a.l,e ·dJla C'ałej :nauki et nograd',i'C.zn ej w ogóle. Zwrac;a'n~' uwagę na fakt, i::' a.kc·el"t etnog,raf'i.czmyc;h hadań pr.ze-nasi ,si'ę z rozw.iązywanie;. kwestii ,genety,cznyclh na tłumaczeni,e jaskrawych zmLa'n, do który,oh do'szł,o wżyci\.' mi·eszkań-ców w"i spółJdzi'elclJej, na Huma'c.zen-i.e ,przyczyn, które spowodowały te zmiany w 'życiu i świadDmoś'ci ludzi •.·Wedlug r'eda,ktora 'tom.u,s.pecy;filC'zna rola przypada e'tnoglr-af,ii 'w studiow:1i11:ilu!zmian Izc,rhc,dząt:yc.h iW ,~u1'tU!rz'eIm:1teTi~alm,('j, tiV, w kontekście ,zmian 'W -"polsoibiemyśle'rJIi':1.W siferZJe kultu'ry 'sy;mbOiliczJnetjtak, ja~: już wspomniałam !poprzedini'o, 'Sytuar:ja przedistawia s.ię ,o wiele g,ol1zej; naukowcy zdają sobi'e z t~g() Slplrawę i w dużej mierze us:pJ"awi'edliwia ich isbn:iejąca luke. w bada-ni,u WSipomnianej dziedziny .kultury. JejpoWlstanie nie 'jest przecież ich wyłączną wiJną, a,le c2Y11ln'ików,llJa j-akiie oni s,ami, :nii'estety;, t!lJie malją w;ęks,zeg, wpływu. Ni'e p(~wi'n;no ,t'o ,jednak 'U'siPraw.iedliwiać postawy ,ca~kawi,tej rezyg,mlcj~ i z,waJinti'3.ćod pró'b jelj por,z,ellWyJClię:i..enia. W ·tym wYlp.aldlm c,hoclziloby więc o wysiłki 'l11.<'1jące Ina c,elu ,podjęc1ie tego tYlpu studiów i ,wbrew iPrzeei\vlnośCliom real.iza· cję I.>zeregmtematów ,n:iez;będnych .dla calośc'~f)łwego poznani-a lpr-aktyki i kultury społecznej. Elimina,cja z pola .za-iln'teresowań kuTtury :sy;mbolicznej ,prowa'dzi ,w kan,:ekwenc>j;iInlie tylk'O do ograni.czen.ia i zuhożC<nliaibada,nej rzeczywi'stoś-e.i, ale, prze': po.minięcie jedn.ej z IPows1ają,cych w ś,cisłej relacji sfer cal'ośeikultury, wręcz L 2lniekształca. Niellnoż:J!iwe w ,takich układach staj,e się peIne wyja:śni,enie is,tnieni' dkreGlonyoh form kultu1'y użytkowej, :ich trwa,nia i zmi,en:nośoi. O,graniczmnie Slę d" odnotow;m'ia i'llIwenl!<lIDza oj j,ego 'St~pniiowej 'l.ransfOlfm,acji eWYlp.ierallliaj-ednych elementÓiW przez ,drugie a wła!śc,iw.ie al{;C-€~ptowania pr.zez działająee pOtdmio'.y o.kr,eś.l'Onycih'norm i dyre'ktyw działania, prowadzące do stasowaJllJia przez llJi'eda"v'nych !przedmiotów lub ich części) ,nue pozwala <na ;s;fol1muławanie .praw r,ządzą'cy-e'1 tymi ZJmiJail1ami. P'c}Z;awy:jaśni'eniem .p,oZ:O'Sitaje też cala ,sfera motywaoj'i ,podejmow.anych działań, akcęptowanych wartośc!i śWi-a'i-opog,jądowy,ch,a więc ~felra subiektywnych ,determinant kSlz'tałtujących .1udikiie postawy. P,ows.tałą pr&żnię, jak dalej pisze autoII", m()IŻJnaw)"peŁnić :tY'i'ko sZJuka,niem no· wych ,m'etod ,pra,cy i ,icih 'efektywną :aJpl:ilka,cjąw IPI'aktyc,c. Sdsle powiąza!ni~ 'z naukami hJi:storyc!ZJnymii ich meto'dolO'gJią nie wys'tarcza w baldaniaoh klultury i życi" wsJi wSipółczesnej. !Przy 'pierwszych powa,żnych ,probac'h ha dania k'orYll])1ekis.ow:elgo uw> da,cznia się kOllJiecZJność interdis.cypliinar.nej w'S:pó~racy. Zamia,st koncepcj.i historycznej, proponowana }.est orienta-cja sOCljolo~iezna, która ma zdolność nie ty:liko objęcia znaJcznQj c,zęoci procesów pr,Ziemian w.s-i, ale nawet :dyspon:uj'e takimi rozwiązaJniaJITlii metodycZllytm1i, va -pomocą 'których mogą być te prooe.sy 'i .ich dy.namib uchwytne :i wytŁumaczalne w aspekcie r'ozw,oju s.połecznego. Kunkretne .za's'tos.owani'e s ocjOil,og i i ·Wiidziautor zwłaszcza przy .stud-i·urn IlmJtry .socjai!:nelji stosunków .spO''' łeezny.c.h; s,ocjQLQgia kul'tury ,zaś m.ajdowałaby sw,Qje m!ilejsce w ha,da;ni3lCih .na;d kształtowaniem się luczes:tnictwa w :kulturze ws.póŁczesnej ludno:śc i wj'ej's1kJi'e'i,n<l!d zmianami 'Co l e'ty,cz,nych zapatrywań pOid 'wpływem współczesnycih mass-,mecilów. Hp. �364 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Pod wątpliwość poddalna jest te'ż kw,e'stia, czy w badaniach wsi są dostatecznie dokładnie otkr;eŚ!10ne:celie, któr;e .mają być oSlą@nięte. NalrZluca się pytarnie: w CZY:1) tkWli właś'Cliwy s'ens badJalniia Wls'i we ws!pókzes:ności - odkrywa.ni,e ZJmlian, do któ· ,rych doiszło w olsiaitnk.h clzielsiętii'oileciaclh, zaTE'ljresltrowanJie,wspókzeSlnClgo stalnu, czy Iteż dąiżenie do wy:WJ,erani,a wpłylwJu na formowanie życiia i kluilltlUryna wSli u progu '3-elgo tylsliąlc[~~a. Prof. J,eraibek prQPonuje dwa SiporS,Qby rozWliązania wspomnian~j problematyk:. {a) z j,edll'eij SitI10IllY zalsltioS1olwanJie ikonc1ejpiC'jli 'eksr1JralwerityciZlnej - tizn. głównym przedmitotem za'interreso1warnia j,est OjgÓllne'sIPoj.l'ZJenie'na wileś, a specyfika E:tnogr:.liiczna będz1ie rac!zejZJalnilkać; (b) jatko allit,er!llia~ty:wa, pI1OpO'lliOlWane jest po,dporzą,dlko[Wanie 3z'erro.kieg,0 S'poj,rz,enia kitlku skoordYlI1Jowa.nj'IChdyscyplin ln:a'llkawj'IC:h,celem etno· graf.icZJnego studiuim WIS'i,a zwłasZJcza .zasa'Cini'c.ZJejkwe5ti,i - jej .ZJmianie. Czy typ ha,dań D€!prezentawanyc'h w ·omawianej puiblirkaeji ZJdrewaluoiwał Się i skazany jest, jakby to chclinło wieilu ."prog,rlcsywnych" Ibadaczy, na zaigładę? x;~· sposób się z tym poig,O/dzić .. "Metoda rel~ional:nej alho lokalnej monogra,fii do tej pory 'fiLe,siTa,diła ,s:weg.o'uzla,sadn1enia .i !też we współClzesnym okresie poZr0statje jedną 'L fonm pOlzna,n:ia naukowego ,i liiteI'<wk1elgo wyrarżarnia wyników kompl'eksoweg) dtUO'~rafj,cZJnp.g,oibadania, 'i to 'wb!f'ew Jieznylm trudinościom, które ze sobą przynoEi ... " (s. lr9). Monografia BrUlmO'vic jrest, wbrew rniektórym wyrażonYIm tu uwag'Jll:l krytycznym, .dowc>delm zarcyt'owanej konstai~aoji,a za:raz'em przyczynkiem do głębszego pG-' znaniawspół'cze6~ny,(~h procesów sipołeczl1'o-kultur.owyc;h. Sta nisLa va Bucho1.Vska Aleksander wego Łuczak, Społeczeństwo i państwo w myśLi politycznej Ludowa SpóŁdzielnia Wydaw.nicza, Wa.rszawa II Rzeczypospolitej, ruchu Iudo-· 19'8;2, ss. 2,11 ~godz,ić się po części wypada z autorem prezeui.owanej pracy Aleksandre:" LuczakJiem, że myrśl ludowa w ,dkJre9ie IT Rzeezypospcli'lej cha:rakte,yzowClła s;~ znacznyimi niedoskonałościami .str;uktury, ,fommy przyjętych wzorów itd., tym niemniej jej pojawli'enie się J(ljuż woikJresrie za!borów) i stopnIOwe krzepnięcie śWIadczyly o doj'rzewlan'iJu chłopów ,i leh przywódców. Myśl ruchu ludowego zawsze byL' 'I:!yś1ą bardzietj związaną z .konkrletnyun dzLałaniem, niż teorią; więcej w :llerj był I pralgmatyki niż ode.rwa.nej od :rzeczywis'tości teorii, czy dalekos,iężnej w,izji. Poznci!Lie jej jest niezmi'erni'e wa1ż;n;e,g;dyż bez wiedzy o tym, co mówili i pisali dzialacze lrudowi na temat pods't:awowych 'Problemów społecznych, 'roli chłopów jako klaf y, problematyki ,państwa ,i jego struktur nie będziemy w stanie zJ'{)Lumieć ba,rdz, wielu is'tortnych ,posunięć ohŁopsklich o.rganizacji; nie tylko po.sunięć politycznych. "lei kulturrallnyoh. E'tnog'mfowie, trzeba to przyznać, poza p e\vnylm i wyją'tk:lmi, d" :riedawna ni'e do'oeniarli rolli ruchu ludowego w dok,ornujących sil: przerniana~h W:': w okresie międzY'wojennym. Dziś .stanowis.ko ,Jakie nie możesrię j1u'żutrzyirnać. Wartd ,za!t~m siięg:nąć dio pra.c o drzli,ejarcih TUCihulUldJow.ergo,do prac dhra,ralkilerYlzujących myś' 'teoretyczną tego iI1Uiohu,!by li 'oid t'elj ,,'(Irlonysprojrrz.,~ć:na wie.ś 'otk:resĆlwminionych; Zilk~adadąc oczywi,ślCrLe,że myśl liUldowa odzwierciedlała s'tanowisko tej klasy i mlctL1 wpływ na ks.z'taHowanie s,ię s,połeczno-kulrturalnej rzeczywi'stości wsi 1 wyznaczał:.. �Recenzje, ]J'rzeglqdy wydawnictw czasopism 365 :'l' ejalro w ,pewnym przy,n:ajm,niej stopnuu - ,jej przyszłość. Wydaje mi się, że zdożenia taki,e można w pełni przyjąć. Niestety, uprawianie dzie'jów ruchu Iudoweg'o ,i dz~ejów Wispiemją'cej goO myś'ti :eoretyczmej, jak są'dzę, ,mj,ało ~koniunkibura.lny w)'lmua,r i w rzeczywistości nieWiiele :'z,eczy prawdziwy.dh i -obiekityw.ny'ch o tyc1h ,sprawaoh da s.ięz prac - doś'ć przecież \\. przeszłośC'i dbhoie wyst~pując)'lc,h - wyczytać z pożytkiem dla przedstawiciel; dyscy,pj'in zajmu.jąc)"Ch się najls.zerzej fOZJumianą his'torią wsii polsk!~ej. Praca A. Łuczaka jest tu bez wątpienia ;pewnym postępem na trudnej drodze <eJicrWI'OtU od ni'ebeZJpiecznego sohem:a'tyzmu w 'ry:sowa,niu dz,iejów łudowego .llUic'hu,ohQĆ i ona ni·c stanowi bu je5jzcze ,rew-oluoj-L IiIlteres:ując'o 'prz:eds:tawiając wachlarz s1ano.wis-k P().szcZl~ÓiI'nYIC~h ugrupowań lu;ddwYClhw okresie III Rz,zc.z)'lpos,po1'i:tej,()Id kO!l's'erwa',yvll:'lyc,h do uJltJra'rady.ka-l,ny,ch,'Die poka.zuje autor }e!dmocześTI!tepciLaxYW0jlistanowLsk, ~ecz linów suger.u1je - 'jaJk Wliel'u ,pr.zed nim - :ż,e ruah ludowy \Vieloe ·i Ina potęgę s'ę w latach trz)'Idziestych r,ady:kaIizowai. Sądzę raczej, 'że ,owa ,radykalizacja bez wątpienia wią'żą'oa s'ię z rosnąC)'Im w siłę Stronrnic1wem Ludowym - pci!·egała na k(mf.wntac<ji politycznej w ramach ,pog,lCldów ni'e odbiega,jącyoh od tych z lat np. dwudzies'lyoh, w sytual(!j1imniejszej elastyc,znośoi rządu sa:nalcyjnego, W praktyce ant)'llu dow€lg.o. Radykalne poglądy w 'ilsD:>cr.e ,D1ugdy!ni'e zyskały 'uzna,nia w ma .. ;::ach lu,dowych; były one obce mentalnoś'ci wLejskieji ni·e wi,dziano w Inich drogi do zbudO'w<łlIl,ia.p~wdz:iwie -l!udowed !PoIIs,ki,której to WLZjęlll1Iiellira'Czej działacz,2 umiamkowani .niż L9krajrni(za,równo rozJmieszczeni na lew,iicy, jak i .na prawicy ruchu). DZJiałac:zeJ:u.dow-im'leli skonk;retywwa!ną, wy'rastającą z Ina'jllep.sxyd1 źródeł ruchu luid'oweg,o wizję demdkr<l!cj'i..P.o zama'ohu ma:jdw)'lm pIsał J. iBu't·ek (:skądill1ąd \\. naj.zu,peln'iej ,oJ'ic.jalll1ie'wy·cho·dzącym pi:śmi'e "Wy.zwoknie"): "Chłoopi muszą zdac so.1:;esprawę, ·ż,eJ'Ząidoibec.ny tnie j-e;>tr.ządem lu.dowym, a co ,g·or.sza, że z poczynm'1 '))inisteria-l'ne'i "brac.i ,s7llaohe'Ckiej" wyniilm, ,że nawet nie choe ona być :rządem demo'kra.t)'lc.znyim. Obecny rząd nie je!S't 'W ted ohwHi 'przed ,nikiim odpowiedzia:lny; władz:a kontro!uljąca - obec,ny ,parlament - została przez rządsparaHżawa:na, a au wyboru nowego ,parlaimelntu rządtJeż idapu.ś'oić nie chce. Rządy ,faktyczmie pl'zed nik,im nieoqpowiedzUa:Lne, rządy ,c'himery, fantazji ,i ,ni.eSjpodzi,anek, uważamy za s,zk:adEwe dla pańlstwa i neszy ludowej i .dlatego Iprzeciw takiemu systemowi rządZieDlb państwem ja:Jw st'ron:nictwo walczymy i waJoczyć'ffiusiIIl1Y". Dzi'ałacze 'lu'dowi .z ILnsty;nkitem,prawdziwych polityków widz,ieili zasadniczą ITÓŻ" nicę mi'ędzy pojęC'i'em pańsitwa 'i pojęciem .rządu .. Z W1it"lką mocą pis.ał M. Rataj: " ... słyszehśmy tę tezę, ,która identylfi,lruje ,r.ząd z państwem. ,Zwa.Lczamy tę prz-eslankę z całą mocą i z ,całą śwUad-CIlnością.Z całą mocą i z ,całą świaldomaścią chcemy oderwać 'te -dwa pojęcia dd s.iebue, jako nie '~denty;cz.ne - powiązane, a.le n~e !dentyt:zne. I uwu'żam, że działamy w int'eres'i'e państwa, rdbiąc to. Z Clh:wiJlą,kiedy kraj, kiedy masy zidentyifiiikJuljąrzą,d z państwem, z tą 'ehw.ilą państwo znajdzie się w wi'elkim n'iebezJpiec.zeńs'twi'e, bo rząd to są J.udZiie,a ludzie sącl1ldtl.iwi i ,g,rzes,wi, są źli li /doibrzy, są gŁupi i mą:drzy, al'e państwo jC'st dObre, państw,o 'jes't Wii!CiCZne i państwo j,est mądr.e". C2y2; w świietłe 'pioddbnyc'h wystąipiell z.a.rwcać mOŻJna myśH 'ludowej okIr.csu r.1iędzywojenncgo,że była ogral1'i.cwna i płytk,a,kton~unkltU:ral'na i .pl'a~matyczna ~ Sądzę, że była t>{)my;śl :bagata ii godna uwagi ,ni,e tylko dla okresów, w których .siC; kS1.'t-ałi·()wała. A na.jwylbitniejsi ,prz.edsta'Wi~ciele .ru,ohu .l,udowego wY)powiadaE sit; glę'boko na t.e-maty ba,rdz·o 'róiŻ:ne,choć przede V\lSzys't'kt~m .na te, ,które miały wie1kue z.nac7.enie dla wizji ,ludowej pr.zY:S'ZłOlści .pańJstwa pcilski,ego. "UwatŻiaJmza rze.::z najważniejszą -- ,pisał Wineen'ty W'itos - by armia była tym czym musi być w pań- �366 Recenzje, przeglądy wydawnictw czasopIsm !>iwie. Aru11ia nie 'm-oibesłużyć ani żadnej osobie, ani bdnej koterii, ani żadnej pa'rti:. Musi służyć państwu i n:arodowi", Jdeo,lo'gia l,udowa wywodziła się z ide,obgii Jiboral:nej - choć ,liberalizm zna·:z.ył ,niegdyś, moim zdani,em., co:ś znacZiDie po:nad tzw. "realiZJm politycZJny", kióry :nu s:ięostatni1o 'bezpo,ds,tawnie imputuje. ~godnie z autorem, zręoby owej ideo,l'ogll :11oŻ!naspro,wa:'izić do poniiŻ.S.zycihstwierdzeń: ,,~deo,lo,g,ja ludowa miała wyrażać lJragnienia, dążenia, potrzeby materialne i ,duchowe w~ększ()oścj narociu, a przede wszy,sltkim ,chłopów .. Powinno jej przyświecać dążenie do wY'Yva!'Cze:n.ia woLności , rówlnOiŚ,ciczłOi\VlLeka, walIka z ,przejawami zła i krzywdy w żYC'liU .społcc:zmym; ideo';olgia ludowapowinl!1a dop.rDwadz'ić ,do zdOlbyc.i.a władzy dla "ludu" - chłopów: w przeds:ięwzięc·iach Jou telmu ZJmierzającycih, pr,zekonanie o dz'iałaniu w więi~sz,ośC! ,narodu .miało s,ta'nowić ,uzasadnienie !podjętych kroków; ZDobycie władzy dla ludu n:t,~ jest akcją zm.i'enzają.cą :do pokonanua inn)"Ch, aJ'e wypływa z ogólnych zasad sprawiedliwooci -dziejowej. tRoUtyka ludowa po'leg'a .na wyrównYlwaniu i usuwaniu krzywd społeczmyc,h, a 'ITi'ena ich pawstrzy,mywaniu lub zmt€lllli~m.i'U;st'l'on'Dii,ctwa ludowe - real'izu'jąc idee ludowe - powinny zac,hować w,ierność hasłom i ZiłJsadom polHycz.nym, które wysuwa lud. Ich po:s.tępowE.lnienie 'może doprowadzić do rozhieiŻnOiŚcim'iędzy ,gIosz01l1-ymi 'hasłami a po.d:ejm·owanymi czynamd; ideo].o.glialudowa ni-c· mo·że poprzestawać na dOTy:w.czychdziałania,ch, ileal. .na stałYIm &1edzeni'u i rea,~owaniu :na ZJmiail1Yw życiu społeczmo-;pcll:itycZ<IlYlffi kraju; idee liudow,e mus.zą s'ię opierać na zasaida,ch mo.ra1l!1QŚ:ci oIbywarte1s:k>iej,mus'zą dQpr'owa'dzić do wyzwOil,eoU<:' i odrodzenia -charaiktenu człowieka, by .s'tał się 0'J1 istotnie woLnym człowiekiem". Istnieje przekonanie, że roz;hczne pJThe chIopsk<ie i ugrupowa.nria lludowe w okresie międzywojel1Jllym zajmowały siię głów.nie "walką party.jną", zamii:ast reaJi· i:Ować hasła ideologii lu.dQwe'j. Uważam ten pogląd za .nie 'oldjpowiada'ją<:yprawdzie OW's.zem, wiele !było doktrynerstwa i demagogJi'L, sporo partykularyZlffilu w poc.zynaniae:h niejednego dz'iałacza - lu:dowca. J,ednakrż'e ogólny stosunek i praktykę 1l'Uchu ludowego w tych sprawacih Widzę jako zgodną z progcramem zamies,z'Cz,ony.m w 1936 roku w,,~ielo.ny1lU SzJtanoorz;e". "O He nadmiar partii - c.zyitamy tam -powodujący r,olz\p,voszkowarniesił :>poł'ecz.nych jest zjawiskiem ujemnym, joe'>tzłem, które ,należy ].ec.zyć - to prZJe.ciW'nym biegunem teg:o samego zła j,est ,dy,k,tatlUra jednej partiii. Zlgulbną i s.z'koidJliwąi bezowo<:'ną j,est wailk.a z tymi part'iami tPolitycZiIJ.y.mi,które są wyrazem wielk'kh ideowych i społecZJnyah ;prądów. Zycie narodu 'ni,e da się zamknąć w ramach joednoej"i.deolOigii", ·choćby ona była nie frJZJes'em ~ błyskotką, za:kry:waljącą ideową pus'Łtkę,ale cZYimśprawdZJiwYlffii .isi.oltiniepięknym". 'Rulch l,udiO)wyn!ie ZJaJmienza·ł SIMądOlPIiOlW<lldizJić do pliz:ejęciirawladzypr,z'C'z "lud" "gół członków nalrQidu utrzymujących się z pracy. Spodzi'ewano siG wzrostu z,naczenia ruchu ludowego .j zdoby6a władzy drogą pa,tlamentar.ną. Jak pi,s,ze - czyżby z .przekąsem A. Łuczak "abS'olut~owa:no <drOlgęparlarmentar.ną". Sądwl!1J po'.'I'szec:hni'e, że jest t,o dr·oga jedynile słuszna; że lud zdobędzile władzę. "dzięki swaim wartoociom mo-rall!1ym id.zięki swej .sii!leQ,d:dZ'iaływa:l1Ii,a". Skądinąd partie ahlopskie nieJeden raz prredk-ła!dały i'nter-es nwradowy a nawet państwowy .nad swój interes k1asowy, wc.hodząc w soj-usze polityczne z lewi.cą i z prawką. Cieka wa książka A. Łuczaka ma ki'lka braków. Wydaje mi się ,np., że dJa kogQś, kto nie po.s:iada gruntownej z;!1a'jomośC'idzjiejÓ'Wpuchu ludowego, będzie zagad.ką do momentu pogłębi-enia 'ini'onma'Cji (ale gdzie'?), jakie były rzeczywist.e wpływy poszczególny.ch paTtii ohł'OJPskich w spoJeczeństwie polsk'im, jakie były na.kła,dy pism ludowy,ch, czy gł'oszone programy docierały i w ja1kiim.sl·opn'j,una wieś ,po<ls'ką,z jaki!m oddźwiękiem spotykały się w p::;iszcrególny~h kate.goriach ludno6c.j wsi itd. Informacje na te tematy, choćby najbardziej s.królowe, bardzo ułatwiałyby przyjmo- �Recenzje, przegLądy wyd:lwnictw 367 i czasopism ·.vanie i ocenę taki,ch c.zy innych ~ądow IPrzytac.za,nyoh w pracy. Bo jeśli T. ReK ,):."11 w "M!odej Myś.1i Ludowej", że "dwory są ŹJródł<emwszelkiioh ,prą,dów r,eakcyj;,ych, w,;zys't:kich 1'as,zy2Jmów, dyktatur, ce.zHry.ZJmów",to chciaŁbym WJiedzieć, czy ;Jo;g.lądta'k,i dO~lie'rał do tysią'ca czy do s'ebek ty,slięcy czytelni'ków iezy w ists>C.iewy,-dża! poglądy jakiej,ś partii, ·czy tylko jednego działacza. Mim.o pewnyc.h zasir,zeżell wolbec powy.ższej pra,cy, .zw!as.zc.za brakujoe mi w niej r,a.kre.ś·[enoiaszers'zeg,o tła, na którym prez.et11Jto'WJa~by dopiero 'a,u'bor sądy i wypowi'edzi d.zial'aczy ludowyc.h, zwlasz.cza mni,ej zna'nyc,h, czy,l1!;ąc je Ibardziej zr·ozumiałymi, uważam ją z:l niez.miennie p[jżyteczną i c:eka'wą, g,O'dną polecenia. Rijsz:nd j Wspomnieniu o Jędrzeju Ciernia ku, Wylbóri Leo:ni,lda Wyszomi-rska, Warszawa 119,8e, SiS,309, il. opracowanie Kantor Zof,i01 Mazurowa Jerzy Z3o'wieyski w pr.zeldmowie do wydanego V'/119'5,6roku wybO'r,u prac Jędrzeja Cierniaka pl. Zaborowska nuta napisał: "Oi-efllllia'kbył twórcą teatI'u ludowego., Twórcą ,prawdziwY'fn, to z:na!czy, że odr,zuClH'Wszystko, co w tej dziedzinie zastał i urzec.zywiistnił własną wizję, włalsne ,ma,rz.Emia Ot tym, jaki pow,i,nien być teatr ludowy, noowOC'7!eISiIly, 7Jgodny ,z dążeni:ami w!>półczesillej wsi,., Bo to z jego myśli, z jego buntu prZJOOiwt'a!J]doo}ei z j.e!?iowiZlj'i zrodził s·ięteatr nowy, twor.2Jo:1Y z pieŚoIJii,obrzędów, z całej s'kalI'ibn!cy Jwolw-rallneg-ooby Cza.jIU , ,przeka.zyw-aJI1eg,onR ·.vsi .z polrol,eni-a w po'kolenie. Mnożą się dZli;S1ajw PoLsoe Ludowej zespoły :regiiorJJaJIne:ślą&kie, iPodhala.ńskie i in:ne,k'tóre lświadomie Lub nieświ'adomi'e nawiązywać mus.zą do ,ide.i Cierollii:aka:,I to j,est jego "za gir,olbem ZJwycięstwo", wi,erki,e i piękne,. tym piękniej.s.:ue, ,że niejako a'nonumow'e, bezosooiste, 'bez iblla"lm imienia,kstórego jedna,k zapomnieć nie wolino" . .!lmienia Cienniailm zapomnieć nie wolno. Zapomnieć po pr·ostusię miie da. :Ten chłQPs:ki syn całym swo'imżyóem wyikazal, jaka ;powinna by<':,jak !powinna działato inte.Jo1gencjachł.opskielgo J)oahodz'enia. W czasie, gdy mnożyły się posltawy polegające na "zapominaniu" przez wykształcone p.dkolenie wywodzqce się .ze wsi wiiej-· skich t-rady.cji, gaI1dzell'li-unliomi,om'zu-canuu ich na rzecz bez.kryty,cZlni'e nieraz przyj-o :nO'Warrej "kulltury miejskiej", Oi'eirn!ak I)r<Jg)r,a,mow·(} odw.ołał s'ię w swojtej pracy cJświaltowo-k'u:ltUJra.lnejdo war'loŚlci ludO'Wycih, uczymJił z nioh siłę, jądr-o nowej i'deo-iogii wy'erna:n!cYlpowaneg'o,świ-a,dome'goOswoli~h oelów chlopstwa., Nie sip-osó!b w kn)tkim omówieniu prz.ed~t'alwić zaw.artości tOImU wspomnień ,J tej niezwy,kl-ej posbci. Z kiJikud.ziesli'ęciu sz'kiców, krótszy'ch i dłuższych, anali:ycz•.:1ych, czy .po prastu ws.pom.niellli-QwY<:lh, wyła.nlia się Jędrzej Ciemiak jako pas'Łać ~iezwy;kła, -inodywidua1l11.o·ść co się z.owi·e. .Dz·ś jeswcze, ,po czt€'rdzies'bu lata.ch od śmierci C'ierniaka, we WSlPomnlieniaich o nim, piswnych prz'ez ~udz'i ,r,oz.m.ai-tejpml'esji, zainteresowań i pochodzenia społecz:nego, diwięc.zy ta 1'a.s,cYlllacja,jak,a wią3ała się z jego oS'OIbą.Oierniak imponował ws.zys'tk,jm pracow.itością i zapał'em. energią, raz;l,egłOościąwiedzy i ,fa:nta'2Jją,wr,esz.cie - co dz'uś nie J1,ależy jak się zdaj,e do cech c,hętnie pO,dnoszonych - skir'omnością li.a'udzJką dobr-o:eią. Z widu wypowie.dz:i i w.slPomnień a Jędrzeju Oiernialku zwraca uwagę niezwykle oS'obiJStya jednO'cz-eŚl'1begłęiboko analil\;yczny szkic Kaz'bmiery ZalWJis to wic z- �:368 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism -Adamskiej, ukazujący nie tylkopo.stać działa:cza ,i artysty, ale i jego nieu5lann~zW'iązek z ro'dzinną w.s'ią, ZafbClHyw.em.·Ze związku tego, jak dowodzi K. Zawi.;-to'w icz-AdaJmska, cz'eflPał sHy do sWoO,ejwa:lki. :Był zatem w tej lin1ter;pretacji Oler,niak .Antcuszem, warstwa zaś c;hlOlPslkaprzyszłość swoją ks.zlal'bowala prZJcz siłę przywiązani;} do tradyoji., do waTtości iudow,ej kultury. Zwra,ca uw.a,g'ę napi.salny jes,ZJc'ZJe w 19~9 roku sZlk:ic:Stanisława Pi:gOiniatmktlują'cy o roli teatrallrlej dZliaiła,llnoiśaiJędrzeja Oiernialka OITaztemu samemu tenna:'towi poświ·ęccme Tozwa'żatniaJ'ędrzeda Zawieysikiego. Piszą o Cierniaku zarów!n() teoretycy Id'tera!1Jury:Koma,d Górs,ki i Zofia Szmydbowa, ja,k i jego w,Slpółpracow.niiCY,idziałacze wiejscy i kUJlturaJni. Jedni .star.ają sięokreśJ.ić ,rangę dokonań C.iernia:ka w .kateg,o.ri.aoahjak n.aOS'2leI1szych, inni po ,prostu piszą () S;pobka.nia z nim i o Clma.tl1ującej .z niego siły. Obok rOZJwai:a,ń a Człowieku i Art)'lki.e, mamy l'Ozważani'.1 o nim sam)'lm, o .sikromnym, ż,jllczJLiwy;m c.złow.ieku, który poświęcił życie~dei I joedne. .i drugie skla'dają .s.ię na obraz całości. Naj'bardzi,ej jednak wz.rus.za'ją te ws;pomni,e.nia, któne ukaoZJutiąpostawę Oier.niiaika w osta'tnim okr'esie życia, podJczas okupacji. 'W wię7Jieniu ,h~tllewwiśkim. ;W niah widać, jak w,i,elka o.s.obowoŚć wielolkr0tnieje, :umsta j.eszcz'e w ogniu p.rÓlby. Ki>iążka paw.stała z uni'cja;ty'wy grana przy,j,aciół i wS'pó~praeowników J ędrzej,1 Cierniak,a w ,róimych dZli'edz;iJnachjeg,o długoletniej pra-c.y artystycznej i oświato·wej. J,est hołdem złożonym pamięc'i t'ej wybHmej postact, hołdem, który dowodzi. jak wiJeLk,iei trwałe było j~,o dzieło. Księgi pamią't1rowe, księgi wspomnień są ni,e'ki€ldy rozpaczliwą próbą wc:howa.tl1,iaułam:ków wiiedzy o ludziach, którzy od-esz;li. Oluidziach, 'kitóry(lh dzieła być moil; je.sz<cZletrwają, lecz pami'ęć a ni<ah s-amych zanika. W wypadku JędTz,eja Cierniak •• Sitała się TZec:z zdumiewa.jąca. '&pora lat minęło od jego śmielrci, lecz w Zaborowie ·czas ten zdaJe s,ię nie odgrywać Ż3dnej wli. W tej niewi.elki'ej wsi w były;m powie.cie bnres;J{jim,niedallek,o T,ar.nowa, iJstniejoeaut€ll1.tycZJnY kui't Jędr.zeja Oiewliaka, kuN;. .który zr.oclz,ił s'ię bez żadnych naci"ków. trwa bez .sztucznego POdiSYCMlJia. zadZJiwia każ-deg,o, kito do tej wsi ,na :dŁUlżejczy król:ej za'wi'ta.ł. Uroczy:sbośc'i z okazji czte.rdzi,estej 1"oczni<cyśmiJerci Ci!er.nia'ka były ma,ni£e.stalc:ją nie tyllko pamięc'i o ni!m, ale Itakże dowodem żyw:otnośc:i jeg'0 liJdei.I dhy(ba i:s't-otni'esprawdzą się słowa iŚ;piewanej jesZC<Zleza życia Ciel1nia1ka niby to żartobYiw.ej piJosen:ki: "J ędrzej.owa nuta nigdy lnie .m~inie, ,hej,all1i na wi.ensycku, ani na doli ni,e"" ·WYlso.k:oooenia:jąc tom wspomnień -o Jędr-zeju Cierni.aku, chciałbym upomni,eć .się o pełni~jiSzy wYlbór jeg,o iPu'bEcy:>tYlkJi, lliub choć'by o wz,nowi'e'nie wydanej przed la'ty Zaborowskiej nuty. By wlSlpÓ'łc'Ziesne pokolenie dZiiałaczy wiejskich ni'e musi.ał,l wi:eTZYć:na sł,owo., że Jęd,rzej Cliern;iak desit j-edną z naj,świetni'ejszych postac-i w dziejach ,lruJ;tul'awn€!~oI"uclhu wsi pols'lciej" a jego ws-!caz;ania i rady go:dine najwy.ższej ,uwagi i wp:r,owadZJaJIl·i.a w żY'cie. Ryszard Franciszek Midura, Sierpecki ośrodek ficzny w S'ienpcu, Siervc. 119lU, s·s. 60, ił. rzeźby ludowej; Kantor iMlUz;eum Park Et-nOlgIa- Male muzeUlffi w Sieru>c.u wydało pra'cę, której mogłoby pad wieloma wz'ględ.ami poz:azdroś<:~ć!szereg dUJŻYCih muZJeÓw etnOlgrad\i0znY'ch.Pram F. Mi,dury w sposób .syn;tetycZJnY i <usystematyzowany omawia siJer'pec,kiiQlŚir,adekw~półczesnej rzeźby lu-dowej, będącej fenOlmel1iempodobnym do ośrodka w Paszyni,e. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 369 czasopism Autor podzielił pracę na 'Cztery zasa.dnic7£ częśai. W pi'erwszej za;poZiooj;ecZYite\nika .z ·historią miasta i regiom'u oraz z hi:storią daWlli!j twórczośCli ludowej w tym reg.ion.ie, stwierdrojąc, że mo2'.ina mówić .0 pewneg.o rodzaju związk:aah między tą dawną twórczośc.ią, a rz,eżbia·rs.twem wL';·pół0zesnym, mimo że brak między 11JimE beZipośredniej aiągłości. W drugim l'ozdzia,le zatytulowanym Główne etapy rozwoju F. Mi,dura wyrÓŻJl1ia 'trzy okJr:esy. Pierwszy, Obejmujący lata 1~5'7- 11959, ohara·kteryz.uje się powstail1;i,em tego fenomenu. o.k·res ,drugi, to Lata ,1,9'60 - :I<968.. ·W·tedy to twórC'ZOiść.si€lI1Pec:ld.cilrzeźbiarzy zosltał<1w1prezen1oowalna szerszemu widz,dWli na wystawie w iP,Q'W'iatowymDomu Kultury w SlieI1pcu. ,W okresie tym s,ierpec.cy r:z,eŹJbiaa-z,ezddbywają solbi.e c·oraz szersze uznalrJIie. Wystawia'ją swe pra'ce w Płocku i Walr~zawi'e. Vv brredm oikJr,es'ie. obejmującym lalia W69 - :li978, si,el1pecki oŚ'r,odek zaczyna być jlUż znany nie ty,lko na Mazowszu, a,l'e w całym .kraju, a także pow jego granicami. W tym c.zas'ie za'czyna s'ię też ,rozwijać dzi.ała'\;nOlŚćk.U!1turaJna w Sii,erpcu li powstaj:e Muzeum E.tno;grafie'we. W rozdzi;a,le trzecim F. Midura charakterylz;uj,e poszc.Zielgólnych If.zeźbli:a,rzy,omawiając nie tyJk'o ich żY'ciorysy, ale ,t'a:k,że stalra się cha.rakteryz.orwać liahtwórczOiŚć. Czwarty rozdz'ial umawia Zinaczenie ośrodka dla ,polskiej rz,eźiby luidow,ejl Au'tor wymiel1lia ,tu Im. in. zusitos()walll'i'enO'Wyc;hs'chematów i:konog;ra,£ieznych i pdbudzan~;; uzdollnlioonyoeh .osób dO' zajęcia się r.z'eŹJbąludową. oN.Lewąlbp\wwymwa;larem tej .pracy j,est jej syntetyc.zny charoJkter, p.rzySitępnoś<:· na;rra'cji autora oraJZ duża j'101ŚćfotogJr'afii <fZie.ź:b, w :tym wiele bar\winydh. Praaa posiada także s'tTeszczenia w j'ęzyku angielskim, francuis,k'im i ni·emieokJiJm. Mariusz Baumann Tadeusz Chrzanowski, Ksawery Piwo ck i, Drewno w pols1ciej architekturze i rzeźludowej, Wraclaw-W:arszawa~K'rakórw-Gdańsk-Łódź, "Ossoliineum" J~IH, ss. 58, ił. 1il'2. bi.e KoJ.ejna pra,ca .rrn~ty,tutu Sztuki PAN pOswlęcona sztuce ludow,ej w Polsce poru.sza wylwr.zystanie drew,fi<\ jako tworzYwa w archii'te!kiturze i .roZJeŹ!bi'e fiJgu.r.al1nejludu pol.skiego.Jest to fra'gment W1iękJsllejcałości międzYlnar·odowe.gO' .wyoown:iJc:twa po5wil;eonego ku.!tJutr,z;enarrodów słoWliańslkicil, po'WIS,tal'eg,O'z.ifnircj,atywy UNESCO. Praca T. Ohrza.nowskj'ego ,i K. P1iwooki€lgo jest ozęśClią dUiżejmono~rad'i.i pol'Uszającej tę pr.oblematy'kę u Słowian. CPraca nie.niejsza składa g;ięz dwóch części: ,pierwsz.ej, a,Uitors'twa T. Chrzanows.kiego o drewnLe w a.rcruiiteik.'1;'lIJrze i budowni~bw'i'e, araz .dnugiej, pióra K. Pi;wocki,ego, o dr'eWllllieow Ludowej r.z'eŹJbieii,gumbnej. Ma ona ra.czej chara'k'tetr wyda·wmdtwa albumowegO'opatr~o.ne'g,o OIbsz;eroniejszyrrnwtst,~Pe~ wprowadzającym w problematykę . .W ·części napisanej przez T. Chrzanowski'e.g,o ,mażemy zapozinać się pokrótce .z zasadn<hc,zYlmitypami kO'nstt'ukQji w bu.downi'c'twi,e ludowym Qlraz jego :zodobniotwa tak w ,za'kresie ma,\ow,allJia jak ,i T.Zieźlbi'~~-a.Nlie ma 'ten telks't aspiralCjli odikJryW1C.zy.oh .ezy s:t-r-icte,paznawiczY'Cih.Jest to raczej .!rrótka usystematyzowana synteza dotychcza.sowej wiedzy zjedinoczesnym .zasY1WI1ailizow<l'n iel1n stanu ba·dań. ~e.kst ni,eżyjąCE'~O już K. PiwO'c!ki€lgo, marjący formę esejou, ukazuje roz.wói 1 :!!-1 Lud. l. LXVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism skiej rzeŹJby figura,1'11le,jod wars zta't owej rzeźby oficjalnej do ,tradycyjnej j wspólczesnejrzeźby ludowej. P.orusza teź sprawy związaine 7. ornamenLlcją towCllrzyszącą r'zeŹibie, jej f'liln~cjo'ITalnemu ulokowaniu oraz przeprowadza krótką charakterystykĘ typów forrnalny1Clh. Każda z tych częśai zakol'lczona jest wyborem literatury przedmiotu onz - co ba,Ddzo cenne dla badaczy sztukii ludowej - kalta'logiem l.'lby'lków wymi"nionyct w tek,ście. Osobną część pracy s!cln'owi zespół pcmad 100 ilustracji, których duża część nawiązuje do obydwóch !ek1stów. Część iIlustrcl'Cyjna poprzediz(ma je.st sk>wnikiem biograficznym artystów rzeźbiarzy, cieśli, clf'c1hitektów i malarzy zawierają~ym 3·2 nazwiska. Reasumując, praca stanowi dobry Ima'loriał źródłowy dla \);;daczy OTaz może być z powodzeniem wyk01fzystywana przez studentów ctnog.r'lfii. },[ariusz Baumann Krzysztof Braun, Materiały do bib!iograjii lw!tury regionu łowickiego, Łowic? 1980, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych - Stacja Naukowa w Łowi.cZJu,ss. n. Omawiana praca K. Brauna jest kontynua,cją podohnych wcześniejszych zeslaw,ień hiiblio.g.ra.fi'cz:nyc:h.Szko,da tylko, że autor na wstępie nie WYJaśnił, co rozUll1liclł pod pojęciem "Iregi'onu łowk]Qiego". Dopi'efo z treki czytelnik uświadamia sobie. że chodzi tu o teren dawnego Ks1ięs!wa ŁC'wi'c'.k1ieg0,to jest cz~ści gmin dawnyc'J powiatów łowickiego i .sbennieW1kkiego zamieszka1ny'Oh przez grupę etniczną Księżaków. Swego rodza:ju wtrętem są natomiast p(Jz~cje dotyczące Bolim()wa i akolicy. chociaż milejsco1wość la należała do pow. ław,jc'kiego. Materiały obejmu<ją iW zasadzie druki, choć ,trafiają się niclicz.ne wyhltki w p> :;taei prac rna:g'is!ersk,l,ch pozostających w maszyn()lpis,ie. Aulor uwzględnił ogółem 3313 pozy:cj,e bihliolgrafic.zne, z których '.1'10 (33'%) ukazało się w lataCihl&92 - 1,9;)9 i 2,23 (67U/o) w okresie 19'45- i1:917'9. Nie wycZierpuje to calej produkcji, jak sLlszni·~ sa!m aul!or zalzlIllaiclzył. J~gio zameir:ZJElD'iiem by~o w~kalzać na isliniejące ludk,i w opracowaniaich pos,z,czególnych tematów. Szkoda. tylko, że przyjął w :-wojej pracy układ alfabelyczny według na,zwis'k autorów zarn ias't przedmi,oioweg.o Ten dwgi byłby dogodniejszy dla czytelnika. W Materiałach autm wy,zyskał wczieśniejsze clpracowania tibliografkzne. \Ve wstępie na,j'eży jednak POiprawić po'dane pozycje 65 na 6G, 86 na 89, 1'21 na 125 i 166 na In. Nie można teź pOiwiedzieć, aby autor sy.stema'tycznie grom,ldził materiał bibliogra,f.iczny. Jeżeli uznał za celowe, że nal'eży dać miejsce hleraturzc dotyczącej mi~lsia Ła,wikiza, to dla!czego oglra!!1'iczyłlsię do wydawniclw llajs'l,HS,zych (poz. 97, 295). a pc:mLnął w ini,cihR. Oc,zy:kowskiego Przechadzkę po Łowiczu (Lowi2Z 1 92'1,II wyd.). Na1leżało w ,pierwiS\zym rzędzie wymi,enićdziełahislmyków, a nic amalmów. Mam tu na rnyś,j,i M, Mału:s:zyilskie!go Lowicz w wiekach średnich (LCiWICZ 19,34) i J. W,eg· nera Łowicz w latach "Potopu" (Lo'wiez 119'47). W,śród opracowań dotyczących wsi traktowanych kornpleksow() zabrakło: J. Króla Jackowice. Szkic monograficzny ~W-wa 1~56), St. ł'lisa Króih:i zarys dziejów wsi 1 �Recenzje. wydawnictw 371 i czasopism M. Małuszyń.skiego Z dZiejów WBZ Zielkowice ("Życie Gro26 - 28), a także miej s,c·owo.ści uwzględnionych w Sl,ownil-:n Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiairs!"ich. Z litera:tury pdmiętnikars:kiej nie znajdu}emy takich publikacji, jak: T. Kur{:zaka Jak dal·eko pamięć sięga. Wspomnienia z wybór art.ykułów (W-Wil 1958) oraz T. Kazimierowicza Moja droga życia. Wspomnienia (W-wa 1970). Obaj autorzy pochod.zih ze wsi ks·ię,żac:kieh. W Materia/ach ma.jdujemy pel'ną liter<\tu-rę doty.c,zącqA-n.ieli ChmieliI'lsk~ej, twór'czyni Muzeum Etnogirafi-ezn:ego Pol. T-wa .Krajoznawczego w Łowiczu. Brak natomiast jakicjko'[wiek pozycji biog.rafi:cznej mówią,cej o życi,u i dmo<bku Romualda Oczy;kow:;kil'gO, prekunonl badań e'tno.graficzmych na omawianym tea"'enie. Tymczasem życiorys jego zna.leźć mo'żnd w 'opracowani,u córki w ks-iążcc Przechadzka po Łowiczu (wyd. II), bio.gnumy w Polskim słowniku biograficznym (to';-n XXIII) Bocheń (Olsztyn przeglądy madzkie", t Słowniku 1935. 1964), nr nr pracowników ksiqżki polskiej. Ws'ka.zującna cizi,ela ji.tera'ck'ic jako źródło do pC;Z"l1.ilntia kultury ludowej, ba·rdziej słusz.ne wydaje się powoływać całość, nie wyjątki z nkh. Tak właśnie postąpiono z Chłopami WI. SL Reymonta (poz. 233 i ~34) i to drukowanymi w <:7.-a!So,piśmie. ~a uwzględnienie za.slugiwało raczej ozdobne wydani,e tej powieści z lat trzydziestych z barwnyml ilustra'cjami A. Kędz,lers;kiego, stanowiącymi źródło ikonograficzne. !\. jeżeLt już ,ws;xnTI·r.Ii,ałem'o tematy.ce towl~oki·ej 'w pla",.lyce ·pr.zyci:atinEj etnograf.owi, to t~zeba .za,;maczyć, że cenne, ·i jedyne wł-a.śoiwie. informacje po,dał Zygmunt Pągowski w .airtyku.le Łowicz i Łowickie w sztuce ("P.oLska Na,:'odowa", '1'937 n.r 18) Ole odnotowanYl!11 prZl'Z K. Brauna. Zamykając uwa,gii o moiŻliwoś-c.ia,ch kryjących się dla etn.Qgrafa w dziebc-h literac'ki·Clh trzeba dodać. że szukać ~ch me-żna w powieści J.. Weys>s'enhoJa Gromada, :vIieczysława Fijałkowskiego i K. Ryback-ieg·o - Księżanka Zocha. K. Braun odnotował także ut.wory muzyczne związane z kulturą Księiaków .(poz. 130, 207). Wykaz ic:h maina wZ!}(J!gacić o U'tWOTYM.a:k;Lakiewic7..a,Lahuńskieg·o. Literaturę a dawny-ch muzeach i o obecnym w Łow,i-czu należy uzmpełnić artykułem .J. Wag,nera Muzeum w Łowiczu ("Muzealnictwo", 1961, nr 10). Kryptonimy O.R (po,z. 202) i R.O. (pr.z. 232) kryją R. Oczyko\Vskiego, co ,należało roz:"zy.frować. Po,żądana byłaby większa starannnść w redagowaniu zapisów. Tak np. w poz. 65 b.rak jes't informacji, że nie mamy do czynienia z pra,cą A. C.hmi'elil1s,kiej w jęz. nie:-nieckim, lecz jej przekładem d"konanym przez E. Fi:edlera. Pod poz .. 59 tejże autorki nie wspu';nniano o jej recenzji, choć iiguruje ona w bihliOlgrafi<i w książce :.vI. Chmielil1skiej (poz. 6li). Poprawna pisownia ,pierwszego członu nazwuska pod poz. 17 i 18 n,ie "Blum", ale "Bluhrn-Kwia.ik,owski". Nic ma uz,'.sadnie'llIia w omawianej bibliografi,i zapis o widokach Lowi'cza J. KOl1opackiego (poz. HiD). Ma on waczeni·e tyl.ko dla historyków szVuki. Mim'Q drobnych za,trzeień pracę K. Brauna uzmac trzelba z.a ważną P0i1.ycję ; 'to ni,e tyle .,dla s'p().]eczeństwa lo.wick1i'ego", jak sam ją widzi, ale i dla przyszłych badaczy. Tadeusz 24· Gumiii.ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcaeb80f7418344cd7534c48063ce6ab.pdf 5ff740aa5ef90ac4699e0c7e11650f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3504 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6; s.360-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek,Tomasz A.K. Reinfuss, Roman, Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A L B E R T F I E D L E R : DEUTSCHE VOLKSTRACHTEN. Wyd. Zentralhaus für Volkskunst, Lipsk 1954, str. 80, ilustr. barw. 30. Zainteresowanie strojem ludowym, k t ó r e po drugiej wojnie ś w i a t o w e j tak w y r a ź n i e zaznacza się w z m o ż o ­ ną a k c j ą w y d a w n i c z ą , posiada dwa aspekty: jeden naukowy, widoczny np. w czeskiej pracy D r a h o m i r y Stranskiej (Lidove kroje v Ceskoslovensku), s ł o w a c k i e j — S o ń i K o v a ć e w i ć o v e j (Ludowy odev v hornom Lipotove) czy w „ P o l s k i m atla­ sie s t r o j ó w l u d o w y c h " w y d a w a n y m przez Polskie Towarzystwo L u d o ­ znawcze, i drugi — praktyczny, ma­ j ą c y na celu zaspokojenie potrzeb coraz liczniejszych ludowych zespo­ łów amatorskich w y s t ę p u j ą c y c h na scenie w regionalnych ubiorach. T y p o w y m p r z y k ł a d e m tego rodzaju p u b l i k a c j i jest litewska praca M i kaliny G l e m ż a i t e ( L i e t u v i u t a u t i niai drabuziai), a t a k ż e liczne w y ­ dawnictwa albumowe i popularne w rodzaju znanego w Polsce a l b u ­ m u s t r o j ó w b u ł g a r s k i c h (Błgarski narodni noszi i szewici), r u m u ń s k i e j pracy T. Banateanu czy opraco­ wanego u nas przez J. Manugiewicza albumu z a t y t u ł o w a n e g o „ P o l ­ skie stroje ludowe". Wymieniona w n a g ł ó w k u praca Fiedlera należy r ó w n i e ż do drugiej kategorii publikacji. Wydana przez Centralny Dom Sztuki Ludowej NRD ma ona służyć jako popular­ ny p o d r ę c z n i k dla u ż y t k u zespołów amatorskich, w szczególności zaś tanecznych, k t ó r y c h w y s t ę p y do­ piero wtedy n a b i e r a j ą w ł a ś c i w e g o wyrazu, gdy w y k o n a w c y m a j ą na­ leżycie wykonane ludowe ubiory. Ten w ł a ś n i e cel ściśle praktyczny został przez autora zaraz na w s t ę ­ pie w y r a ź n i e p o k r e ś l o n y . Pisze on r ó w n i e ż o znaczeniu stroju jako w a r t o ś c i o w e g o dziedzictwa p r z e s z ł o ­ ści z a z n a c z a j ą c jednak, że wobec zmienionych w a r u n k ó w społecznych i gospodarczych jego dalsza egzy­ stencja związana jest wyłącznie z działalnością zespołów regional­ nych. W omawianej p u b l i k a c j i stroje zo­ stały podane w wyborze dokona­ nym z p u n k t u widzenia ich typowości i wartości estetycznych. W większości w y p a d k ó w oparto się na wzorach z p o ł o w y ubiegłego s t u ­ lecia u w z g l ę d n i a j ą c w materiale ilustracyjnym jedynie u b i ó r codzien­ ny czy ś w i ą t e c z n y , a p o m i j a j ą c strój obrzędowy. W osobnym rozdziale omawia au­ tor h i s t o r i ę s t r o j ó w ludowych w Niemczech w s k a z u j ą c na g ł ó w n e r y ­ sy rozwojowe i k r z y ż o w a n i e się w stroju r ó ż n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r o ­ wych p o c z ą w s z y od czasów ś r e d ­ niowiecza. W rozwoju s w y m ludo­ we ubiory niemieckie uległy daleko i d ą c e m u z r ó ż n i c o w a n i u regionalne­ m u ; np. t y l k o w o b r ę b i e T u r y n g i i jedna z badaczek znalazła aż 28 od­ mian s t r o j ó w ludowych. P r ó c z tego w ubiorze m i e s z k a ń c ó w wsi istnie­ ją znaczne r ó ż n i c e zależne od za­ możności, zawodu, stanu c y w i l n e ­ go, w i e k u w z g l ę d n i e sytuacji, w k t ó r e j strój się nosi. Szczególnie bo­ gate b y w a j ą zwykle stroje weselne. W X V I I I w . w Saksonii specjalne ustawy z a b r a n i a ł y c h ł o p o m u ż y w a ­ nia w stroju złota, srebra oraz jedwabiu. W połowie u b i e g ł e g o stu­ lecia w z w i ą z k u z rozwojem p r o ­ dukcji p r z e m y s ł o w e j ubiory ludo­ we zaczynają z a n i k a ć . Sprzyja temu r ó w n i e ż krzewienie się w ś r ó d spo­ ł e c z e ń s t w a idei liberalnych zmie­ r z a j ą c y c h do zacierania różnic sta­ nowych. W części szczegółowej omawianej t u pracy znajdujemy 26 b a r w n y c h plansz przedstawiających ubiory m ę s k i e i kobiece z r ó ż n y c h stron Niemiec oraz 4 plansze z detalami (czepce i haftowane w k ł a d y do gor­ setów). Każdą planszę objaśnia k r ó t k i tekst z a w i e r a j ą c y n i e z b ę d n e informacje — gdzie i kiedy przed­ stawiony na ilustracji strój b y ł no­ szony, podstawowe w i a d o m o ś c i o j e ­ go historii a wreszcie opis poszcze­ gólnych części s k ł a d o w y c h z poda­ niem m a t e r i a ł ó w , b a r w i ewentual­ nych ozdób. Plansze wykonane przez U r s u l ę Berger p o s i a d a j ą t ę zaletę, że wszy­ stkie potraktowane są pod w z g l ę d e m r y s u n k o w y m i malarskim dość jed­ nolicie a pod w z g l ę d e m etnograficz­ n y m — wiernie. Z p u n k t u widze­ nia estetycznego są raczej niecie­ kawe, co stanowi jeszcze jeden do­ w ó d , j a k trudno jest tego rodzaju zadanie r o z w i ą z a ć w sposób, k t ó r y obok w i e r n o ś c i etnograficznej za­ p e w n i a ł b y r ó w n i e ż odpowiedni po­ ziom artystyczny. W a r t o ś c i o w e u z u p e ł n i e n i e całości daje dosyć obszerny wykaz litera­ tury obejmujący zarówno prace ogólne, p o ś w i ę c o n e strojom ludo­ w y m (w rodzaju np. znanego dzieła Hottenrotha: Deutsche Volkstra­ chten), jak i te, w k t ó r y c h o m ó w i o ­ ne są ubiory ludowe jednego re­ gionu. Rss. TANCRED BANATEANU: PORTUL POPULAR DIN TARA OASULUI EDITURA DE STAT PENTRU L I T E R A T U R A SI ARTA. Bukareszt 1956. 20 str. tekstu, 40 ilustracji czarnobiałych, 3—barwne, 1 mapka. Tara Oasului (czyt. „ C a r a Uaszul i " ) to zapadły k ą t p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ niej R u m u n i i u zbiegu granic ZSRR i Węgier, k t ó r y nawet na tle boga­ tej i dobrze na ogół zachowanej k u l t u r y ludowej tego k r a j u w y b i j a się swym konserwatyzmem. Do dnia dzisiejszego u t r z y m u j ą się t a m stare formy drewnianej architektury, d a w ­ ne zwyczaje pasterskie, p r y m i t y w n e typy n a r z ę d z i rolniczych i strój l u ­ dowy noszony powszechnie, z a r ó w ­ no w dzień powszedni, j a k i w święto. Ten w ł a ś n i e s t r ó j , oparty na materiałach samodziałowych, płót­ nie, suknie i w ł o c h a t e j tkaninie na­ śladującej w y g l ą d e m barani kożuch, zdobiony bogatymi haftami i ś w i e ­ c i d e ł k a m i , został w y b r a n y przez dy­ rektora b u k a r e s z t e ń s k i e g o muzeum sztuki ludowej Tancreda Banateanu jako temat do opracowania p i e r w ­ 360 szego zeszytu świeżo z a p o c z ą t k o w a ­ nego w y d a w n i c t w a objętego w s p ó l ­ ną n a z w ą „Caiete de arta populara" (Zeszyty o sztuce ludowej). S ą d z ą c z pierwszego zeszytu w y ­ dawnictwo to będzie m i a ł o raczej charakter popularny, b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą i nie zostanie p r z e c i ą ­ żone nadmiernie tekstem. W recen­ zowanej pracy ogranicza się autor do k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego, po k t ó r y m n a s t ę p u j e zwięzły opis s t o s u n k ó w gospodarczych i ogólna charakterystyka sztuki ludowej w Tara Oaslui. Opis s t r o j u m ę s k i e g o i kobiecego stanowi w y c z e r p u j ą c y komentarz naukowy do zamieszczo­ nego w w y d a w n i c t w i e materiału ilustracyjnego. M a t e r i a ł ten, na k t ó r y s k ł a d a j ą się zdjęcia c z a r n o - b i a ł e i kolorowe, jest dobrany w ten sposób, że daje nie tylko zasadniczy obraz stroju m ę s k i e g o i kobiecego, ale pozwala r ó w n i e ż z o r i e n t o w a ć się w r ó ż n i ­ cach z a c h o d z ą c y c h m i ę d z y ubiorem dzieci i dorosłych czy s t a r c ó w , r o bocznym, ś w i ą t e c z n y m lub noszonym w czasie specjalnych okoliczności, j . np. wesele. Praca Banateanu z a r ó w n o dzięki przejrzystemu opracowaniu tekstu, jak i celowemu doborowi m a t e r i a ł u ilustracyjnego stanowi wartościo­ w y przyczynek do poznania u b i o r ó w górali karpackich. P o w a ż n y m b r a ­ kiem, w y n i k a j ą c y m zresztą z popu­ larnego charakteru wydawnictwa, jest p o m i n i ę c i e r y s u n k ó w k r o j u , co utrudnia p e ł n e wykorzystanie p u ­ b l i k a c j i do celów naukowych. Rss. �F R I E D R I C H SIEBER: BUNTE MÖBEL DER OBERLAUSITZ. Akademie-Verlag, Berlin 1955, 58 str., 1 mapa, 22 ilustracje, w tym 5 kolorowych. W czasie, gdy u nas w y d a w n i c t w a z zakresu sztuki ludowej natrafia­ ją na coraz w i ę k s z e t r u d n o ś c i skut­ kiem niezrozumienia przez czynni­ k i miarodajne naukowego i propa­ gandowego znaczenia tego rodzaju publikacji, u naszych bliższych i dalszych s ą s i a d ó w prace na temat ludowej t w ó r c z o ś c i artystycznej są wydawane c h ę t n i e , w d u ż e j ilości i . . . w p i ę k n e j oprawie ilustracyjnej s t a n o w i ą c tzw. „ c h o d l i w y t o w a r " z a r ó w n o na r y n k u wewnętrznym, j a k i zagranicznym. Ostatnio k i l k a tego rodzaju p u b l i k c j i u k a z a ł o się na terenie Niemiec (zarówno Wschodnich, jak i Zachodnich), w ś r ó d nich praca Siebera p o ś w i ę ­ cona m a l o w a n y m meblom, szcze­ gólnie nas i n t e r e s u j ą c a , gdyż do­ tyczy t e r e n ó w b e z p o ś r e d n i o s ą s i a ­ d u j ą c y c h z D o l n y m Ś l ą s k i e m , gdzie — j a k w i e m y '•— malowane meble stanowią najcharakterystyczniejszy akcent wiejskiego w n ę t r z a . Tematem pracy jest grupa mebli malowanych, w y s t ę p u j ą c y c h na G ó r ­ nych Ł u ż y c a c h w z d ł u ż osi L u b i n (Lobau) — Ż y t a w a (Zittau), k t ó r e w formie i dekoracji w y k a z u j ą licz­ ne analogie w s k a z u j ą c e na ich p o ­ chodzenie z tego samego ośrodka meblarskiego. Na podstawie posia­ danych materiałów historycznych Sieber wyklucza jednak, aby o ś r o d ­ kiem t y m mogła b y ć k t ó r a ś z w y ­ mienionych w y ż e j miejscowości, w y ­ s u w a j ą c przypuszczenie, że b y ł a n i m wiejska osada H e r r n h u t założona w r. 1722 na terenie d ó b r hr. Z i n sendorfa przez tzw. „ b r a c i czeskich", u c h o d ź c ó w z M o r a w . Osadnicy ci prócz innych rzemiosł t r u d n i l i się r ó w n i e ż stolarstwem p o c z ą t k o w o i n ­ dywidualnie a od r. 1734 t a k ż e we wspólnymi warsztacie, w k t ó r y m zorganizowani b y l i nieżonaci „ b r a ­ cia". W 30 lat później warsztat s t a n o w i ł j u ż w a ż n y o ś r o d e k meblar­ ski p r o d u k u j ą c y dla w a r s t w za­ m o ż n y c h mahoniowe, fornirowane komody, b i u r k a i inne s p r z ę t y k o n ­ k u r u j ą c e z w y c i ę s k o z meblami za­ granicznymi sprowadzanymi np. z A n g l i i . Oprócz tego nie stronili jednak „ b r a c i a " od r o b ó t „pro­ stych", przez k t ó r e w e d ł u g Siebera r o z u m i e ć należy s t o l a r k ę b u d o w l a ­ ną a t a k ż e meble w rodzaju szaf, s k r z y ń , stołów itp. w y r a b i a n y c h dla o d b i o r c ó w wiejskich. W pracowni tej z a p o z n a w a ł a się r ó w n i e ż z t a j ­ n i k a m i rzemiosła stolarskiego m ł o ­ dzież z bliższej i dalszej okolicy, k t ó r a po u k o ń c z e n i u n a u k i p o w r a ­ cała do wsi rodzinnych p r a c u j ą c sa­ modzielnie na u ż y t e k m i e s z k a ń c ó w . Jak w y n i k a z dat umieszczonych na s p r z ę t a c h , z p o c z ą t k i e m X I X w. stolarze z H e r r n h u t zaprzestali już wyrobu malowanych mebli, a z po­ c z ą t k i e m X X w s p ó l n a pracownia uległa c a ł k o w i t e j l i k w i d a c j i . Moment, w k t ó r y m p o j a w i l i się na terenie Ł u ż y c morawscy stola­ rze, b y ł dla rozwoju ludowego m e ­ blarstwa szczególnie korzystny. W w i e k u X V I I I k w i t ł o na Ł u ż y c a c h uprawiane na w i e l k ą s k a l ę tkactwo domowe, k t ó r e z a p e w n i a ł o miesz­ k a ń c o m w s i dosyć znaczne dochody i p r z y c z y n i a ł o się (szczególnie we wsiach stanowiących własność miast) do r o z k w i t u gospodarki pie­ n i ę ż n e j . Wzrost zamożności c h ł o p ó w ł u ż y c k i c h w p ł y w a ł m . i n . na roz­ wój ludowej architektury, lepsze wyposażenie wnętrz, wzbogacenie stroju i t p . Najbogatsi, np. kupcy h a n d l u j ą c y p ł ó t n e m , zaopatrywali się w s p r z ę t y w y k o n y w a n e w miastach przez sto­ larzy cechowych; jako przykład w y m i e n i ć t u m o ż n a barokowe w swym kształcie szafy z ł a m a n y m i gzymsami u szczytu i ściętymi k r a ­ w ę d z i a m i pionowymi na przedzie. Dla ogółu c h ł o p ó w meble te b y ł y zbyt drogie, t y m c h ę t n i e j w i ę c za­ k u p y w a l i oni t a ń s z e , mniej w y ­ m y ś l n e ale r ó w n i e ż malowane łóż­ ka, skrzynie, szafy czy k o ł y s k i w y ­ rabiane przez herrnhuckich „ b r a c i " , k t ó r z y zaopatrywali Ł u ż y c z a n w swoje w y r o b y przez całe niemal stulecie. W starszych meblach p o s i a d a ł y one p r z e w a g ę e l e m e n t ó w kreskowych, graficznych, k t ó r y m towarzyszyły jednak r ó w n i e ż partie traktowane w sposób bardziej malarski. G ł ó w n e akcenty ornamentalne w y s t ę p o w a ł y na drzwiach, w postaci d w u w y ­ malowanych jeden nad d r u g i m me­ dalionów — o kształtach późnogotyckich — obramionych m o t y w a m i r o ś l i n n y m i , w k t ó r y c h ś r o d k u (cza­ sem na s u r o w y m drzewie) umiesz­ czano napis (nazwisko właściciela lub j a k i ś tekst o tematyce r e l i g i j ­ nej) i d a t ę . Bogata kwiecista orna­ mentyka z m o t y w a m i t u l i p a n ó w i a s t r ó w zdobiła pionowe i poziome deski lica o b r a m i a j ą c e d r z w i . W późniejszych szafach pojawia się tło m a r m u r k o w e (podobne j a k w meblach dolnośląskich) oraz jeszcze bogatsza dekoracja k w i a t o w a . W e d ł u g Siebera opisane t u szafy s t a n o w i ł y we w n ę t r z u ł u ż y c k i m na­ bytek nowy, przyniesiony i roz­ powszechniony dopiero przez m o ­ rawskich p r z y b y s z ó w . Inne s p r z ę t y , j . np. skrzynie, b y ł y j u ż wcześniej na tych teTenach pospolite, jedynie dekoracja ich zbliżona do tej, k t ó r a w y s t ę p u j e na szafach, została w p r o ­ W ś r ó d zgromadzonego przez a u ­ wadzona przez herrnhuckich sto­ tora m a t e r i a ł u znajduje się k i l k a larzy. datowanych o k a z ó w wykonanych w W z a k o ń c z e n i u swej pracy zasta­ pierwszych latach po p r z y b y c i u nawia się autor, w jakiej mierze „ b r a c i " do nowej siedziby (szafy opisywane przez niego meble są z r. 1726, 1729, skrzynia z r. 1730, w y t w o r a m i sztuki ludowej, skoro k o ł y s k a z r. 1734). Analiza orna­ wykonane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w mentu wskazuje, że meble te spo­ i to obcego pochodzenia. W toku rządzili r ó ż n i stolarze i to p r a w d o ­ r o z w a ż a ń dochodzi do wniosku, że podobnie nie p r a c u j ą c y w j e d n y m l u d o w o ś ć tych s p r z ę t ó w jest nie­ w s p ó l n y m warsztacie. w ą t p l i w a , co m o t y w u j e w sposób W opisie s p r z ę t ó w koncentruje n a s t ę p u j ą c y : tereny p ó ł n o c n y c h M o ­ autor swoją u w a g ę głównie na m a ­ raw, s k ą d przenieśli się w y c h o d ź c y , lowanych szafach, k t ó r e w materiale s t a n o w i ą wraz z G ó r n y m i Ł u ż y c a jego są najliczniej reprezentowane. m i zachodni i wschodni cypel z a s i ę ­ Forma ich, we wszystkich p r z y ­ gu śląskiego t e r y t o r i u m plemienne­ padkach jednakowa, n a w i ą z u j e do go. Osadnicy nie p r z y b y l i więc w tradycji meblarskich z czasów goty­ okolice zupełnie dla siebie obce. k u : szafy p o s i a d a j ą k s z t a ł t prosto­ Pierwsi z p r z y b y s z ó w t r u d n i ą c y się p a d ł o ś c i a n u , k t ó r e g o front w y p e ł ­ stolarstwem reprezentowali typ niają d r z w i jedno- l u b d w u s k r z y ­ wszystko u m i e j ą c y c h „ m a j s t e r k ó w " , dłowe. W przypadku pierwszym k t ó r z y z w i ą z a n i b y l i silnie z t r a ­ d r z w i ujęte są między dwie sze­ dycjami k u l t u r y ludowej. Dopiero rokie deski ściany licowej stano­ w dalszym rozwoju produkcja ich w i ą c e r ó w n o c z e ś n i e nogi szafy; w w a r s z t a t ó w poszła dwoma t o r a m i , d r u g i m — m i ę d z y s k r z y d ł a d r z w i z k t ó r y c h jeden p r o w a d z i ł k u me­ w p r a w i o n a jest trzecia deska r ó w ­ blom stylowym, drugi zaś s t a n o w i ł y nież dosyć szeroka, dzieląca ścianę meble dla w s i , o d p o w i a d a j ą c e g u ­ f r o n t o w ą pionowo na dwie połowy. stom w z b o g a c a j ą c y c h się na tkac­ G ó r n e i dolne z a m k n i ę c i e ściany l i ­ twie chłopów. Ci ostatni o d d z i a ł u j ą c cowej t w o r z ą w starszych szafach s w ą opinią na p r a c ę stolarzy stawali poziome listwy, w nowszych zaś się niejako w s p ó ł t w ó r c a m i ich dzieł, część górną podkreśla w y d a t n y dzięki czemu w y r o b y pochodzenia gzyms. rzemieślniczego z m i e n i a ł y się w w y ­ t w o r y sztuki ludowej, co znajdo­ Odległe, ś r e d n i o w i e c z n e tradycje w a ł o r ó w n i e ż w y r a z w zakresie p o s i a d a ć ma r ó w n i e ż szata k o l o r y ­ formy (przesada w zdobnictwie, geostyczna, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się b a r ­ metryzowanie, upraszczanie etc). w y : czerwona, zielona, czarna i b i a ­ Malowane meble łużyckie oscylując ła. Do malowania u ż y w a n o spoiwa między gotykiem (konstrukcja) a r o ­ pokostowego m i e s z a j ą c je z zieloną kokiem (polichromia) n a b r a ł y swego ziemią, o c h r ą , sadzą z drzewa l i ­ w ł a s n e g o indywidualnego w y r a z u powego; czerwony kolor uzyskiwano plastycznego z a t r a c a j ą c cechy w ł a ś ­ z k r w i w o ł u . Po wierzchu m a l a t u r y ciwe stylowym meblom w a r s t w zapokryte b y ł y w a r s t e w k ą wosku. 361 �m o ż n y c h . W swej obecnej postaci stoją one poza f o r m a m i znanymi ze s t y l ó w historycznych, co z p u n k t u widzenia historii sztuki k w a l i f i k u j e je do w y t w o r ó w sztuki ludowej, W a ż n y m argumentem p r z e m a w i a j ą cym za l u d o w o ś c i ą omawianych meb l i jest w e d ł u g Siebera ich zgodność z wymaganiami środowiska znajdującego się na określonym stopniu rozwoju. I ta w ł a ś n i e w e w n ę t r z n a zgodność jest w e d ł u g niego n a j w a ż n i e j s z y m w a r u n k i e m , aby dzieło p r o d u k c j i rzemieślniczej mo- gło zostać uznane za dzieło sztuki ludowej. Praca Siebera jest n i e w ą t p l i w i e pozycją c i e k a w ą i w a r t o ś c i o w ą zarazem. P o m i n ą w s z y to, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e go w a ż n e g o dla b a d a ń nad meblarstwem śląskim, stanowi ona interesujący p r z y k ł a d u m i e j ę t n e g o operowania ź r ó d ł o w y m m a t e r i a ł e m historycznym, d z i ę k i czemu u d a ł o się a u t o r o w i w sposób niezwykle przek o n y w a j ą c y p r z e d s t a w i ć społeczne i gospodarcze tło, na k t ó r y m roz- w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a p r o dukcja herrnhuckich w a r s z t a t ó w , Zewnętrznie książka prezentuje się bardzo dobrze. Skromna bezpretensjonalna obwoluta, tekst i ilustracje siatkowe drukowane na k r e d o w y m papierze, offsetowe w k ł a d k i barwne (wykonane bez zarzutu) — s k ł a d a j ą się na całość ś w i a d c z ą c ą o wydawniczej kulturze, k t ó r e j brak tak często odbija się w sposób ujemny na analogicznych w y d a w nictwach naszych, Rss. P. J . MAKUSZENKO, Z. A. PETROWA: NARODNAJA ARCHITEKTURA ZAKARPATIA. Kijów 1956. Wyd. Akademii Architektury Ukr. S.S.R. Tekstu 55 str., ilustr. w tekście 57, poza tekstem 109. Jest to w y d a w n i c t w o o charakterze przede wszystkim ilustracyjnym, p o m y ś l a n e jako album o b r a z u j ą c y bogactwo ludowej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U k r a i n y do u ż y t k u arc h i t e k t ó w , budowniczych i szerokich sfer m i ł o ś n i k ó w ludowej sztuki. Szczupła stosunkowo część opisowa zaczyna się od k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego i n f o r m u j ą c e g o o dziejach U k r a i n y Zakarpackiej pod panowaniem w ę g i e r s k i m w okresie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej w ramach konstytucyjnej monarchii a u s t r o - w ę g i e r s k i e j a nas t ę p n i e r e p u b l i k i czechosłowackiej, Po k r ó t k i m epizodzie p o w t ó r n y c h r z ą d ó w w ę g i e r s k i c h w latach 1939— 1944 n a s t ę p u j e zjednoczenie Zakarpacia z r e s z t ą ziem u k r a i ń s k i c h w o b r ę b i e USSR, w z w i ą z k u z czym zachodzą doniosłe zmiany z a r ó w n o natury gospodarczej, j a k i k u l t u ralnej. Z i n i c j a t y w y w ł a d z zostaje roztoczona opieka nad b o g a t ą i wszechstronnie r o z w i n i ę t ą sztuką ludową. P r z e c h o d z ą c do części szczegółowej o m a w i a j ą autorzy na w s t ę p i e formy zasadnicze, k t ó r e na wysokogórskich obszarach (okręgi: w i e l i k o berezniański, meżgorski, wołoweck i i p ó ł n o c n a część rachowskiego) są jednodworcze, podczas gdy na żyźniejszych ziemiach p o d g ó r z a posiadają zwarty kszałt ulicówek. W rejonach w y s o k o g ó r s k i c h w okolicy Jasiny plan zagrody ma formę z a m k n i ę t e g o czworoboku (huculska „grażda"), na terenach zaś p o ł o ż o nych na z a c h ó d i p o ł u d n i e od wsi huculskich zagrody dzielą się na część m i e s z k a l n ą i oddzielnie s t o j ą ce pomieszczenia gospodarskie. B u d y n k i mieszkalne p o s i a d a j ą b ą d ź rozplanowanie symetryczne d w u i z bowe z sienią w p o ś r o d k u , b ą d ź izbę u m i e s z c z o n ą centralnie m i ę d z y sienią i k o m o r ą z a o p a t r z o n ą w wejście w i o d ą c e od pola. Na terenach Werchowiny (obszar g ó r s k i s ą s i a d u j ą c y od zachodu z z a k a r p a c k ą częścią Huculszczyzny) p r z e w a ż a ł y domy o jednej izbie mieszkalnej, bardzo często k u r n e lub p ó ł k u r n e .Jedynie najbogatsi posiadali c h a ł u p y z d w i e ma izbami rozdzielonymi sienią i dwiema komorami przy k a ż d y m szczycie po jednej. U uboższych 362 z d a r z a ł y się w y p a d k i , że pomieszczenia gospodarcze przybudowywano do b u d y n k u mieszkalnego. Czasem, gdy w a r u n k i terenowe w y m a g a ł y dla w y r ó w n a n i a poziomu wysokiej podbudowy, stajnie umieszczano pod częścią m i e s z k a l n ą , skutkiem czego budynek s t a w a ł się częściowo p i ę trowym. Stosunkowo obszernie o m ó w i o n a jest w recenzowanej pracy architektura sakralna, k t ó r a na U k r a i n i e Zakarpackiej w y s t ę p u j e w formie dość silnie z r ó ż n i c o w a n e j . Na terenie Huculszczyzny spotykamy cerk w i e o planie k r z y ż o w y m , poza t y m r e g u ł ą jest u k ł a d t r ó j c z ł o n o w y , w ramach k t ó r e g o w y t w o r z y ł y się r ó ż ne t y p y lokalne. Na Werchowinie (okręg w i e l i k o b e r e z n i a ń s k i ) w y s t ę p u j ą cerkwie o n a j w y ż e j wyniesionej części ś r o d k o w e j z oddzielnie stojącą d z w o n n i c ą . Na terenach bardziej zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a chodnich wieża wybudowana nad b a b i ń c e m łączy się w j e d n ą całość z b u d y n k i e m c e r k i e w n y m stwarzaj ą c s y w e t k ę a n a l o g i c z n ą j a k w cerkwiach ł e m k o w s k i c h w y s t ę p u j ą c y c h u nas w powiatach s ą d e c k i m i gorl i c k i m . Dla p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h o b s z a r ó w U k r a i n y Zakarpackiej (ok r ę g Kuszt i in.) charakterystyczne są cerkwie nakryte w y s o k i m d w u spadowym dachem z w i e ż ą w z n o szącą się nad b a b i ń c e m , z a o p a t r z o n ą w wysokie, s m u k ł e iglicowe zakonczenie niekiedy w y s t ę p u j ą c e w t o warzystwie czterech wieżyczek u mieszczonych po rogach u nasady iglicy. Po o m ó w i e n i u podstawowych form architektonicznych p r z e c h o d z ą autorzy do zagadnienia konstrukcji oraz do scharakteryzowania niezwykle bogatego na terenie Zakarpackiej U k r a i n y detalu architektonicznego, na k t ó r y s k ł a d a j ą się profilowane w ę g ł o w a n i a c e r k w i , podcienia wsparte na rzeźbionych słupach, stojące przed c h a ł u p a m i i przedsionkami cerkwi, dekoracyjnie szalowane szczyty, oryginalnie kształtowane obramienia o t w o r ó w okiennych i bogata snycerka w y s t ę p u j ą c a na otokach d r z w i i s o s r ę b a c h . W z a k o ń c z e n i u p o d k r e ś l a j ą autorzy d u ż e w a r t o ś c i artystyczne l u d o wej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U - krainy. B u d o w n i c t w o to, p o m i n ą w szy drobne naleciałości obce — w ę gierskie, niemieckie czy czeskie — z a c h o w a ł o swój ludowy i narodowy charakter i p o w i ą z a n e jest licznymi więzami z budownictwem ludowym innych ziem U k r a i n y , B i a ł o r u s i ' i Rosji. Z n a j o m o ś ć tradycyjnego b u downictwa Zakarpacia jest potrzebna dla a r c h i t e k t ó w , k t ó r z y p l a n u j ą c w s p ó ł c z e s n e b u d o w n i c t w o wiejskie p o w i n n i u w z g l ę d n i a ć lokalne potrzeby i w a r t o ś c i ; przy o ż y w i o n y m r u chu b u d o w l a n y m na tych terenach' istnieją szerokie możliwości w y k o rzystywania rodzimych f o r m w b u downictwie socjalistycznym, Na b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą oma-. wianej t u k s i ą ż k i s k ł a d a j ą się liczne i bardzo dobre r y s u n k i techniczne zawarte w tekście oraz fotografie reprodukowane na k r e d o w y m papierze. M a t e r i a ł fotograficzny daje x szeroki p r z e g l ą d z a g a d n i e ń poczyn a j ą ć od krajobrazu i f o r m osadniczych poprzez wszystkie w a ż n i e j s z e t y p y architektury świeckiej i sakralnej, łącznie z obficie u w z g l ę d n i a n y m detalem, Dla czytelnika polskiego recenzowana praca jest l e k t u r ą p o d w ó j n i e i n t e r e s u j ą c ą : po pierwsze dlatego, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u por ó w n a w c z e g o w zakresie i n t e r e s u j ą cych nas tak ż y w o z a g a d n i e ń karpackich, po w t ó r e — g d y ż pozwala z o r i e n t o w a ć się, j a k i jest na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego stosunek do ludowej k u l t u r y , a w szczególności do z a b y t k ó w drewnianej a r c h i t e k t u ry. Na p r z y k ł a d z i e tej k s i ą ż k i w y s t ę p u j e z całą j a s k r a w o ś c i ą , j a k powierzchownie traktowane jest u nas h a s ł o korzystania z w z o r ó w radzieckich. W czasie gdy U k r a i ń s k a A k a demia Nauk p r z y g o t o w y w a ł a do d r u k u p r a c ę o ludowej architekturze, w k t ó r e j przeszło 50Vo tekstu i i l u stracji p o ś w i ę c o n e jest b u d o w n i c t w u sakralnemu, v. nas na znacznych terenach Karpat od Popradu po S a r r ' analogiczna architektura niszczeje l u b już zniszczała, pozbawiona opieki z powodu ciasnoty u m y s ł o w e j lokalnych b i u r o k r a t ó w , k t ó r z y nie umieli oddzielić pojęcia zabytku k u l t u r y od obiektu k u l t u religijnego, Rss. �Z H I S T O R Y C Z N E G O A R C H I W U M DOMY MIESZCZAŃSKIE Z KAMIONKI, POW. LUBARTÓW (I p o ł o w a X I X w.) W z w i ą z k u z procesem hr. Jana Zamojskiego z mieszczanami z K a m i o n k i o zaległe czynsze zostało w r o k u 1828 k i l k u mieszczan zlicytowanych. A k t a komornika s ą d o w e go Walentego D ą b r o w s k i e g o zachow a ł y się w A r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Kamionce. I . Dom Stanisława L u s i a w s k i e g o, d ł u ż n i k a z a l e g a j ą cego 155 zł 26 gr na rzecz h r a biego, posiadacza jednego t y l k o • d o m u oraz ogrodu, p ó l i łąk. „Dom p r z y ulicy Stary Rynek zwanej w Kamionce pod nr 15 p o ł o żony z drzewa r ż n i ę t e g o od lat 14 budowany z sieni izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na sztagach s t a w i o n y m nad dachem m u r o w a n y m opatrzony — do k t ó r e g o dom u od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i proste na biegunie z tarcic robione. Z sieni zaś do izby prosto idąc d r z w i stare z tarcic robione na zawiasach żelaznych i hakach z k l a m k ą i k ó ł k i e m ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie ma. P u ł a p z tarcic na belkach i siostrzanie u k ł a d a n y . Okna mierne dwa, w k t ó r y c h 6 szybek szklanych strzaskanych a reszta całe bez okiennic. Piec o g r z e w a j ą c y t a k ż e chlebowy i k o m i n z k a p ą z cegły murowane. W izbie jest szafka na garnki ze trzema p ó ł k a m i w górze s t o j ą c e m i do ściany przybita. Z tej izby do k o m o r y d r z w i z tarcic zrobione na zawiasach i hakach ż e l a z nych z haczykiem t a k i m ż e . W tej I I . D o m B a r t ł o m i e j a S z n u r a ckiego: „ D o m p r z y R y n k u miasta K a m i o n k i pod n r e m 15tym położony, bardzo dawno budowany, stary, k t ó rego przyciesi i ściany pogniłe, dziurawe, w a l ą c e s i ę . K o m i n na sztagach do upadku nachylony, tak d a lece, iż ognia nawet a n i na kominie kuchennym, ani w piecu p a l i ć jest rzecz niebezpieczna dla całego m i a sta. Dach s ł o m ą dawno bardzo p o szywany, zgniły upada, przez co p u ł a p i ściany pogniły. Podatki p u bliczne i skarbu miejscowego zalegają. Do k t ó r e g o domu, od r y n k u w c h o d z ą c , u sieni d r z w i obszerne do w y j a z d u zdatne, na biegunie, stare, bez ż a d n e g o żelaza. Z a ś z sien i do izby po lewej r ę c e idąc, d r z w i t a k ż e stare na zawiasach i hakach żelaznych mniejsze z k l a m k ą zep s u t ą i haczykiem żelaznym. W izbie podłogi nie masz. P u ł a p na belkach i siostrzanie z tarcic u k ł a d a n y . Z przyczyny dachu dziurawego zgniły, Piec do ogrzewania t a k ż e chlebowy i k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły murowane. Okno z drobnych szybek szklannych w części trzeciej potłuczonych pojedyncze. Przy piecu ł a w k i przybite. T a k ż e przy ś c i a n a c h s ą dwie ł a w y . Z izby do komory d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W komorze p o d ł o g i nie ma. P u ł a p n a d g n i ł y z drzewa starego u k ł a d a n y , Z tej k o m o r y jest w y c h ó d na o g r ó dek, d r z w i a m i p r o s t y m i na biegunie opatrzony. si, w ziemię wlazły. D o m się na bok pochyla. S k ł a d a się z izby, k o m o r y i sieni z chlewem. B y ł dawno z drzewa r ż n i ę t e g o budowany. Od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i stare prostej roboty na zawiasach i hakach ż e l a z n y c h z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie masz. P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y , p o d o b n i e ż w k o morze. Piec o g r z e w a j ą c y i piec chlebowy, oraz k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły surowej dawno m u r o w a n y — stare, znacznie zepsute reperacji p o t r z e b u j ą c e . Okno t y l k o jedno na ulicę, obszerne, o k i e n n i c ą się zasuw a j ą c e , z drobnych szybek szklannych robione, dziurawe, d e s z c z u ł k a m i w części p o z a k ł a d a n e , reperacji lub nowego przerobienia potrzebujące. Przy ścianie przybite są p ó ł k i na garnki, stare, popsute, z p i ę c i u deseczek s k ł a d a j ą c e s i ę . Z tej izby do komory d r z w i t a k ż e stare, p^-oste, na zawiasach i hakiem ż e l a z n y m z w r z e c i ą ż e m i skoblem do zam y k a n i a . Dach s ł o m ą poszyty stary, reperacji p o t r z e b u j ą c y . K o m i n nad dach wywiedziony na sztagach, s ł o m ą z gliną pleciony. W t y m domu sam gospodarz z żoną i dziećmi mieszka. Ten dom stoi m i ę d z y m i e dzarni z jednej strony star. Herszka Abramowicza, a z drugiej strony J ę d r z e j a S k r z y p c z y ń s k i e g o . Stodoły nie ma i w i ę c e j z a b u d o w a ń . " (Uwaga: Leonard D u d z i ń s k i , j a k w y n i k a z dalszych Ukt, b y ł c z ł o w i e k i e m stosunkowo z a m o ż n y m , posia- komorze podłogi nie masz i okna. P u ł a p takiż j a k i w izbie u k ł a d a n y , Z tejże komory jest w y c h ó d na ogródek d r z w i a m i prostemi na b i e gunie i z a s u w ą d r e w n i a n ą opatrzony. L e ż y ten dom m i ę d z y miedzami od wschodu słońca p r z y placu Franciszka K u b i k a . Z drugiej od zachodu starozakonnego J u d k i Berkowicza. Stodoły ani o b ó r o d r ę b nych nie ma, t y l k o chlewek m a ł y przy t y m ż e domu p r z y t k n i ę t y . Z a ś ogrody, pola i ł ą k i do tego domu dopiero zajętego i opisanego należące na s a t y s f a k c j ę zaległego czynszu w y ż e j w y r a ż o n e g o zaległego po dzień świętego czyli po d z i e ń 23 k w i e t n i a 1821 r o k u w ilości z ł o tych 130 groszy 1 dudzież k o s z t ó w prawnych." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. Secundo. Stodoła za stawem w ulicy pierwszej bardzo dawno b u dowana, przez p o ł o w ę w w ę g ł y , a przez pół w słupy, długości s ą ż n i 8, a szerokości sążni 5 w sobie mająca. Ze starości w m i e s i ą c u marcu r.b. przez w i a t r z dachu ogołocona została, tak dalece, ani i n t r a t y czynić nie może, ani zboża w n i e j s k ł a d a ć bez reparacji p o przedzonej i łożenia ekspensy nie jest rzeczą p o d o b n ą , p o n i e w a ż same tylko ś c i a n y stoją, gdzie się znajdują, klepisko, podszopie, z o b ó r k ą razem i zapole." A k t s p o r z ą d z o n o 2 czerwca 1828 r. d a j ą c y m dość z n a c z n ą ilość zagospodarowanego pola.). A k t s p o r z ą d z o n o 7 czerwca 1828r. I V . Dom P a w ł a P u l i ń s k i e g o : „Dom pod nrem 1 p o r z ą d k o w y m , a pod nrem 162 p o d ł u g inwentarza, przy ulicy Grobelnej od lat 9 z drzewa r ó ż n e g o budowany, z sieni, izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n na sztagach, s ł o m ą z gliną w y p l a tany. Do k t ó r e g o d o m u w c h o d z ą c od ulicy s ą d r z w i stare na biegunie, Z a ś z sieni do izby d r z w i t a k ż e stare na biegunie z tarcic z k a b ł ą c z kiem ż e l a z n y m . Ta izba bez podłogi, P u ł a p z tarcic. Piec g r z e j ą c y , chleI I I . Dom Leonarda D u d z i ń - bowy piec i k o m i n kuchenny z k a s k i e g o: pą, stare z cegły murowane. Okno „ D o m ten stary obszerny, k t ó r e g o z szybek drobnych szklannych, 9 caściany, z powodu zgniłych przycie- łych, a z reszty w y b i t y c h s k ł a d a 2fi3 �jące się. Z izby do k o m o r y d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W tej komorze podłogi nie ma. P u ł a p t y l ­ ko część u k ł a d a n a . Z tej komory jest w y c h ó d na ogród d r z w i a m i p r o stemi opatrzony. Ten dom leży m i ę d z y miedzami od p o ł u d n i a pa­ stwiska miejskiego, a od północy Andrzeja S k r z y p c z y ń s k i e g o . Secundo. Stodoła bardzo stara z drzewa różnego w w ę g ł y dawno budowana. Przyciesi w części i s ł u ­ py w części w y g n i ł y . Dach na d w ó c h sochach wsparty bardzo stary, s ł o ­ m ą poszyty, dziurawy, w a l ą c y się t y l k o popodpierany. Jedno zapole na zboże a w d r u g i m zapolu k o m ó r k a i obórka. Klepisko jedno. D r z w i na p r z e s t r z a ł dwoje, stare i popsute. Dłużnik Paweł Puliński oświad­ czył, iż takowej należności nie jest w stanie ani w y p ł a c i ć ani odrobić. Oprócz tego oświadczył, iż ż a d n e g o b y d ł a czyli inwentarza do g r u n t u p r z y w i ą z a n e g o nie ma. T a k ż e i to powiedział, że pola przez siebie p o ­ siadanego i o g r o d ó w ani na z i m ę ani na w i o s n ę teraźniejszością nie siał, a t a k o w ą n i e r u c h o m o ś ć pod zajęcie poddaje." p u ł a p z r ó ż n e g o drzewa starego u k ł a d a n y . Dach nad tern domem s ł o ­ m ą poszyty jeszcze stary. Secundo. Stodoła od ulicy Ś r e d ­ niej, stara od lat 23. W części w i ę k ­ szej z drzewa tartego, a w części mniejszej z drzewa dartego. Z jed;nej strony w węgły, a z drugie] w s ł u p y budowana. Szerokości sążni 5 i pół, a długości sążni 8 i łokieć. Do k t ó r e j od ulicy w c h o d z ą c jest furtka d r z w i a m i prostemi na bie­ gunie, z jednem t y l k o k ó ł k i e m ż e ­ laznym opatrzona. D r z w i u tej sto­ doły na p r z e s t r z a ł dwoje. Jedne stare od ulicy ale całe jeszcze po­ służyć m o g ą . Z a ś drugie od ogroda bardzo popsute. Ś c i a n a jedna w c z ę ­ ści w ziemię w l a z ł a i dziurawa. W tej stodole klepisko obszerne. Spichlerzyk do chowania z podłogą i p u ł a p e m . D r z w i do tego spichlerzyka dobre na biegunie z z a s u w ą d r e w n i a n ą . Zapole jedno z o b o r ą p r z e g r o d z o n ą , nad k t ó r ą o b o r ą jest rusztowanie z o b l a k ó w i r ó ż n e g o drzewa dartego. P o d o b n i e ż nad k l e ­ piskiem część rusztowania w i ę k s z a z drzewa dartego. Dach s ł o m ą po­ szyty, dziurawy, w części się w a l i i pochyla. Popodpierany. P ł o t u p r z ę ­ sła d w a z o b l a k ó w i żerdzi starych od ulicy stawianego." (Jak z dalszych akt w y n i k a , b y ł to gospodarz zamożny, część pola w y d z i e r ż a w i ł , a część od 20 lat le­ (Z dalszego ciągu w y n i k a , że b y ł żała ugorem.) •to gospodarz z a m o ż n y , zalegał w p ł a c e n i u czynszu w sumie 171 zł A k t s p o r z ą d z o n o 11 czerwca 1828 r. 16 gr, p r z y b y ł e m u k o m o r n i k o w i oś w i a d c z y ł „Iż takowej zaległej na­ leżności ani teraz, a n i potem nie V. D o m Tomasza W a d o w ­ jest w stanie z a p ł a c e n i a . Dlatego s k i e g o : nieruchomy m a j ą t e k pod zajęcie poddaje.") „ D o m przy ulicy N o w y Rynek, A k t s p o r z ą d z o n o 13 czerwca 1828 r. pod n r e m p o r z ą d k c w y m 107 a pod nrem inwentarza 107 sytuowany. Z V I . D o m Magdaleny Furtak', drzewa tartego w węgły r o k u 1820 w d o w y po z m a r ł y m A n t o n i m . budowany, z sieni, izby i komory „ D o m bardzo stary z różnego s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na szta­ gach, słomą z gliną m i e s z a n ą sta­ drzewa w w ę g ł y budowany, pod wianym, nad dach wywiedzionym, dachem s ł c m ą poszytym, z sieni, opatrzony. L e ż y między miedzami, izby i k o m ó r k i w sieni s k ł a d a j ą c y z jednej strony od p o ł u d n i a B a r t ­ się. Pod nrem b i e ż ą c y m 110, z a ś łomieja Gregulczyka a z drugiej pod nrem i n w e n t a r z o w y m 68 przy strony Jacka Adamczyka od p ó ł n o ­ ulicy N o w y Rynek. Do k t ó r e g o od cy. Do k t ó r e g o z sieni w c h o d z ą c uiicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i p r o ­ d r z w i proste na biegunie z j e d n y m ste na biegunie z a s u w k ą d r e w n i a n ą Z sieni do izby k ó ł k i e m ż e l a z n y m . Z a ś z sieni do z a m y k a j ą c e się. izby, po prawej r ę c e d r z w i lepsze d r z w i lepsze na zawiasach i hakach na biegunie z k l a m k ą i haczykiem żelaznych z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W izbie z k a b ł ą c z k i e m ż e l a z n e m i do zamy­ podłogi nie masz. Okna dwa. Jedno kania. W izbie podłogi nie ma. P u ­ bardzo stare popsute a drugie od ł a p z r ó ż n e g o drzewa na b e l k u j e d ­ ogroda cokolwiek lepsze. Obydwa nem i siostrzanie u k ł a d a n y stary. z drobnych szybek szklannych r o ­ Nad sienią p u ł a p z dartego drzewa, bione. P u ł a p na belkach i siostrza­ cienkiego u k ł a d a n y . W izbie piec nie z tarcic u k ł a d a n y . Piec do o g r z e w a j ą c y , k o m i n kuchenny i piec ogrzewania z k a f l i zielonych na chlebowy z cegły murowane, stare. podmurowaniu z cegły stawiony. Z a ś Okno m a ł e jedno, w k t ó r y m jedna piec chlebowy i k o m i n kuchenny t y l k o szybka cała, a w części w i ę k ­ z k a p ą z cegły murowane. W k o ­ szej p o t ł u c z o n e . K o m i n na sztagach, minie jest blacha żelazna. Przy na dach wywiedziony słomą z gliną piecu ł a w k i przybite. Szafka popsu­ pleciony a nad dachem cegłą nadta na g a r n k i , do ściany przybita. murowany. Dach stary słomą p o ­ Z izby do k o m o r y d r z w i z tarcic szyty w części dziurawy. Stoi ten grubych na biegunie z haczykiem domek na c a ł y m placu. i kółeczkiem żelaznemi. W tej k o ­ Secundo. Stodoła m a ł a , stara, o morze podłoga i p u ł a p z różnego drzewa robione, dziurawe. Z tejże j e d n y m zapolu i klepisku pod da­ komory jest wychód na ogród chem słomą poszytym, jeszcze ca­ drzwiami prostemi, z z a s u w ą d r e w ­ łym, z drzewa r ó ż n e g o z jednej n i a n ą opatrzony. Nad sienią jest strony w w ę g ł y a z drugiej w s ł u p y budowana. Długości sążni 3, a sze­ 364 rokości sążni 5 m a j ą c a . W r o t a p o ­ d w ó j n e na p r z e s t r z a ł , stare, do k t ó ­ rej wchodzi się f u r t k ą m a ł ą . Przy jednych w r o t a c h jest w r z e c i ą ż cien­ k i , żelazny z z a t y c z k ą żelazną przy t y m . Przy stodole dotyka się chlew na b y d ł o . Stary z różnego drzewa, w słupy budowany m a ł y . Przy tejże stodole są dwa brogi z daszkami słomianymi." (Z dalszego ciągu wynika, że w d o ­ wa b y ł a uboga, p o s i a d a ł a niewiele pola i o g r o d ó w , zalegała z o p ł a t ą czynszu od 26 lat. W y s o k o ś ć zaleg­ łości w y n i o s ł a w dniu opisania 12 czerwca 1828 r. — 248 zł 12 gr. Przy czym o ś w i a d c z y ł a , że gotowa jest zapłacić l u b odrobić na rzecz d w o r u całą zaległość, lecz teraz „od lat czterech, b ę d ą c słabą nie jest w sposobie, ani w y p ł a c e n i a a n i od­ robienia".) V I I . Dom Katarzyny W i e r z c h o ń k i , w d o w y po zmar­ ł y m Jakubie Wierzchoniu po­ zostałej. „ D o m pod n r e m 173 przy ulicy Kościelnej położony, z drzewa r ż n i ę ­ tego dawno budowany, stary, p o ­ chylony, popodpierany, d u ż y w zie­ m i ę w l a z ł y pod dachem słomą po­ szytym, bardzo starym, d z i u r a w y m . K o m i n na sztagach s ł o m ą z gliną wyplatany nad dach wywiedziony, stary, dziurawy. D o m ten ż sieni, izby i k o m o r y s k ł a d a j ą c y się. Do k t ó r e g o od ulicy do sieni w c h o d z ą c są d r z w i obszerne do zajazdu zdat­ ne, stare, z tarcic na biegunie r o ­ bione bez żelaza. Z sieni zaś po prawej r ę c e do izby i d ą c d r z w i sta­ re na zawiasach i hakach żelaznych z k l a m k ą z e p s u t ą i haczykiem ż e ­ laznym. W izbie była podłoga przed­ tem, a teraz znajduje się w y g n i ł a . P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y . Okno j e d ­ no w m a ł e j części t y l k o z drobnych szybek 6. Z a ś w części w i ę k s z e j p o w y t ł u k a n e i d e s z c z u ł k a m i poza­ k ł a d a n e . Piec z k a f l i zielonych sta­ r y stawiany. K o m i n kuchenny z k a ­ p ą i piec chlebowy z cegły m u r o ­ wane, t a k ż e reperacji p o t r z e b u j ą c e . P ó ł k i na g a r n k i 5 do ściany przy­ bite. Z tej izby do komory drzwi proste stare na zawiasach i hakach żelaznych z w r z e c i ą ż e m i skoblem ż e l a z n e m i do zamykania. W tej k o ­ morze k a w a ł k i t y l k o p o d ł o g i w y gniłej znajduje się. Z tej komory jest w y c h ó d na p o d w ó r k o drzwiami prostymi na biegunie opatrzony. Secundo. Stodoła za stawem stara w w ę g ł y budowana. Dach pod s ł o ­ m ą stary, stodoła ta ma w sobie dwa zapola z klepiskiem, do k t ó r e j wrota na p r z e s t r z a ł , stare reperacji p o t r z e b u j ą c e . W tejże stodole znaj­ duje się poszopie, a w t y m poszopiu jest o b ó r k a , k o m ó r k a i spichlerzyk na chowanie zboża." (Jak z dalszych akt wynika, go­ spodyni b y ł a zamożna, a zaległości czynszowe w y n o s i ł y 415 zł 23 gr.) A k t s p o r z ą d z o n o 9 czerwca 1828 r. VIII. Na m a j ę t n o ś c i S t a n i s ł a w a Skrzypca leżał dług zaległych opłat czyn­ szowych w wysokości 187 zł. Zanim �przyszło do l i c y t a c j i dom zgorzał: „tylko się została stodoła o j e d ­ nym zapolu, klepisku i oborze b ę ­ dąca. Do k t ó r e j w c h o d z ą c od ulicy jest furtka dobrze z a m y k a j ą c a się na z a s u w ę d r e w n i a n ą . Ta stodoła jest z drzewa dartego, zdrowego, z przed lat 35. Z jednej strony w węgły, z drugiej strony w s ł u p y budowana. Szerokości ma s ą ż n i 5, długości ma sążni 7 i łokci 1. Ma w r o t a na p r z e s t r z a ł p o d w ó j n e z t a r ­ cic robione jeszcze w dobrym sta­ nie. Klepisko jedno, w k t ó r y m jest dołek na kartofle. Jest t a k ż e k o ­ mora z d r z w i a m i d o b r y m i na zasu­ w ę z a m y k a j ą c a się. W komorze jest podłoga, a na wierzchu p u ł a p do­ bry, u k ł a d a n y . Jest zapole jedno, obora z d r z w i a m i dobrze się zamy­ k a j ą c y m i . W oborze są dwie prze­ g r ó d k i na cielęta lub bydło. W tej oborze zamiast żłobu jest czółno na wysypywanie sieczki dla b y d ł a . Dach nad t ą stodołą ze słomy, d a w ­ no p o k r y t y , bardzo dziurawy, przez co ściany dobrze stawiane bardzo gniją. Ta stodoła reperacji dachu czyli poszycia p r ę d k i e g o potrze­ buje." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. N a d e s ł a ł Tomasz Rusek „LITERATURA LUDOWA" — nowy miesięcznik folklorystyczny. Redakcja Polskiej Sztuki L u d o w e j pragnie z a w i a d o m i ć swoich czytel­ ników, że w l u t y m 1957 r. u k a z a ł się wydany przez Polskie T o w a r z y ­ stwo Ludoznawcze pierwszy numer folklorystycznego m i e s i ę c z n i k a „ L i ­ teratura L u d o w a " p o m y ś l a n e g o — jak p o d k r e ś l a to we w s t ę p n y m ar­ tykule Redakcja — jako „ p i e r w s z a w dziejach naszej k u l t u r y p r ó b a czasopisma folklorystycznego", k t ó ­ re „ p r a g n i e zaspokoić potrzeby nauk o w o - s p o ł e c z n e , od dawna ż y w o od­ czuwane, a w t ó r n i e t y l k o d o c h o d z ą ­ ce do głosu w d u ż y c h organach l u ­ doznawczych". W „Literaturze Ludowej" ukazywać się m a j ą : 1. rozprawy i prace naukowe z za­ kresu l i t e r a t u r y ludowej i jej stosunku do narodowej; 2. oryginalne teksty ludowe w po­ staci p i e ś n i , g a w ę d , p o d a ń , bajejc, zagadek, p r z y s ł ó w i t p ; 3. m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e obyczajów T kultury wsi; ,*»~ . 4. recenzje wydawnictw polskich i zagranicznych zł zakresu f o l k ­ loru; 5. sprawozdania z działalności i n ­ stytucji z a j m u j ą c y c h się litera­ turą ludową; 6. k r ó t k i e charakterystyki i sylwety f o l k l o r y s t ó w d a w n y c h i dzisiej­ szych; 7. k r o n i k ę n a j w a ż n i e j s z y c h wyda­ r z e ń ną polu ludoznawstwa i in. Pierwszy numer p o ś w i ę c o n y f o l k ­ l o r o w i p o d h a l a ń s k i e m u przynosi w dziale rozpraw i prac naukowych obok referatu prof. J. K r z y ż a n o w ­ skiego p. t. „ F o l k l o r Podhala w l i ­ teraturze" — wygłoszonego we w r z e ś n i u ub. r. w Zakopanem na zjeździe P T L , k r ó t k i e wspomnienie R. Drojeckiej o drze Tytusie C h a ł u ­ b i ń s k i m oraz a l a r m u j ą c y w swej t r e ś c i głos prof. J. Gajka o zanie­ chanej z niewiadomych przyczyn tak w a ż n e j dla e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y ­ s t ó w sprawie reedycji dzieł K o l ­ berga. W dziale d r u g i m „ T e k s t y ludowe" czasopismo publikuje zapisane przez prof. W. Doroszewskiego „ O p o w i a ­ dania p o d h a l a ń s k i e " i „ Ś p i e w a n k i góralskie". W dziale n a s t ę p n y m zamieszczone są: recenzja k s i ą ż k i Andrzeja M e l i c h e r ć i k a p. t. „ J u r a j Janosik bohater w a l k i l u d u S ł o w a c k i e g o przeciw feod a ł o m " oraz notatki na temat w y ­ danego przez G d a ń s k i Dom T w ó r ­ czości L u d o w e j zbioru zagadek k a ­ szubskich p.t. „ O r z e c h e do uceche albo pół t e s ą c a kaszetoskich z a g ó d k " — i w y c h o d z ą c e g o w Cieszynie Cze­ skim m i e s i ę c z n i k a „ Z w r o t " , w k t ó ­ r y m znajduje się stały dział pt. „ Ż y ­ we teksty". Dział s p r a w o z d a ń zamieszcza — jako pierwsze — sprawozdanie Pra­ cowni T e k s t ó w L u d o w y c h P a ń s t w o ­ wego I n s t y t u t u Sztuki. W n a s t ę p ­ nych numerach u k a ż ą się sprawo­ zdania innych o ś r o d k ó w m. i n . Pra­ cowni L i t e r a t u r y L u d o w e j Instytutu B a d a ń Literackich, Pracowni D i a lektologicznej Z a k ł a d u J ę z y k o z n a w ­ stwa P A N oraz Z e s p o ł u Redakcyj­ nego p r a c u j ą c e g o przy P a ń s t w o w y m Instytucie W y d a w n i c z y m nad w y ­ daniem Nowej Księgi P r z y s ł ó w P o l ­ skich w oparciu o dzieło Adalberga. K r o n i k a zawiera n o t a t k ę o K o n ­ ferencji P o d h a l a ń s k i e j zorganizowa­ nej przez P T L we w r z e ś n i u ub. r. Polska Sztuka Ludowa w i t a p o ­ krewne czasopismo z t y m w i ę k s z y m zadowoleniem, że b ę d ą c pismem po­ ś w i ę c o n y m g ł ó w n i e sztuce ludowej niewiele miejsca p r z e z n a c z a ć m o g ł a na rozprawy z zakresu l i t e r a t u r y ludowej a jeszcze mniej na „ ż y w e teksty". W w y n i k u intensywnej pracy zfoierawczej w terenie rosły w ostatnim okresie gromadzone przez szereg p l a c ó w e k zbiory p i e ś n i oraz mate­ r i a ł y z zakresu prozy ludowej, nie­ jednokrotnie bardzo p i ę k n e i cie­ kawe, k t ó r e w większości w y p a d ­ k ó w zalegały p ó ł k i archiwalne i m i ­ mo istniejącego znacznego na nie zapotrzebowania społecznego, u k a ­ zywały się przeważnie bardzo rzadko. Fakt powstania specjalnego pisma, k t ó r e m . i n n y m i i te potrzeby za­ spokoić pragnie, n a l e ż y p r z y j ą ć z r a d o ś c i ą i uznaniem dla jego i n i ­ cjatorów. A . W. 3«5 �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U S Z T U K I W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26 SZTUKA I K R Y T Y K A , kwartalnik, ponad 200 str. druku, w tym kilkadziesiąt calostronicowyeh reprodukcji dzieł sztuki polskiej i obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, rocz­ na — 96 zł. B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł. roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, dwumiesięcznik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenu­ merata półroczna 54 zł, roczna — 108 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, ponad 90 str. druku, merata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenu­ MUZYKA, kwartalnik, około 170 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Prenumeratę przyjmuje: 1. Przedsiębiorstwo Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", przy czym: a) osoby oraz instytucie i zakłady wpłacają prenumeratę przez urzędy pocztowe i listonoszy; b) instytucje i zakłady mające swą siedzibę w miejscowościach, w których znajdują się oddziały wzgl. dele­ gatury „Ruchu" — wpłacają prenumeratę w tych oddziałach; cl instytucje centralne zamawiające prenumeratę dla jednostek podległych oraz osoby prywatne zgłaszają prenumeratę w Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" w Warszawie, ul. Srebrna 12, PKO 1-6-100020. Termin zgłaszania przedpłat do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty Zlecenia na wysyłkę Wydawnictw za granicę przyjmuje Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydaw­ nictw Zagranicznych „Ruch", Warszawa, Wilcza 46. 2. Prenumeratę przyjmują również wszystkie większe księgarnie „Domu Książki" (m. jn. księgarnie wymienione w punkcie „Sprzedaż"), w każdym terminie, oraz 3. Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa, ul. Długa 26, konto w NBP, V O/M, Warszawa, nr 1529-91-20, cz. 18, dz. 5, rozdz. 19. Prenumerator podaje wyraźnie swe nazwisko i adres oraz tytuł czasopisma. SPRZEDAŻ 1. Wszystkie czasopisma są do nabycia w następujących księgarniach „Domu Książki".' Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 7, ul. Piękna 31131, ul. Kredytowa 9, ul. Nowy Świat 49 ul. Puławska 1, ul. Mickiewicza 27. Białystok, ul. 1 Maja 24. Bydgoszcz, ul. 1 Maja 5. Gdańsk, ul. Grunwaldzka 8. Katowice, ul. 3 Maja 12, ul. Warszawska 11. Kielce, ul Sienkiewicza 30. Koszalin, ul. 1 Maja 15. Kraków, Rynek Główny 23, ul. Podwale 6, PI. Mariacki 9. Lublin, ul. Krak. Przedmieście 29. Łódź, ul. Piotrkowska 86, 102a, 47. Olsztyn, PI. Wolności 2/3. Opole, ul. Ozimska 8. Poznań, ul. Armii Czerwonej 69, ul. 23 Grudnia 20, ul. Marcinkowskiego 21. Radom, ul Żeromskiego 1. Rzeszów, ul. 3 Maja 2. Szczecin, ul. Wojska Polskiego 25. Toruń, ul. Rynek Staromiejski 31. Wrocław, ul. Rynek 14, ul. Kuźnicza 42. ul. Stalingradzka 33. Zako­ pane, ul. Krupówki. Zielona Góra, ul. Żeromskiego 16, ul. Karola Marksa 2. 2. Czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki „Ruchu". są również do nabycia w większych kioskach 3. Egzemplarze z lat ubiegłych można nabywać w sklepach z prasą antykwaryczną w War­ szawie, ul. Wiejska 14, ul. Puławska 108. Zamówienia spoza Warszawy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", Dział Sprzedaży Prasy Antykwarycznej w Warszawie, ul. Srebrna 12. 4. Egzemplarze aktualne i dawne są również do nabycia w Państwowym Instytucie Warszawa, ul. Długa 26. Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 2. W-wa, Podchorążych 39, Zam. 83. Pap. ilustr. kl. I I I 100 g A 1 + karton biały kl. I I I 220 g A 1. Nakład 3 500 egz. Sztuki, B-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be628546e89b2544000af55f64c024cf.pdf b1212ed8e0cc27924504498ccb69296b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3869 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.123-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 �„ S I O V E N S K Y L U D O V Y T E X T I L " T. I . Praca zbiorowa: Anna B a r t o í o v a , Elena H o l é c ^ o v á , Ema M a r ková. M á r i a M o r á v k o v á — pod r e d a k c j ą Dr Adama Prandy. Stron 154, 181 ilustracji, w t y m 47 b a r w n y c h . Wydawnictwo Ustredia ludovej umeleckiej vyroby — O s v é t a ; M a r t i n 1957. N a k ł a d 4.400. Cena KCS 70. Ostredie ludovej umeleckiej vyroby (ULUV — O ś r o d e k ludowej twórczości artystycznej — w B r a t y ­ sławie nie ma ścisłego odpowiednika w Polsce. Służy on popieraniu sztuki ludowej, zakresem swego dzia­ łania obejmuje funkcje naszej Sekcji Sztuki Ludowej P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki, W y d z i a ł u Sztuki L u ­ dowej Departamentu Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, a w p e w n y m zakresie t a k ż e C P L i A . N i e w i e l ­ ka ta, ale p r ę ż n a instytucja, s k ł a d a j ą c a się z Wydziału Administracyjnego, P r o d u k c j i i Z b y t u oraz Wydziału B a d a ń — prowadzi badania naukowe z zakresu sztuki ludowej, roztacza opiekę nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i organizuje w y t w ó r c z o ś ć i jej zbyt, a t a k ż e wystawy na p o d o b i e ń s t w o naszego W y d z i a ł u Sztuki Ludowej. O ś r o d e k subwencjonowany przez P a ń s t w o dba g ł ó w ­ nie o cele kulturalne, o rozwój i poziom ludowej sztuki s ł o w a c k i e j . W y ł a w i a i weryfikuje w terenie t w ó r c ó w ludowych i udziela i m pomocy finansowej oraz pro­ wadzi odpowiedni i n s t r u k t a ż dla działaczy i pracowni­ k ó w w dziedzinie rzemiosła i p r z e m y s ł u artystycznego. Na terenie całej Słowacji w sklepach i kioskach roz­ powszechnia i sprzedaje autentyczne wyroby sztuki ludowej, często poniżej ceny produkcji. Personel naukowy O ś r o d k a o wyższych k w a l i f i k a ­ cjach (4 e t n o g r a f ó w z d o s k o n a ł ą znajomością zagad­ n i e ń plastycznych) posiada głos d e c y d u j ą c y i n i e k r ę p o wany w zasadzie ż a d n ą p o l i t y k ą gospodarczo-finan­ sowa. O ś r o d e k bowiem jest w p e w n y m sensie wzor­ cownią, szczególnie dla masowej w y t w ó r c z o ś c i rze­ mieślniczej, eksperymentuje i propaguje t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą w najlepszym jej wydaniu. Jest to m o ż l i w e dla­ tego, że instytucja nie jest nastawiona na dochodowość, zwolniona od p l a n ó w gospodarczych i d u ż y c h podat­ ków. Dodajmy jeszcze dla u z u p e ł n i e n i a , że i samo zagadnienie jest znacznie węższe niż w Polsce i ż y w a tradycja sztuki ludowej w Słowacji o wiele skrom­ niejsza. Owocem b a d a ń naukowych tego o ś r o d k a jest w ł a ­ śnie p i ę k n y pierwszy t o m serii wydawniczej, p o ś w i ę ­ cony wyrobom tekstylnym. Dzieli się on na cztery zasadnicze działy: tkaniny, hafty, w y r o b y z nici i stroje; poprzedza je w s t ę p dra Adama Prandy i przedmowa dyrektora o ś r o d k a , M i ­ chała Dado. Przedmowa Dado informuje ogólnie o celach, p r a ­ cach badawczych, k u l t u r a l n y c h i wydawniczych o ś r o d ­ ka, zaś w s t ę p dra Prandy n a k r e ś l a nam ogólny stan tkactwa w Słowacji i stan prac fachowych w o ś r o d k u . Stwierdza on, że tkactwo należy w S ł o w a c j i do sztuki najbardziej powszechnej, r o z w i n i ę t e j i dobrze zacho­ wanej, dzięki s p r z y j a j ą c y m w a r u n k o m ekonomicznym i ś w i e t n e j tradycji o b r ó b k i s u r o w c ó w . Zwraca przy t y m u w a g ę , że dotychczas opublikowane prace, oma­ w i a j ą c e zagadnienia tkactwa, haftu czy stroju, m a ł o poświęcały uwagi stronie technologicznej, k t ó r a przed­ stawia się bardzo bogato. Z n a j o m o ś ć zaś techniki ma nie t y l k o sens naukowy, ale i p i e r w s z o r z ę d n e znaczenie dla zrozumienia i rozwijania sztuki ludowej w p r a k ­ tyce. Dowodem tego jest fakt, że gdy O ś r o d e k w r. 1954 z o r g a n i z o w a ł k o n f e r e n c j ę i n s t r u k t a ż o w ą dla pracow­ n i k ó w ludoznawstwa, muzealnictwa, spółdzielczości artystycznej i t p . na temat technologii w y r o b ó w t k a ­ ckich i hafciarskich — z a p a d ł a na niej j e d n o m y ś l n a u c h w a ł a o opublikowaniu m a t e r i a ł ó w o ś r o d k a w for­ mie specjalnego w y d a w n i c t w a . O ś r o d e k p o s t a n o w i ł podjąć publikacje tego t y p u dla spopularyzowania do­ r o b k u r ó w n i e ż innych gałęzi ludowej twórczości, ze szczególnym naciskiem na s t r o n ę techniki w y t w ó r c z e j . Publikacje te m a j ą służyć nie t y l k o d z i a ł a c z o m p r a k t y k o m , s z k o ł o m i naukowcom, ale t a k ż e samym 124 t w ó r c o m ludowym, a nawet technikom w p r z e m y ś l e fabrycznym. Wydaje się, że jest to dobry p r z y k ł a d dla naszych w y d a w n i c t w z zakresu sztuki ludowej, nie w y ł ą c z a j ą c ,,Polskiej Sztuki Ludowej", gdyż w ł a ś n i e strona tech­ n i k i w y t w a r z a n i a jest u nas w publikacjach często niedoceniana. S t ą d r o d z ą się nieporozumienia przy adaptacji sztuki ludowej do r ó ż n y c h celów artystycz­ nych. 1. W pierwszym dziale pt. „ P r i s p e v o k k Slovenskem u ludovemu t k a n i u a jeho technologii" A n n a B a r tośova zajmuje się podstawowymi technikami t k a ­ ctwa g ł ó w n i e wschodniej Słowacji (stron 28). Na w s t ę p i e pracy autorka szczegółowo omawia u p r a ­ w ę i sposoby uzyskiwania s u r o w c ó w , k t ó r y m i w t k a ­ ctwie s ł o w a c k i m s ą len, konopie, w e ł n a i b a w e ł n a . N a s t ę p n i e przedstawia sposoby o b r ó b k i i przygotowa­ nia t y c h s u r o w c ó w do tkania, s p r a w ę przygotowania osnowy i w ą t k u oraz zastosowanie r ó ż n y c h n a r z ę d z i tkackich, ze szczególnym o m ó w i e n i e m mechaniki dzia­ ł a n i a warsztatu tkackiego. P r z e c h o d z ą c dalej do tech­ n i k i warsztatowej B a r t o ś o v a omawia szczegółowo r ó ż ­ ne techniki tkackie (splot płócienny, ryps, splot r z ą d ­ k o w y i in.), objaśniając, w j a k i sposób przy użyciu nicielnic i innych n a r z ę d z i uzyskuje tkaczka s ł o w a c k a r ó ż n e efekty artystyczne. Część k o ń c o w ą pracy p o ś w i ę c o n o analizie typologicz­ nej i funkcjonalnej t k a n i n słowackich. Z r o z w a ż a ń autorki w y n i k a , że tkanina ludowa s ł o w a c k a w r ó ż n y c h jej odmianach jest u ż y w a n a z a r ó w n o w stroju ludo­ w y m j a k i we w n ę t r z u i gospodarstwie c h ł o p s k i m . Z t k a n i n y ludowej w zależności od jej charakteru technicznego i artystycznego szyje się koszule, s p ó d n i ­ ce, fartuchy, czepce, chustki, spodnie, bluzy, r a ń t u c h y , ręczniki weselne, odzież roboczą i t p . Na specjalnych m a ł y c h krosienkach i deseczkach wykonuje się barwne w s t ą ż k i , pasy i k o r o n k i . Do potrzeb gospodarskich i ozdoby w n ę t r z są u ż y w a n e dywany, narzuty, szmaciaki, p r z e ś c i e r a d ł a , ręczniki, serwety, w o r k i itp. A r t y k u ł ilustruje 20 bardzo dobrych fotografii, r y ­ sunki n a r z ę d z i i s p l o t ó w t k a c k i c h oraz 10 d o s k o n a ł y c h kolorowych ilustracji najlepszych p r z y k ł a d ó w tkactwa. 2. Dział d r u g i pracy pt. ,,Prispevok k technologii slovenskej ludovej v y ś i v k y " (stron 30) Eleny Holeczyovej p o ś w i ę c o n y jest s ł o w a c k i m haftom l u d o w y m . H a f t y s ł o w a c k i e autorka dzieli na t r z y zasadnicze t y p y : hafty liczone, hafty w g r y s u n k u i hafty naszywane czy n a k ł a d a n e (aplikacje, złote, koralikowe). Na podstawie l i t e r a t u r y historycznej, m u z e a l i ó w i b a d a ń terenowych omawia ona w m i a r ę możliwości w roz­ w o j u historycznym podstawowe m a t e r i a ł y u ż y w a n e w hafciarstwie, m o t y w y h a f t ó w , k o l o r y s t y k ę , kompo­ z y c j ę oraz zastosowanie w stroju w poszczególnych re­ gionach. Dużo miejsca p o ś w i ę c a autorka technikom hafciarskim (ściegom) oraz farbiarstwu ludowemu. W z a k o ń c z e n i u pracy m ó w i r ó w n i e ż o znaczeniu hafciarstwa ludowego dla k u l t u r y narodowej i o hafciarkach ludowych, dzięki k t ó r y m ta dziedzina zajmuje pierwsze miejsce w sztuce ludowej. P r a c ę i l u s t r u j ą 32 fotografie oraz 8 kolorowych i l u ­ stracji. W technice kreskowej pokazane s ą wszystkie podstawowe ściegi hafciarskie. 3. Część trzecia tomu (stron 32) pt. „ P r i s p e v o k k tech­ nologii prac z n i t i " , p i ó r a Emy Markovej, omawia s ł o ­ wackie w y r o b y z nici. Autorka zalicza do nich k o r o n k i klockowe, s z y d e ł k o w e , plecionki robione na drutach oraz wszelkie inne w i ą z a n i a z nici w y k o n y w a n e p a l ­ cami, a t a k ż e w i ą z a n i e sieci przy pomocy z w y k ł e j lub specjalnej igły. Omawia t u r ó w n i e ż techniki b ę d ą c e p o ł ą c z e n i e m haftu i k o r o n k i oraz ludowe k o r o n k i tkane. �Podobnie j a k w poprzednich r o z d z i a ł a c h zagadnienie o m ó w i o n o w perspektywie historycznej z u w z g l ę d n i e ­ niem szczegółowej techniki przygotowania nici, n a r z ę ­ dzi i wykonania r ó ż n y c h plecionek, s ł u ż ą c y c h o k r e ś l o ­ n y m celom. W ś r ó d t y c h w y r o b ó w spotykamy więc wszelkiego rodzaju k o r o n k i czepcowe, czepce plecione na krosien­ kach, tzw. w s t a w k i koronkowe, pasy, kutasy ozdobne, sznury itp. Praca ilustrowana około 20 r y s u n k a m i kreskowymi pozwala na zorientowanie się w podstawowych spo­ sobach technicznych, a 29 f o t o g r a m ó w c z a r n o - b i a ł y c h i 20 plansz b a r w n y c h ilustruje p i ę k n o i bogactwo tej sztuki w S ł o w a c j i . • Praca oparta została g ł ó w n i e na kolekcji zbiorów Centralnego K o m i t e t u P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego w B r a t y s ł a w i e , a częściowo na zbiorach muzealnych w M a r t i n i e , Pradze i Brnie. 4. Dział ostatni t o m u pt. „ P r i s p e v o k k strihom a śitiu slovenskeho l u d o v ś h o k r o j ą " , p i ó r a M a r i i M o ravkovej, p o ś w i ę c o n y jest n i e k t ó r y m strojom ludo­ w y m s ł o w a c k i m (stron 30). Praca p o w s t a ł a w w y n i k u b a d a ń terenowych prowadzonych g ł ó w n i e na Spiszu i Orawie od r. 1950 przez Centralny K o m i t e t Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego w B r a t y s ł a w i e . Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i całego t o m u autorka na po­ c z ą t k u omawia szczegółowo m a t e r i a ł y , z k t ó r y c h są wykonywane stroje ludowe. Do m a t e r i a ł ó w podstawo­ w y c h zalicza wszelkiego rodzaju p ł ó t n a w ł a s n e j r o ­ boty, sukna, skóry, t k a n i n y drukowane ludowe i r ó ż n o ­ rodne m a t e r i a ł y fabryczne. Do pomocniczych: hafty, koronki, galony, obszywki fabryczne, l a m ó w k i oraz inne służące do zdobienia lub zeszywania s t r o j ó w . G r u p ę m a t e r i a ł ó w d o p e ł n i a j ą c y c h s t a n o w i ą korale, pa­ ciorki, cekiny, spinki itp. P r z e c h o d z ą c w n a s t ę p n e j części do techniki szycia strojów, autorka omawia spo­ soby mierzenia t k a n i n y i w y k r o j e oraz opisuje ściegi i szwy, j a k i m i łączy się ze sobą odpowiednie części, a t a k ż e szczegółowo omawia możliwości zdobienia stroju. Do zdobienia stroju s ł u ż ą nie t y l k o hafty i k o r o n k i , ale r ó w n i e ż takie sposoby techniczne, k t ó r e p e ł n i ą c w a ż n ą f u n k c j ę przy zeszywaniu części i ich w y k o ń c z e ­ n i u s ą j e d n o c z e ś n i e odzdobami (jak np. marszczenia, z a k ł a d k i , l a m ó w k i , ozdobne szwy itp.). G ł ó w n a część pracy p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u podstawowych części stroju. Poznajemy więc, j a k i k r ó j m a j ą kobiece koszule, fartuchy, oplecki, spódnice, ż y w o t k i itp., j a k te po­ szczególne części p o w s t a j ą i j a k ą f u n k c j ę p e ł n i ą w stroju. Podobnie o m ó w i o n y jest s t r ó j m ę s k i (gacie, p o r t k i , koszule, sukmany, k o ż u c h y itp.), obficie i l u ­ strowany tablicami k r o j u . Nieco mniej miejsca p o ś w i ę ­ cono obuwiu, pasom, chustkom czy r ę k a w i c o m . Ten ostatni dział ilustrowany jest najbogaciej. O p r ó c z w i e l u tablic i r y s u n k ó w , d o t y c z ą c y c h k r o j u , stroje pokazane są na 14 fotogramach oraz 9 tablicach b a r w ­ nych. * Jest w i e l k ą z a l e t ą tomu, że poszczególne prace s k ł a ­ d a j ą się na j e d n ą , wzajemnie u z u p e ł n i a j ą c ą Się ca­ łość. K a ż d ą z nich, chociaż n a ś w i e t l a t y l k o pewne za­ gadnienie — opracowano rzetelnie. Wszystkie części t r z y m a j ą się jednej zasady k o n ­ strukcji i systematyki zagadnienia. N i e m a ł a w t y m chyba zasługa naczelnego redaktora, dra Prandy. Ilustracje c z a r n o - b i a ł e reprodukowane z bardzo do­ b r y c h f o t o g r a m ó w na d o b r y m papierze k r e d o w y m należy zaliczyć do w a l o r ó w p i e r w s z o r z ę d n y c h tego dzieła. Ś w i e t n i e dobrane i wykonane pod w z g l ę d e m d r u k a r s k i m są bez w ą t p i e n i a r ó w n i e ż plansze k o l o r o ­ we. Nieco m o ż e słabiej w y g l ą d a j ą plansze s t r o j ó w , reprodukowane z k a r t o n ó w malowanych przez mala­ rzy. R ó w n i e ż kroje w naszym Atlasie S t r o j ó w L u d o ­ wych są chyba lepiej i precyzyjniej opracowane niż u naszych k o l e g ó w słowackich. Do zalet t o m u należy i to, że k a ż d ą p r a c ę u z u p e ł ­ niono przypisami i w y k a z a m i l i t e r a t u r y przedmiotu, a w z a k o ń c z e n i u podano streszczenia w j ę z y k a c h : r o ­ syjskim, angielskim, francuskim i niemieckim. Chociaż poszczególne prace, z t y t u ł u swego charak­ t e r u przyczynkarskiego, z a w i e r a j ą niewiele m a t e r i a ł u historycznego — ze w z g l ę d u na p o d o b i e ń s t w o i p o k r e ­ w i e ń s t w o t e k s t y l i ó w i s t r o j ó w s ł o w a c k i c h do s t r o j ó w i tkactwa polskiego t o m U L U V ma p o w a ż n e znaczenie dla nauki polskiej. Obfite m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e w tej pracy z n a j d ą przede wszystkim badacze z a j m u j ą c y się k u l t u r ą l u d o w ą Polski p o ł u d n i o w e j . T o m oprawiony jest w szare p ł ó t n o z m o t y w a m i haftu i podany czytelnikowi w p i ę k n e j obwolucie. R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że t o m U L U V , po­ ś w i ę c o n y tekstyliom, spełnia postawione m u założenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m naukowym, artystycznym jak i dydaktycznym. Kazimierz Pietkiewicz 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3735e10392312b8eb16eef14e54557ef.pdf 6669a1fbed769825c81359e08e682b8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3496 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1, s. 58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Otakar Macel, Jaroslav Vajdis: S L O V A C K O , A R C H I T E K T O N I C K I V Y V O J V E S N I C E , P r a h a 1958, N a k l a d a t e l s t v i c e s k o s l o v e n s k y c h v y t v a r n y c h u m e l c u , s t r . 231, i l u s t r . 184 o r a z 16 t a b l i c , w t y m 5 k o l o r o w y c h . T z w . „ S l o v a c k o " s t a n o w i interesujący r e g i o n e t n o ­ graficzny położony m i ę d z y M o r a w a m i a Słowacją p o o b u s t r o n a c h o s i łączącej miejscowości Breclav i L u c h a c o v i c e . K r a i n a t a z a l i c z a n a j e s t już d o M o ­ r a w , a l e p o s i a d a r ó w n i e ż s p o r o odrębności w y n i k a ­ jących z bezpośredniego sąsiedztwa S ł o w a c j i . D o n i e ­ d a w n a odznaczała się z n a c z n y m konserwatyzmem, w s k u t e k czego z a c h o w a ł y się t a m p o dzień d z i s i e j s z y liczne elementy t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , nie w y ­ łączając b u d o w n i c t w a , a n a w e t s t r o j u . „ S l o v a c k o " , u r o z m a i c o n e dość s i l n i e p o d w z g l ę d e m krajobrazowym, posiada obok terenów górzystych znaczne obszary n i z i n n e , w y s t a w i o n e na oddziaływa­ n i e krzyżujących się w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h ; n i e s t a n o w i też o b s z a r u j e d n o l i t e g o p o d w z g l ę d e m k u l ­ turowym. Z r ó ż n i c o w a n i e , zaznaczające się m . i n . w dziedzinie l u d o w e j a r c h i t e k t u r y i ogólnym obrazie wsi, starają się p r z e d s t a w i ć a u t o r o w i e omawianej tu pracy. D z i e l i się o n a n a t r z y g ł ó w n e części. W p i e r w s z e j z n i c h autorzy, omawiając rozwój poszczególnych f o r m a r c h i t e k t o n i c z n y c h , uwzględniają stadia r o z w o j u t e c h n i k i b u d o w l a n e j — a w i ę c przejście n a niektórych obszarach od b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o do g l i n o b i t k i , a następnie b u d y n k ó w s t a w i a n y c h z cegły s u ­ r o w e j i w y p a l a n e j : p r z e m i a n y p l a n u d o m u o r a z całej z a g r o d y , z m i a n y w kształcie i sposobie p o k r y c i a d a ­ c h u o r a z r o z w ó j d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , a także urządzenia wnętrza. W części d r u g i e j o m ó w i o n a j e s t h i s t o r i a o r a z geo­ graficzne rozprzestrzenienie trzech głównych typów osiedli występujących na S l o v a c k u (wieś z p l a c e m w środku, u l i c ó w k a i łańcuchówka) o r a z p r z e m i a n y , j a k i m one podlegały p o d w p ł y w e m postępującego zagęszczania się b u d y n k ó w w obrębie w s i . T r z e c i a część s t a n o w i interesującą próbę a n a l i z y wsi j a k o układu k o m p o z y c y j n e g o , n a który składa się określony t y p r o z p l a n o w a n i a o s i e d l a , a r c h i t e k t u ­ r a w j e j p e ł n y m zróżnicowaniu f u n k c j o n a l n y m i f o r ­ malnym (domy mieszkalne, budynki gospodarcze, p r z e m y s ł o w e — n p . w i a t r a k i , kościół, k a p l i c z k i , k a r c z ­ m y , kuźnie i t d . ) o r a z c e l o w o p r z e z c z ł o w i e k a w p r o ­ w a d z a n a szata roślinna ( d r z e w a , sady, o g r o d y k w i a ­ CAIETE DE ARTA P e w n e zastrzeżenia m o ż e budzić szata i l u s t r a c y j n a o m a w i a n e j książki; i l u s t r a c j i j e s t w p r a w d z i e b a r d z o w i e l e i r e p r o d u k o w a n e są n a p i ę k n y m p a p i e r z e k r e ­ d o w y m , a l e p o d w z g l ę d e m t r e ś c i o w y m często n i e ­ które z a g a d n i e n i a niepotrzebnie d u b l o w a n e są ze szkodą i n n y c h , bądź pominiętych, bądź z b y t słabo w y e k s p o n o w a n y c h . Z a s a d n i c z y m niedociągnięciem r e ­ d a k c y j n y m j e s t b r a k w tekście p o w o ł a ń n a i l u s t r a c j e , co w dużej m i e r z e u t r u d n i a c z y t e l n i k o w i k o n f r o n ­ tację r y c i n y z t e k s t e m . Rsi. POPULARA W r a m a c h o m a w i a n e g o już d w u k r o t n i e n a łamach „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " w y d a w n i c t w a „Caiete de a r t a p o p u l a r a " ( n r 3 z 1952 г., s. 182—183; n r 3 z 1958, s. 182), które, j a k w i e m y , s t a n o w i rumuński o d p o w i e d n i k „Atlasu P o l s k i c h Strojów Ludowych", ukazało się sześć n o w y c h zeszytów. T r z y z n i c h p o ­ święcone są l u d o w y m u b i o r o m rumuńskim, t r z y zaś — n o s z o n y m p r z e z s i e d m i o g r o d z k i e g r u p y mniejszościo­ we, a m i a n o w i c i e W ę g r ó w i Sasów. W zeszytach poświęconych ubiorom znajdują się następujące p o z y c j e : rumuńskim Nicolae D u n a r e : P O R T U L P O P U L A R D I N B I H O R , str. 62, i l u s t r . czarnobiałych 31 i 4 b a r w n e . (Opis ubiorów l u d o w y c h noszonych w p o w . Beius p o o b u s t r o n a c h górnego biegu r z e k i C r i s u l N e g r u , n a p o ­ ł u d n i o w y zachód o d p a s m a gór B i h o r ) . Cornel I r i m i e : P O R T U L P O P U L A R D I N Z O N A PERS A N I L O R , s t r . 101, i l u s t r . 50 ( w t y m r y s u n k i k r o ­ jów), ponadto 6 i l u s t r a c j i b a r w n y c h i mapa. (Praca 58 t o w e ) . R o z d z i a ł t e n , który j e s t j a k g d y b y p o d s u m o ­ w a n i e m d w u poprzednich, zawiera omówienie u r b a ­ n i s t y k i w s i (należałoby t u r a c z e j zastosować r z a d k o u ż y w a n y t e r m i n — „ r u r a l i s t y k a " ) , ujętej z p u n k t u widzenia estetyki. Praca Macela i Vajdisa s t a n o w i niewątpliwie po­ zycję w a r t o ś c i o w ą , j e d n a k p o s i a d a też p e w n e b r a k i i p u n k t y budzące zastrzeżenia. M o ż n a b y t u w y m i e ­ nić: z b y t pobieżne p o t r a k t o w a n i e s t r o n y t e c h n i c z n e j w o p i s i e b u d o w n i c t w a ( d o w i a d u j e m y się пр., że n a terenie t z w . K o p a n i e występuje k o n s t r u k c j a węgło­ w a , ale nie w i e m y j a k i t y p węgła jest t a m stosowa­ ny); b r a k rysunków detali konstrukcyjnych, zbyt mała ilość p l a n ó w d o m ó w i zagród, b r a k t a b l i c i l u ­ strujących t y p o l o g i ę i r o z w ó j d e k o r a c j i a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h występujących czy t o w p o s t a c i m a l a t u r naściennych, czy d e k o r a c j i p l a s t y c z n y c h w b u d o w ­ nictwie drewnianym i murowanym. Przedstawiając historię form architektonicznych m o ż e z b y t s i l n i e ulegają a u t o r z y p r z e k o n a n i u , że l u ­ dowa twórczość p l a s t y c z n a rozpoczęła się dopiero z u p a d k i e m ustroju feudalnego. Przykłady zdobnict­ w a a r c h i t e k t o n i c z n e g o występującego w powiązaniu z bardzo p r y m i t y w n y m i f o r m a m i b u d o w n i c t w a (np. n a półziemiankach, p o s p o l i t y c h d o n i e d a w n a w p o ­ łudniowo-wschodniej R u m u n i i ) pozwalają przypusz­ czać, że i w czasach u c i s k u f e u d a l n e g o istniała u l u ­ d u — choćby j a k o w y r a z dążności d o społecznego a w a n s u i b u n t u p r z e c i w panującemu u c i s k o w i — chęć p r z y o z d o b i e n i a s w e g o d o m o s t w a , która, r e a l i z o w a n a p i e r w o t n i e w f o r m i e dużo s k r o m n i e j s z e j , r o z w i n ę ł a się t a k b u j n i e z c h w i l ą z n i e s i e n i a poddaństwa w ł o ś ­ cian. o b e j m u j e s w y m zasięgiem n i e w i e l k i o b s z a r położony w górnym dorzeczu O l t y , w o k o l i c y miejscowości V e n e t i a i H o g h i z , n a wschód o d m i a s t a Fagarasz.) Romulus Vuia: P O R T U L P O P U L A R A L PADURENILOR D I N REGIUNEA HUNEDOARA, s t r . 78, i l u s t r . 51 ( w t y m r y s u n k i k r o j ó w ) o r a z 5 i l u s t r a c j i b a r w n y c h i m a p k a . (Zeszyt z a w i e r a opisy ubiorów noszonych n a z n a c z n y m obszarze województwa — „ r e g i u n e a " H u n e d o a r a m i ę d z y rzeką M u r e s a rzeką Cerna.) T r z y dalsze zeszyty a t l a s u poświęcone są, j a k w s p o m n i a n o , u b i o r o m l u d o w y m g r u p mniejszościo­ w y c h . D w a z n i c h opracował: Jeno N a g y : P O R T U L P O P U L A R M A G H I A R DIN T R A S C A U , s t r . 63, i l u s t r . 30 o r a z 3 k o l o r o w e . ( O p i s ubiorów l u d o w y c h noszonych przez W ę g r ó w w g m i ­ nach Rimetea i Coltesti, pow. Turda). Jeno N a g y : P O R T U L P O P U L A R M A G H I A R DIN T I N U T U L C A L A T E I , s t r . 66, i l u s t r . 31 o r a z 3 k o l o - �r o w e . ( Z a w i e r a opis strojów n o s z o n y c h p r z e z W ę g r ó w zamieszkujących o k o l i c e C l u j m i ę d z y linią k o l e j o w ą C l u j — O r a d e a a górami M e s e s u l u i n a północy.) A u t o r e m o s t a t n i e g o z o m a w i a n y c h t u zeszytów j e s t znany badacz k u l t u r y Niemców s i e d m i o g r o d z k i c h : Julius Bielz: P O R T U L P O P U L A R A L S A S I L O R D I N T R A N S I L V A N I A . s t r . 52, i l u s t r . 36 o r a z 4 b a r w n e i mapka. Wymienione wyżej zeszyty, mimo że stanowią część t e j s a m e j s e r i i , n i e są o p r a c o w a n e w sposób j e d n o l i t y . W i d a ć , że w y d a w n i c t w o ( E d i t u r a de S t a t P e n t r u L i t e r a t u r a si A r t a ) z o s t a w i ł o a u t o r o m s w o ­ bodę, n i e w y m a g a j ą c , b y w o p r a c o w a n i a c h swych s t o s o w a l i się d o wskazań jakiejś ogólnej i n s t r u k c j i , która' z a p e w n i ł a b y o m a w i a n e j t u s e r i i o p r a c o w a ń p o ­ ziom jednakowy pod względem metodologicznym. N i e z a w s z e w y s z ł o t o poszczególnym z e s z y t o m na dobre. Niektórzy z autorów (Jeno Nagy, Nicolae D u nare) ograniczają się j e d y n i e do słownego opisu s t r o j u i j e g o zasięgu, n i e dodając a n i m a p y , a n i — co w a ż n i e j s z e — rysunków k r o j u ; b a r d z o t o obniża naukową wartość opracowań. J u l i u s B i e l z p u b l i k u j e К Badania Instytut Historii Kultury Mate­ rialnej P A N w Warszawie w swej działalności n a u k o w e j w s p ó ł p r a c u j e ściśle z Z a k ł a d e m E t n o g r a f i i U n i ­ wersytetu Warszawskiego. W 1959 r. k o n t y n u o w a n o akcję badawczą n a K u r p i a c h poprzez studenckie obozy n a u k o w o - i n w e n t a r y z a c y j n e o r a z pe­ netracje i n d y w i d u a l n e . W y n i k i ba­ dań t e r e n o w y c h będą o p u b l i k o w a ­ ne w p r z y g o t o w y w a n e j o b e c n i e d o d r u k u 2-tomowej monografii K u r ­ piów p o d r e d . doc. d r A. KułrzebyPojnarowej. Praca ta obejmie ca­ łokształt zagadnień l u d o w e j k u l t u ­ ry materialnej i duchowej regionu. Z a g a d n i e n i a dotyczące s z t u k i l u d o ­ wej opracowują: b u d o w n i c t w o ( w p o r o z u m i e n i u i współpracy z K a t e ­ drą A r c h i t e k t u r y Wiejskiej Poli­ techniki Warszawskiej) — mgr M. Pokropek, zdobnictwo w drzewie związane z b u d o w n i c t w e m — m g r H . Olędzka, t k a c t w o — mgr H. Damroszowa, plecionkarstwo — m g r W . P a p r o c k a , plastykę o b r z ę d o w ą — m g r J . Olędzki. R o z p o c z ę t e zostały r ó w n i e ż p r a ­ ce b a d a w c z e n a t e r e n i e i n n y c h r e ­ gionów Mazowsza: w okolicach Warszawy i na Podlasiu. Głównym p r o b l e m e m badań j e s t t a m z a g a d ­ nienie k u l t u r y w s i drobnoszlacheckich. o mapę, a l e p o m i j a r y s u n k i krojów. J e d y n i e z e s z y t y opracowane przez Cornele I r i m i e i R o m u l u s a V u i a realizują w pełni w y m a g a n i a w s t o s u n k u d o t e g o r o d z a j u w y d a w n i c t w a . O d n o s i się t o z a r ó w n o do s t r o n y t e k s t o w e j , zawierającej sporo c e n n y c h w i a d o ­ mości dotyczących z d o b n i c t w a s t r o j u ( h a f t y ) i stoso­ w a n y c h technik dekoracyjnych (np. odlewanie spinek d o p a s ó w l u b i n t a r s j o w a n i e cyną p r z e d m i o t ó w d r e w ­ n i a n y c h ) , j a k i do s t r o n y i l u s t r a c y j n e j , gdzie o b o k l i c z n y c h zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h znajdujemy również m a p k ę (pozwalającą z l o k a l i z o w a ć w y s t ę p o w a n i e o p i ­ s y w a n y c h ubiorów), schematy krojów oraz rysunki przedstawiające k o l e j n o s t a d i a u p i n a n i a f r y z u r n i e ­ wieścich (R. V u i a ) . We wszystkich omawianych t u zeszytach atlasu (z w y j ą t k i e m p r a c y J . B i e l z a o s t r o j u Sasów s i e d m i o ­ g r o d z k i c h ) u m i e s z c z o n y j e s t p r z y końcu słownik t e r ­ m i n ó w g w a r o w y c h odnoszących się d o poszczególnych części o p i s y w a n e g o u b i o r u . Szata g r a f i c z n a , p o d o b n i e j a k w p o p r z e d n i o z o w a n y c h zeszytach, jest b a r d z o s t a r a n n a . recen­ Rss. N К terenie Z i e m i L u b u s k i e j ; wyniki penetracji zostały przekazane do wykorzystania Wydziałowi Kultu­ r y P W R N w Z i e l o n e j Górze. Po­ dobne badania na terenie pow. Sierpc przeprowadził M a r i a n P r z e d ­ pełski. W bezpośrednim k o n t a k c i e z Z e ­ społem d o s p r a w p l a s t y k i p r o w a ­ dzono prace penetracyjne przygo­ towawcze do dwóch w i e l k i c h w y ­ s t a w , które odbędą się w 1960 г.: w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j mniejszości narodowych w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie (komisarz w y s t a w y m g r M . Woleńska) i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j śląskiej w o ­ jewództw opolskiego, wrocławskie­ go i k a t o w i c k i e g o . * n a n i u k o n t y n u o w a ł w 1959 r . akcję kolekcjonerską sztuki ludowej w Wielkopolsce oraz, dorywczo, w Gorcach i na Podhalu. Badania M u ­ z e u m p r o w a d z i w s p ó l n i e z poznań­ skim ośrodkiem uniwersyteckim i oddziałem 1 H K M P A N . W zespole opracowującym w y d a w n i c t w o „ K u l ­ tura ludowa Wielkopolski" pracow­ nicy Muzeum przygotowali nastę­ pujące t e m a t y : m g r S t . Błaszczyk 0 wielkopolskiej plastyce ludowej 1 g a r n c a r s t w i e , m g r O. P o d l e w s k i — 0 plecionkarstwie. Ponadto obaj opracowali zagadnienia dotyczące kultury ludowej Ziemi Kaliskiej, które zostaną o p u b l i k o w a n e w w y ­ dawnictwie „Osiemnaście wieków Kalisza". Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludo­ wej w Warszawie prowadziło w 1959 r . b a d a n i a n a d całokształtem k u l t u r y ludowej na Mazowszu. Za­ gadnienia badawcze były dobierane p o d kątem p o t r z e b M u z e u m , k o m ­ pletującego s w e z b i o r y . P r z y p o ­ mocy obszernego kwestionariusza przebadano 40 miejscowości. Ba­ dania na terenie Mazowsza będą k o n t y n u o w a n e w 1960 r . Ponadto Muzeum prowadzi wy­ mianę naukową i w y m i a n ę e k s p o ­ natów z muzeami zagranicznymi: M u z e u m Człowieka w Paryżu, M u ­ zeum Etnograficznym w Bazylei, Muzeum Narodowym w Kopenha­ dze, M u z e u m E t n o l o g i c z n y m w H a i fie i M u z e u m S t a n o w y m w M i l wauke w USA. Zespół etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i p r o w a d z i ł w r . 1959 b a ­ dania stacjonarne w wybranych wsiach na terenie powiatów Sie­ radz i Radomsko. Obejmowały one całokształt zagadnień z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej w s i . W o b u w y m i e n i o ­ n y c h p o w i a t a c h oraz n a terenie p o ­ w i a t ó w Łódź, Łęczyca i S k i e r n i e ­ w i c e p r o w a d z o n e b y ł y wstępne b a ­ dania penetracyjne obejmujące tę samą tematykę. M a t e r i a ł y u z y s k a ­ n e w czasie badań o p u b l i k o w a n e będą w w y d a w n i c t w i e m u z e a l n y m p t . „Seria e t n o g r a f i c z n a p r a c i m a ­ teriałów M u z e u m Archeologicznego Zespół d o s p r a w p l a s t y k i w M i ­ nisterstwie K u l t u r y i Sztuki za­ i n i c j o w a ł i finansował w 1959 r. następujące b a d a n i a z z a k r e s u s z t u ­ Oddział K u l t u r y i S z t u k i L u d o ­ k i ludowej: D r A d a m Glapa pro­ wadził badania penetracyjne na w e j M u z e u m N a r o d o w e g o w Poz­ 1 Etnograficznego" oraz w „ Ł ó d z ­ kich Studiach Etnograficznych". W r o k u 1959 ukazał się t o m p o ­ święcony wsi Klonowej w pow. Sieradz. 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4cc00054fcbf264b9207ff80f8aee52.pdf 8ae66d27cb941bbb96bc2545a4d5a96f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4488 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.238-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Cieśla-Reinfussowa, Zofia Przeździecka, Maria Dobrzańska-Pawlicka Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A Ż N I E J S Z E P R A C E M A R I I Publikowane w „Polskiej Sztuce Ludowej" 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Nieznany drzeworyt ludowy 1953 nr 3 Zdobione duhy podlaskie 1953 6 Ceramika pomorska 1954 4 W z w i ą z k u z uwagami o art. „ C e r a m i k a pomorska" 1955 3 Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu 1956 2 Pisanki w Radomskiem 1956 4/5 Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinankarz ludowy 1957 1 Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim 1956 4/5 Na tropach skulskich o c h w e ś n i k ó w 1957 4 Jan Rudowski — rzeźbiarz ludowy 1958 1 Marcin G ą s i o r — ś w i ą t k a r z z L a p a j ó w k i 1958 2 Zagadnienie genezy h a l t ó w kaszubskich 1958 3 Ludowe rzeźby z X V I I I w i e k u 1959 4 Na marginesie genezy h a f t ó w kaszubskich 1959 4 Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk 1961 1 Józef Zagórski — unicki ś w i ą t k a r z 1962 1 Wystawa ikon w K r a k o w i e 1965 1 Pisanki białostockie 1965 2 P R Z E Ź D Z I E C K I E J Publikowane w „Ziemi" 19. R o m a ń s k i e rzeźby w I n o w r o c ł a w i u 20. „Ojciec o c h w e ś n i k ó w " (Skulsk) 21. Odkrycie w w i e j s k i m kościółku (Słopanowo) 22. Ś r e d n i o w i e c z n a rzeźba w kapliczce podlaskiej 23. Sekret k l o c k ó w drzeworytniczych (Płazów) 24. W ę d r o w n y r z e ź b i a r z w Lubelskiem 25. R a d o m s z c z a ń s k i Z a g ł o b a ludowy 1956 nr 2 1957 3/5 1957 8/10 1957 3/5 1957 1958 1953 10/12 1/15 3/17 W innych czasopismach 26. Rodzajowe sceny religijne w X V I I -wiecznych haftach pomorskich, „Biule­ tyn Historii Sztuki" ' 1961 4 27. Dzieje rodu B o g d a ń s k i c h , malarzy cer­ kiewnych po obu stronach Karpat, „Vedeeki Sbornik Muzea Ukrajinskej K u l t u r y - S v i d n i k , R. I . (w druku) W rękopisie P i e r w i a s t k i ludowe w malarstwie polskim I poł. X I X w i e ­ k u (praca magisterska) Zarys polskiej plastyki w o b r z ę d a c h X I X - w i e c z n e ikony m a ł o p o l s k i e i ich znaczenie historycz­ ne (praca doktorska) Sztuka ludowa pow. chrzanowskiego (monografia pow. chrzanowskiego — przygotowana do druku). N C h w a l i s ł a w Zieliński: S Z T U K A S A K R A L N A , K s i ę g a r n i a św. Wojciecha 1960, s. X X X V I K s i ą ż k a przeznaiczona jest w pierwszym rzędzie dla p l a s t y k ó w w s p ó ł p r a c u j ą c y c h p r z y budowie, w y p o s a ż e ­ niu, ozdobie i konserwacji kościołów. P o d t y t u ł — Pod­ r ę c z n i k opracowany na podstawie p r z e p i s ó w kościelnych. Autor — sam plastyk, obeznany z p r a k t y k ą sztuki kościelnej — g r o m a d z i ł od w i e l u lat m a t e r i a ł y z zakre­ su historii p r a k t y k sztuki sakralnej. W y n i k i e m tej pracy jest obszerne dzieło s k ł a d a j ą c e się z trzynastu d u ż y c h r o z d z i a ł ó w i zaopatrzone w bibliografię oraz indeks a l ­ fabetyczny, skorowidz ikonografii biblijnej i trzy s ł o w ­ n i k i w a ż n i e j s z y c h t e r m i n ó w architektonicznych i pla­ stycznych, sztuki sakralnej p o l s k o - ł a c i ń s k i oraz sztuki sakrainej ła ciń sko-polski. K s i ą ż k a ma arcybiskupie impriniatur, co gwarantuje jej zgodność z przepisami kościelnymi i p r a w i d ł o w o ś ć stosowanej w niej nomenklatury — m o ż e w i ę c jako źródło d o k ł a d n y c h pod t y m w z g l ę d e m informacji służyć k a ż d e m u inwentaryzatorowi sztuki kościelnej. Ponadto + 1004 i 21 tablic (aneks). jest to pierwsza w j ę z y k u polskim praca, k t ó r a w y m i e ­ nia i usiłuje o b j a ś n i ć d o s ł o w n i e chyba wszystko, co do­ tyczy tej dziedziny. Pod t y m w z g l ę d e m k s i ą ż k a m o ż e być przydatna nie t y l k o dla i n w e n t a r y z a t o r ó w , lecz i dla e t n o g r a f ó w , k t ó r z y np. w r o z d z i a ł a c h o ikonografii chrześcijańskiej i o> tematyce ikonograficznej znajdą podstawowe w i a d o m o ś c i potrzebne prizy opracowywaniu rzeźby i malarstwa ludowego o tematyce religijnej. Większość tablic p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m historycz­ n y m strojom zakonnym i ś w i e c k i m , a ponadto kościel­ nym szatom, s p r z ę t o m oraz znakom i g o d ł o m . Niestety, autor p o t r a k t o w a ł dość p o b i e ż n i e część h i s t o r y c z n ą ; zapewne chodziło m u raczej o i n f o r m a t o r przewodnik po zagadnieniu niż o u d o k u m e n t o w a n ą , sze­ roko r o z b u d o w a n ą p r a c ę n a u k o w ą . Zadanie i n f o r m a c y j ­ ne k s i ą ż k a zresztą spełnia i jest na naszym r y n k u p u b l i ­ k a c j ą na pewno bardzo pożyteczną. Maria Przeździecka U K R A I N S K E N A R O D N E D E K O R A T I W N E M I S T E C T W O — R I Ż B A T A ROZPIS. Wyd. D e r ż a w n e Widawnictwo L i t e r a t u r i z Budiwnictwa i A r c h i t e k t u r i USSR [ P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o L i t e r a t u r y o Budownictwie i A r c h i ­ tekturze USRR], K i j ó w 1962, s. 120, ilustr., 3, s. tekstu + m e t r y k i opisowe. P i ę k n e w y d a w n i c t w o albumowe, z ilustracjami w y ­ konanymi t e c h n i k ą r o t o g r a w i u r o w ą , zawiera przedsta­ wienia e k s p o n a t ó w p o c h o d z ą c y c h w większości z K i j o w ­ skiego P a ń s t w o w e g o Muzeum Sztuki U k r a i ń s k i e j , w y ­ łączając reprodukcje w z o r ó w pisanek, k t ó r y c h w i ę k ­ szość znajduje się w muzeach lwowskich. Część pisana — niewielka, bo o b e j m u j ą c a jedynie w s t ę p i opisy i l u s t r a ­ cji, opracowana jest w d w u (językach: u k r a i ń s k i m i r o ­ syjskim. We w s t ę p i e znajdujemy o m ó w i e n i e m a t e r i a ł u ilustracyjnego, zgrupowanego w czterech rozdziałach. Rozdział pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b ­ ka d r e w n a " zawiera p r z y k ł a d y r ó ż n y c h r o d z a j ó w r z e ź b y w drzewie, malatiur i inkrustacji. R e p r e z e n t u j ą je repro­ dukcje zdobionych detali architektonicznych, rzeźbionych i malowanych mebli, n a c z y ń i narzędzi gospodarstwa domowego. W e d ł u g informacji w tekście, ludowa sny­ cerka u k r a i ń s k a X I X — X X w. osiągnęła najpełniejszy r o z k w i t w okolicach Czernihowa, K i j o w a , P o ł t a w y , Zo238 łotonoszy, Nowgorod-Siwierska, S o ś n i n y i zachodnich części U k r a i n y — szczególnie L w o w a , Jaworowa, K o ł o ­ myi, Kosowa i Żabiego. Z zanikiem użycia n a c z y ń i i n ­ nych p r z y b o r ó w gospodarczych z drewna, z w i ą z a n e z n i ­ mi tradycje zdobnicze p r z e n o s z ą się na przedmioty czy­ sto dekoracyjne. Artele i poszczególni rzemieślnicy w y ­ t w a r z a j ą najrozmaitsze s z k a t u ł k i , wazki, puchary, za­ b a w k i i p a m i ą t k i . Obecnie snycerka rozwija się W o k r ę ­ gach: s t a n i s ł a w o w s k i m , charkowskim, sumskim, tarno­ polskim, zakarpackim, l w o w s k i m . W d r u g i m rozdziale „ C e r a m i k a artystyczna" repre­ zentowana jest b a r w n y m i kopiami malowanych n a c z y ń u ż y t k o w y c h i dekoracyjnych oraz k a f l i . L u d o w a k u l ­ tura artystyczna całej prawie U k r a i n y charakteryzuje się bogato r o z w i n i ę t y m garncarstwem, z W y r a ź n i e za­ znaczoną s p e c y f i k ą poszczególnych r e g i o n ó w , zależną od miejscowych w a r u n k ó w , gatunku surowca, tradycji zdobniczych itp. W X V I I I i X I X w. szczególnie r o z w i - �n i ę t a b y ł a w y t w ó r c z o ś ć k a f l i w o k r ę g u czernihowskim. Zdobione były prostym m o t y w e m b u k i e t u „fiołeczka", k t ó r y p o w t a r z a ł się jako raport na całej powierzchni pieca. W p r z e c i w i e ń s t w i e do opisywanych poprzednio k a f l i z okolic Czernihowa, poszczególne kafle huculskie r ó ż ­ nią się m i ę d z y sobą tematem i f o r m ą dekoracji, dzięki czemu powierzchnia pieca nabiera b a r w n o ś c i i staje się bogatsza. C z e r w o n ą c e r a m i k ę ś r o d k o w e j Ukrainy po­ k a z u j ą ilustracje starych n a c z y ń kijowskich i szcze­ gólnie i n t e r e s u j ą c y c h ze w z g l ę d u na k o l o r y s t y k ę misek podolskich. W podolskiej, kijowskiej i czernihowskiej ceramice, m o t y w y r o ś l i n n e p r z e p l a t a j ą się z elementami w z o r ó w geometrycznych: k r o p k a m i , l i n i a m i i t p . Cera­ m i k ę h u c u l s k ą zdobi ornament geometryczny, rozmiesz­ czony b ą d ź w u k ł a d z i e strefowym, z a p e ł n i a j ą c y m całą p o w i e r z c h n i ę przedmiotu, ibądź w p o ł ą c z e n i u z elemen­ t a m i r o ś l i n n y m i i dekoracyjnie t r a k t o w a n y m i w y o b r a ­ ż e n i a m i zoomorficznymi. G ł ó w n y m o ś r o d k i e m u k r a i ń s k i e j ceramiki artystycz­ nej czasów porewoiucyjnych s t a ł a s i ę Oposznia w o k r ę ­ gu połtawlskim. Ceramika o p o s z n i a ń s k a odznacza się bo­ gatą, kolorową o r n a m e n t y k ą . W s p ó ł c z e s n y p r z e m y s ł ceramiki u ż y t k o w e j i b u d o w ­ lanej USRR w zdobnictwie często n a w i ą z u j e i przetwa­ rza w z o r y tradycyjnego garncarstwa ludowego. Rozdział trzeci, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b k a metalu, rogu, k o ś c i " zawiera ilustracje w y r o b ó w me­ talowych i p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y i kości, zdobionych w y b i j a n y m i i grawerowanymi elementami metalowymi, jak blaszki, gwoździe i t p . Ciekawie p r z e d s t a w i a j ą się p r z y k ł a d y starych p r o ­ chownie z rogu jelenia, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się niezwyk­ łą d e l i k a t n o ś c i ą r y s u n k u i mistrzostwem kompozycji. Z a s t r z e ż e n i a budzi sposób p o t r a k t o w a n i a ostatniego, czwartego rozdziału, z a t y t u ł o w a n e g o „ O r n a m e n t y " . W m y ś l założeń w s t ę p u , m a on s t a n o w i ć p o d s t a w ę dla syn­ tetycznych r o z w a ż a ń na temat specyfiki ornamentu ETNOGRAFICZESKIE KOLLEKiCII W MUZEACH ssaja i D. A . Rawikowiez, Moskwa 1964, s. 118. u k r a i ń s k i e g o , z k t ó r y m zapoznajemy się w pierwszych trzech roadziałach. Opisuje jednak t y l k o zdobnictwo p i ­ sanek, ożyli p r z e d m i o t ó w r ó ż n i ą c y c h się od poprzednio omawianych pod w z g l ę d e m surowca i techniki dekoro­ wania. Dlatego też nie wydaje się m o ż l i w e do p r z y j ę c i a dla całego m a t e r i a ł u i obszaru reprezentowanego w a l ­ bumie, podany w itekście, n a s t ę p u j ą c y wniosek: podsta­ w o w ą z a s a d ą b u d o w y o r n a m e n t u jest r e g u l a r n o ś ć roz­ mieszczenia m o t y w ó w ornamentalnych w oddzielnych polach, utworzonych przez p o d z i a ł powierzchni poprzecz­ n y m i i p o d ł u ż n y m i l i n i a m i . Zasada ta stwarza u s t a l o n ą r y t m i c z n o ś ć kompozycji i m o ż l i w o ś ć otrzymania rapor­ tów. Słuszniejszy natomiast wydaje się wniosek drugi, że w zdobnictwie l u d o w y m ś r o d k o w e j U k r a i n y przewa­ żają m o t y w y r o ś l i n n e , a zachodniej — geometryczne. Jak wspomniano poprzednio, m a t e r i a ł , na k t ó r y m wnioski p o w y ż s z e oparto, s t a n o w i ą g ł ó w n i e dekoracje w y s t ę p u j ą c e na pisankach. Sposób jednak, w j a k i w z o ­ r y te z o s t a ł y w albumie podane, m u s i n a s u w a ć daleko i d ą c e z a s t r z e ż e n i a . Pisanka stanowi b r y ł ę o b r o t o w ą , na k t ó r e j kompozycja ornamentalna wykonana jest z p e ł ­ n y m zrozumieniem f o r m y , co p r z e w a ż n i e p o d k r e ś l a j ą r ó w n o l e ż n i k o w e czy p o ł u d n i k o w e l u b siatkowe podziały. Tymczasem w o m a w i a n y m t u albumie wzory skopiowa­ ne z pisanek r o z w i n i ę t e zostały na p ł a s z c z y z n a c h prosto­ k ą t n y c h lub kolistych, co w rezultacie odbiera i m p i e r ­ wotny charakter, a stwarza w r a ż e n i e fragmentu koloro­ wej tkaniny drukowanej czy w s t ę g i . A l b u m , k t ó r y dla badacza sztuki ludowej m a nie­ w ą t p l i w ą w a r t o ś ć p o r ó w n a w c z ą , s p e ł n i a ł b y swoją r o l ę w sposób Ibardziej precyzyjny, gdyby proweniencja po­ szczególnych p r z e d m i o t ó w podana b y ł a ściśle, a nie o g r a n i c z a ł a się w y ł ą c z n i e do o g ó l n e g o o k r e ś l e n i a o k r ę g u (obłasf) z k t ó r e g o przedmiot pochodzi. U ł a t w i ł o b y r ó w ­ nież korzystanie iz niego w i ę k s z e przestrzeganie rzeczo­ wego i geograficznego ulkładu p r z e d m i o t ó w na poszcze­ gólnych tablicach. Anna Dobrzańska-Pawlicka SSSR, pod red. A . M . Razgona przygotowali A . J. M i c h a j ł o w - Niewielka ta k s i ą ż e c z k a Ukazała się staraniem Insty­ t u t u Naukowo-ibadawczego Muzealnictwa Ministerstwa K u l t u r y RSFRR w Moskwie i jest j e d n ą z w i e l u p u b l i ­ kacji, przygotowanych z okazji V I I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. Jest to pierwszy, na miairę m o ż l i w o ś c i w y d a w c ó w , sy­ stematyczny informator o m a t e r i a ł a c h etnoigrafiaynyoh,, przechowywanych w kilkuset muzeach najrozmaitszych t y p ó w na terenie całego Z w i ą z k u Radzieckiego'. Wydawnictwo poprzedzone jest k r ó t k i m w s t ę p e m , d a j ą c y m o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę etnograficznej zawar­ tości m u z e ó w , z w i ą z a n e j z p o s z c z e g ó l n y m i etapami roz­ w o j u etnografii na terenie i m p e r i u m rosyjskiego, a p ó ź ­ niej Związiku Radzieckiego. Autorzy w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na olbrzymie bogactwo muzealnych m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki ludowej. Ze w s t ę p u r ó w n i e ż d o w i a d u ­ jemy się, j a k i m i metodami zgromadzono dane potrzebne do wydania informatora. Uzyskano je d z i ę k i odpowie­ dziom na a n k i e t ę , r o z e s ł a n ą do m u z e ó w na terenie Z w i ą z k u Radrzieckiego. Ta f o r m a zbierania informacji, zresztą n i e w ą t p l i w i e p r z y ś p i e s z a j ą c a p u b l i k a c j ę pracy, jest j e d n o c z e ś n i e p r z y c z y n ą pewnych j e j n i e d o s t a t k ó w . Należy do nich p o m i n i ę c i e n i e k t ó r y c h instytucji muze­ alnych, czego zresztą ś w i a d o m i s ą wydawcy, a t a k ż e n i e r ó w n a w a r t o ś ć danych, n a d e s ł a n y c h przez poszcze­ gólne muzea. W i a d o m o ś c i o muzeach c h r o n i ą c y c h zbiory etnogra­ ficzne przedstawione s ą w g p o d z i a ł u na r e p u b l i k i , a w ich ramach, zgodnie z p o d z i a ł e m administracyjnym, r e p u b l i k i autonomiczne, kraje i obwody. Schemat i n ­ formacji o poszczególnych muzeach obejmuje, poza p e ł ­ ną n a z w ą instytucji i jej adresem, r ó w n i e ż dane o r o k u założenia p l a c ó w k i , ilościową c h a r a k t e r y s t y k ę zbiorów etnograficznych, dane o pochodzeniu zbiorów, przy czym w y m i e n i a s i ę najbardziej z a s ł u ż o n y c h .zbieraczy i o k r e ś l a teren przez nich eksplorowany, a t a k ż e r z e c z o w ą cha­ r a k t e r y s t y k ę kolekcji. Cennym u z u p e ł n i e n i e m w i ę k s z o ­ ści informacji o poszczególnych muzeach jest wykaz p r z e w o d n i k ó w , a l b u m ó w i i n n y c h p u b l i k a c j i opracowa­ nych ,na podstawie z b i o r ó w muzeum czy też d o t y c z ą c y c h terenu, z k t ó r e g o muzeum gromadzi m a t e r i a ł y . Oczywi­ ście, p o z o s t a j ą c y w r ę k u p r a c o w n i k ó w muzealnych do­ s t a r c z a j ą c y c h odpowiedzi na a n k i e t ę d o b ó r publikacji nie zawsze jest w r ó w n y m stopniu reprezentatywny, a t y m samym w a r t o ś c i o w y dla czytelnika. P o w r a c a j ą c do sprawy p o m i n i ę c i a w informatorze n i e k t ó r y c h m u z e ó w p o s i a d a j ą c y c h i n t e r e s u j ą c e zbiory etnograficzne, należy zasygnalizować miewyrnienienie m . i n . Muzeum Sztuki Ludowej w Moskwie (ul. Stani­ s ł a w s k i e g o 7), e k s p o n u j ą c e g o w y t w o r y p r z e m y s ł u l u d o ­ wego i artystycznego. P o m i n i ę t e są r ó w n i e ż Muzeum Re­ l i g i i i A t e i z m u w Leningradzie ( K a z a ń s k i j sobór), w k t ó ­ r y m godne uwagi są np. m a t e r i a ł y z zakresu w i e r z e ń i sztuki l u d ó w syberyjskich p o c h o d z ą c e jeszcze z b a d a ń m. i n . W. G. Bogoraza-Tana, Muzeum Sztuki Stosowa­ nej Uzbekistanu w Taszkiencie (ul. Szpilkowskaja 7), d a j ą c e g o w swej ekspozycji k a p i t a l n y obraz p r z e o b r a ż e ń w artystycznej w y t w ó r c z o ś c i Uzbekistanu, czy Muzeum Archeologii i Etnografii i m . M . S. Andrejewa A k a d e m i i Nauk T a d ż y c k i e j SRR w Duszanbe (irl. K n j h y s w w a 12) jednej z najlepiej zorganizowanych i przystosowanych do potrzeb ,pracy naukowej p l a c ó w e k muzealnych r a ­ dzieckiej Azji Ś r o d k o w e j . Bardzo przydatny w tego t y p u w y d a w n i c t w i e m ó g ł b y się o k a z a ć indeks geograficzny. Wymienione niedostatki nie zmieniają jednak faktu, że praca jest bardzo użyteczna dla k a ż d e g o kto intere­ suje się etnograficzną p r o b l e m a t y k ą Z w i ą z k u Radziec­ kiego czy też pozaradzieckimi zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi w radzieckich muzeach. Praca ta jedno­ cześnie nasuwa m y ś l o celowości opracowania i wydania informatora o m a t e r i a ł a c h etnograficznych w muzeach polski ch. Zbigniew Jasiewicz 239 �Max Kislinger: A L T E B Ä U E R L I C H E K U N S T , Linz, O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e r 128 stron tekstu i 112 całostronicowych tablic (w t y m 40 barwnych). Miejsce, jakie poszczególne dyscypliny humanistyczne zajmują w świadomości szerokich rzesz społeczeństwa, uzależnione jest w dużej mierze od stopnia popularyzacji i stworzonego k r ę g u s y m p a t y k ó w i odbiorców. W Polsce n i e w ą t p l i w i e najlepiej w ś r ó d dyscyplin humanistycznych znane są osiągnięcia archeologii, podczas gdy np. zagad­ nienia etnografii wciąż jeszcze z n a j d u j ą się na szarym końcu. P r z y k ł a d e m , w j a k i sposób r o z b u d z a ć zaintereso­ wania dla z a g a d n i e ń etnografii, są w y d a w n i c t w a za­ graniczne, między i n n y m i recenzowana t u k s i ą ż k a M a x a Kislingera Alte bäuerliche Kunst. Jest ona d r u g ą pozycją serii pt. Denkmäler der Volkskultur aus Oberösterreich, wydawanej przez O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e s Landesmuseum w L i n z u nad Dunajem. W serii tej, jako pierwszy tom, u k a z a ł a się praca tego samego autora pt. Alte Bauernherr­ lichkeit, obecnie j u ż całkowicie wyczerpana. Wielkie zainteresowanie c z y t e l n i k ó w sprawami twórczości ludo­ wej oraz niezwykle serdeczne przyjęcie, z j a k i m s p o t k a ł a się pierwsza książka, skłoniły Maxa Kislingera do opubli­ kowania dalszej części zgromadzonych przez siebie ma­ t e r i a ł ó w , zebranych w terenie, na obszarze G ó r n e j A u s t r i i . A u t o r b ę d ą c malarzem, grafikiem, a r ó w n o c z e ś n i e etno­ grafem, zaobserwowane przez siebie zjawiska u t r w a l a na planszach, wykonanych r ó ż n y m i technikami, z k t ó r y c h k a ż d a stanowi dokument tradycyjnych w y t w o r ó w dawnej k u l t u r y ludowej. Omawiana k s i ą ż k a ma 246 stron, z czego 12 przy­ pada na w s t ę p i zakończenie, opracowane przez dr Fr. Lippa, dyrektora Landesmuseum w Linzu. Ponadto 10 stron zajmuje indeks rzeczowy i spis ilustracji, na pozostałe zaś 224 s k ł a d a się 112 jednostronicowych tablic (w t y m 72 jednobarwnych i 40 kolorowych) oraz tyleż samo objaśnień do ilustracji. Całość ułożona jest w ten sposób, że na rozwarciu książki po prawej stronie mamy p l a n s z ę z rysunkami, a po lewej tekst z a w i e r a j ą c y me­ t r y k ę przedstawionych obiektów oraz d o k ł a d n y ich opis. M a t e r i a ł przedstawiony na planszach jest bardzo r ó ż n o r o d n y . Ilościowo p r z e w a ż a j ą zdecydowanie: archi­ tektura i wszystkie z w i ą z a n e z n i ą elementy. M a m y w i ę c : całe zagrody, pojedyncze domy i ich w n ę t r z a , stajnie, stodoły, spichlerze itd., drobny detal architektoniczny zdobiący te budynki, a t a k ż e k i l k a r o d z a j ó w studzien, p ł o t ó w czy suszarni do tytoniu. P r ó c z architektury świeckiej spotykamy też tablice, na k t ó r y c h są rysunki kaplic i drewnianych kościółków. Dużo uwagi poświęcił Kislinger meblom i s p r z ę t o m domowym. Niekiedy całą p l a n s z ę zajmuje jeden t y l k o przedmiot, j a k np. szafa, łóżko czy skrzynia. Na innych znajduje się ich k i l k a . Z w a ż n i e j s z y c h mebli i s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego należy w y m i e n i ć t u , oprócz wspomnianych już w y ż e j , różnego rodzaju stoły, ł a w y , Landesverlag 1963, str. 246, z tego zydle, k o ł o w r o t k i , półki na talerze, maglownice, k i j a n k i , faski, solniczki i t d . K i l k a plansz p o ś w i ę c o n y c h jest w y ­ łącznie pokazaniu rozmaitych form pieców, od zupełnie prostych, gdzie g ó r n a część pieca w formie p r o s t o p a d ł o ­ ścianu, ułożonego z kafli, spoczywa na drewnianej lub murowanej p o d s t a w i ę , aż do bardzo w y m y ś l n y c h , n a w i ą ­ zujących do stylu rokoko czy empire b ę d ą c y c h ozdobą świetlicy. Z p r z e d m i o t ó w u ż y w a n y c h w gospodarstwie na spec­ j a l n ą u w a g ę zasługują prasy do wina, k t ó r e na terenie P r z e d g ó r z a Alpejskiego (Alpenvorland) są szczególnie roz­ powszechnione w z w i ą z k u z d u ż ą u p r a w ą w i n n e j lato­ rośli. Prasy te, ze w z g l ę d u na s w ą bogatą d e k o r a c j ę sny­ cerską, r e p r e z e n t u j ą w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . M a ł o stosunkowo miejsca zajmuje w omawianej książ­ ce strój ludowy, dziś już na terenie A u s t r i i b ę d ą c y w z u p e ł n y m zaniku. Zaledwie p a r ę plansz zawiera całe komplety u b i o r ó w , p r z e w a ż n i e przerysowanych przez autora ze starych fotografii. Z n a j d u j ą się t u r ó w n i e ż poszczególne części s t r o j ó w , jak np. paski, koszule, skarpetki itd. Z innych p r z e d m i o t ó w , k t ó r e Kislinger publikuje w swej pracy, w y m i e n i ć należy ciekawe ołtarzyki domowe, ś w i ą t k i z n a j d u j ą c e się we w n ę k a c h na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h d o m ó w oraz obrazy na szkle spotykane w miesz­ kaniach wiejskich i p r z y d r o ż n y c h kapliczkach. T r o c h ę marginesowo potraktowane zostały kute ozdob­ nie wyroby z żelaza. Z n a l a z ł y się w ś r ó d nich zawiasy, w y k ł a d k i przy zamkach oraz k i l k a p r z y k ł a d ó w żelaznych krzyżów nagrobnych i z kapliczek. Jeszcze słabiej repre­ zentowana jest ceramika, k t ó r a pokazana została na plan­ szy p r z e d s t a w i a j ą c e j o t w a r t ą szafę, gdzie oprócz glinia­ nych n a c z y ń z n a j d u j ą się r ó w n i e ż metalowe talerze, dzbanki i puchary. U z u p e ł n i e n i e książki s t a n o w i ą tablice p r z e d s t a w i a j ą c e przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i , a w i ę c maski, p i e r n i k i i in. We wszystkich rysunkach p o d k r e ś l a autor s t r o n ę de­ k o r a c y j n ą obiektu, k ł a d ą c nacisk na sposób zdobienia czy to s y n c e r k ą czy polichromią, w z g l ę d n i e j e d n y m i d r u ­ gim równocześnie. K s i ą ż k a Maxa Kislingera Alte bäuerliche Kunst jest w y d a w n i c t w e m albumowym, m a j ą c y m z a r ó w n o w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , j a k i d o k u m e n t a c y j n ą , co zapewnia jej miejsce z a r ó w n o na b i u r k u badacza, j a k i w bibliotece kolekcjonera-amatora, zbierającego p i ę k n e w y d a w n i c t w a . Powodzenie, j a k i m książki Kislingera cieszą się w A u s t r i i i.poza jej granicami, wskazuje, że tego rodzaju w y d a w ­ nictwa są skutecznym n a r z ę d z i e m w akcji popularyzowa­ nia ludowej kultury. Zofia Cieśla-Reinfussowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a097e9e202cbca133d6d69adf3003d.pdf cc73503a76369e1dece7710f8e6f48d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4596 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N Roman Reinfuss: LUDOWE KAFLE MALOWANE, Kraków, 1966, Wyd. Llł. Cenię bardzo książki, które na dłuższy czas „załatwia­ ją" jakieś zagadnienie w danej dziedzinie nauki. Muszą one operować możliwie pełnym materiałem heurystycz­ n y m , muszą być najczęściej w p e w n v m stopniu p r z y ­ gotowane przez monografie czy bodaj artykuły pisane na dany temat przez k i l k u poprzedników, na koniec autor musi umieć dokonać poprawnej i pełnej analizy i interpretacji materiału. Powstała praca nabiera w ó w ­ czas charakteru monumentalnego pracy kapitalnej czy podstawowej. Do tego t y p u dzieł zaliczam właśnie Ludowe kafle malowane Romana Reinfussa. Spełnia ona w sposób niemal idealnv wspomniane w y m o g i : autor opiera się na dużym i już chyba t y l k o w drobiaz­ gach możliwym do uzupełnienia materiale zabytkowym k a f l i malowanych z całej Polski. Rozgryzł i zwięźle, ale wyczerpująco, przedstawił dzieje tego rodzaju kaflarstwa w k u l t u r z e europejskiej. Przeanalizował dokumentnie technikę w y k o n a n i a i zdobienia naszych malowanvch k a f l i ludowych, a także tematyko malarska występującą w t e j gałęzi sztuki ludowej, omówił wystarczająco do­ kładnie dla celów porównawczych podobne kafle z k r a ­ jów sąsiadujących z Polską i wreszcie we wszystkich rozdziałach rozsądnie i z umiarem interpretuje zebrane dane. T w o r z y w ten sposób zamkniętą całość, dla recenzenta aż niemal irytującą swoją pełnością, nie ma się bowiem czego „czepić", Dla podpisanego książka ta ma specjalne znaczenie, bo tworzy j a k b y ilustrację dla dwóch tez, które często w y s u w a m przy omawianiu sztuki l u d o w e j : j e j związki w k i l k u podstawowych dziedzinach z rzemiosłem cechow v m oraz czerpanie w zakresie motywów f i g u r a l n y c h , ale także w dużej mierze i zdobniczych z wzorców, będących wspólnym dobrem całej sztuki europejskiej. Reinfuss trafnie opisuje przejście z tego rodzaju podniet zewnętrznych do twórczości, którą już możemy nazwać ludową, uzupełniając słusznie moje spostrzeżenia różni­ cowaniem tych przejść zależnie od oddziaływania środo­ wiska społecznego, gdy omawia różnice między twór­ czością Oksitowicza i pracującymi dla w s i k a f l a r z a m i mazurskimi. Z drobiazgów, które można by inaczej interpretować, mogę wymienić jedynie k i l k a : ułan reprodukowany na rycinie 78 nie musi być polski, bo armia pruska miała także regimenty ułanów, których strój wzorowany był na polskim. Rycina 121 chyba nie przedstawia koniecz­ nie chłopów podleżajskich," bo — j a k m i się zdaje — trzymają obie jej postaci kartusz z jakimś napisem, a więc jest to chyba ludowa „parafraza" jakiejś ryciny może a p i t a r v i n e i 'w stvln l a t 40-vrh X I X w Infantyl­ n a " grupa k a f l i mazurskich też chyba oparta jest o wzot v Р Г Я Н Г 7 П Р t v l k n stonrpń i e i n d ^ k n k i i " ipqt stosunkowo znaczniei" większy niż w pozostałychГ kaflach teeo reeionu Wydaie m sie że stonieó r e a l i z m u " Do4c/eeolnvch Zitrtl^vJiL i ^ t rhvha Z Tłńwn^ m W V e S y od ^nm* гД^тп" ™ я TrtWn inności" niema na materiale zebranym przez a u t o r a , ^ wy¬ dająca m i się dosc prawdopodobnym w y m k i e m ogólnej sytuacji k u l t u r a l n o - p o l i t y c z n e j dawnej G a l i c j i , byc może Oksitowicz czerpał z Bachmmskiego po jego sukcesach z lat 80-ych X I X w., ale może tez było o d ­ wrotnie. Malarze m a n u f a k t u r wschodniogalicyjskich, których mozuwe inspiracje w majohce pokuckiej jakże trafnie podnosi Reifuss, m o g l i byc powiązani z cechem k r a k o w s k i m jeszcze u schyłku X V I I I w., kierunek bowiem i n f i l t r a c j i majstrów tej epoki szedł na wschód, gdy Kraków tego czasu stawał się coraz m n i e j a t r a k c y j ­ n y m środowiskiem dla rzemiosła artystycznego. Ksawery Piwocłci Fragm. pieca, Wierzawicc vow. Leżajsk. Fot. Jan Swiderski �Tóth Janos: NEPi TESZETUNG HAGYOMANYI (Tradycje naszej ludowej architektury), wyd. Muszakl kfinyvkiado, Budapeszt, 1 9 6 1 , s. 239, ilustr. 362 L u d o w e budownictwo węgierskie, któremu poświęcono już wiele prac etnograficznych, doczekało się nowego, tym razem syntetycznego opracowania w książce pod wyżej w y m i e n i o n y m tytułem. Pozycja ta jest t y m b a r ­ dziej interesująca, że autor — Tóth Janos uwzględnił dane a r c h e o l O E i c z ń e i historyczne rzutuiace na znaiomość najstarszych f o r m mieszkalnych, a ponadto u w i daczniaiace sieiróżniee r e e i o n a l n e w s y s t e m i e i soosohie budowy łączył stale z podłożom.ekonomicznym V spo- Krążka dzieli się na trzy główne rozdziały. W p i e r w ­ szym autor analizuje rozwój osadnictwa i budownictwa ludowego w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dużo uwagi poświęca epoce tzw. arpadvjskiej, trwającei od X do końca X I I I w., w której l u d węgierski ze'stadium półkoczowniczego przechodzi do systematycznej uprawy r o l i i ogrodnictwa. 5 e Wykopaliska z pierwszego w i e k u epoki arpadyjskiej dowodzą, że już wówczas na terenie Węgier były domy dwuwnętrzne. Późniejsze cięższe w a r u n k i gospodarcze ludności, powodowane nieustabilizowaną sytuacja p o l i ­ tyczną, byłv często przyczyną r e d u k c j i b u d y n k u 'miesz­ kalnego do" jednego t y l k o pomieszczenia. Już w t y m iednak czasie dążenia artystyczne budowniczych l u d o ­ w y c h były b a r d ? 0 s i l n e a najpiękniejszymi m o t y w a m i dekoracyjnymi z tej epoki są palmety sasanidzkie. za­ chowane w zdobnictwie l u d o w y m do czasów dzisiej­ szych. Rozwój budownictwa ludowego na Węgrzech hamo­ wany był w dużym stopniu przez najazdy Turków, którzy na początku X V I w. opanowali znaczną część środkowych Węgier na przeciąg przeszło półtora w i e k u . W t v m czasie j a k wykazują badania archeologiczne, miszkalno b u d y n k i chłopskie miały dwa, a nawet trzy pomieszczenia. Można przy t y m zaobserwować wędrówkę, jaką odbyło ognisko ze środka izby domu jednownetrzneeo nod ścianę działowa z sienią w budynkach d w u wnętrznych. Jednocześnie następował rozwój a r c h i t e k ­ tonicznysamveh urządzeń ogniowych Zachowane obiekty z X V I I I stulecia świadczą że rozwói domów w prze­ szłości i w t v m czasieГ nastenowal orzede wszystkim przez dodawanie zewnętrznych przybudówek. L i k w i d a c j a okupacji tureckiej (koniec X V I I w.) jest początkiem nowego okresu w ewolucji węgierskiego budownictwa ludowego, którego najbardziej charak­ terystyczną cechą jest klasycvzm. Pryncvpalna zasadą tego stylu jest koncentracja zdobnictwa architektonicz­ nego, a j e j rezultatem b y w a np. rząd domów wzdłuż ulicy, posiadających jednakowe podcienia l u b ganki, co autor określa mianem „estetvcznv w i d o k u l i c v " . Charakterystyczne dla tego budownictwa podcienia mają różnorakie formv. Biegną one wzdłuż f r o n t u całego b u d y n k u , wzdłuż" fasadv szczytowe! i maią różna głębo­ kość. Są też podcienia' wgłębione (wnęki), narożne l u b ganki. Ponadto silnie zróżnicowana jest ich kolumnada, występująca badź w postaci sładkich kamiennych f i l a ­ rów oodtr/vmuiacych horyzontalny oulao m d c i e n i a filarów z dekoracja reliefowa badź k o l u m n połączonych łukami, rzeźbionych słupów drewnianych i t d . W klasvcvstvcznvm budownictwie l u d o w y m znalazła zastosowanie również dekoracja sgrafittowa, częstokroć o motywach k w i a t o w y c h i roślinnych, która spotvkamv na fasadach szczvtowych domów. Technika ta przeszła do a r c h i t e k t u r y ludowej ze zdobnictwa kościelnego, a rozpowszechnienie j e j wiązało się z ogolnvm odrodze­ niem narodowym po wypędzeniu Turków." Niezależnie od wpływów rożnych stylów własnym w y t w o r e m w ę ­ gierskiej a r c h i t e k t u r y ludowej jest dom z dachem nadwieszonym nad ścianą szczytową skierowaną do ulicy. Obserwuje się t u rośne formy. W jednych w y ­ padkach wysunięta część dachu ma'kształt półokrągły, rozszerzający się k u dołowi. K i e d y indziej m a m y do czynienia z dachem naczółkowym i pionowo szalowaną dolną jego partią l u b dachem o silnie skróconej płasz­ czyźnie połaci szczytowej i szalunku biegnącym ukośnie od brzegów strzechy do górnej krawędzi ściany. Szalo­ wana płaszczyzna b y w a zdobiona profilowaniem brzegów desek oraz bogata' dekoracja malarska z m o t y w a m i roślinnymi geometrycznymi a nawet zoomorficznymi Domy takie często znajdujemy w zachodnich Węgrzech W rozdziale d r u g i m autor syntetyzuje dotychczasowe cudze i własne w y n i k i badań nad l u d o w y m budownic­ t w e m Węgier i wyznacza cześć podstawowych jego typów wiążących się z regionami, a mianowicie: t y p wschodniowęgierski ze zbliżonym doń siedmiogrodzkim, północnowęgierski zachodniowęgierski z centralną g r u ­ pą zadunaiska nołudniowoweeierski środkowowęeierski tzw. alfóldski dom, i północno-wschodniowęgierski nad górna Cisa T v o v te różnią sie miedzv soba nie t v l k o drugorzędnymi cechami architektonicznymi ale też w kwestiach zasadniczych, t a k i c h j a k podział mieszkania i 7aburinwa аочппг!ягг7Я ' G o d n y uwa^i iest f a k t УР kucnnia iakn Domies7r7enie mieszkalne ro7w^rneła sie na Dółnoo у i I S m r l T i l таś sień nełn i а Л я n aloeir zna funkcie пя УяЛЛХ ! rmtuH ń i u kra i u c o w y n i k a z. odmiennych cech kTimatybny^ch v/ушка W trzeciej części pracy, w oparciu o czynniki fizjo­ graficzne, autor zwraca uwagę na sytuację społeczną i ekonomiczną, mającą wyraźny w p l v w na wiejskie budownictwo. Dalej zaś konstatuje, że l u d węgierski, mimo iż czerpał wzorv z budownictwa niemieckiego czy południowosłowiańskiego, realizował ie według włas­ nych koncepcji architektonicznych. Podobnie też prze­ twarzał na własny użytek elementy brane z różnych stylów oraz e p o k ' i zachował je w ' w i e l u o k o l i c a c h ' d o czasów n a m współczesnych I t a k stvl romański u t r z y ­ muje sie w podcieniach z poprzecznymi sklepieniami w domach nad brzegiem Balatonu, styl gotycki widocz­ n y jest w kompozycji bryły drewnianych dzwonnic, zaś na i c h izbicach Dozostawił ślad renesans który często obserwujemy również w szczytowych zwieńczeniach architektury" mieszkalne! i b r a m zamvkaiaevch r>oszczególne gospodarstwa oraz w malowidłach na szczy­ tach domów, zastosowanie na fasa­ dach szczytowych i f r o n t o w y c h zarówno w kształtowaniu oodcieni iak dekoracii П ! Я Ч 7 Г 7 У 7 П У (nr> m n t v w nłnńrał W nodcieniach dominuie iednak klasycyzm Natomiast z romantZu b u d o S T d o O T elementów z d o b n i c r v r t m o w a n c Ь У Ь ze Т П Я Г ^ П У Г П ^ onóźnieniem Tvnowa lik cecha weeierskiei a r c h i t e k t u r y l u d o w e r l p s t e nr/e mieszane w s c z ^ Praca T . Janosa oparta została' na dobrze p r z y ­ gotowanej dokumentacji naukowej, o czym świadczy duża ilość zamieszczonych ilustracji. Składają się na nie fotografie, r y c i n y czarne i kolorowe, a przede wszystkim plany domów i zagród oraz detale a r c h i t e k ­ toniczne. D l a celów porównawczych wprowadzono p r z y ­ kładowe ilustracje z terenu R u m u n i i i Czechosłowacji. Pracę zamyka bogaty zestaw l i t e r a t u r y naukowej, w y ­ korzystanej przez autora, oraz resume w języku f r a n ­ cuskim. W a r t o podkreślić, że zarówno przygotowanie naukowe książki, j a k i j e j wysokie w a l o r y techniczne (kredowy papier, d r u k i in.) mogą stanowić wzór dla tego rodzaju wydawnictw. Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b26c7a1d10671b6b079c335584f2376.pdf 607a97a2e1439322bcee72a8aaf633c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4358 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4056 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.239-241 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E R O M A N REINFUSS, Meblarstwo ludowe w Polsce. W y d . Zakład Narodowy i m . Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1977. Stron 300, i l u s t r a c j i 191 (w t y m 5 plansz barwnych), 39 tablic (każda zawiera schema­ tyczne, inwentaryzacyjne r y s u n k i w i e l u mebli), 4 mapy. Książka Reinfussa jest pierwszym syntetycznym opracowaniem polskich mebli l u d o w y c h . Sam autor w e wstępie napisał, że „powinna ona spełniać rolę p i e r ­ wszego i n f o r m a t o r a w rękach szerokich kół miłośników sztuki l u d o w e j , młodzieży studiującej etnografię, czy p r o ­ jektantów — meblarzy, którzy w meblarstwie l u d o w y m chcieliby szukać i n s p i r a c j i dla swych przyszłych opra­ cowań". Jest to deklaracja stanowczo zbyt skromna. To prawda, że książka napisana jest ogromnie jasno, p r o ­ sto i przejrzyście skonstruowana, t a k że każdy zaintere­ sowany przedmiotem czytelnik może z n i e j korzystać bez uprzedniego przygotowania etnograficznego — na p e w ­ no jednak nie można jej określać mianem p o p u l a r y z&cji naukowej. Dla mnie jest to najbardziej interesująca spośród dotychczas napisanych przez Reinfussa rozpraw poświę­ conych poszczególnym gałęziom twórczości ludowej w Polsce. A u t o r przedstawia wnioski będące w y n i k i e m ana­ lizy ogromnego materiału zebranego w ciągu trzydziestu k i l k u lat jego własnych badań terenowych i badań k i e ­ rowanych przez niego zespołów (głównie związanych z Pracownią Badania Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N ) . Uwzględnia zbiory wszystkich polskich muzeów etnograficznych i porównawczo w i e l u muzeów europejskich. Podsumowuje w n i o s k i płynące z l e k t u ­ r y polskich i zagranicznych p u b l i k a c j i fachowych, a t a k ­ że (drukiem wydanych) dokumentów historycznych. Tak dogłębna znajomość przedmiotu pozwala mu zarówno zachować dystans do problemów kontrowersyjnych, jak budować harmonijną syntezę opartą na k o n k r e t n y c h faktach, setkach przykładów. D o d a t k o w y m plusem — w m o i m odczuciu bardzo istotnym — jest świetna znajomość tajników rzemiosła stolarskiego. Opisy k o n s t r u k c j i m e b l i są tak precyzyjne, że w y d a j e się, iż profesor umiałby sam je wykonać. W sumie otrzymaliśmy wyczerpujące kompendium wiedzy o naszych meblach ludowych a jednocześnie bar­ dzo interesujące s t u d i u m ważnej dziedziny plastycznej k u l t u r y ludowej. Na wstępie szkicuje Reinfuss zarys dziejów urządze­ nia wnętrz demów w i e j s k i c h w historycznym r o z w o j u : zajmuje się funkcją mebla w e wnętrzu, jego ewolucją, postępującą w r a z ze zmianami społecznych i historycz­ nych warunków życia na wsi. Przypomina najważniej­ sze czynniki jakie kształtowały chłopskie gusty este­ tyczne. W rozdziale d r u g i m przedstawione jest środowisko stolarzy, obejmujące mistrzów warsztatów związanych z t r a d y c j a m i cechowymi, w i e j s k i c h rzemieślników za­ wodowych i wreszcie samouków, czy wprost gospoda­ rzy wykonujących najprostsze sprzęty na własny użytek. Rozdział trzeci poświęcony jest technikom k o n s t r u ­ owania i zdobienia mebli, a czwarty, najobszerniejszy — analizie poszczególnych rodzajów sprzętów. Stosując p o ­ dział rzeczowy materiału omawia autor kolejno meble służące do spania, do siedzenia, stoły, półki, skrzynie i k u f r y , szafy i kredensy, sprzęty służące do oświetla­ nia, zegary, meble dla dzieci. T a k i układ kompozycyjny pozwala czytelnikom zain­ teresowanym problemami szczegółowymi korzystać z książki niemal na zasadzie encyklopedii, przede wszyst­ k i m jednak służy przekonującemu r o z w i j a n i u tezy n a j ­ bardziej w m o i m odczuciu istotnej: „nie ulega wątpli­ wości że obok u b i o r u , który w k u l t u r z e l u d o w e j jest czymś w rodzaju l e g i t y m a c j i społecznej... urządzenie wnętrza jest d r u g i m z k o l e i składnikiem k u l t u r y , nie­ zwykle wrażliwie reagującym na wszelkie różnice w y n i ­ kające ze stanu majątkowego, przynależności społecznej, nastawienia ideologicznego czy osobistych zainteresowań względnie gustów mieszkańców. Urządzenie mieszkania jest t y m elementem, który w sposób najbardziej bez­ pośredni wyraża potrzeby, pragnienia i możliwości czło­ wieka". Wywód, j a k i autor przeprowadza na przykładzie h i ­ storii urządzenia chat i dziejów poszczególnych mebli może stanowić podstawę rozważań o zakresie znacznie szerszym niż skromnie sugeruje tytuł książki. Myślę, że badacze wszystkich niema] gałęzi polskiej sztuki l u d o ­ w e j mogą w „Meblarstwie" znaleźć interesujący ma­ teriał porównawczy, czy uzupełniający dla swych po­ szukiwań. Obraz t r a d y c y j n e j w s i polskiej widziany od stromy wnętrza chałup ukazuje ich mieszkańców jako społecz­ ność mocno rozwarstwioną i złożoną. Była ona w p r a w ­ dzie izolowana od głównego n u r t u k u l t u r y n a r o d o w e j — ale izolację tę dzieliła w pewnej mierze z niższymi w a r ­ s t w a m i szlacheckimi i mieszczańskimi, nie było to też zupełne odcięcie od wpływów „z góry". Reinfus w bar­ dzo interesujący sposób pokazuje na przykładach zja­ wisko przejmowania i przekształcania wzorców, ich „opa­ danie" w dół k u najbiedniejszym w a r s t w o m społeczeń­ stwa. Tezę o tendencji u k i e r u n k o w a n e j przeciwnie zda­ niem jego trudno udowodnić. Przykłady wzorowania się na meblu l u d o w y m przez stolarzy cechowych, j a k i e zna­ lazła Maszkowska, nie są przekonujące. Jednocześnie wskazuje autor na przynależność polskiego meblarstwa ludowego do kręgu mebli ludowych środkowej i pół­ nocnej Europy. Dzięki w z a j e m n y m k o n t a k t o m rzemie­ ślników cechowych i ich zamiłowaniu do t r a d y c j i cechy wspólne m e b l i rysują się chyba mocniej niż odmienności narodowe czy regionalne. Przynależność naszych mebli ludowych do „wielkiej r o d z i n y " i możliwość czerpania wzorów z różnych źró­ deł pokazuje autor m i n . na przykładzie mebli k u r p i o w ­ skich, polemizując z tezą Olędzkiej o ich bezpośredniej zależności od f o r m sprzętów rozpowszechnionych na Mazurach. Czyni to także analizując genezę k o n s t r u k c j i i zdobienia poszczególnych mebli. Np. niektóre f o r m y stołów, szaf narożnych i zydli, czy skrzynie sarkofagowa rozpowszechnione w w i e l u krajach europejskich, dadzą się wywieść bezpośrednio z gotyku, skrzynie malowane przekazują przede w s z y s t k i m dziedzictwo renesansu, któ­ re najsilniej zaciążyło na formach i zdobieniu naszych mebli ludowych (także łóżek, stołów, półek). Powiąza­ nie polskich t r a d y c j i meblarskich z meblarstwem l u d o ­ w y m krajów ościennych, podobnie jak t r a k t o w a n i e przez �ludowych stolarzy polskich mebli stylowych jako wzor­ ców — nie negują zdaniem autora ich oryginalnych wartości plastycznych, co w y k a z u j e w i e l o k r o t n i e przy okazji analizy poszczególnych typów m e b l i Czynnikiem decydującym jest t u sposób i stopień przekształcenia wzoru i dostosowania go do potrzeb i możliwości w i e j ­ skich odbiorców, a także umiejętności rzemieślniczych twórców. Nie można jednak — na co wskazuje Rerinfuss polemizując z G r a b o w s k i m — szukać zasadniczych w a r ­ tości artystycznych naszych mebli ludowych i dowo­ dzić ich rdzennej polskości na zasadzie znalezienia np. niespotykanych gdzie indziej motywów zdobniczych. G r a ­ bowski wskazuje na oryginalność skrzyń m a l o w a n y c h z pogranicza ziem: kieleckiej, lubelskiej i rzeszowskiej, których m a l a t u r y nie m a j ą analogii. Rakifuss natomiast zwraca uwagę na fakt, iż istnieją — i nie t y l k o w P o l ­ sce — podobne grupy sprzętów w y t w a r z a n y c h w t r a d y ­ cyjnych i izolowanych regionach. Nie można więc tego rodzaju odrębności uważać za cechę narodową, a n i w y ­ jątkową. Zagadnienie szczegółowej regionalizacji m e b l i l u d o ­ w y c h nie w y d a j e się w świetle przedstawionego przez autora materiału sprawą dla charakterystyki tej gałęzi sztuki l u d o w e j najważniejszą. A l i t o r podkreślał w i e l o ­ krotnie, że różnice w urządzeniu wnętrz chałup w y n i k a ­ Krata 240 ły przede wszystkim z gospodarczych i społecznych warunków życia. Znaczenie miały t u przede w s z y s t k i m stopień zamożności (a więc obciążenie pańszczyzną, nie wszędzie równie ciężkie), tradycyjność gospodarki, względnie wpływ miasta w regionach szybciej i n d u strializowanych, a także — zwłaszcza na Śląsku i w Wielkopolsce — wpływ k u l t u r sąsiednich narodów. N a j ­ większe zróżnicowanie występuje w zdobieniu mebli. Szczególnie w okresie gdy wpływ m e b l i s t y l o w y c h był już n i e w i e l k i , zasięg występowania określonych typów, np. k o m p o z y c j i k w i e t n y c h malowanych na skrzyniach, pokrywał się z w y k l e z granicami zasięgu produkujących je warsztatów. Książka wydana jest jak n a nasze możliwości t y p o ­ graficzne starannie. Ilustracje są dobrze odbite. Szkoda t y l k o , że tak mało jest tablic b a r w n y c h . Zwracają u w a ­ gę doskonale opracowane przez Marię Czarnecką (pla­ styczkę od dwudziestu lat stale współpracującą z auto­ rem) r y s u n k i inwentaryzacyjne mebli do tablic. Znacznie za mały okazał się nakład <5 000 egz.) w stosunku do zainteresowania, jakie książka wzbudziła. Już w k i l k a d n i po ukazaniu się była t r u d n a do zdo­ bycia, a po k i l k u miesiącach stała się „białym k r u k i e m " . K u p o w a l i zaś „Meblarstwo" nie t y l k o ludzie związani z etnografią, co świadczy najlepiej zarówno o walorach polskiego mebla ludowego jak i jego opracowania. okienna, wyra. 90X78 cm., w y k . P. W i n i a r s k i , Błaziny, radomskie. I nagroda w konkursie (patrz. ss. 201—212). woj. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6153f23696f65b2548dbb88d3ae27c9f.pdf 71e8020232d9d781822035094baf6e0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4182 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 185-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Woźniak Jamneński Maria, obyczaj weselny. Wróblewski morza „Życie i K u l t u r a " 1995, n r 39 Woźniak polskiej. Woźniak ty Maria, jamneńskie. Woźniak ornament w Zatrybówna i Wesele w Jamnie. Tygodnia" — Po­ nasza zabytków „Glos T y g o d n i a " dod. tyg. „Dziennika „Głos T y g o d n i a " słowiń­ 1953, n r 40 Bałtyckiego" — dod. tyg. „Głosu Koszalińskiego" ..Życie i K u l t u r a " — dod. tyg. „Głosu Szczecińskiego" Pomorskie Maria, — Wśród Alicja, przeszłości. „Rejsy" „Literatura 1959, n r 1—2 Woźniak skiej haf­ „Życie i K u l t u r a " 1955, n r 46 zarys „Pomorze Z a c h o d n i e z i e m i a o j c z y s t a " . Poznań 1960 sztuce Koronki Sieja Stefan, Maria, Ludowa" Glos O pomorski Maria, „Życie i K u l t u r a " 1959, n r 22 Etnograficzny Tadeusz, Zachodniego. malarstwo. „I^rny „7-my Głos T y g o d n i a " — niedzielne wydanie „Głosu Szczecińskiego'* 1958, n r 12 N Wilhelm Gaerte, VOLKSGLAUBE UND BRAUCHTUM Holzner-Verlag, OSTFREUSSENS, Würzburg 1956, s. 128, i L 34. dawnych Pru­ w Królewcu, p u b l i k u j e sporo n i e z n a n y c h d o t y c h c z a s Wilhelm G a e r t e , były w i e l o l e t n i d y r e k t o r sów c z y L i t w i n ó w są już rzadsze, n a t o m i a s t do zwy­ materiałów czajów z zakresu zwyczajów w y c h , które — o p r a c o w a n e zycje o zajmuje V (obejmującej niedwuznacznym Autor i obrzędów dorocznych m e d y c z n e j , demonologii tom s e r i i „Mar- politycznym). zagadnieniami i rodzinnych, i magii pisma, zabawy ca, a także sądownictwa. O m a w i a n e Włoch; W do­ magii i tań­ prowincjach analiza w s z e l k i c h z n a n y c h autorowi nych stwarza Zjawisk możliwość wyłowienia szeroka stach dotyczących i n n y c h tematów szeregu tek­ ciekawych d l a n a s wiadomości porównawczych, n p . o „maikach" wiosennych i ogólnie o kulcie p a s t e r s k i c h , żniwnych, o m a g i i W licznych wywody przypisach materiałami drzew, urodzaju autor o obrzędach i płodności. potwierdza historycznymi i swoje literaturą, przeważnie z e źródeł n i e m i e c k i c h , n a t o m i a s t ale o źród­ łach p o l s k i c h — z wyjątkiem Długosza — n i e w s p o ­ mina bardzo w ogóle. W rezultacie omawiane pieczołowicie mieckimi, a nawet powiązane dalszymi — z zjawiska analogiami są nie­ z e S k a n d y n a w i i czy zupełnie przypadkowe. miano­ jest słowiańskiego a rosemaka" n i e były z n a n e w w przypisie innych podaje, że n a j e „raz m ó k j " (s. 23 i 26); 2) o z w y c z a j u g a l i c y j s k i c h Żydów, którzy upadku pokrew­ również w Niemiec, Kurpiach nazywano aby Ale — poza P r u s a m i W s c h o d n i m i (s. 66); i pogrzebowe. Polski 1) o t y m , że słowo „rosemak" mi weselne obrzędowości całej książce są t y l k o c z t e r y w z m i a n k i , a dów, z wyjątkiem n i e l i c z n y c h , j a k l a s k i z brzękadłac z y korony ludności do pochodzenia; o b o k s t w i e r d z a , że „gonitwy t e m a t y przeważ­ n i e n i e znajdują analogii wśród z n a n y c h u n a s obrzę­ nawiązania wicie: m . i n . także p o ­ zabarwieniu się w y b r a n y m i tyczącymi obrzędów ludo­ drobiazgowo i n a szerokim tle 'porównawczym — wypełniają burger Ostforschungen" muzeum uchronić 3) XX dziecka o polewali dziecko polonezie, wodą od i t a m nóż, złych demonów wpływu którym miejsce wbijali „jeszcze w początkach w i e k u r o z p o c z y n a n o w Ostródzie i w ogóle w c a ­ łych P r u s a c h W s c h o d n i c h ną l u b d o m o w ą " każdą uroczystość oficjal­ (s. 114); 4) p r z y o m a w i a n i u z a b a w y chłopców, z w a n e j „posz- k e " , a u t o r p r z y p u s z c z a , że n a z w a t a j e s t zapożyczona od Polaków i przyszła z południa (s. 120). Tego rodzaju siedztwa pozory potraktowanie omawianego znajdującej Pomimo tego południowego terytorium stwarza są­ fałszywe się t a m p u s t k i . poważnego s t a n o w i cenną pozycję mankamentu, książka naukową. Maria Przeździecka R o m a n R e i n f u s s i J a n S w i d e r s k i , S Z T U K A L U D O W A W P O L S C E , W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1960, s t r o n 176, i l u s t r a c j i n u m e r o w a n y c h 216 i 15 n i e n u m e r o w a n y c h , c a l o s t r o n i c o w y c h . Piękna 'książka o p o l s k i e j s z t u c e l u d o w e j , w y d a n a w r. 1960 w K r a k o w i e , n i e doczekała się dotąd omó­ w i e n i a . C o p r a w d a podziela o n a tę „zmowę m i l c z e ­ n i a " z i n n y m i , l i c z n y m i dziełami dotyczącymi s z t u k i ludowej i nieludowej. Istnieje bowiem u n a s zakorze­ niony od d a w n a zwyczaj niepisania recenzji, by nie narażać się a u t o r o m , a l b o p i s a n i a i c h z wyraźnym c e l e m pogrążenia w r o g a . Krótkie m o j e u w a g i na t e m a t tej książki są skromną próbą przełamania wspomnianej zmowy. Książka m a dwóch autorów: etnografa, zajmują­ cego się o d l a t już ludową twórczością, i fotografa — j e s t b o w i e m pomyślana j a k o a l b u m pięknych zdjęć z towarzyszącym, popularnie napisanym tekstem. N a j p i e r w więc k i l k a słów o s t r o n i e w i z u a l n e j w y ­ d a w n i c t w a . Już o d d a w n a w i a d o m o , że u n a s j e d y n i e K r a k ó w , a w szczególności D r u k a r n i a N a r o d o w a — umieją dorównać w budowie, d r u k u i poziomie o d ­ b i t e k i l u s t r a c y j n y c h dziełom w y d a w a n y m z a granicą. „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " należy do najbardziej u d a n y c h e d y t o r s k o książek ostatniej doby. N i e p o d a n o n a z w i s k a autora makiety, ale jest on na pewno współtwórcą równorzędnym z a u t o r a m i wymienio­ n y m i n a okładce. C o p r a w d a miał o n z a d a n i e ułat­ w i o n e p r z e z z n a k o m i t y dobór zdjęć i i c h w y s o k i p o ­ ziom. W całej książce n i e z n a j d z i e się i l u s t r a c j i sła­ bej. Ujęcie p r z e z S w i d e r s k i e g o każdego p r z e d m i o t u j e s t z a w s z e n i e o m y l n i e celowe, c h a r a k t e r y s t y k a m a 185 �terii dzieł d o p r o w a d z o n a do niezwykłej wrażliwości (proszę sprawdzić choćby n a t a b l i c y oznaczonej cyfrą V ) , dobór tła podkreśla z a w s z e w a l o r y p l a s t y c z n e obiektu ( w y s t a r c z y popatrzeć n a pejzaż k a p l i c z k i — i l . 20 l u b n a kompozycję tła żelaznego p t a s z k a — i l . 139). T a k t r u d n e i często p r z y p a d k o w e „kadro­ w a n i e " zdjęć —• j e s t w o m a w i a n e j książce z reguły głęboko przemyślane i służy d o p r o w a d z e n i u ..treści" zdjęcia i j e j u w y p u k l e n i u (zbliżenie malowań n a c h a c i e łowickiej — i l . 8 a l b o kąt c h a t y spod R a w y — i l . 23). M a j s t e r s z t y k i e m fotograficznym jest tablica V I I I — równocześnie charakteryzująca nastrój t a r g u i z a b a w k i n a l a d z i e p r z e k u p n i a . Rozmaitości t w o r z y ­ w a i gałęzi s z t u k i l u d o w e j t o w a r z y s z y rozmaitość aranżowania s a m y c h zdjęć i użycia i c h w e w n ą t r z układu graficznego. P ó ł k a n a s t r o n i e 26 w y b i e g a n i e ­ spodzianie, j a k b y inicjał, w tekst; w y c i n a n k i n a płaszczyźnie s t r o n y 39 układają się w e f r y z ; rzeźby n a rozkładzie s t r o n 144 i 145 flankują j a k b y portal w i o ­ dący w głąb gęsto zapisanego t e k s t u . Dość już c h y b a przykładów świadczących o p o z i o m i e s a m y c h i l u s t r a ­ c j i i rozwiązania graficznego książki. Wdzięczne, a l e i niełatwe miał z a d a n i e prof. R e i n fuss tworząc p o p u l a r n e W p r o w a d z e n i e c z y t e l n i k a w l a b i r y n t l u d o w e j twórczości. Wdzięczne, bo s z t u k a t a zdobyła i Wciąż z d o b y w a w n a s z y m społeczeństwie coraz l i c z n i e j s z y c h w i e l b i c i e l i , choć jej z a k r e s i i s t o t ­ ne w a l o r y wciąż jeszcze n i e są dostatecznie z n a n e . Niełatwe, b o w s z e l k a p o p u l a r y z a j a może grozić spły­ c e n i e m z a g a d n i e n i a i ściągnąć n a się gromy „akade­ m i c k i c h " z n a w c ó w p r z e d m i o t u . Z a d a n i e to u t r u d n i ! sobie j e s z c z e a u t o r wprowadzając d o tekstu e l e m e n t y a k t u a l n e j , p o l e m i c z n e j o c e n y niektórych z j a w i s k a k c j i p o p i e r a n i a s z t u k i l u d o w e j , a także z a c h o w a n i a j e j zabytków. Z trudności t y c h wybrnął — trzeba to stwierdzić — zwycięsko. T e k s t n a p i s a n y jest j a s n o i gładko, w t a j e m n i c z a c z y t e l n i k a w e w s z y s t k i e n a j ­ ważniejsze zagadnienia potrzebne do zrozumienia s z t u k i l u d o w e j zarówno o d s t r o n y j e j w a r s z t a t u , j a k i danych historycznych. Nie pomija zróżnicowania regionalnego a n i związków 'poszczególnych gałęzi twórczości z i n n y m i działami k u l t u r y l u d o w e j , i to z a w s z e w rozsądnie w y w a ż o n y m z a k r e s i e , właśnie p o ­ trzebnym d l a zrozumienia jej problematyki. N a wstępie a u t o r krótko próbuje definiować w spo­ sób przystępny pojęcie s z t u k i l u d o w e j (która jego z d a n i e m j e s t twórczością artystyczną l u d u ) i z w r a c a uwagę n a h i s t o r y c z n y a s p e k t j e j r o z w o j u i zróżni­ cowań. P o t e m o m a w i a architekturę ludową, p o c z y ­ nając o d b r y ł y i p l a n u chaty. P r z e c h o d z i następnie do z d o b n i c t w a a r c h i t e k t o n i c z n e g o o r a z do b u d o w n i ­ ctwa sakralnego, przemysłowego i gospodarczego. Z kolei o m a w i a architekturę wnętrza chaty, a więc sprzęty, m a l o w a n i a i w y c i n a n k i . W d a l s z y m ciągu z a t r z y m u j e się n a d o p i s e m s t r o j u l u d o w e g o różnych stron k r a j u , łącząc go z z a g a d n i e n i e m h a f t u i k o ­ r o n k i , biżuterii i z d o b n i c t w a skórzanych części s t r o j u . T k a c t w o , ujęte s t o s u n k o w o z b y t zwięźle, p o z n a j e m y po opisie s t r o j u , b y wkroczyć w dziedzinę z d o b n i c t w a w d r z e w i e i bogato eksponowanego g a r n c a r s t w a . K o ­ w a l s t w o z jego c i e k a w i e opowiedzianą historią poprze­ d z a zafoawkarstwo, które z n o w u jest wstępem d o przedmiotów związanych z o b y c z a j e m i d o rzeźby l u d o w e j . H i s t o r i a i a n a l i z a grafiki i obraźnictwa l u ­ dowego kończy tekst książki. W każdym w y p a d k u autor w sposób treściwy, a l e wyczerpujący, z w r a c a u w a g ę n a d z i e j e d a n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j , j e j powiązania z o b y c z a j a m i i w i e r z e n i a m i , umiejętnie tłumaczy specyfikę techniczną i z d r a d z a w a r s z t a t o w e k u l i s y s z t u k i , dostatecznie o b s z e r n i e potrąca sprawę twórców l u d o w y c h różnych d z i e d z i n , wymieniając n a z w i s k a n a j w y b i t n i e j s z y c h spośród n i c h . W ten s p o ­ sób c z y t e l n i k o t r z y m u j e rzetelną i możliwie pełną informację. Równocześnie — j a k wspomniałem — 186 a u t o r k i l k a k r o t n i e p r z e s t r z e g a p r z e d tandetą p o d s z y ­ wającą się p o d s z y l d s z t u k i l u d o w e j i u c z y p o s z a n o ­ w a n i a d l a w i e l k i c h wartości tkwiących w t r a d y c y j ­ nej twórczości polskiej w s i . T a k więc spełnia — j a k sądzę — w s z y s t k i e z a d a n i a , j a k i e stają p r z e d p o ­ p u l a r y z a t o r e m . Książka z a t e m w pełni o d p o w i a d a c e l o m j e j twórców. Oczywiście m a m p e w n e p r e t e n s j e do a u t o r a t e k s t u i pragnę dać i m t u w y r a z . Dotyczą o n e p r z e d e w s z y s t ­ k i m kolejności o m a w i a n i a poszczególnych gałęzi s z t u ­ k i l u d o w e j . J e s t e m w pełni świadom, że w s z e l k i układ m a s w o j e n i e d o s t a t k i i nielogiczności i n a p e w n o można znaleźć a r g u m e n t y przemawiające z a porząd­ k i e m , przyjętym p r z e z R e i n f u s s a . Rozdziały n i e są ujawnione w tekście, p r a w d o p o d o b n i e dlatego, że nieprzerwany nurt opowiadania m a niejako symbo­ lizować płynność podziału s z t u k i l u d o w e j n a posz­ czególne d z i e d z i n y i gałęzie. N i e m n i e j w y d a j e m i się, że n p . wepchnięcie s n y c e r k i między t k a c t w o i g a r n ­ c a r s t w o , omówienie t k a c t w a p o o p i s a c h s t r o j u — n i e d a się l o g i c z n i e uzasadnić. Można polemizować, czy pomieszczenie problemu w y c i n a n k i w rozdziale traktującym o a r c h i t e k t u r z e wnętrz, g d y w w y c z u c i u dzisiejszego o d b i o r c y oderwała się o n a d a w n o o d s w o i c h p i e r w o t n y c h przeznaczeń, j e s t u z a s a d n i o n e . W y d a j e m i się j e d n a k , że tutaj a u t o r słusznie pod^ kreślą d a w n e z n a c z e n i e tej gałęzi s z t u k i , a l e w t a ­ k i m r a z i e p i e c i k a f e l należało c h y b a oddzielić od właściwego g a r n c a r s t w a ? N i e chcę mnożyć t y c h w ą t ­ pliwości, choć może znalazłoby się i c h Więcej. O s t a ­ tecznie d o p o w i e d z e n i a t e k s t u pozwalają c z y t e l n i k o w i zorientować się w e w z a j e m n y c h powiązaniach p o r o z ­ r y w a n y c h układem gałęzi n a s z e j sztuki l u d o w e j . D a l s z e p r e t e n s j e dotyczą p e w n y c h opuszczeń w p o ­ kazanym materiale. W architekturze przykro uderza w i l u s t r a c j a c h b r a k w i a t r a k ó w i młynów, choć są to o b i e k t y d l a c z y t e l n i k a n a p e w n o c i e k a w e i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e . W tekście także b u d o w l e przemysło­ w e zostały n i e c o p o m a c o s z e m u p o t r a k t o w a n e w przeciwieństwie do z a j a z d u , który otrzymał o b s z e r n y opis, a l e n i e został u j a w n i o n y w i l u s t r a c j i . N i e w i e m także, c z y słusznie pominięto w b u d o w n i c t w i e a r c h i ­ tekturę miałomiastecżkową, która n i e r a z ujawnia starsze t y p y polskiego sposobu b u d o w a n i a . Jeśli o m a ­ w i a się kościoły d r e w n i a n e , s t a w i a n e r a c z e j p r z e z cieśli małomiasteczkowych i n a z l e c e n i e d w o r s k i c h fundatorów — to Czy n i e należało wspomnieć o p l e ­ baniach, spichrzach dworskich i swironkach? Este­ t y c z n a wartość t y c h obiektów j e s t często n i e m n i e j s z a niż kościołów i k a p l i c . Z przykrością n i e znalazłem w tekście a n i w zdjęciach — budynków gospodar­ c z y c h , poza krótką wzmianką i j e d y n y m zdjęciem n r 2. C h a t y d z i s i a j giną s z y b c i e j , a piękne bryły b u ­ dynków gospodarczych j e s z c z e można spotkać n a w e t w o k o l i c a c h doszczętnie z u r b a n i z o w a n y c h . D b opuszczeń — m o i m z d a n i e m n i e u s p r a w i e d l i ­ w i o n y c h — należy także b r a k p l e c i o n k a r s t w a . Z łyka, w i c i i słomy powstawały i j e s z c z e powstają p r z e d ­ mioty o w y s o k i m poziomie oddziaływania e s t e t y c z ­ nego. W a r t o było zwrócić n a n i e u w a g ę c z y t e l n i k a i N a k o n i e c j e s z c z e j e d n a , ostatnia, u w a g a . Książka m a zainteresować c z y t e l n i k a sztuką ludową. C z y n i e w a r t o było podsunąć m u n i e c o b i b l i o g r a f i i ? D l a t y c h , którzy — zachęceni pięknym dziełem i j e g o treścią — c h c i e l i b y sięgnąć d o dzieł b a r d z i e j szczegółowych. C z y n i e należałoby p r z y n a j m n i e j pokrótce powiedzieć o d z i e j a c h zainteresowań sztuką ludową, które p r z e ­ cież n i e zaczynają się o d formistów (s. 128)? Oczywiście u w a g i t e n i e podważają w c a l e m o j e j o p i n i i wyrażonej n a wstępie. Książka jest d o b r a i n a p e w n o d o b r z e spełni s w o j e z a d a n i e : zbliży sztukę ludową i j e j wartości d o człowieka współczesnego, n a u c z y szanować ją i rozumieć. Ksawery Piwocki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc6eb2c6619dad101cd4a23382cdedde.pdf 3e6541e65a50b23c0760cfd037dcbb86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4215 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 244-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 �sztuką etnologiczną są m n i e j więcej jednakowo za­ awansowane w e wszystkich częściach świata, ale poszczególne gałęzie t e j sztuki są t r a k t o w a n e bardzo nierównomiernie. W badaniach n a d architekturą n p . głównym k i e r u n k i e m zainteresowania jest zwykle dekoracja 'budynków, a prawie zupełnie pomija się zasady f o r m o w a n i a artystycznego domów i osiedli. Szczególną uwagę poświęca się rzeźbie, ale głównie rzeźbie w drewnie, k a m i e n i u i metalu, podczas gdy rzeźba W glinie czy błocie, rzadko kolekcjonowana w muzeach ze względu n a swą kruchość, pozostaje prawie nieznana. Zapóźnione są także studia nad niektórymi działami malarstwa. Za najpilniejszą potrzebę w obecnym stanie rzeczy uważa a u t o r k a systematyczne badania terenowe, pro­ wadzone n a wielką skalę, które objęłyby całą p r o ­ dukcję artystyczną wszystkich ludów etnologiCznych. W badaniach n a d sztuką 'zaznaczają się cztery głów­ ne zadania; są t o : szczegółowe studia nad poszcze­ gólnymi Obiektami sztuki, biografie artystów, studio­ wanie sztuki w całej strukturze k u l t u r y oraz historia sztuki — ustalenie stylów w sztuce etnologicznej i i c h historycznych następstw. Szczególnie konieczne będzie t u wszechstronne podejście do sztuki etnolo­ gicznej. Dotychczas b r a k u j e kryteriów, które ułatwi­ łyby badaczom ustalenie standardów wartości a r t y ­ stycznej sztuki ludów etnologicznych i dopomogły w dokonaniu k l a s y f i k a c j i stylów wszystkich dzieł sztuki. Dlatego też trzeba wypracować nowe metody badań n a podstawie metod stosowanych przez etno­ logów i historyków sztuki, które pozwolą n a zrozu­ mienie specyficznych wartości artystycznych sztuki ludów etnologicznych. Szczegółowo zajmuje się autorka wstępną fazą studiów n a d sztuką etnologiczną, omawiając zadania i metody badań terenowych. Podkreśla t u , że w ba­ daniach n i e możma pomijać nowego gatunku sztuki, j a k i m jest pamiątkarstwo '(tourist a r t ) , uprawiane w ramach tradycyjnych k u l t u r plemiennych. Pod­ stawowe zadania badań terenowych, omawiane przez autorkę, t o kolekcjonowanie, opis, w y w i a d i obser­ wacja. Kolekcjonowanie uważa ona za niezbędne, bo t y l k o dobrze prowadzone zbiory muzealne umożli­ wiają zachowanie dzieł sztuki, zagrożonych poważnie w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h . M e t r y k a każdego przed­ miotu, oprócz danych dotyczących daty i miejsca znalezienia oraz opisu samego przedmiotu, p o w i n n a także zawierać w y w i a d o jego znaczeniu, pochodze­ n i u , wytwórcy i właścicielu oraz komentarz badacza, zawierający ocenę autentyczności i prawdopodobień­ stwa uzyskanych i n f o r m a c j i . Opis udostępnia d l a studiów n a u k o w y c h dzieło sztuki nieprzenośne l u b niemożliwe d o nabycia. Z t y m łączy się zagad­ nienie fotografii, rysunków oraz k o p i i w łatwym do użycia materiale. Zdjęcia i rysunki p o w i n n y uka­ zywać obiekt w jego zwykłym kontekście. A u t o r k a omawia t u p u b l i k o w a n e przykłady najbardziej właś­ ciwych ujęć fotograficznych. "Wywiad trzeba p r o w a ­ dzić w dwóch f o r m a c h : w y w i a d ogólny oraz i n d y ­ widualny. "W ogólnym — badacz stawia p y t a n i a i n f o r m a t o r o m co do wartości artystycznej danych dzieł sztuki i nasuwających się w 'związku z n i m i skojarzeń. W wywiadzie i n d y w i d u a l n y m rozmówca, przede wszystkim sam artysta, p y t a n y jest o jego osobisty stosunek do sztuki. Dopiero porównanie wyników wywiadów obu typów może dać właści­ w y efekt. Obserwacja dotyczy n p . procesu pracy artysty i n a ogół n i e napotyka w terenie więk­ szych trudności, gdyż, według doświadczeń autorki, l u d y etnológiczne są dumne ze swych uzdolnień a r t y ­ stycznych i chętnie j e demonstrują. T u należy także analiza postawy grupy l u b pojedynczych osób wobec dzieł sztuki.' Szczegółowle badanie dzieł sztuki. "W t o k u badań trzeba ustalić autentyczność obiektu sztuki, identy­ fikując późniejsze przeróbki i — w miarę potrzeby — rekonstruując wygląd pierwotny. Następnie p o w i n n o silę ustalić datę i miejsce jego pochodzenia. L o k a l i ­ zacja obiektu jeSt szczególnie ważna wobec b r a k u tradycji ustnej l u b dokumentów, 'bowiem „Wśród k u l ­ tur niepiśmiennych style czasowe utrzymują się długo i są trudniejsze do zlokalizowania niż style lokalne i regionalne". Podstawowe k r y t e r i a klasyfikacji przedmiotu, uwzględnione przez autorkę, t o materiał, technika wykonania, cel, treść, f o r m a i s t r u k t u r a . Za ważniej­ sze cele, którym służą dzieła sztuki, uważa autorka użytkowość, potrzeby rytualne, kształcenie, znaczenie handlowe, umocnienie siły i bogactw władcy (social prestige), utrzymanie porządku i dyscypliny (social control), wreszcie tworzenie t y l k o „sztuki d l a s z t u k i " (art for art's sake). Gdy b r a k u j e źródeł pisemnych i ustnych d o i n t e r ­ pretacji treści obiektu, przede wszystkim trzeba zna­ leźć w naturze ewentualny model, a następnie sięgnąć do m i t o l o g i i , r e l i g i i i h i s t o r i i danej k u l t u r y . W razie gdyby t o nie wystarczyło, pomocą może być metoda interpretacji uniiateralnej', tzn. porównanie danego przedmiotu z podobnym, który już został wytłuma­ czony, [lub metoda interpretacji wzajemnej, w której dzieło o treści znanej t y l k o częściowo trzeba porów­ nać z i n n y m , również częściowo lecz w i n n y c h par­ tiach zinterpretowanym, t a k że się wzajemnie uzu­ pełniają. Obie te metody można stosować przy uży­ ciu przedmiotów bardzo sobie b l i s k i c h w przestrzeni i w czasie. "Wstępnym k r o k i e m w badaniu f o r m y jest analiza zewnętrznej fontny przedmiotu. I n d y w i d u a l n y styl dzieła sztuki najlepiej uwidacznia się przez porówna­ nie z podobnymi obiektami. Oczywiście jest t u za­ strzeżenie autorki o porównywaniu przedmiotów n a j ­ bliższych sobie pód względem t w o r z y w a , techniki wykonania, celu i treści. Porównanie należy zacząć od f o r m y całego przedmiotu, a następnie można do­ piero przejść do szczegółów. Przy porównywaniu dizieł sztuki etnologicznej znajdują zastosowanie przeciw­ stawne pary cech stylistycznych, wypracowane w r a ­ mach studiów n a d sztuką europejską, n p . f o r m y tek­ toniczne i atektoniczne, haptyczne i optyczne, n a t u r a l i styczne i stylizowane, frontalne 1 przestrzenne. "W for­ mach tektonicznych s t r u k t u r a wewnętrzna jest wyraź­ nie w i d z i a l n a zewnątrz i zaakcentowana^ podczas gdy w a tektonicznych n i e jest .podkreślona, a czasem wręcz zatarta. F o r m y haptyczne najlepiej można r o ­ zumieć oglądając j e z b l i s k a l u b trzymając w ręku, natomiast optyczne osiągają najlepszy efekt podczas oglądania i c h z dystansu. Te ostatnie według autorki nie są raczej wyróżniane w sztuce etnologicznej. Obiekt o f o r m i e naturałistycznej (sensous) przedsta­ w i a n y jest niekoniecznie t a k , j a k przedmiot wygląda w rzeczywistości, ale j a k j e s t pojmowany przez zmy­ sły (zwłaszcza wzrok). "W p r z e c i w n y m w y p a d k u p u n k t e m wyjściowym d l a artysty jest jego własne pojęcie przedmiotu. T a druga cecha stylowa przeważa w sztuce ludów etnologicznych, więc autorka omawia ją szczególnie dokładnie, dzieląc na k i l k a możliwych podgrup. Dzieła o formie frontalnej przeznaczone są do oglądania t y l k o z jednego, stałego p u n k t u . Cecha t a wywołuje czasem wrażenie płaskości. W w y ­ padku przeciwnym trzeba Szukać różnych punktów widzenia, b y właściwie ocenić zależność i przenika­ nie się f o r m , b y uzyskać wrażenie głębi przestrzeni. 1 A u t o r k a uważa jednak, że wymienione przeciw­ stawienia nie wystarczają w studiach n a d sztuką etnologiczną i wstępnym zadaniem dalszych prac jest odkrycie p a r kontrastowych, które lepiej wykażą pod­ stawowe zasady kształtowania f o r m y w sztuce etno­ logicznej. Przez badanie s t r u k t u r y dzieła sztuki rozumie" autorka o d k r y w a n i e współzależności i wzajemnego 245 �oddziaływania w y m i e n i o n y c h już elementów, więc techniki, materiału, celu, treści i formy. Znaczenie ich d l a ostatecznego stanu dzieła sztuki zmienia się w różnych okresach. Zagadnienia te ciągle jeszcze nite są dokładnie przebadane w odniesieniu do sztuki etnologicznej i wymagają dalszych studiów. Й а i l u ­ stracji a u t o r k a przedstawia Itu szereg przykładów z dziedziny h i s t o r i i sztuki europejskiej. Końcowym zadaniem Systematycznych badań n a d dziełem sztuki jest umiejscowienie j e j w obrębie k u l t u r y , dó której należy, a przede wszystkim w ob­ rębie określonego stylu, oraz ustalenie, do której fazy rozwojowej tego stylu należy. Biografia artysty. T e n dział badań autorka t r a k ­ tuje bardzo Szeroko. Pierwszym zadaniem jest t u szczegółowe, chronologiczne ustalenie kolei życia artysty, łącznie z uwzględnieniem środowiska r o d z i n ­ nego, rasowego i narodowego, wyróżnienie jego za­ interesowań i motywów twórczości. Druga część bio­ grafii p o w i n n a ukazywać rozwój indywidualnego 6tyiu artysty, wypunktować najważniejsze okresy d l a jego pracy twórczej. Do dokładniejszego poznania osobowości artysty pomagają metody psychologii i n d y ­ widualnej i grupowej. Najlepiej znaną metodą psy­ chologii i n d y w i d u a l n e j jest psychoanaliza, która w y ­ k r y w a i m p u l s y twórczości, jednak oparte n a niej ba­ dania poglądów estetycznych n i e są wystarczające. Metoda psychologii typów wprowadza „ideały h e u ­ rystyczne" różnych typów artystów. Można ją t r a k ­ tować j a k o uzupełnienie poprzedniej, pomimo że idealne t y p y heurystyczne posiadają pewne odchyle­ nia. Badania n a d t y m zagadnieniem są w t o k u i do studiów n a d Sztuką trzeba stale adaptować n a j ­ nowsze ićh osiągnięcia. A u t o r k a omawia t u tzW. t y p y konstytucyjne (Con­ stitutional type, KonstitutiontypuS). Udowodnienie hipotezy, że t y p k o n s t y t u c y j n y powiązany jest z po­ szczególnymi Stylami w Sztuce, jest bardzo s k o m p l i ­ kowane, autorka uważa j e d n a k za p r a w i e pewne — istnienie powiązań miedzy t y p a m i konstytucyjnymi a Stylami w sztuce. Trzeba ustalić t y p y konstytu­ cyjne, które p o w i n n y być uwzględnione w badaniach nad sztuką ebnologiczną, ustalić Wartość artystyczną tej sztłuki i przeprowadzić korelacje rasowych, a n t r o ­ pologicznych i psychologicznych typów osobowości z różnymi 'kierunkami stylistycznymi. Dotychczasowe , dorywcze badania n a d t y m zagadnieniem sugerują, że można takie t y p y ustalić, trzeba jednak sięgnąć do 'Pomocy psychologów. Innego rodzaju klasyfikację artystów można opie­ rać n a rodzaju talentu estetycznego. Ustalone f u zo­ stały cztery t y p y podstawowe, a mianowicie: typ zmysłowy (artysta w y d o b y w a szczególnie postrzeżenia zmysłowe, n p . w m a l a r s t w i e k o l o r i kształt), k i n e stetyczny (artysta t w o r z y własne pojęcia ruchu i prze­ strzeni), wyobrażeniowy (przedstawianie własnych wizji', często stylizacja) oraz emocjonalny. B r a k na razie szerszych podstaw do omawiania męskich i kobiecych typów osobowości artystycznej, choć n p . opierając się n a własnych badaniach autorka jest w stanie wyróżnić j e w malarstwie ściennym zachodniej A f r y k i . Duże znaczenie d l a sztuki etnologicznej m a t y p eidetyczny artysty, który p o t r a f i odtworzyć z w y ­ obraźni s u b i e k t y w n y obraz przedmiotów raz dostrze­ żonych, nawet po dużym odstępie czasu. Właściwość ta może być sztucznie wywołana l u b pobudizona przez stosowanie środkóW wywołujących wizje, j a k na przy­ kład przyjmowanie używek, narkotyków, a nawet trucizn. W określeniu rodzaju talentu artysty pomaga śle­ dzenie procesu jego pracy. Ważna jest t u kwestia kolejności w kształtowaniu ogólnej f o r m y obiektu i detali, sprawa naśladownictw, czy ewentualnego kopiowania. 1 24G A u t o r k a stwierdza, że w zasadzie przeminął już czas n a studiowanie biografii artystów, gdyż stale zmniejsza się ilość twórców pracujących według ple­ miennych t r a d y c j i . Studfci nad sztuką w całej strukturze kultury. Badacz sztuki p o w i n i e n zawsze mieć n a uwadze ca­ łość k u l t u r y , gdyż każda cywilizacja stanowi niepo­ dzielną całość. D l a wykazania pozycji sztuki w k u l ­ turze, j a k i r a n g i j e j poszczególnych gałęzi, niezbędtna jest analiza 'budowy tej k u l t u r y , stosunków i po­ wiązań między jej .poszczególnymi działami. Przykła­ dowo o m a w i a autorka powiązania między sztuką a go­ spodarką, strukturą społeczną i ideologią. Uważa ona, że wpływ gospodarki n a sztukę jest nieco przece­ niany. № e można n a przykład uważać sztuki za l u k ­ sus, oparty n a bogactwie. Okres prosperity gospodar­ czej wpływa w p r a w d z i e n a bogactwo i ilość obiek­ tów sztuki, ale niekoniecznie n a i c h wartość a r t y ­ styczną. W 'społeezeńsiwaeh etnologicznych n a pew­ n y m poziomie gospodarczym dzięki 'podziałowi pracy sztuka może stać się źródłem u t r z y m a n i a d l a artysty, co uważa a u t o r k a za bardzo ważny czynnik. Z kolei specjalny rodzaj gospodarki w y t w a r z a się w p e w n y c h okolicach, gdzie wytwórczość czy sprzedaż obiektów sztuki jest podstawą egzystencji. W zakresie s t r u k ­ t u r y społecznej n p . rozwój różnorodnych klas i rang społecznych jest p i e r w s z y m w a r u n k i e m dó Specjali­ zacji artystów. Sztuka uzależniona jest w w i e l u punktach o d Struktury społecznej, natomiast Wpływ satufci n a strukturę społeczną w społeczeństwach etno­ logicznych n i e jest w i e l k i . Bardzo duży wpływ n a sztukę w y w i e r a k u l t u r a intelektualna, do której zalicza a u t o r k a mied'zy i n n y ­ m i obyczaje i moralność, wierzenia, poezję, taniec i muzykę. Pewne ideologie czy wierzenia wpływają na sztukę destrukcyjnie, n p . wywołany przez nowe idee masowy r u c h mszczenia dzieł sztuki wśród ple­ m i o n Bantu w 1Ш54 r. Na upadek tradycyjnej sztuki plemiennej wpłynęły też w dużym stopniu misje ohrześcijańslkie. I n n e ideologie działają n a sztukę pobudzająco. Z kolei sztuka może przyczynić się do rozszerzania się religii. Wśród innych aspektów sztuki i k u l t u r y uwzględ­ nia a u t o r k a pozycję sztuki w całej k u l t u r z e danego l u d u oraz aktualne przewodnictwo danej gałęzi sztuki. Oczywiście badając te problemy trzeba mieć n a względzie stałe zmiany, które zachodzą w omawianej dziedzinie. Historia sztuki lud&w etnologicznych, a więc chro­ nologiczne przedstawienie rozwoju stylów sztuki, jest następnym zadaniem studiów n a d tą sztuką. Wstę­ p e m do badań historycznych jest dokonanie w y b o r u 'potrzebnych dzieł sztuki z w i e l k i e j masy obiektów, które n i e posiadają wartości artystycznej i histo­ rycznej. Wydaje się, że a u t o r k a za mało u w a g i po­ święciła t e m u problemowi w ramach całego, t a k szczegółowo opracowanego zagadnienia. Dalsze k l a ­ syfikowanie obiektów oraz eliminacja przedmiotów obcego pochodzenia pozwala n a zgrupowanie i c h w pokrewne grupy o podobnych cechach artystycz­ nych. Podobieństwa Wśród g r u p y przedmiotów z są­ siadujących regionów tworzą styl l o k a l n y , a podo­ bieństwa między dziełami z poszczególnych okresów czasu dają możność wyróżnienia stylu czasowego. Następnie trzeba określić charakter każdego stylu i prześledzić jego ewolucję i upadek. Wtedy dopiero przez porównanie motywów i stylów można ustalić powiązania, współdziałanie i przenikanie różnych stylów, ustanawiając w końcu szersze kompleksy sztuki jednorodnej i l i n i e j e j rozwoju. Podejmowano już podobne badania, w w y n i k u których zostały usta­ lone i scharakteryzowane okręgi stylowe, między i n ­ n y m i d l a .Nowej G w i n e i , A f r y k i , czy północno-zachod­ niego wybrzeża A m e r y k i Północnej. Na poparcie swoich wywodów a u t o r k a zamieszcza zarys h i s t o r i i sztuki etnologicznej w Afryce, T w i e r d z i �ona, że na podstawie zebranych dotychczas materia­ łów można b y już napisać petaowarltościową historię sztuki ludów A f r y k i , A m e r y k i północnej i Indonezji. Przed badaczami sztuki etnologicznej stoi koniecz­ ność ustalenia, czy możliwe jest rozróżnienie w roz­ w o j u sztuki etnologicznej idealnych stylów czaso~ w y c h , podobnych do ustanowionych d l a sztuki euro­ pejskiej. Periodyzacja t a k a została już także opraco­ w a n a d l a sztuki neolitu, brązu i okresu wędrówki ludów. A u t o r k a sądzi więc, że podobne fazy stylowe zostaną odkryte w sztuce ludów etnologicznych, cho­ ciaż n i e jest wiadomo, czy następują one równie d y ­ namicznie j a k n a Zachodzie. Trzeba t u brać pod uwagę specyficzną dynamikę różnych k u l t u r . W podsumowaniu a u t o r k a stwierdza, że nieliczne t y l k o ważne kwestie, dotyczące s z t u k i etnologicznej', zostały do c h w i l i obecnej rożtrząśnięte zadowalająco. Przed badaczami stoi więc bardzo wiele pracy, którą trzeba prowadzić za pomocą dokładnie ustalonych metod. Artykuł H e r t y Haselberger przed oddaniem do d r u k u został rozesłany przez redakcję „Current A n ­ thropology" do 49 naukowców całego świata, i n t e r e ­ sujących się podobnymi problemami. Z n i c h 26 za­ brało głos w d y s k u s j i ; obszerne i c h komentarze zo­ IS L I E T U V I U K U L T U R O S ISTORIJOS, stały umieszczone W czasopiśmie równocześnie z oma­ wianą pracą. "Większość dyskutantów nie zgodziła się z przy­ jętym przez autorkę terminem „sztuka etnologiczną". Proponowane przez n i c h określenia, j a k „sztuka p r e industrialna", czy „nieeuropejska plemienna", w e ­ dług zdania a u t o r k i , wyrażonego w odpowiedzi, n i e są jednak bardziej przekonywające. Zgadza się ona ze zdaniem niektórych, że na obecnym poziomie w i e ­ dzy o sztuce ludów etnologicznych nie trzeba już wspólnej nazwy d l a tej dziedziny Sztuki, a wystarczy t e r m i n roboczy, za j a k i zawsze uważała przyjęte przez siebie Określenie. K i l k u komentatorów wysunęło konieczność usta­ lenia precyzyjnie zdefiniowanych terminów i wyjaś­ niających komentarzy, które pozwoliłyby n a dyskuto^ wanie problemów estetyki i sztuki bez nieporozumień. Między i n n y m i atakowano definicję sztuki, podaną w a r t y k u l e , którą jednak sama a u t o r k a t r a k t u j e j a k o uproszczoną. A u t o r z y komentarzy uzupełnili s t u d i u m H . Hasel­ berger szeregiem informadji o mało znanych ludach, a także rozszerzyli jego zakres własnymi ideami i po­ mysłami. Ewa Fryś-Pietraszkowa t. I I I , V i l n i u s 1961, s. 356, ilustracje. Trzeci t o m (rec. I i I I t . — „Polska Sztuka L u d o ­ w a " , 1950, n r 2, s. 103 i 1961, n r 4, s. 248) pracy zbio­ rowej wydawanej przez Instytut H i s t o r i i przy L i t e w ­ skiej A k a d e m i i Nauk zawiera ogółem 19 opracowań różnych tematów z h i s t o r i i k u l t u r y l i t e w s k i e j . Część archeologiczna Obejmuje 6 artykułów {głów­ nie o wykopaliskach k u r h a n o w y c h i cmentarnych), spośród których d w a zawierają szczególnie interesu­ jące materiały o garncarstwie. R. Jablonskyte-Rimantiene {„Garncarze wczesnego okresu żelaza w L a painia", s. 3 —16) podaje w y n i k i badań wykopalisk, pozwalających na odtworzenie technologii, f o r m i ozdób stosowanych w d a w n y m garncarstwie l i t e w ­ skim. R. VolkaiteHKulikauskiene {„Wyniki badań k u r ­ hanu w Punia", s. 41—65) o m a w i a m . i n . rekonstruk­ cje X V I I - w i e c z n y c h k a f l i reliefowych niebiesko-białych i zielonych (typu k a f l i gdańskich). 1 Część etnograficzna obejmuje 5 opracowań. A. Vysniauskaite daje w pracy p t . „Zwyczaje pogrzebowe w X I X i początkach X X w i e k u na L i t w i e " (s. 132—'157) drobiazgową i c h analizę, dzieląc cały materiał n a cztery zasadnicze okresy: choroba i zgon, oporządzenie ciała i czuwanie przy zmarłym, pogrzeb, obchody k u czci zmarłych. Omawiając pierwszy okres (choroba i zgon), autor­ ka przytacza różne przepowiednie śmierci oraz zwy­ czaje związane z odwiedzaniem chorych i i c h żegna­ niem. Do ciekawszych należał zwyczaj częstowania przez chorego w obliczu śmierci — p i w e m domowej roboty; zwyczaj ten, notowany w X V I w., utrzymał się w pełni W X I X w., kiedy t o jeszcze n p . pewna chorowita w d o w a piła dziesięciokrotnie swe „piwo śmierci". Umierającego kładziono n a podścielonej na ziemi słomie, aby dusza mogła prędzej oddzielić się od ciała (podobny zwyczaj istniał u nas). Zwyczaje towarzyszące oporządzaniu ciała i czu­ w a n i u przy n i m miały przede w s z y s t k i m na celu ułatwić nieszkodliwe odejście duszy: przez unikanie hałasu, przez zawiadomienie bydła i pszczół, przez pozbycie się przedmiotów „tabu" (naczynie i woda po obmyciu ciała, odcięte włosy itd.), przez odpowied­ nie ubranie i ułożenie ciaiła oraz przez f o r m y zawia­ domienia k r e w n y c h i sąsiadów, a następnie odpra­ wienie „śermenis" (poczęstunek duszy) i „raudos" (lament). W t y m też okresie przygotowywano trumnę, która o d początku X I X w i e k u w y k o n y w a n a była z sześciu desek i wewnątrz w y b i t a płótnem (wzmian­ kowane w X V I I w . t r u m n y drążone nie były już napotykane). T y l k o w niektórych okolicach zachod­ niej i północnej L i t w y istniał zwyczaj wcześniejszego przygotowania trumny, którą następnie trzymano na strychu własnej chałupy l u b spichrza czy kościoła (np. w Rusne bywało n a strychu kościoła ułożonych 100 — 200 t r u m n i e n , a jedna z napisem „18S7 m. N. P." przetrwała t a m zapomniana aż do drugiej w o j n y światowej). Z d n i e m pogrzebu związane są niektóre zwyczaje podobne do polskich, np. wkładanie do t r u m n y róż­ nych przedmiotów — n a 'Litwie były t o przedmioty, których zmarły używał, które szczególnie lubił, albo też monety (potwierdziły t o wykopaliska z X I X - w i e c z nych cmentarzysk; XVI-wieczne źródła mówią 0 Wkładaniu żywności). W tej części autorka omawia kolejno: złożenie ciała do t r u m n y , likwidację rzeczy „tabu", czas i sposób wytransportowania zmarłego, spuszczenie do grobu, rzucanie ziemi i poczęstunek na cmentarzu, tzw. „paskutines". Wśród bogatszych p r a k t y k o w a n y był czasem zwyczaj spuszczania t r u m ny na haftowanych ręcznikach, które potem ofiaro­ w y w a n o księdzu. Poczęstunek k u czci zmarłych urządzano zazwyczaj w dziewiątym i czterdziestym d n i u po pogrzebie (lokalnie — w innych dniach), a ponadto co r o k u po jesiennych Zbiorach; jeszcze w początkach X X w i e ­ k u wierzono, że n a te poczęstunki zjawiają się dusze zmarłych. A u t o r k a uwzględnia materiały źródłowe dotyczące L i t w y oraz Prus Wschodnich, Łotwy i Polski (Dłu­ gosz, Stryjkowski). W zakresie nowszej l i t e r a t u r y — ogranicza się do terenu L i t w y i zagadnień ogólnosłowiańskich w opracowaniu uczonych radzieckich. Natomiast polski czytelnik widziałby t u chętnie ze­ stawienie z naszymi badaniami (np. H . Biegeleisen: „U kolóbki, przed ołtarzem, n a d mogiłą", L w ó w 1929; J . Bystroń: „Słowiańskie obrzędy rodzinne", Kraków 1916; A . Fischer: „Zwyczaje pogrzebowe l u d u p o l ­ skiego", L w ó w 1921). I . Butkevicius w a r t y k u l e pt. „Nowe dane o żmudzk i c h zabudowaniach chłopskich z X V I I I w . " (s. 1OT— 172) omawia t r z y datowane chałupy, jedną „kletis", spichrz oraz jedną stodołę. Chałupy (1730, 1771 1 1799 r.) posiadają pośrodku obszerny k o m i n z o t w a r - 247 Г �t y m ogniskiem, d w i e sienie, d w i e izby (brudną i czy­ stą), alkierzyk, komory i inne pomieszczenia ( w s u ­ mie 8—9). Charakterystyczne jest urządzenie komina, bardzo przypominające opisywane w „numas", j a k i rodzaj podcienia końcowego, tzw. „lepis", gdzie l a t e m zbierano się n a posiłki i różne prace. Zinwentaryzowana „kletis" pochodzi z 1753 r. i była cała pionowo szalowana deskami p r z y b i t y m i za pomocą drewnianych kołków. Jest to budynek obszerny, bez okien, o k i l k u wejściach i o w i e l u po­ mieszczeniach mieszkalnych i gospodarczych. Ozdoby Zgrupowane są w fasadowym podcieniu (drzwi, p r o ­ filowane podpory, rysie). Na ogół zachowała się duża ilość „kletis", pochodzących z pocz. X I X w., które są nadal używane i n d y w i d u a l n i e przez zrzeszonych w spółdzielniach gospodarzy. Natomiast gorszy los spotkał stodoły, które w n o w y m systemie r o l n y m są przebudowywane l u b rozbierane. Dlatego zinwen­ taryzowana stodoła z 1756 r. stanowi rzadki dziś okaz tego typu b u d o w n i c t w a utrzymującego się o d X V T I I po X X wiek. Rolę najbardziej istotną spełnia j e j część ogrzewana, tzw. „jauja" (na Żmudzi „pirtis"), wyposażona w duży piec gliniany, a użytkowana do suszenia zboża; po j e j ibokach znajdują się pomiesz­ czenia na plewy, a przed nią — duże klepisko, za którym mieści się tzw. „trisienis" o ścianach z piono­ w y c h słupków, służący do składania świeżo zwiezio­ nego zboża. M . iMasonyte w pracy pt. „Kobiece ubiory drugiej połowy X I X i początku X X w . w regionie D z u k i j a " (część L i t w y między Wilią a Niemnem oraz przy­ ległe tereny za Niemnem) n a s. 173'—189 podaje do­ kładne opisy poszczególnych wariantów ubiorów i ma­ teriałów, z których były one wykonywane. N a t y m obszarze L i t w y najdłużej utrzymały się w użyciu t k a n i n y samodziałowe. Na spódnice starszego t y p u używano najczęściej t k a n i n y kraciastej l u b rzadziej pasiaka ( w t y m w y p a d k u spódnica szyta z t k a n i n y w poprzek). K r a t a była przeważnie duża i d w u b a r w n a (białoHczerwona, biało-granatowa, biało-fioletowa) lub wielobarwna (zielono^czerwono-czarno-fioletowa). Używano też t k a n i n przetykanych na zapaski oraz w drobną kratkę i pasiaki —• n a gorsety. Wierzchnie „siermięgi" noszono z szarego l u b rzadziej — b r u ­ natnego samodziału. Bardzo w a n y m elementem zdob­ niczym były fcrajki, których znano t u aż sześć odmian w zależności Od techniki i c h wykonania. Szukając analogii z naszymi strojami, l u d o w y m i można wymienić p r y m i t y w n y krój, t z w . „poncho po­ dłużne", występujący w tamtejszych tradycyjnych koszulach (bez szwu n a r a m i e n i u i wzmocnionych w t y m miejscu naszytymi przyramlkami). W drugiej połowie X I X w i e k u był również noszony l n i a n y гайtuch z czerwonym w e t k a n y m l u b h a f t o w a n y m szla­ kiem. Rańtuch utrzymał się w t y m regionie o ponad 50 l a t dłużej niż w i n n y c h częściach L i t w y . Wreszcie j a k o ubiór igłowy kobiety zamężnej używane były czepce siatkowe występujące również u nas, a znane w ogóle w bardzo szerokim zasięgu (O. Mulkiewiez: „Koronki siatkowe w Kańczudze", Polska Sztuka L u ­ dowa, 1956, n r 3, s. 169—174). Wspomnieć jeszcze należy o tzw. „nuometas" (płat najcieńszego płótna 3,5 X 0,5 im), którym m n i e j więcej do połowy X I X w . owijano w skomplikowany sposób głowę kobiety za­ mężnej. Osiedlone n a naszych Ziemiach Zadhodnich stare kobiety pochodzące z Białorusi i Polesia posia­ dają podobne stroje głowy, zwane w i c h nomenkla­ turze „namiotki", które według starego zwyczaju mają jeszcze służyć do „przykrycia rąk" po śmierci (jako ubranie głowy służyły i c h matkom). Charakterystycznymi elementami obecnego ubioru kobiecego w rejonie D z u k i j a są zapaski (fartuchy) i duże chustki naramlenne, powszechnie noszone nawet do ubiorów świątecznych. Artykuł S. Bernotiene pt. „Wyrób środków trans­ portu konnego" (s. 190—198) zawiera ciekawe infor­ macje historyczne i współczesne o organizacji i tech­ nice produkcji. Dowiadujemy się пр., że jeszcze w 1940 r. istniały całe w i o s k i trudniące się zgina­ n i e m łęków do kół. Proces p r o d u k c j i był dość skom­ p l i k o w a n y i wymagający urządzeń 'pomocniczych. Jednorazowo wyrabiano do 100 sztuk. A u t o r k a o p i ­ suje narzędzia i sposób w y r o b u wozów i bryczek, informując, że do X I X w . używano wozów n i e k u tych, jeszcze w X X w . spotykano sanie o płozach wzmacnianych twardszym drzewem. N a wyjazdowych bryczkach i sankach występowały ozdobne okucia, ale jedynie wyginane i malowane (nie ma wzmianek 0 znanych u nas ozdobach stempelkowych). Obecnie istnieją przy społecznych gospodarstwach rolnych pracownie zrzeszające odpowiednich rzemieślników trudniących się w y k o n y w a n i e m środków transportu konnego, który jest jednak już coraz bardziej w y ­ pierany przez samochodowy. B r a k wzmianek o współ­ czesnych ozdobach. Wreszcie artykuł V. M i l i u s a p t . „W sprawie badań nad rzemiosłami w i e j s k i m i " (s. 199—214) o m a w i a za­ równo materiały historyczne j a k i zebrane od 1957 r. w akcji badań terenowych. Ciekawe, że n a L i t w i e garncarstwo zaliczane jest — obok krawiectwa, tkac­ t w a i przędzenia —• do rzemiosł w y k o n y w a n y c h przez kobiety, a nawet były okolice, gdzie p r a w i e każda kobieta umiała toczyć garnki', które następnie w y ­ palała w zwykłym piecu kuchennym,. Ponadto m a swoją wymowę zdjęcie fotograficzne z 1951 r. przed­ stawiające toczenie garnka n a kole sponowym. Artykuł stawia szereg zagadnień, takich j a k : skąd r e k r u t o w a l i się rzemieślnicy (od pierwszych w z m i a ­ nek w X V I w.), j a k i e były w a r u n k i n a u k i i pracy, miejsce pracy, narzędzia, sposoby wynagrodzenia 1 sprzedaż n a j a r m a r k a c h oraz różne zwyczaje. A u t o r podsumowuje dotychczasowe materiały i odpowiada na k i l k a podstawowych pytań, a mianowicie: co litewscy rzemieślnicy d a l i sąsiadom, a co od nich zapożyczyli, j a k i jest wkład mniejszości narodowych KRosjan, Żydów, Tatarów — b r a k wzmianek o Po­ lakach) i wpływ stylów historycznych. Praca jest t y m cenniejsza, że zajmuje się szeregiem zagadnień mało na ogół w literaturze fachowej poruszanych (prace polskich etnografów opublikowane zostały w I t . „Etnografii Polskiej", Wrocław 1958). Ponadto książka zawiera opracowania takich te­ matów, j a k : ,Paralot" A. Griskieviciusa (połowa X I X w.), kowieńska mennica ( X V I I w.), działalność stow. „Kultura" (okres międzywojenny), organizacja sztuki w okresie pierwszej L i t e w s k i e j R e p u b l i k i Rad (1918—1919), litewska g r a f i k a (głównie książkowa X V I — X I X w.), litewskie zbiory grafiki, pejzażysta Kaj. Sklerius (okres międzywojenny), b y t i k u l t u r a pracowników cementowni w N a u j o j i A k m e n e (mia­ sto założone w 1952 r. — zestawienie interesujących przemian socjologicznych). Omawianą publikację uważać można za dalszą cenną pozycję w serii historii k u l t u r y litewskiej. Maria Przeździecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/777bf0dd37945accc773303e72e9306a.pdf bbc41ba69ec8efc086d9789dbb48ebb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5628 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5232 Title A name given to the resource Recenzje/B arbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.139-150 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 139 islam. Orientacja. Ornament Ilość paciorków u ż y t y c h do m u z u ł m a ń s k i c h s z n u r ó w modlitewnych nie jest dowolna. Najczęściej jest to jedna z wielokrotności liczby trzy: 33, 66, 99, o z n a c z a j ą c a imiona Allaha. Po dodaniu ostatniego, znanego tylko Jemu imienia - 100. To tylko jeden przykład matematycznego u p o r z ą d k o w a n i a religijnego instrumentarium i metafizycznego znaczenia, jakie przypisuje się liczbom. „Czystość formy i doskonałość stylu świadczy o czystości duszy" - to werset Koranu ozdobnie wykaligrafowany na mosiężnej lampie z Maroka. Doskonałość sztuki w pojęciu m u z u ł m a n ó w była m o ż l i w a jedynie jako od­ wzorowanie idealnego porządku wszechświata. J u ż po przekroczeniu progu wystawy podziwiamy zawieszony nad głowami perski kobierzec z motywem ogrodu o b r a z u j ą c y m zasady kierujące kosmosem. Porządek ten poznawano dzięki naukom: astronomii, fizyce i przede wszystkim matematyce. Ich sens Islam. Orientacja. w y n i k a ł jednak z metafizyki będącej podstawą wszechrzeczy. Idąc dalej, Ornament przekonujemy się o zapomnianej przez nas bliskości p o m i ę d z y tymi gałę­ M u z e u m Etnograficzne ziami wiedzy a wierzeniami, o łączącym je j ę z y k u liczb i symboli. w Krakowie W n ę t r z e sali budzi skojarzenie ze szkatułką, swoim dopracowaniem 3.10.2009-26.09.2010 bliską dziełu sztuki. Światła gwiazd powoli p r z e s u w a j ą się po posadzce i ściankach, w których misternie wycięto wzory ze świata islamu. Oriental­ ne w n ę t r z a stają się bliskie, kolejne segmenty przywołują sfery codziennego życia: w domu, w świątyni, w podróży, na wojnie. Ekspozycja maksymalnie wykorzystuje niewielką p o w i e r z c h n i ę , przekształcając ją w świątynię liczb. Pomieszczenie p o d p o r z ą d k o w a n o zasadzie centrum - peryferia: w środkowym kręgu poznajemy znaczenie motywów, których rozwinięcie wytropimy w głębi sali. Zgodnie z tym w berberyjskim naszyjniku odkryjemy myśl o boskiej doskonałości, opozycji płci i ziemskiej w ę d r ó w c e . S z k a t u ł k a okazuje się być łamigłówką, bo jej zaszyfrowaną zawartość m o ż n a odczytać dopiero po z ł a m a n i u kodu; wcześniej jesteśmy tylko analfabetami zachwyconymi barwami szatami, wyszywanym obuwiem, l u sterkiem-oczkiem pierścienia, biżuterią i amuletami. Posługując się specjalnym „dekoderem", m o ż e m y odczytać informacje zapisane w dywanach koczowników. Wystawa pozwala nam pogodzić estetyczną kontemplację z intelektualną lekturą. Cenzura literacka owocuje czasami z a g a d k o w ą literaturą. Dyscyplina islamu spowodowała natomiast n i e z w y k ł y rozwój sztuki charakteryzującej się horror vacui w kierunku ornamentyki. Z takich form sym­ bolicznych, jak koło (Allah), trójkąt (człowiek) czy gwiazda sześcioramienna (rozprzestrzenianie się reli­ gii) wyprowadzano w geometryczny sposób coraz bardziej fantazyjne motywy dekoracyjne. Jednak tabu sporządzania w i z e r u n k ó w stworzeń nie zawsze było poparte lękiem przed numinosum, stąd naginano zakaz, nadając wzorom kształt kojarzący się z poszczególnymi z w i e r z ę t a m i . Wśród figur geometrycznych m o ż n a zatem napotkać postacie zwierzęce i ludzkie. Pieczołowicie przygotowana ekspozycja o starannie p r z e m y ś l a n y m kształcie prezentuje nieprzypadkowość form, jakie przybierały przedmioty codziennego u ż y t k u i ewolucję zdobiących je ornamentów. Ujaw­ nia tropy z n a c z e ń w przystępny sposób, poprzez strukturę równie regularną j ak one. Z budynku muzeum wyjdziemy z dopracowanymi na ś w i a t o w y m poziomie materiałami informacyjnymi - przewodnikiem i „dekoderem dywanowym", ale co w a ż n i e j s z e , bogatsi o jeden z kluczy do kultury świata islamu. Michał 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Nałęcz-N leniewsk �recenzje 140 Czy barbarzyńcy marzą o r ó ż o w y c h owcach? Wydaje się, że zmiany w postrzeganiu ludowości, polegające na rozsze­ rzaniu pola jej definiowania, przyswajaniu muzeum najpopularniejszych m e d i ó w (fotografii, video), zmienianiu instytucji z a m k n i ę t e j i sierjoznej w otwartą i a w a n g a r d o w ą - to robota na całe pokolenie. Ludzie M E K - u od dwóch lat konsekwentnie oczyszczają kulturę etnograficzną z obciachowości i przywracają ją do u ż y t k u publicznego. Robiąc burze m ó z g ó w w jakuzzi w y p e ł n i o n y m k a w ą (inaczej być nie m o ż e ) , w y t w a r z a j ą kolejne pro­ jekty w ramach szeroko zakrojonego programu powodowania, że na widok zawartości muzeum z tak trudnym PR-owo materiałem jak eksponaty etno­ graficzne człowiek m ó w i : „Wow". Co jest dziś najbardziej trendy? Dizajn. Co to jest etnodizajn? Pokazali więc dizajn zaszczepiony etnografią, czyli etnodizajn. Wydaje się, oraz Naturalne zasoby że tym dokonaniem uderzyli w sufit, bo nie da się w y m y ś l i ć j u ż nic bardziej polskiego dizajnu „wow" - lecz w y g l ą d a na to, że ich nie interesuje, co się komu wydaje. M u z e u m Etnograficzne W g ł ó w n y m gmachu M E K - u (wystawa Co to jest etnodizajn?), niczym w Krakowie w n u k i na kolanach dziadków, siedzą eksponaty etnodizajnerskie wśród 3.10.2009-26.09.2010 obiektów stałej ekspozycji zastanych in situ. Te nowe m a s k u j ą się wśród starych jak drapieżniki w d ż u n g l i , dlatego na podłodze p r z e r y w a n ą linią wykreślono kierunek zwiedzania, a czerwonymi iksami - obecność etnodizajnu. Jest to r o z w i ą z a n i e naj­ prostsze z m o ż l i w y c h - niczego nie r u s z a ć , tylko umieścić obiekt przetworzony dziś obok pierwowzoru sprzed wieku - a j ednocześnie trudne chyba do w y m y ś l e n i a , bo naturalnym odruchem muzealniczym j est ustawienie eksponatów w pustej, białej sali. Czerwone krzesło o ośmiu nogach umieszczono obok krzesła wiejsko-przaśnego, lampa „ d m u c h a w i e c " z metalowych profili wisi przy podobnym „ d m u c h a w c u " , czyli ludowym „świecie" z papieru i wstążek. Nałożenie na siebie dwóch przestrzeni wystawienniczych daje potrójny efekt. Legitymizuje dizajnerski przedmiot. T ł u m a c z y go widzowi (czasem m o ż e zbyt dosłow­ nie, a czasem poza pierwotnym sensem, ale przecież chodzi o wzór, nie o sens). Przy okazji zaś w y c i ą g a przedmiot prototypowy z kurzu i półmroku „ekspozycji stałej" - pokazuje, że potencjalnie on też mógłby stać się pokarmem dizajnera albo nawet widza. Wszak k a ż d y z nas ma w sobie coś z bricoleura. W o d z ą c spojrzeniem dookoła etnodizajnerskie) rzeczy, dostrzega się mnóstwo eksponatów, które też m o ż n a by przejąć, przerobić, postawić sobie w domu. Efekt poznawczy takiego działania jest fenomenalny. Starocie zaczynają żyć. N o w i n k i nabierają prestiżu. W i d z zamienia się w uczestnika. W sierpniu z w i e d z i ł e m prze­ krojową w y s t a w ę dizajnu włoskiego w muzeum Triennale w Mediolanie. Była liczebnie bogatsza, umieszczo­ na w szeregu przestronnych białych sal, ale zarazem zimna specyficznym chłodem, który powstaje z lęku zwy­ kłego przechodnia wobec wzornictwa przemysłowego (bo taki l ę k jest, to lęk bycia nie na czasie). W dodatku i m bardziej ergonomiczny, pluszowy czy wygodny, tym większą czuło się frustrację z powodu tabliczki: „Nie dotykać" (i spojrzenia czujnej pani). „ N i e d o t y k a ć " w m u z e u m przed­ miotów, w które gromady d i z a j n e r ó w BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 141 i fabrykantów włożyły swoje naj­ lepsze koncepcje i środki właśnie po to, by je u c z y n i ć dotykalnymi! W M E K - u niestety frustracja „Nie dotykać" pozostaje - nie m o ż n a usiąść na krześle ani pojeździć na rowerze - ale przynajmniej znika chłód w atmosferze radosnego sa­ fari, w y ł a w i a n i a dizajnu z ciepłej, zagęszczonej przestrzeni etno. W Esterce są z kolei Naturalne zasoby polskiego dizajnu przywie­ zione ze Stalowej Woli i wyeks­ ponowane w ś r ó d autentycznej, p a c h n ą c e j słomy, która leży na podłodze. Tylko polskie wyroby: od n a d r u k ó w na koszulki, przez dziwne,pustewśrodkuskorupy,po drewniany k r z y ż z pamięcią flash. Że też to się w Polsce dziej e. Serce rośnie i u ś m i e c h na twarz wypływa. („Chłopska miłość", gejowski T-shirt z nadrukiem a la wycinanka kaszubska). Obie te wystawy w M E K - u są takie ciekawe, bo p o k a z u j ą przedmioty, które chciałoby się m i e ć , wyj ść znimi.Samzchęciąodjechałbymdodomunaetnorowerze,natomiastredaktornaczelnanamoichoczach, pod nieobecność obsługi, głaskała różową owcę i fdcowy fotel. Rzeczy b u d z ą tęsknotę, a w r ę c z p o ż ą d a n i e : to z u p e ł n i e odwrotnie n i ż na typowej ekspozycj i , gdzie c z ł o w i e k porusza się w ś r ó d wyalienowanych o b i e k t ó w o niejasnych znaczeniach. Efektem aureoli r o z c i ą g a j ą e t n o d i z a j n e r s k ą fajność na etnograficzność w ogóle. J e d n o c z e ś n i e m o t y w u j ą do d z i a ł a n i a , g d y ż takie eksponaty m o ż n a m i e ć , m o ż n a ich skutecznie p o s z u k i w a ć - są w sprzedaży, i n s p i r u j ą c o d z i e n n o ś ć . Po zaliczeniu MEK-owskich wystaw, c h o d z ą c w T-shircie z ludowym kogutkiem, m o ż n a się w dodatku p o c z u ć k i m ś bardziej wtajemniczonym. M o ż e to prozaiczne, ale tego typu powierzchowne wtajemniczenia są w stanie z m i e n i a ć ludz­ kie postawy. I jeszcze jedno: wystawa nie wymaga prawie ż a d n e j w s t ę p n e j wiedzy, by m o ż n a c z e r p a ć z niej d u ż o satysfakcji. W dysku­ sji, którą prowokuje (czy ta rzecz jest etno czy eko?, a w tej rzeczy co takiego jest etno?, a czy ta p a s o w a ł a b y m i do d u ż e g o pokoju?), u c z e s t n i c z y ć m o ż e i chce k a ż ­ dy. Krakowskie muzeum, t w o r z ą c p e w n ą o d m i a n ę ponowoczesnej c h ł o p o m a n i i , po raz kolejny pokazuje, ż e etnograficzność to niekoniecznie obciach. To w z b i e r a j ą c a fala. Dariusz 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Żukowski �recenzje 142 Jak być dewiantem Wydana przez P W N w serii Biblioteka Socjologiczna książka Outsiderzy to sztandarowy przykład pracy poświęconej dewiacji i tekst kluczowy dla teo­ rii etykietowania. Materiał empiryczny Howard S. Becker zebrał w barwnym otoczeniu palaczy marihuany i m u z y k ó w rozrywkowych w końcu lat czterdzie­ stych w słynnym z badań terenowych nad grupami marginalizowanymi mieście Chicago. U w a ż n a obserwacja, dokładna analiza uzyskanych danych prowadź, autora do ciekawych wniosków, dz.ęk, którym tworzy bogaty obraz dewiacji. Becker stara się opisać outsiderów zarówno jako członków grup dewiacyj­ nych, jak i ludzi uwikłanych w sieć relacji z konformistami - osobami które nie dopuszczają się czynów uznawanych za dewiacyjne. Dlatego pisząc o muzy­ kach, obserwuje, jaki wpływ na ich decyzje mają opinie ich małżonek, pisząc o palaczach marihuany, przygląda się policjantom .prawodawcom usiłującym stworzyć formalne b J e r y unieniożUwiaiace dostęp do konop,, Przez a n a l L ę Howard S. Becker stanowiska osób łamiących społecznie uznane normy opowiada o tych którzy je Outsiderzy. Studia tworzą, przestrzega,ąich Jednocześnie sygnalizuje ze prosty podz,ał'naosoby które popełniają czyny dewiacyjne, te które tego nie robią nie wyczerpuje da­ z socjologii dewiacji jących s,ę zaobserwować postaw dlatego wyróżnia jeszcze owa typy zachowam P W N , Warszawa 2009 fałszywe oskarżanie i działanie skrycie dewiacyjne! Punktem wviśria dla teoretvrznei stronv nrarv Iwłn zwrócenie nwacri na to iak nsnłw trzecie klawfiknia zachowana ustano" S y c h o s ó b Ł zaczynu fcór3S (U J > ^ konsekwencją zastosowania przez mnych reguł sankc,, wobec Becker, jak i inni przedstawiciele nurtu interakcjonizmu symbolicznego, wykorzystuje pojęcie kariery do opisu zmiennego stosunku podmiotu do czynów dewiacyjnych. Słowo to, użyte poza kontekstem życia zawo­ dowego, nie implikuje tendencji wzrostowej, wspinania się po szczeblach. Przebieg kariery zależy od rodzaju i jakości interakcji człowieka - w tym przypadku dewianta - z otoczeniem. Dlatego też może prowadzić do chwilowego wycofania, porzucenia czynów dewiacyjnych bądź ich nasilenia. Bardzo przyjemna w lekturze jest część pracy poświęcona analizie materiału empirycznego. Autor, sta­ rając się pokazać, jak może się potoczyć kariera palacza marihuany, śledzi proces opanowywania techniki palenia, podkreśla rolę bardziej doświadczonych dewiantów w toku nauki dostrzegania efektów palenia i, co kluczowe, czerpania z nich przyjemności. Do tego jednak dojść może dopiero wtedy, gdy przyszły palacz zbagatelizuje obawy ewentualnych sankcj, ze strony otaczających go niepalących oraz gdy znajdzie źródło dystrybucji narkotyku Pracując jako muzyk rozrywkowy Becker poznał język ideały i dylematy tej grupy zawodowe, Przedstawia konflikt pomiędzy muzykam,, ich odbiorcami oraz związany z tym problem grania muzyk, komercyjnej kosztem rezygnacji z osobistych ambicji Doprowadza to do polaryzacji postaw wśród m u z y k ó w z których każdy racjonalizuje swój wybór Osobny rozdział poświęcony jest wojującym reforma­ torom" krzyżowcom moralis om" którzy według Beckera chcąc osiągnąć swój cel - stworzyć nowe reguły - wykorzystują wsparcie profesjonalistów, ń a przykład, psychologów .psychiatrów. W ostatnim rozdziale, który powstał kilka lat po napisaniu pozostałych, autor ustosunkowuje się do krytyki przedstawianych przez siebie tez . Wytykano mu, że nie wytłumaczył, dlaczego niektórzy decydują się łamać powszechnie przyjęte normy. Becker przyznaje, że to, co niefortunnie nazwano „teorią etykietowania", teorią sensu stncto nie jest. To jednak me zmienia faktu, ze serdecznie polecam lekturę tej książki, bo nawet jeśli me odpowiada napytame „dlaczego?", mów, w,ele o tym „jak?". e d n o s t k a Katarzyna BARBARZYŃCA Nowak 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 143 Brud to coś, co nie jest na swoim miejscu arjun appadurai Te słowa Mary Douglas z Czystości i zmazy są trafną metaforą pojęcia mniejszości. Jednostki inne, różniące się od ogółu przeszkadzają - są jak brud i trzeba je usunąć. Problem znika, gdy mniejszości pozostają na swoim esej o geografii gniewu miejscu, w swoim kraju. Na obcej ziemi stają się zapalnikiem konfliktu, któ­ ry wybuchnie nieuchronnie i nieodwołalnie. O logice, zalążkach i skutkach tego procesu traktuje najnowsza książka Arjuna Appaduraia. We wstępie autor wyjaśnia, że Strach przed mniejszościami jest próbą znalezienia sposobów na to, by „globalizacja zaczęła działać na rzecz tych, którzy potrzebują jej najbardziej i mają z niej najmniej" (s. 9). Appadurai szuka odpowiedzi na zasadnicze pytanie: dlaczego idea globalizacji wpro­ wadzona w życie czasem skutkuje czystkami etnicznymi czy skrajnymi formami przemocy politycznej wymierzonej w ludność cywilną. Zwraca uwagę na to, że istnieje prosta droga od narodzin ducha narodowego i to­ A r j u n Appadurai talnej kosmologii świętego narodu do pojęcia czystości etnicznej, którego Strach przed mniejszościami. konsekwencją jest etnocyd. Ów schemat powstawania przemocy nałożony Esej o geografii gniewu na współczesną dynamikę globalizacji potęguje wzrost nierówności pomię­ P W N , Warszawa 2009 dzy narodami, klasami, regionami. Kto jest lontem w tym dynamicie, dowiadujemy się z pierwszych stron książki, ale co działa jak płomień? Refleksja Appaduraia, oparta na wła­ snych obserwacjach oraz wnioskach innych komentatorów rzeczywistości, prowadzi do dwóch wniosków. Pierwszy z nich to „lęk przed niezupełnością". Przemoc jest nienawiścią w akcji, a nienawiść pojawia się, gdy istnienie nielicznych przypomina większości „o niewielkiej luce pomiędzy ich kondycją jako większości a horyzontem nieskalanej narodowej całości, czystego i nieskażonego narodowego ethnosu" (s. 18). Autor dostrzega niepokojącą prawidłowość w dobie nowoczesności: na coraz większąskalę rozwija się podejrzliwość różnych narodów co do prawdziwej tożsamości etnicznej sąsiadów. Powoduje ją ciągłe liczenie i określanie populacji oraz troska o własną narodowość, która w konsekwencji może prowadzić do poczucia wyjątkowości własnej nacji, a tym samym chęci chronienia jej czystości. Historia dostarcza nam przykładów pokazuj ących, co się dziej e później. Appadurai ilustruj e swoj e rozważania przypadkiem muzułmanów w Indiach, a dokładnie ich pogromem w stanie Gudżarat w 2002 roku. Drugi wniosek dotyczy strachu. Strachu przed małymi liczbami. Przed jednostkami, które kojarzą się z elitami, oligopolami i tyraniami. Przed wybudzonym upiorem spiskowca, szpiega, zdrajcy czy rewolu­ cjonisty. Przed wprowadzanym w sferę interesów publicznych wątkiem prywatności. Appadurai naświetla problemy, które, choć niewątpliwie istotne, są niezauważalne i zanurzone w mroku codzienności. Strach przed mniejszościami stawia przed nami wielki znak: „STOP" i zmusza do zastanowienia. Esej napisany jest przystępnym językiem i zabarwiony ironią, a teorię popierają przykłady z prze­ szłości i współczesności. Obraz rzeczywistości, który wyłania się z książki, przytłacza. Do kogo ten tekst jest skierowany? Nie tylko do przeciwników podążającej w złą stronę globalizacji czy globalizacji w ogó­ le, lecz przede wszystkim do entuzjastów tego procesu, by dostrzegli to, na co dotychczas nie zwracali lub nie chcieli zwracać uwagi. Na postępującą geografię gniewu, na ideobójstwo i cywilizacjobójstwo, na skutki, których nie wzięli pod uwagę. Beata 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Turek �recenzje 144 Mówiąc o n i e w y r a ż a l n y m Pojednanie powinno oznaczać Polityka pojednania oznacza równy podział zaufanie. nieufności. - Innocent Rwililiza Strategia antylop to wstrząsająca opowieść o losach m i e s z k a ń c ó w powiatu Nyamat leżącego na południe od Kigali, stolicy Rwandy. Kraju, w k t ó r y m w 1994 roku dokonano ludobójstwa - w jego wyniku śmierć poniosło blisko milion ludzi. 1 stycznia 2003 roku wszedł w życie prezydencki dekret po­ z w a l a j ą c y na warunkowe zwolnienie z w i ę z i e ń części u c z e s t n i k ó w masakr. S k a z a ń c y po odbyciu zorganizowanego przez rząd szkolenia powrócili w ro­ dzinne strony. Tam zobaczyli własne pola, które j u ż do nich nie należały. Spotkali swoich bliskich, którzy często, w ciągu dziesięcioletniej rozłąki, Jean Hatzfeld o ułożyli sobie życie. Musieli stanąć twarzą w twarz z przyjaciółmi Strategia antylop [ krewnymi swoich ofiar. Ale przede wszystkim ci, którzy kilka lat wcześniej Czarne, Wołowiec 2009 ukrywali się przed uzbrojonymi w maczety sąsiadami, dziś z n ó w mieli żyć obok nich. Jean Hatzfeld pracował jako korespondent wojenny na terenie Konga, Haiti, byłej Jugosławii, Algierii, Burundi. Jednak to właśnie Rwanda i konflikt p o m i ę d z y H u t u i Tutsi stały się jego obsesją, której owo­ cem są książki Dans le nu de la vie („Nagość ż y c i a " ) , Une saison de machettes („Sezon maczet"), Strategia antylop. O ile w pierwszej z nich autor w y s ł u c h u j e relacji ocalałych, o tyle w drugiej oddaje głos katom. Trzecia to p o r u s z a j ą c a dokumentacja procesu pojednania m i ę d z y jednymi i drugimi. Francuski reportażysta z a u w a ż a , że osoby, które ocalały z klęsk żywiołowych lub katastrof, takich jak wojny, czystki etniczne, okupacje, potrzebują dać świadectwo tego, czego doświadczyły i robią to w spo­ sób spontaniczny. Ale „po p r z e ż y c i a c h z czasów ludobójstwa ocaleni i zbrodniarze wybierają milczenie, z trudem przychodzi i m opowiadanie o eksterminacji, której doświadczyli" (s. 86). Hatzfeldowi udaje się skłonić ich do rozmów. Pisarz długo powstrzymuje się od własnych komentarzy. Dzięki temu czytelnik pozostaje sam na sam z bohaterami, musi się z nimi z m i e r z y ć osobiście. N i k t nie pomaga, nie amortyzu­ je tego d o ś w i a d c z e n i a . Autor pojawia się w momencie, gdy ciężar tego „bezpośredniego" kontaktu staje się niemal nie do u d ź w i g n i ę c i a . Przychodzi z pomocą, m ó w i , czym dla niego jest dramat rwandyjskiego ludobójstwa i jak sam się z n i m zmaga. Z wypowiedzi ofiar i oprawców w y ł a n i a się świat n a b r z m i a ł y od niepewności i nieufności, niewypo­ wiedzianych oskarżeń, ale też k o m p r o m i s ó w i nadziei na b e z k r w a w ą przyszłość. Wydaje się, że wysiłek włożony w bezkonfliktowe życie w sąsiedztwie jest tak niewyobrażalny, jak n i e m o ż l i w e jest ostateczne pojednanie, którego podstawy starają się tworzyć rząd i organizacje humanitarne. M i e s z k a ń c y Kraju Tysiąca W z g ó r z co dzień mierzą się z tymi emocjami, żyjąc obok siebie, chodząc do tych samych barów i kościołów. K a ż d e g o dnia zastanawiają się, jak w tej sytuacji z a c h o w a ć godność. Czy podanie ręki lub wypicie piwa z mordercą jest r ó w n o z n a c z n e z brakiem szacunku dla bliskich? Jaka jest różnica m i ę d z y z a p o m n i e ć a w y b a c z y ć ? Jak m ó w i ć o ludobójstwie, kiedy jest się jednym z nielicznych, którzy ocaleli? Czy mamy prawo w y p o w i a d a ć się w imieniu tych, którzy stracili życie ? Pytania, które nurtują r o z m ó w c ó w Hatzfelda, dają poruszający obraz sytuacji H u t u i Tutsi. Jednocześnie m ó w i ą jednak o tym, co wspólne nam wszystkim: wspomnieniach, wybaczeniu, pojednaniu, nadziei. n a n o W Katarzyna BARBARZYŃCA Nowak 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 145 Emocjonalni socjologowie Kiedy August Comte tworzył podwaliny nauki pozytywnej, w s k a z u j ą c na jej królową socjologię jako najbardziej rzetelną z nauk, pragnął wyeli­ m i n o w a ć spekulację i emocje z metod poznania. Te drugie nie tylko nie powinny targać duszą badacza, który w n i e z m ą c o n y m spokoju tworzył po­ zytywny wymiar praw naukowych, ale nawet nie n a d a w a ł y się na porządny przedmiot obserwacji, k t ó r y m były fakty fizyczne. Niespełna sto pięćdzie­ siąt lat po śmierci Comte'a rodzi się jednak dziedzina, której nazwa brzmi jak oksymoron w kontekście nauk wielkiego mistrza. Najbardziej ciemny i nieopanowany element w człowieku, coś, co wydostaje się spod w s z ę d o ­ bylskiej w ł a d z y butnego rozumu - emocje - staje się nową k a n w ą r o z w a ż a ń naukowych, kanonem w dziedzinie wiedzy, która od niego uciekała i która z założenia nie była n i m zainteresowana. W latach siedemdziesiątych rodzi się socjologia emocji. Rozróżnienie Jonathan H . Turner Maxa Webera na d z i a ł a n i a racjonalne i afektywne nie tylko traci na ostrości, ale chyba także gubi swój sens. Najnowsze badania neurobiologiczne Socjologia emocji w s k a z u j ą jednoznacznie, że emocje i rozum nie są j u ż p r z e c i w i e ń s t w a m i , > Warszawa 2009 a co w i ę c e j , rozum nie jest m o ż l i w y bez afektywnego komponentu psychiki. Emocje są żyroskopem postępowania. Pozwalają na utrzymanie kursu pod­ jętej działalności w różnych sytuacjach i dzięki n i m jednostki mogą doświadczać pozytywnych przeżyć a u n i k a ć negatywnych. Skąd emocje pojawiły się w socjologii? C o ś musiało ulec zmianie - czy emocje zmieniły się na tyle, by mogły w k r o c z y ć do b a d a ń socjologicznych, czy m o ż e z m i e n i ł a się socjologia? Jak się przekonamy, z a r ó w n o jedno, jak i drugie. W ciągu trzydziestu lat istnienia socjologia emocji przerodziła się w samodzielną dyscyplinę z dość pokaź­ nym dorobkiem i wieloma znanymi w środowisku socjologicznym nazwiskami, dlatego nie dziwi pojawienie się całościowego opracowania i zbiorczego zestawienia jej dotychczasowych osiągnięć. Nakładem Wydaw­ nictwa P W N ukazała się na polskim rynku książka Jonathana H . Turnera i Jana E. Stetsa Socjologia emocji. Publikacja ta ma przedstawiać stan badań nad emocjami. Autorzy, dostrzegając złożoność i wieloaspektowość dotychczasowych prac badawczych, wyróżniają siedem różnych podejść teoretycznych, w których pojawiają się emocje w socjologii. Są to: teorie dramaturgiczne i kulturowe, teoria rytuału, interakcjonizm symboliczny, interakcjonizm symboliczny z elementami psychoanalitycznymi, teoria wymiany, teoria strukturalna oraz teoria ewolucyjna. Należy dodać, że zaproponowany podział nie jest ani wyczerpujący, ani jedyny możliwy, w opinii autorów ma ułatwić orientację w prezentowanej materii badań. Każdy rozdział pokazuje dotychczasowy dorobek i sposób prowadzenia badań nad emocjami w poszcze­ gólnych szkołach. W latach siedemdziesiątych pierwszorzędnym przedmiotem zainteresowania socjologów emocji był wpływ emocji na jaźń, a także sposób, w jaki interakcje są kształtowane przez emocje, „jak w lu­ dziach wytwarza się przywiązanie i zaangażowanie emocjonalne wobec struktur społecznych i symboli kul­ turowych, jak emocje podtrzymują i zmieniają struktury społeczne i symbole kulturowe oraz jak struktury społeczne i symbole ograniczają doświadczenie i ekspresję emocji" (s. 38). Z kolejnych rozdziałów książki dowiadujemy się, dzięki czemu możliwe stało się wkroczenie tematy­ ki emocji do socjologii. Od czasów Comte'a zmieniła się i sama dyscyplina, i sposób podejścia do emocji. Teorie dramaturgiczne oraz kulturowe akcentują występ jako sposób funkcjonowania człowieka w świecie społecznym. „Scenariuszem przedstawienia są przekonania kulturowe i normy dotyczące tego, jakie emocje mogą i powinny być doświadczane oraz w y r a ż a n e w określonych sytuacjach" (s. 38). Teorie rytuału wskazują na znaczenie interakcj i, które synchronizuj ą i rytmizuj ą ludzkie stosunki. Emocj e są pobudzane właśnie przez relacje i rytm, a następnie reprezentowane symbolicznie, szczególnie w sytuacjach solidarności grupowej. Po zajściu procesu symbolizacji j u ż same myśli o symbolach mogą wywoływać emocje. T a n E P 3-1 (1G-11) 3 0 0 3 BARBARZYŃCA W N S t e t s �recenzje 146 Teorie interakcjonizmu symbolicznego akcentują znaczenie potwierdzania i podtrzymywania własnej kon­ cepcji siebie jako jednostki określonego rodzaju, co przynosi pozytywne emocje. Interakcjonizm symboliczny z elementami psychoanalizy podkreśla również, że gdy jaźń nie jest potwierdzana w interakcji, jednostki czę­ sto stosują strategie obronne i odwołują się do mechanizmów obronnych, które zakłócają ich doświadczenie i ekspresję emocji. W teoriach wymiany jednostki postrzegane są jako dążące do zysku i dysponujące pewnym kapitałem, który należy korzystnie wymienić. Tym kapitałem mogą być same emocje lub reakcje emocjonalne towarzy­ szące procesowi wymiany. Osiągając zysk, odczuwają pozytywne emocje, gdy tracą - pojawiają się emocje negatywne. Teorie strukturalne zajmują się emocjami w kontekście umiejscowienia jednostki w strukturze społecz­ nej - emocje uzależnione są od prestiżu zajmowanej pozycji. Jednostki wchodzą w interakcje i w momencie uzyskania potwierdzenia własnego miejsca, doznają emocji pozytywnych, zaś rodzące się w przeciwnym wy­ padku emocje negatywne mają moc mobilizującą. Mówią o tym teorie statusu i władzy. Ostatnim kierunkiem jest podejście ewolucyjne, które ujmuje afektywność jako skutek doboru naturalnego. Ewolucjoniści badają mechanizmy biologiczne będące podstawą wytwarzania ludzkich emocji. Zajmują się także związkiem między tymi procesami a istniejącymi formacjami społeczno-kulturowymi. Każda z zaprezentowanych teorii wyjaśnia inny moment dynamiki emocjonalnej, pokazując, jak wielo­ aspektowo ujmowana jest tematyka emocji we współczesnej socjologii. Autorzy prezentowanego tomu, poza skategoryzowaniem stanu wiedzy o emocj ach w socj ologii, postawili sobie j eszcze j eden, chyba ważniej szy, cel pragnęli w kontekście tak różnorodnego dorobku teoretycznego zrobić pierwsze kroki ku stworzeniu wspólnej i zunifikowanej teorii socjologicznej traktującej o emocjach. Jest to przedmiotem ostatniego rozdziału. Książka w sposób czytelny prezentuj e pokaźny dorobek trzydziestu lat pracy socjologów nad trudną materią emocji. Typologia jest przejrzysta i dobrze dobrana. Prezentowany podział nie jest, co prawda, wyczerpujący, a przy wielu autorach nie do końca uzasadniony, rzuca j ednak światło na dorobek teoretyczny poszczególnych badaczy. Książka z powodzeniem może pełnić funkcję zarówno wprowadzenia w tematykę emocji w socjo­ logii, jak i katalogu dostępnej wiedzy. Mariusz Nieroda Pożegnanie Woltera Leszek Kołakowski Czy Pan Bógmoiebyć szczęśliwy i inne pytania Znak, K r a k ó w 2009 Jedni mówią o nim jako o wielkim filozofie, inni temu zaprzeczają, podając całkiem rozsądne argumenty. Z pewnością był jednym z najbardziej rozpozna­ walnych, utytułowanych i nagradzanych polskich filozofów ostatnich dziesięcio­ leci (wykładał w Yale, Berkeley, na Oksfordzie). Publikacje w prasie codziennej, uczestnictwo w programach radiowych i telewizyj nych pozwalały Kołakowskie­ mu dotrzeć do wyobraźni szerokiej grupy osób, na pewno o wiele większej od tej zgromadzonej przez niedawno zmarłych profesor Barbarę Skargę oraz profesora Jerzego Perzanowskiego. Ze swojej strony Leszka Kołakowskiego postrzegałem jako polskiego Woltera, a może nawet Woltera X X wieku. Idee Woltera nie wpłynęły w istotny sposób na historię filozofii, jednak znacząco oddziaływały na wielu ludzi, którzy filozofią nie zajmowali się „zawodowo". Nie twierdzę, że obaj panowie interesowali się rzeczami błahymi, nic podobnego! Książki Koła­ kowskiego poruszają problemy nadal żywo dyskutowane w wąskim środowisku filozofów, lecz są również ciekawe dla przeciętnego Kowalskiego. Ostatnia publikacja radomskiego myśliciela to zbiór już wcześniej publiko­ wanych a rozproszonych tekstów, które z jakichś powodów znalazły się w jed­ nym tomie. Nadinterpretacją byłoby uważać go za formę testamentu lub garść BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 G - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 147 wróżb. Nie łączyłbym śmierci autora z wydaniem książki. Tak bywa - nie pierwszy i nie ostatni raz jesteśmy świadkami zbiegu okoliczności. Przyznać muszę, że publikacja wymaga od recenzenta znajomości wielu zagadnień, których niepodobna poznać w czasie przeznaczonym na lekturę. Nie sposób odnieść się do wszystkich poruszonych w niej tema­ tów. Należałoby odpowiedzieć książką, nie recenzją. Warto zastanowić się nad tym, co łączy zgromadzone eseje. Można myśleć o tej publikacji jak o zbiorze anegdotycznych opowieści, skądinąd ciekawych i pouczających. Wtedy każdy rozdział będzie osobną całością, którą z kolejnym łączy tylko sąsiedztwo. Takie czytanie wydaje się być uzasadnione i wcale nie zuboży lektury. Niemniej poszukajmy czegoś innego Być może zestawienie tekstów nie było dziełem przypadku. We wstępie autor zastrzega, że jest to książka o wszystkim. Pisanie o wszystkim stać się może pisaniem o niczym. Zatem o czym pisze Leszek Kołakowski ? O wszystkim, ale o takim wszystkim, nad którym zastanawia się od lat: o historii fdozofii. Wydał już na jej temat kilka książek, doskonałych uzupełnień tekstów kanonicznych. Od wielu lat komentował też bieżące wydarzenia z życia politycznego i społecznego. W ostatniej publikacji szczególnie interesuje go los Europy. W części O tym, co dobre i co prawdziwe śledzi sprawy, które wydają się przyrodzone, lecz w rzeczywistości są sprawą konwenansu i to powstałego niedawno. Na myśli mam przede wszystkim dwa rozdziały o prawie naturalnym, którego Kołakowski nie dewaluuje, lecz wskazuje trudności z jego uzasadnieniem oraz potoczne sposoby posługiwania się nim w sposób nie zawsze słuszny. Nie mogło też zabraknąć tematu Boga. Radomski myśliciel od lat stara się przekonać czytelnika o możliwości bycia fdozofem (szerzej, naukowcem) i człowie­ kiem wierzącym w Jego istnienie (Ciekawą odpowiedzią na stanowisko Kołakowskiego jest książka Heleny Eilstein Jeśli się nie wierzy w Boga... Czytając Kołakowskiego). Oprócz tego znajdziemy kilka komentarzy do encykliki Jana Pawła II. Jeżeli być wierzącym, to z pewnością wierzącym uważnym i refleksyjnym. Podsumowaniem i swego rodzaju kluczem do książki jest rozdział ostatni. Leszek Kołakowski parafra­ zuje w nim koncepcję bycia-w-świecie Martina Heideggera. „Jest zatem czas rzeczywistością najzwyklejszą, ale też najbardziej przerażającą. Cztery byty wspomniane są sposobami naszymi uporania się z tym przera­ żeniem" - pisze. Te cztery sposoby to: Rozum, Bóg, Miłość, Śmierć. Metafizyka Kołakowskiego zamyka się w nieubłaganym Czasie. W końcu Czas każdego z nas się skończy. Filozoficzne, teologiczne i codzienne spory nie są niczym innym jak sposobami oswajania, zrozumienia rzeczywistości. Byleby tylko nie przykryły istoty naszej egzystencji - Czasu. Leszek Kołakowski pisał o rzeczach ważnych. Pisał o nich w sposób szczególny, bo na ogół zrozumiale. Pytanie, czy przystępne przedstawienie spraw trudnych i zawiłych to zaleta czy wada? Eseistyczny styl Koła­ kowskiego budzi ambiwalentne uczucia: zachwytu i wątpliwości. Najpierw o wątpliwościach. Zapewne profesor zdawał sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie misja popu­ laryzowania myśli filozoficznej, nakłaniania do refleksji. Ale do jakiego momentu myśl popularyzatorska nasyca czytelnika? Czy w pewnej chwili nie mamy wrażenia uproszczenia sprawy, omijania detali, ale detali znaczących? Eseistyka musi zawierać w sobie nutkę trywialności, inaczej nie będzie spełniać swojej roli. Twór­ czość Kołakowskiego rzadko bywała filozoficzna w sensie ścisłym. Był on raczej historykiem filozofii bądź historykiem idei. Wśród pokolenia naukowców, do którego należał, znajdują się postaci mogące pochwalić się bardziej „filozoficznymi" osiągnięciami. Nie jest moim celem umniejszanie zasług Kołakowskiego, są one niezaprzeczalne, chciałbym jedynie nakłonić do postrzegania go nie jako filozofa, ale myśliciela, jako Diderota lub Woltera XX wieku. Na koniec o zachwycie. Leszek Kołakowski kolejny raz czaruje swoim kunsztem. Swoboda, z którą po­ rusza się między zagadnieniami, łączy fakty, argumentuje, przypomina lekkość i skuteczność ruchów mi­ strza fechtunku. Doprawdy mało znam eseistów, którzy piszą w taki sposób. Słowem książka udowadnia, że filozofia i problemy dnia codziennego wcale nie są od siebie odległe. Filozofa i Kowalskiego interesują te same zagadnienia. Różni ich subtelność odpowiedzi. Publikacje Kołakowskiego podobne do ostatniej książki uwrażliwiają na skomplikowanie świata, mnogość dróg, dowodów i argumentów. Łukasz 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 148 Pitrrc W p o ś p i e c h u nie daje się myśleć BOURDIEU Û telewizji. PjniMVjnit d z i e l i n i k j r ï h i i i cyjny. Teraz mogą dodatkowo poprzeć swój lifestyle autorytetem Bourdieu. Książka jest króciótka, w dodatku zrozumiała i napisana za pomocą klarownych akapitów, które wręcz proszą się o cytowanie jak pasaże Beniamina albo refleksie Ciorana. pięLe rz etłurnaczona ra ca zawiera'dwa wykłady wygłoszone w 1996 roku C ą p C ] P p i i i l i l i i i i ^ wszelkiej z n i u a n s o w a n e j ś l i o d r e f e r e n e m a s , c z t e z t o , c o dziennikarze wyobramy Pierre Bourdieu O telewizji. Panowanie dziennikarstwa PWN, Warszawa 2009 • ¡ • P P q • y ¡ • 1 Jeszcze dzisia/rano s i a ł e m w r ^ ostami bestseller, powiedział: .Filozofia jest w tym roku modna, ponieważ Świat Zofii wmmmimm przez media telewizyjnych socjologów. „Dziennikarze", mówi Bourdieu, „ze swoimi okularami, ze swoimi kategoriami r^ardz^ct^ rzyXem^cTslçr^ Dariusz Ż u k o w s k i BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 149 Witajcie w szoku Henryk Dederko, znany z kontrowersyjnego filmu odsłaniającego kulisy działalności korporacji Amway Witajcie w życiu, w roku 2008 nakręcił materiał poświęcony subkulturze gotyckiej. Zdjęcia do dokumentu rozpoczęły się w lip­ cu na festiwalu Castle Party 2008 w Bolkowie, największej gotyckiej imprezie w Europie środkowowschodniej, a zakończyły w październiku 2008 w Łodzi, gdzie spotkali się wszyscy bohaterowie tumu. Ich dobór obejmuje szerokie spektrum indywidualności realizujących się w ramach szeroko pojętego „mroku". Warto pokrótce omówić te postaci. Montur i Sybilla to założyciele pierwszej polskiej strony poświęconej tematyce nekrofilii, na co dzień przedsiębiorcy pogrzebowi, sami mówiący o sobie „tanatolodzy", „archeolodzy śmierci". Są znam w związku z serią artykułów, które ukazały się niedawno na ich temat w mediach. Mefisto - wampir energetyczny z Łodzi Witajcie w mroku rei. Henryk Dederko 79 min., 2008 Sam reżyser twierdzi w wywiadzie dla łódzkiego „Echa", ze meritum są tu jednak kwestie inne mz „mroczna" estetyka i image sceniczny: chodzi o „inne sposoby przeżywania duchowości", poglądy na temat śmierci, bólu, przemijania, miłości, piękna. Film Witajcie w mroku z pewnością będzie budził emocje. Dla osoby memającej pojęcia o gotach może wiązać się z L k i e m w L J y m i światopoglądowym, ' a ludzi ziazanycS z s ^ u l t u r ą ^ o t y c k ą me będzie przełomem, za to na pewno spowoduje ożywione dyskusje. Reżyserowi zależało być może na rzetel­ nym przedstawieniu subkultury, lecz nawet osoby związane z gotykiem spierają się między sobą o to, czym on faktycznie jest, gdzie lezą granice „mroku", jak odróżnić autentyczność od fałszu i pozerstwa. Podkreśla się różnicę między gotykiem sprzed dekady czy dwóch a obecnym, spod znaku nowej kolekcji ubrań H & M . z a ś dl WMËËÈÈË poglądem. Ich model życia w znaczący sposób odbiega od tego wszystkiego, co u w a ż a się za normalne, i choć mag chaosu jest gotem?, czy każdy fanatyk body modifications jest gotem?, czy każdy wampir jest gotem?, a 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �recenzje 150 mmmmm ra dokumentów! wiarygodność. Warto wspomnieć o tym, ze jedna z bohaterek dokumentu, autorka pokazu M e i n A i L e m A . k u m L u jes, rozbieżno^ m i ę / , , „tulem, am,e,ze„,em , o z s t a K c z „ m efek.em. y nych zjawisk - jako osoba zorientowana w tematyce byłam w stanie odebrać produkcję świadomie, ale ktoś W filmie występuje antropolog Jan Witold Suliga, który w różnych kulturach i religiach przez lata poszu- filmie dokumentalnym. Zabiera on widza w kolorowa podróż po estetyce okołogotyckiej raczej mz w świat subkultury gotyckiej. Jeśli takie było jego zamierzenie, można powiedzieć, ze w dużym stopniu odniósł sukces i wówczas uzasadnione jest przedstawienie wampiryzmu, nekrofilu, obrazu własnego pogrzebu, performansu artystycznego z pogrania S M, upodobania d o ^ i a n g u , spania w trumnach i w s f e l f c i innydr scen łamiąP & T r u d n o jednoznacznie powiedzieć, o czym jest dokument Dederki, jednak z całą pewnością me jest to reportaż o przebierańcach kołyszących się do muzyki na bolkowskim zamku lub gimnazjalistkach, chowa­ jących żyletki do plecaków w kształcie trumienek. Reżyser podejmuje próbę przedstawienia motywów, które kręgi okołogotyckie wykorzystują do budowania własnego imageu i które stają się elementem „gotyckości" nOW i światopoglądem kręgów okołogotyckich. Fora, na których toczą się dyskusje na temat filmu Dederki: darknation.pl, mysteriousart.dbv.pl, castleparty.com/forum. W filmie wykorzystano muzykę m.in. Trumny (www.freewebs.com/trumnaproject), Deathcamp Project (www.deathcampproject.com), Closterkelleru. Agnieszka B u k o w c z a n - Rz e s z u t BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cb066598fd3dc02d0a61c04ba65ca73.jpg e34ce05203ea91aac3249005a12c3786 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69c5830cd89705b6ed89db6bf78c90a4.jpg af47de6a3633748709b0d04020bb44aa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c27bb6e772ad2da6c126cb0fd4610428.jpg af7e0db9a88915c5f615f063119101ec https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8891a62b4fb07148705b8106bb4cb0b1.jpg d78c950cf638d0e6530069c6065e068f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1cb160f3e41460ec737c510178d5419c.jpg ee305b2453f3bd9c95c021baf97c3564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ręczny wózek dwukolny na łące / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Blachówka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawiają ręczny wózek dwukolny z dwoma dyszelkami i dwa zbliżenia fragmentów wózka na łące Uwaga: Blachówka jest obecnie częścią wsi Kościelisko Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XV_K.4.14.3_01 PAE_FNK_24.38.XV_K.4.14.4_01 PAE_FNK_24.38.XV_K.4.15.1_01 PAE_FNK_24.38.XV_K.4.15.2_01 PAE_FNK_24.38.XV_K.4.15.3_01 Blachówka okolice Zakopanego transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a48b57f857cc31c0e5344997ba3ea436.pdf 031741ec8ef25060e7000a313f5d7231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6182 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bałkany - migracje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5767 Title A name given to the resource Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.397-404 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Czekalski, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 KAROLINA BIELENIN-LENCZOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski TADEUSZ CZEKALSKI Instytut Historii Uniwersytet Jagielloński Kraków REFLEK SJA N A D ZJAW ISKIEM M IG RA CJI N A PÓ ŁW YSPIE BA ŁKA ŃSKIM . PRZEG LĄ D LITERATURY PO LSK O JĘZY CZN EJ Badania nad zjawiskiem migracji prowadzone są w Polsce przez przedstawi­ cieli różnych nauk: historii, antropologii kulturowej, socjologii, nauk politycz­ nych, pedagogiki czy demografii i geografii regionalnej. W niniejszym przeglą­ dzie skupimy się na opisie prac polskojęzycznych dotyczących różnych zjawisk związanych z m igracją w krajach Półwyspu Bałkańskiego w wieku XX i XXI. Migracja nie wydaje się ważnym tematem badań polskich bałkanologów. Jest to zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę to, co pisze historyczka Maria Todorova w swoim klasycznym już dziele Bałkany wyobrażone: Najważniejsza część społecznego dziedzictwa osmańskiego dotyczy demografii. Mowa o zjawisku długofalowym i niemożliwym do zatrzymania czy cofnięcia, którego konsekwencje obserwujemy do dziś. Historia demograficzna imperium osmańskiego obejmuje cały szereg zagadnień, z których najważniejsze to geogra­ ficzne przemieszczanie się ludności (kolonizacja, migracje), procesy demograficz­ ne (przyrost naturalny, śmiertelność, liczba zawieranych małżeństw itp.) oraz inne typy mchów ludności (zmiany w strukturze wyznaniowej, ruchliwość społeczna itp.) (Todorova 2008: 372). Dwudziesty wiek to czas przede wszystkim migracji zarobkowych (w latach 60. Jugosławia podpisała z Niemcami umowę o sprowadzeniu robotników goś­ cinnych, tzw. gastarbeiterów), ale także politycznych (uchodźcy z Grecji po za­ kończeniu wojny domowej w latach 40. czy z Jugosławii po jej krwawym rozpa­ dzie). Temat ten pojawia się w pracach z zakresu różnych nauk, między innymi demografii i geografii. �398 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Badania polskich historyków zajmujących się Bałkanami w zdecydowanej większości koncentrują się na historii politycznej lub na historii gospodarczej postrzeganej w skali makro, co powoduje, że zagadnienia z historii społecznej odgrywają rolę wyraźnie drugorzędną. Można to uzasadniać także oddaleniem regionu bałkańskiego od Polski, a w konsekwencji odmiennością - realną bądź zakładaną - doświadczeń społecznych. Istnieje jednak grupa historyków, która poprzez badania nad historią polityczną XX wieku zmierza nieuchronnie do kwe­ stii odnoszących się do migracji - czy to w przypadku migracji jugosłowiańskich do RFN w latach 60., czy też „wielkiej wycieczki”, jak eufemistycznie określano wymuszone migracje Turków bułgarskich w latach 80. Z innej perspektywy wą­ tek migracji bałkańskich, tym razem „na Bałkany”, stał się przedmiotem badań historyków zajmujących się migracjami Polaków i tworzeniem środowisk polo­ nijnych. Dość obszerną bibliografię tekstów poświęconych Polakom migrującym na Bałkany zawdzięczamy kilku zaledwie autorom, którzy ten wątek uczynili jednym z najistotniejszych w swojej pracy naukowej. M igracją uwarunkowaną w więk­ szości przypadków politycznie można by określić polską obecność w Bułgarii, sięgającą XIX wieku i początków budowania nowożytnego państwa bułgarskie­ go. Jej losy śledził w swoich pracach Zbigniew Klejn, początkowo jako dzien­ nikarz, a z czasem jako historyk i autor fundamentalnego dzieła poświęconego Polakom w Bułgarii (Klejn 1999, 2001; zob. też Pilch 1984: 281). Kontynuatorką badań Klejna nad bułgarską Polonią była Urszula Kaczmarek. Jej prace, wyda­ wane od końca lat 80., dotyczyły kolejnej fali polskiej emigracji, kształtującej się w latach 80. XX wieku, z uwagi na jej charakter określanej często pojęciem „emigracji serca” (Kaczmarek 1991, 1993). Do tradycji XIX-wiecznych nawiązywały środowiska polonijne w byłej Jugo­ sławii. Kształtowanie się tej społeczności doczekało się w 1983 roku obszernego opracowania Janusza Albina (Albin 1983). W tej samej dekadzie uwagę badaczy przykuwała kwestia repatriacji „polskich Jugosłowian” i osiedlania ich w rejonie Bolesławca. Oprócz licznych artykułów publicystycznych warto też zauważyć prace Tadeusza Bugaja i Czesława Buczka, poświęcone środowisku reemigran­ tów (Bugaj 1982-1983; Buczek 1983). Spośród polskich społeczności zamieszkujących pod koniec lat 80. XX wieku Bałkany wyróżniała się, tak pod względem liczebności, jak i stopnia zorgani­ zowania, Polonia grecka. Z uwagi na to, iż polscy emigranci pod Akropolem stanowili przykład typowej migracji zarobkowej z kraju komunistycznego, temat ten nie był podnoszony do 1989 roku, kiedy zajął się nim Zbigniew Ruta (Ruta 1989). Jednak kluczowe znaczenie w badaniach nad tym środowiskiem, tworze­ niem przez nie ośrodków edukacyjnych i religijnych, a także jego aktywnością kulturalną odegrały prace Jacka Knopka. W pracy wydanej w 1997 roku autor poddał analizie współczesną Polonię grecką ale także prześledził polską obec­ ność w Grecji na przestrzeni kilkuset lat, zwracając uwagę na mało znany epi­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 399 zod migracji polskich górników do Grecji w okresie międzywojennym (Knopek 1997). Wśród polskich publikacji poświęconych obecności Polaków w Grecji, bardziej jako konsekwencji podróży niż migracji, warto wspomnieć pracę war­ szawskiego historyka i filologa Przemysława Kordosa (2009). Omawiając wątki polskie w badaniach nad migracjami bałkańskimi, nie m oż­ na pominąć kwestii migracji grecko-macedońskich, będących konsekwencją wojny domowej w Grecji. O bałkańskich uchodźcach przybywających do Polski pisali Mieczysław Wojecki, Jacek Knopek i Artur Patek (Wojecki 1989; Kno­ pek 1994; Patek 2005). Ciekawymi przyczynkami do badań nad społecznością emigrantów bałkańskich są opublikowane niedawno artykuły Patryka Pleskota i Jarosława Symyka (Pleskot 2004: 73-74; Symyk 2009). Artykuł Pleskota doty­ czy, co prawda, licznej, wielonarodowościowej grupy studentów, ale dominowali w niej liczebnie przybysze z Albanii i Bułgarii, a także emigranci greccy. Autorzy klasycznych syntez poświęconych Bałkanom - Barbara Jelavich i George Castellan za kluczowe w dziejach dwudziestowiecznych Bałkanów uznają migracje transoceaniczne, traktowane jako czynnik generujący procesy modernizacyjne (Castellan 1991; Jelavich 2005: 405, 430). Dotyczy to szcze­ gólnie społeczeństwa greckiego, które jako pierwsze doświadczyło tego typu emigracji masowej, jak również musiało zmierzyć się z problemem reemigracji z kontynentu amerykańskiego (Brzeziński 2002: 95; Głąbicka 2002; Czekalski 2007: 76-81). Znacznie skromniejsza pod względem liczebnym, ale odgrywająca istotną rolę w formowaniu się nowoczesnego narodu była migracja Albańczyków na kontynent amerykański (Czekalski 1998: 18-23). Problematyka migracji transoceanicznych znalazła interesujące rozwinięcie w pracach poświęconych te­ matyce organizacji wspólnot wyznaniowych przez emigrantów (Czekalski 1996: 89-92; Walaszek 2006). Fascynującym przykładem przemian społecznych wywołanych przez czynnik migracyjny wydaje się Grecja w latach 20. XX wieku, do której w wyniku umowy z Turcją napłynęła milionowa rzesza uchodźców, identyfikujących się jako „Gre­ cy”, ale różniących się od „starych” Greków obyczajami, religijnością, a także języ­ kiem. Problem migracji anatolijskich pojawia się w pracach badaczy zajmujących się przemianami społecznymi w Grecji (Brzeziński 2002: 90-93; Czekalski 2007: 59-76), jak również podejmujących problem mniejszości muzułmańskiej w tym kraju (Parzymies 2005: 38-39; Stawowy-Kawka 2006: 300-301). Inny punkt odniesienia dla historyków badających migracje bałkańskie sta­ nowi casus jugosłowiański. O jego wyjątkowości świadczy fakt, że w tym przy­ padku migracja dotyczyła mieszkańców państwa komunistycznego, które z re­ guły ograniczało do minimum wyjazdy zagraniczne swoich obywateli. Czynnik migracyjny, jako kluczowy dla gospodarki jugosłowiańskiej, a pośrednio deter­ minujący także zmiany polityczne, dostrzegała znakomita większość autorów, podejmujących kwestie przemian społeczno-gospodarczych w titoistowskiej Ju­ gosławii. Szczególnie cenne wydają się prace Michała Zachariasa i Piotra Eber- �400 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski hardta, wpisujące migracje w szerszy kontekst polityczny i demograficzny (Za­ charias 2004: 283-284, 378; Eberhardt 2005). Cechę wyjątkowości można także odnieść do realiów Bułgarii, a zwłaszcza ostatniej dekady rządów komunistycznych. Eufemistyczne określenia „wielkiej wycieczki” czy „odrodzenia narodowego” miały przesłonić jedną z najbardziej ponurych kart w powojennej historii regionu, jak ą była wymuszona emigracja Turków bułgarskich. Temat ten cieszy się sporym zainteresowaniem badaczy współczesnej Bułgarii, analizujących migrację Turków zarówno w kontekście polityki międzynarodowej, jak też kryzysu ustroju komunistycznego (Żmigrodz­ ki 1998: 86-87; Gocłowski 2003; Klejn 2005: 171-174; Burakowski 2009: 325­ -326; Wódka 2009). Konflikty w byłej Jugosławii, ich tło polityczne i kontekst międzynarodowy stały się wiodącym wątkiem w badaniach podejmujących próbę analizy przemian w okresie bałkańskiej transformacji. Zagadnienia migracyjne są rozpatrywane w kontekście konfliktów wyznaniowych (Parzymies 2005), ale także zmian de­ mograficznych, generowanych przez migracje (Eberhardt 1992). Odrębnym i, jak można sądzić, perspektywicznym kierunkiem badań sąkonsekwencje masowych migracji albańskich, które sprzyjają kreowaniu poczucia zagrożenia i generują nowe konflikty społeczne w krajach osiedlenia (Lazaridis, Romaniszyn 1997; Bonarek i in. 2005: 645; Czekalski 2006). Kwestię imigracji albańskiej jako czynnika tworzącego poczucie zagrożenia podejmuje wydany niedawno artykuł, analizujący specyficzne dla lat 90. przejawy albanofobii we Włoszech i w Grecji (Czekalski 2010). Z dziedziny antropologii kulturowej warte odnotowania są dwa artykuły za­ mieszczone w książce Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etnicz­ ne w zachodniej Macedonii (Bielenin-Lenczowska, red., 2009). Książka ta jest owocem trzyletnich badań terenowych w społeczności muzułmańskiej w zachod­ niej Macedonii. Ewa Pieszczyk (2009), w tekście zatytułowanym Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Zupy do Włoch, wykorzystała teorię transnarodowości (termin transnationalism tłumaczy - słusznie, moim zdaniem, w tym kontekście - jako ponadpaństwowość). Poka­ zuje, jak migranci funkcjonują w obu krajach, Macedonii i Włoszech, oraz jak przenikają się wzajemnie pewne idee czy wzorce kulturowe. Natalia Koperkiewicz (2009), autorka artykułu Oni nie są wariatami, tylko my ich nie rozumie­ my, skupiła się z kolei na migracji zarobkowej do Niemiec starszego pokolenia żupian. Wyjeżdżali oni bez rodziny i pracowali w bardzo trudnych warunkach. Teraz, gdy są już na emeryturze, nie m ogą przyzwyczaić się do nowego, innego stylu życia, a dokładniej - nie m ogą znieść bezczynności i rozrzutności. Dlate­ go, jak dowodzi Koperkiewicz, uważa się ich za dziwaków czy ludzi niespełna rozumu (budala). W zachodniej Macedonii od kilku lat prowadzi również badania terenowe Karolina Bielenin-Lenczowska, która zajmuje się zjawiskiem migracji zarobko­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 401 wej (pećalba) Macedońskich Muzułmanów (Torbeszów) z Macedonii do Włoch. W języku polskim zostały opublikowane dwa artykuły - pierwszy analizuje kwe­ stię przekraczania granicy państwowej, drugi dotyczy prestiżu i przekazywania tradycji w kontekście wesel organizowanych przez migrantów w kraju pochodze­ nia (Bielenin-Lenczowska 2010a, 201 Ob). Problematyka migracji bałkańskich pozostaje w Polsce nadal niedocenia­ nym przedmiotem badań. Pozorna odmienność doświadczeń bałkańskich spo­ łeczeństw postkomunistycznych może rodzić wrażenie, że modele zachowań wobec imigrantów i kwestia ich asymilacji jest dość odległa od polskich do­ świadczeń. Sprzyja to klasycznym badaniom statystycznym czy też koncentro­ waniu się na polskiej obecności na Bałkanach. Badania prowadzone we Włoszech czy Francji w środowiskach emigrantów bałkańskich, a także badania postaw wobec imigracji w interesujący sposób korespondują z powszechną w ostat­ nich latach obecnością wątków emigracyjnych w kulturze popularnej krajów bałkańskich. LITERATURA Albin J. 1983 Polacy w Jugosławii XIX-XX w , Lublin: Polonijne Centrom Kulturalno­ -Oświatowe UMCS. Bielenin-Lenczowska K. (red.) 2009 Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG. 2010a Pojęcie granicy i je j przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pećalba) w Macedonii, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „Nowej Eu­ ropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: DiG, s. 161-170. 201 Ob Peczalbarskie wesele: prestiż, tradycja i rodzinne więzi w zachodniej Macedonii, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności, Warszawa: Instytut Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 395-411. Bonarek J. i in. 2005 Historia Grecji, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Brzeziński A. 2002 Grecja. Historia państw świata w X X wieku, Warszawa: Wydawnictwo TRIO. Buczek C. 1983 Repatrianci z Jugosławii na Ziemi Bolesławickiej, „Rocznik Dolnośląski” 8, s. 159-178. Bugaj T. 1982-1983 Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i je j osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947), „Rocznik Jeleniogórski” 20, s. 63-91; 21, s. 83-126. �402 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Burakowski A. 2009 Bułgaria - w poszukiwaniu końca komunizmu, w: A. Burakowski, A. Gubrynowicz, P. Ukielski, 1989 - Jesień Narodów, Warszawa: Collegium Civitas, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, s. 297-348. Castellan G. 1991 Histoire des Balkans (XIV-XXsiècle), Paris: Fayard. Czekalski T. 1996 Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912-1993, Kraków: Nomos. 1998 Albania w latach 1920-1924 - aparat państwowy i jego funkcjonowanie, Katowice: Śląska Agencja Prasowa. 2006 Północny Epir i Czamuria - współczesne oblicze sporu grecko-albańskiego, w: A. Patek, W. Rojek (red.), N aród-państwo-Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 305-314. Pogrobowcy Wielkiej Idei. Przemiany społeczne w Grecji w latach 1923­ 2007 -1940, Kraków: Historia Iagiellonica. 2010 Szpony Czarnego Orła. Europejska albanofobia - przesłanki i ewolucja zjawiska, w: D. Quirini-Poplawska (red.), Marę inclitum. Oddziaływanie cywilizacji śródziemnomorskiej, Portolana. Studia Mediterránea, vol. 4, Kraków, s. 385-392. Eberhardt P. 1992 Problematyka ludnościowa Albanii, „Czasopismo Geograficzne” 1, s. 115­ -118. 2005 Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w X X wieku, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Głąbicka K. 2002 Emigracja grecka i społeczności imigranckie. Refleksje kulturowe, w: J.E. Za­ mojski (red.), Migracje - historia - kultura, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 7, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Gocłowski A. 2003 Exodus bułgarskich muzułmanów do Turcji w 1989 roku jako zapowiedź zmierzchu wpływów imperialnych ZSRR na Bałkanach, w: J.E. Zamojski (red.), Upadek imperiów i rozwój migracji, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Jelavich B. 2005 Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kaczmarek U. 1991 Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945­ -1989, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza. 1993 Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich, Poznań: Ars Nova. Klejn Z. Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii 1877-1914, Łowicz: Mazo­ 1999 wiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna. �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 2001 2005 Knopek J. 1994 403 Rola mniejszości narodowych w państwowym i narodowym odrodzeniu Bułgarii (1877-1914), „Balcanica Posnanensia. Acta et studia” 11/12, s. 113-120. Bułgaria - szkice z dziejów najnowszych, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humani­ styczna im. Aleksandra Gieysztora. O osadnictwie Greków i Macedończyków na tzw. Ziemiach Odzyskanych po II wojnie światowej, w: A. Chodubski (red.), Przemiany społeczne, kwes­ tie narodowościowe i polonijne, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 145-152. 1997 Polacy w Grecji: historia i współczesność, Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy. Koperkiewicz N. Oni nie są wariatami, tyłka my ich nie rozumiemy, w: K. Bielenin-Lenczo2009 wska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 89-101. Kordo s P. Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników, Warszawa: DiG. 2009 Lazaridis G., Romaniszyn K. Albańscy i polscy nielegalni imigranci w Grecji: analiza porównawcza, 1997 „Studia Polonijne” 18, s. 9-38. Parzymies A. Muzułmanie w Grecji, w: A. Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, 2005 Warszawa: Wydawnictwo Dialog, s. 35-52. Patek A. 2005 Ludność macedońska w Polsce - geneza i charakter, w: I. Stawowy-Kawka (red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 271-278. Pieszczyk E. Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji 2009 z Centar Zupy do Włoch, w: K. Bielenin-Lenczowska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 117-130. Pilch A. (red.) 1984 Emigracja z ziem zaboru austriackiego (od połowy X IX w. do 1918 r.), w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XXw.), Warszawa: PWN, s. 252-325. Pleskot P. 2004 Zycie codzienne zagranicznych studentów na polskich uczelniach w okresie stalinizmu, „Przegląd Polonijny” 2, s. 72-82. Ruta Z. 1989 Emigranci polscy w Grecji. Szkic problemu, „Przegląd Polonijny” 1, s. 77-83. Stawowy-Kawka I. 2006 Islam w Macedonii i Grecji - najważniejsze problemy, w: A. Patek, W. Ro­ jek (red.), Naród - państwo, Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 300-306. �404 Symyk J. 2009 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Rozpracowanie środowiska greckiego i macedońskiego na Dolnym Śląsku przez organy bezpieczeństwa w latach 1949-1989, w: J. Symyk (red.), Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, s. 259-280. Todorova M. 2008 Bałkany wyobrażone, przeł. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec: Wydawnic­ two Czarne. Walaszek A. 2006 Słoweńscy wierni, duszpasterze i hierarchia kościelna: „sprawa” ks. Vitusa Hribara w Cleveland, Ohio, „Przegląd Polonijny” 4, s. 5-22. Wojecki M. 1989 Uchodźcy polityczni z Grecji w Polsce 1948-1975, Jelenia Góra: Karko­ noskie Towarzystwo Naukowe. Wódka J. 2009 Mniejszość turecka w Bułgarii a stosunki turecko-bułgarskie w okresie Zimnej Wojny, „Dzieje Najnowsze” 2, s. 50-51. Zacharias M. 2004 Komunizm - federacja - nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943­ -1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa: Wydawnictwo Neriton. Żmigrodzki M. 1998 Przejawy dyskryminacji mniejszości narodowych i religijnych w Bułgarii, w: A. Czarnocki (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religij­ nych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin: Instytut Europy Srodkowo-Wschodniej, s. 85-95. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1db9b42c6ca09dfc6c68f72158f30c5.pdf 390bfe99a6a97c58615e82dbfe42e2c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3997 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3740 Title A name given to the resource Refleksje po wystawach malarstwa, drzeworytu i rzeźby w Krakowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 54-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Warunki bytowe garncarzy. Wydaje się pewne, że garncarze zalascy n i e zajmowali się — poza spo­ radycznymi w y p a d k a m i — uprawą r o l i , a żyli t y l k o ze swego rzemiosła. Świadczy o t y m fakt, że od schył­ k u X V I I I w . w y m i e n i a n i są oni zwykle jako chałup­ nicy wzgl. komornicy, nie opłacający żadnego podat­ k u poza komorniczym podatkiem od domu. W i n ­ wentarzu z 1756/7 r. wpisana jest własnoręcznie d y ­ spozycja komisarza dóbr, który poleca, aby garnca- rzom t y m dostarczano co r o k u „jarzynę", za którą m i e l i płacić 180 zł. Najprawdopodobniej chodzi t u o kapustę, marchew i rzepę, gdyż pod nazwą „ja­ rzyna" te właśnie rośliny wymieniane są w księgach prowentowych hrabstwa. Oczywiście o stopie życiowej tych garncarzy m o ­ glibyśmy powiedzieć coś więcej, gdybyśmy m i e l i chociaż przybliżone dane o wysokości dochodu, j a k i osiągali. O t y m zaś można t y l k o snuć przypuszcze­ nia, choć „Wykaz dóbr" z 1821 r. stwierdza, że garn­ carze z Zalasu, podobnie j a k i z Brodły, „mają się dobrze" (s. 5). W każdym razie można przypuszczać, że garncarze zalascy dysponowali gotówką, na jaką mógł się zdobyć n i e każdy gospodarz, nawet zamoż­ ny . I choć musieli z tych pieniędzy pokrywać koszty całego utrzymania, to posiadanie gotówki miało nie­ wątpliwie pewne znaczenie społeczne. Charaktery­ styczna d l a Zalasu jest m . i n . ilość spożywanego alkoholu, zwłaszcza wódki. T a k np. w 1765/6 r. Z a las miał, w g rachunków prowentowych, zdecydowa­ ną przewagę w spożyciu wódki nad i n n y m i wsiami, wyrażającą się ilością 2178 garnców, gdy druga po n i m Morawica wykazywała 1 784 garnce, a Krzeszo­ wice jako trzecie — 1 240 garncy. Zalas był jedną z największych w s i hrabstwa, ale Krzeszowice i M o ­ rawica, leżące przy ważnych drogach, miały austerie zajezdne, w których zapewne sporo gorzałki w y p i l i przyjezdni. W 1796 r. zajmował Zalas drugie miejsce po Krzeszowicach jeśli chodzi o wysokość zysku z propinacji (inw. z 1796/7 r.). Podobny stan utrzy­ mał się w następnych latach. Np. 13 paźdz. 1826 r. poleca komisarz dóbr ekonomowi generalnemu: „Od garncarzy pod żadnym pretekstem nie brać bezpłatnie naczyń a n i samemu ani dozwalać komu, co pod odpowiedzialnością po­ lecam." (Pot. 1756, s. 186). Sformułowanie to jest niejasne i zdawałoby się przeczyć spotykanemu w inwentarzach, iż garncarze mają „ w miarę po­ trzeb" dostarczać naczyń d l a d w o r u bezpłatnie. Por.: Stan majątkowy garncarzy, „Polska Sztu­ ka L u d o w a " , 1960, n r 2, s. 110—111. mieniają już określonej ilości naczynia, jaką p o w i n n i b y l i dostarczyć garncarze, t y l k o zawierają stwier­ dzenie, że. mają „naczynia glinianego na potrzebę zamkową co potrzeba dawać bez zapłaty" ( i n w . z 1733/4 r. i in.). Mogło to oznaczać zwiększenie l u b zmniejszenie wysokości tej daniny. Takie nieokreślo­ ne j e j sformułowanie powodowało, że z żądaniami dostarczania naczyń zwracali się do garncarzy różni oficjaliści, na co jeszcze w latach dwudziestych X I X w . uskarżali się garncarze komisarzowi dóbr . Obowiązek stawiania pieców z własnych k a f l i utrzy­ mał się przez cały czas, ale wydaje się, że ciężar jego z biegiem czasu znacznie zmalał, gdyż więk­ szość folwarków w hrabstwie została zlikwidowana, a poza t y m obowiązek ten został nałożony także na garncarzy z nowych ośrodków. 19 Poza t y m i obciążeniami, związanymi ściśle z w y ­ k o n y w a n y m rzemiosłem, garncarze zalascy zobowią­ zani b y l i „powabę do żniwa d w a razy odprawić" (inw. z 1712 r.) i obowiązek t e n utrzymany został do końca. 19 (c. 20 20 d . nastąpi) Edward Fot. E. Pietraszek. zsander Rys. Maria Czarnecka rysunku E. Pietraszka. Jackowski PO RE FLEKSJE D I? Z E W O R Y T U W Y S T A W A C H MALARSTWA, I R Z E Ź B Y W K R A K O W I E Jeszcze n a początku naszego stulecia mało k o m u przychodziło n a myśl, aby w muzeach etnograficz­ nych szukać artystycznych wzruszeń. Szukano i c h w salach wystawowych, w muzeach sztuki. Etnogra­ fia dawała określoną wiedzę i tego o d niej oczeki­ wano. Trzeba było zasadniczej zmiany pojęć, zmiany obowiązujących kryteriów estetycznych, a b y w ludo­ wej twórczości odnaleźć podobne przeżycia a r t y - 54 na podstawie Pietraszek styczne, jakie daje zetknięcie się z każdą prawdzi­ wie wielką sztuką — zarówno epok minionych, jak i współczesną. Najwcześniej dostrzeżono ludowe rzemiosło arty­ styczne, precyzyjną snycerkę, celową i piękną sztukę góralskiej ciesiołki, zdobnictwo. Uznanie wartości ludowego rzemiosła wiązało się z postępującą kry­ tyką eklektyzmu X I X - w i e c z n e j sztuki mieszczańskiej, z n o w y m i poglądami w y s u w a n y m i z jednej strony ��nianą tradycją. A l e f o r m i z m nie miał na naszym terenie takich konsekwencji artystycznych, jakie miał kubizm n a zachodzie Europy. Twórczość l a t między­ wojennych potoczyła się w i n n y m kierunku, który wprawdzie nadawał wysoką rangę sztuce ludowej, ale uczulał przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, na jej w a l o r dekoracyjny nawet w odniesieniu do m a ­ larstwa czy rzeźby. ' • p u n i i '*- : 1 ï I I . 3. Fragm. ekspozycji rzeźby na wy­ stawie sztuki ludowej w Muz. Etno­ graf, w Krakowie, 1960 r. przez Morrisa i Ruskina, z drugiej strony — z b u j ­ n y m rozkwitem secesji, która stworzyła k l i m a t sprzy­ jający rozwojowi sztuki dekoracyjnej. Właśnie w t y m okresie rozwija się działalność Tow. „Polska Sztuka Stosowana", programowo postu­ lująca nawiązanie do ludowego rzemiosła, do tra­ dycji ludowego zdobnictwa. Sztuka ludowa staje się niemal synonimem dobrego rzemiosła, wysokich w a ­ lorów dekoracyjnych. T o się w niej dostrzega, tego się od niej oczekuje. Drzeworyt, malarstwo, rzeźba pozostają nieomal że nie zauważone, n i e interesuje się n i m i a n i społe­ czeństwo, ani nawet środowisko plastyczne. Nie do­ strzega ich jeszcze St. Witkiewicz, k r y t y k i artysta szczególnie przecież uczulony na wartości ludowej sztuki. Nie dostrzega i c h i n i e wyciąga konsekwencji ani Wyspiański, ani całe środowisko krakowskie, sty­ kające się przecież z l u d o w y m i świątkami, zachodzą­ ce do wiejskich chat, snobizujące się na „ludowo". Po prostu rzeźba, malarstwo i drzeworyt tak jesz­ cze szokują, t a k daleko odbiegają o d panujących i nie podważonych wciąż konwencji estetycznych, że środowisko plastyczne w ogóle nie odbiera i c h w k a ­ tegoriach sztuki, nie rozumie ich. Dopiero Wł. Skoczylas rozmiłuje się w świątkach, zacznie głosić wartość wiejskich drzeworytów, obraz­ ków n a szkle malowanych. Dopiero formiści, już w czasie I w o j n y światowej, odkryją zbieżne p u n k t y między sztuką, którą tworzą, a tą wiejską, nie doce­ 56 Można oczywiście i w t a m t y m okresie znaleźć przykłady innych, głębszych powiązań z malarstwem l u d o w y m i rzeźbą (W. Wąsowicz, T. Makowski, Tytus Czyżewski, Z. Waliszewski, J . Szczepkowski, T. Kulisiewicz czy Z. Stryjeńska). A l e są to przykłady inspiracji, jeśli t a k wolno powiedzieć, bardzo i n d y ­ widualnych, nawiązujących t y l k o do pewnych frag­ mentarycznych wartości ludowej sztuki. D l a Stryjeńskiej będzie to słowiańska jurność, sięgnięcie nie tyle do istoty plastycznej dzieł, ile do obrzędu, oby­ czaju, folklorystycznej mitologii, okraszonej jaskrawą kolorystyką, przypominającą raczej łowickie pasiaki niż ludowe obrazy. D l a Wąsowicza czy Makowskiego inspiracja ludowa jest j a k b y próbą stworzenia innego świata, naiwnego i prostego, stylizacją na jasełka czy pastorałkę. Czyżewski znajdzie w ludowych obra­ zach przejmującą ekspresję wyrażaną niezwykle pro­ stymi środkami, naiwnie i statycznie. Kulisiewicz w c y k l u ze Szlembarka dotrze do ludzkiej nędzy i krzywdy. Sztuka ludowa frapuje odmiennością w i z j i , n a i w ­ nością wyobrażeń, żarliwością, odpowiada t y p o w i emo­ cji artystycznej, który w sposób powściągliwy w y ­ raża sprawy największe, bez patosu, bez zbędnej gestykulacji. A l e nawiązania te są krótkotrwałe, nie stają się doświadczeniem społecznym, są przy t y m — j a k to już podkreślałem — dość wąskie i ograniczone. A n i rzeźba, ani malarstwo ludowe nie zostają t a k roz­ szyfrowane, t a k doskonale pojęte, j a k to się działo np. w e Francji z rzeźbą murzyńską czy sztuką ludów egzotycznych. Dlaczego? Sądzę, że recepcji sztuki ludowej nie można od­ rywać o d aktualnej sytuacji twórczości plastycznej, od problematyki, jaką ona zarysowuje i upowszech­ nia. Sztukę ludową widziano więc tak, j a k ją umiano zobaczyć poprzez pryzmat istniejących poglądów arty­ stycznych, doświadczeń i zainteresowań. T o nie przypadek, że właśnie w 1906 r. Modigliani zachwyca się znalezioną murzyńską statuetką, że P i ­ casso właśnie wtedy stanie zafrapowany przed m u ­ rzyńską maską, że Brancussi, Derain, Matisse, K i r e h ner, Lipsohitz czy Klee świadomie zwracają się ku sztuce ludów Oceanii, Wybrzeża Kości Słoniowej czy A m e r y k i Południowej. W t y m samym przecież czasie doświadczenia awangardy artystycznej Paryża do­ prowadzą do powstania kubizmu, do różnorodnych poszukiwań, których istotą będzie zwrot k u formie, ku nowemu widzeniu świata. Sztuka murzyńska stała się t y l k o katalizatorem, przyśpieszyła pewne procesy, nadała i m może szczególny kształt; ale istota zja- �4 II. 4. „Narodziny N.M.P.", obraz na szkle, wym. 36 x 30 cm. Zamagórze, pow. Nowy Targ. Własność Muz. Etnograf, w Krakowie. II. 5. „Matka Boska", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 25 cm. Wł. Muz. Ziemi Bocheńskiej. wiska polegała na t y m , że sztuka ta odpowiedziała na problematykę, jaką podjęli w t y m czasie twórcy ówczesnej awangardy artystycznej. I tak jak nie było przypadkiem, że dopiero w 1906 r. zrozumiano we Francji, czym jest rzeźba murzyńska i maska maoryjska, t a k też nie jest przypadkiem, że w klimacie naszych stosunków plastycznych zrozu­ mienie tej problematyki nastąpiło znacznie później, i w dodatku — w wąskim kręgu oddziaływania formistów. I tak j a k f o r m i z m był epizodem pozba­ wionym przez wiele l a t konsekwencji plastycznych, tak też i widzenie nowej problematyki, która t k w i w rzeźbie czy malarstwie l u d o w y m , stało się właści­ wie dopiero zdobyczą l a t p o w o j e n n y c h . Rewelacją artystyczną w najlepszym tego słowa znaczeniu stała się wystawa 1948 r. w K r a k o w i e , po raz pierwszy pokazująca w szerokim przekroju rzeźbę i malarstwo l u d u . Rewelacją — i n a t y m koniec, bo przez 12 następnych l a t nie dało się za­ uważyć konsekwentnej kontynuacji tego rodzaju po­ kazów. Było wprawdzie wiele wystaw, często nawet doskonale przygotowanych, ale demonstrowały one raczej rzemiosło ludowe czy twórczość współczesną — l Ściślej — już w 1937 r. sztuce tej poświęcono sporo miejsca na wystawie w warszawskim Instytucie Propagandy Sztuki, ale i ten pokaz w zasadzie fawo­ ryzował czynnik zdobniczy, aspekt dekoracyjny, nawet rzeźby i malarstwa. 1 a nie te najwyższe wartości plastyczne, które zawarte były właśnie w dawnej rzeźbie k u l t o w e j , malarstwie i drzeworycie, to jest — dopowiedzmy — w tych działach sztuki ludowej, które dziś są już niemal zupełnie martwe, coraz bardziej obce mentalności i upodobaniom współczesnej w s i , które jednak — j a k sądzę — reprezentują w naszej sztuce ludowej n a j ­ wyższe wartości artystyczne, stając się cennym i t r w a ­ łym wkładem w dorobek naszej k u l t u r y narodowej i zjawiskiem w y b i t n y m nawet w zestawieniu z twór­ czością ludową i n n y c h narodów. Dzisiaj może bardziej niż kiedykolwiek bliska nam jest ta sztuka. Jej wyraz plastyczny, dawniej nie do przyjęcia d l a odbiorcy wychowanego na akade­ mickich normach estetycznych, teraz — stał się wręcz urzekający. Ponad 50 l a t w a l k i z akademicką kon­ wencją w sztuce obaliło te k r y t e r i a naturalistycznej 57 �poprawności, które kazały dawniej oceniać malarstwo i rzeźbę ludową j a k o twórczość nieudolną i zbarbaryzowaną. 50 l a t doświadczeń sztuki X X w i e k u po­ mogły odkryć w twórczości ludowej jej własne fascy­ nujące wartości artystyczne; nauczyły cenić zarówno jej autentyzm, zaskakujące środki ekspresji, lapidar­ ność i celowość plastycznych sformułowań, j a k — przede wszystkim — bogactwo i n w e n c j i twórczej, śmiałość i celność rozwiązań. Bliskie są te wartości współczesnemu artyście, który niejednokrotnie w malarstwie l u d o w y m czy rzeź­ bie znajduje dziś echo swoich własnych intencji i po­ trzeb artystycznych. Bliskie są one i szerszym kręgom odbiorców. Deformacja — już nie szokuje. N a i w ­ ność — już nie razi, przeciwnie, odczuwamy ją jako szczerość i autentyzm emocji, których jesteśmy sprag­ nieni, t y m bardziej że sztuka oglądana na oficjalnych wystawach jest często zbyt oschła w s w y m intelektualizmie, albo — z drugiej strony — zbyt k o n ­ wencjonalna w swej tradycjonalności. W tej sytuacji wydaje m i się, że sztuka ludowa może dziś zaspokoić dość szerokie potrzeby natury emocjonalnej i artystycznej. Na ile może być ona przydatna d l a współczesnej twórczości — t r u d n o w y ­ rokować. Jedno jest pewne, że aby sztuka ta mogła inspirować, pobudzać inwencję, radować i wzruszać — musi być znana, musi się stać własnością wszystkich. A t a k niestety nie jest, dowodem czego są liczne głosy pełne zdumienia, nawet w y b i t n y c h naszych twórców, znajdujących w ludowej rzeźbie i malar­ stwie wartości, których — j a k t w i e r d z i l i — nawet nie przeczuwali. Dobrze się więc stało, że po długiej przerwie zo­ baczyliśmy w K r a k o w i e w lecie i jesieni ub. r. dwie wystawy malarstwa, grafiki i rzeźby ludowej — w y ­ stawy, powiedzmy to od razu — świetne. P i e r w s z a była eksponowana w k r a k o w s k i m Pa­ łacu Sztuki i już samo miejsce określało jej charak­ ter. Była to wystawa najcelniejszych dzieł ludowego drzeworytnictwa i malarstwa. Organizatorzy, m i m o krótkiego czasu i m i n i m a l n y c h środków (dlaczego?), zdołali zgromadzić doskonały zestaw 259 eksponatów, pochodzących ze zbiorów krakowskich •— głównie z Muzeum Etnograficznego, Muzeum Narodowego, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz p r y w a t ­ nych kolekcji prof. d r a K a r o l a Estreichera i m g r M a r i i Woleńskiej. Wiele z tych dzieł nie było dotąd nigdy wystawianych na w i d o k publiczny, wiele ujrze­ liśmy po raz pierwszy w pełnej i c h krasie — myślę tu zwłaszcza o obrazach na drzewie, płótnie i papie­ rze, działających śmiałymi i jakże charakterystycz­ n y m i dla polskiej sztuki ludowej zestawieniami kolo­ rystycznymi — czystymi, ostrymi błękitami, zielenia­ mi, żółciami, czerwieniami, różami i bielami. Obrazy, 2 „Wystawa malarstwa ludowego". Komitet w y ­ konawczy: K a r o l Estreicher, Tadeusz Seweryn, Teo­ dor Grott, Ignacy Trybowski. A d a m Bochnak. Bożena Daszyńska, Maria Woleńska, Juliusz Zborowski. K a ­ talog ilustr. 2 5H pokazywane wielokrotnie na różnych wystawach w k r a j u i za granicą, pieczołowicie przez p p . Zofię W a l ­ czewską i Halinę Urbanowicz oczyszczone z b r u d u i w e r n i k s u — ujawniły nowe, znakomite wartości. Twórcy wystawy z prof. T. Sewerynem na czele włożyli dużo wysiłku, aby pokazać na dobrych przy­ kładach różne grupy malarstwa, j a k też bogaty prze­ gląd używanych przez l u d technik (łącznie z r z a d k i m i przykładami eglomizowania czy zdobienia drzewory­ tów gufrowaną blaszką-pozłotką). Szkoda tylko, że ograniczono się, ze względu na czas i budżet, jedynie do zbiorów k r a k o w s k i c h , zna­ komicie pokazujących malarstwo krakowskie na pa­ pierze i płótnie, czy podhalańskie na szkle, ale już nierównie słabiej dokumentujące śląskie obrazy na szkle, a jedynie fragmentarycznie —• kaszubskie, łódz­ kie, lubelskie i t p . 3 Wielkość w y s t a w y i niemal pełna reprezentacja w i e l u grup stwarzały doskonały materiał d l a studiów, pozwalając uważnemu w i d z o w i na zapoznanie się niemal z w s z y s t k i m ważniejszymi odmianami czy technikami. T y m bardziej wypada żałować, że układ ekspozycji n i e ułatwiał orientacji, szczególnie w sa­ lach z m a l a r s t w e m n a szkle, gdzie Spisz, Orawa, Rabka i Śląsk występowały nieraz obok siebie, a co gorsza, w większych zespołach np. m a l a t u r podhalań­ skich organizatorzy umieścili jedną śląską, wyraźnie odbiegającą charakterem. Nie zawsze wątpliwości mógł rozwiać katalog — przygotowany wyjątkowo niestarannie, z niepełnymi, a w k i l k u przypadkach fałszywymi atrybucjami. a nawet ilustracjami obiek­ tów, których w ogóle nie było na wystawie (podobno ze względów oszczędnościowych musiano posłużyć się w y k o n a n y m i już dawniej kliszami). Znacznie ciekawiej przedstawiała się ekspozycja malarstwa na płótnie, drzewie i papierze, gdzie układ w g zbieżności cech formalnych pokrywał się na ogół z podziałem na grupy czy typy, a zestawienia w po­ bliżu siebie tych samych tematów ikonograficznych (M. Boska Saletyńska, M . Boska Dzikowska) pozwa­ lały na obserwowanie, j a k w t y m samym układzie zmieniają się szczegóły, a nawet j a k tradycja lokalna czy zainteresowanie osobiste malarza wpływają na odmienne — „realistyczne" czy „dekoracyjne" — trak­ towanie tematu. W oddzielnej salce pokazano obrazy z ostatnich trzydziestu l a t : F. Janeczki, R. Barańskiej, D. Lam­ part oraz k i l k a kartonów R. Zaród, F. Curyło i i n . Widać t u przemiany zachodzące w malarstwie ludo­ w y m , odstępowanie od tradycyjnych ujęć na rzecz zdobnictwa, przełamywanie schematów kompozy­ cyjnych i ikonograficznych, aż po dyletancko-amatorski obrazek tematyczny. L. Kosiniak „Sceny z oku­ pacji". Nie bardzo orientuję się w intencjach orgaJedynie 5 obrazów wypożyczono z Muzeum i m . W. Orkana w Rabce, a 2 z Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 3 �nizatorów. Jeśli chodziło i m o pokazanie degene­ racji malarstwa — przykład w y b r a n o świetnie, jeśli jednak o pokazanie tego, co cenne w sztuce ludowej, to podobny obraz w ogóle n i e powinien był t u się znaleźć. A może chodziło o pokazanie choć jednej pracy o tematyce współczesnej? Za t y m przemawia­ łoby umieszczenie n a okładce katalogu „Wesela" 0. Czajki, obrazu raczej przecież reprezentatywnego dla sztuki „naiwnej" niż tradycyjnej ludowej, stano­ wiącej 99% eksponatów. Nie Chciałbym oczywiście wątpliwościami t y m i pomniejszyć wielkiego osiągnięcia, j a k i m się stała wystawa; jeśli wyrażam t u obiekcje, to t y l k o dla­ tego, że bogactwo w y s t a w y upoważnia do szukania w niej nie t y l k o źródła estetycznych doznań, ale i określonej koncepcji naukowej. Wystawa przynosi zresztą szereg ważkich przy­ czynków do naszej wiedzy o ludowej sztuce. Szcze­ gólnie interesujące są drzeworyty z okolic Jasła ( i l . 7), tworzone przez jeden ośrodek, a przeznaczone zarówno dla ludności prawosławnej, j a k i d l a katolickiej, polskiej. Nie różnią się one cechami f o r m a l n y m i , tylko napisy cyrylicą (i to niekonsekwentną) świadczą o tym, dla kogo były przeznaczone. Sąd t a k i po­ twierdza interesująca informacja umieszczona n a o d ­ wrocie jednego z drzeworytów, pochodzących z k o ­ lekcji prof. Estreichera sporządzona przez nabywcę. Cytuję ją w dosłownym b r z m i e n i u : „Utwory X y l o grafii wieyskiej artystów naszokrajowych. Następne drzeworyty dostarczone m i zostały z Galicyi z c y r ­ kułu Jasielskiego, zatym n i e wątpię, iż są w y r o b e m włościan produkujących te grube u t w o r y , w którego chacie jest pracownia r y t o w n i k a , koloratora i który razem wyroby swoje na plecach roznosi po odpustach, jarmarkach, targach i gdziekolwiek jest liczniejsze zgromadzenie wieyskiego l u d u . Wnoszę, że te x y l o grafy przeznaczone są d l a ludzi wieyskich Obrządku ruskiego". Innym n o v u m wystawy jest zaskakujący w swej ekspresji i dynamice obraz Ukrzyżowania ( i l . 1) utrzymany w gamie brązowo-żółtej, nie znajdujący odpowiednika w znanych n a m zbiorach. Analiza obra­ zu pozwala przypuszczać, że n i e był o n przypadko­ wym wyskokiem; kontur pirowadzony jest t a k pewną ręką i z t a k i m rozmachem, że należy raczej sądzić, iż mamy t u do czynienia z j e d y n y m zabytkiem, po­ chodzącym z ręki twórcy, który podobny schemat kompozycyjny wykonywał wielokrotnie, dochodząc do swoistej wirtuozerii. Bardzo ciekawy jest również „Sąd Ostateczny" Doroty Lampart, m a l a r k i z Zawoi, sprawiający n a pierwszy rzut oka wrażenie gobelinu. Obraz w y k o ­ nany jest farbą klejową i w y k l e j a n y różnokoloro­ wymi papierkami; stanowi o n również u n i k a t w n a ­ szej sztuce ludowej, reprezentując jednak typowe dla niej cechy, j a k strojnoiść, świetne poczucie r y t ­ mu, typizacja postaci. Nieludowy, ale niezmiernie interesujący d l a etno­ grafa jest obraz przedstawiający „Napad zbójników" 11. 6. „Napad zbójników", obraz nie­ ludowy. Fragment. Wym. całości 161,5 x 91,5 cm. Własność Muz. V. J. w Kra­ kowie. II. 7. „Sw. Mikołaj", drzewo­ ryt łemkowski, kolorowany, wym. 31 x 21 cm. Własność Karola Estreichera, Kraków. �(ii, 6), dokumentujący strój, zapewne orawski p r a w ­ dopodobnie z pierwszej połowy X I X w . Sam obraz przypomina w układzie, a nawet we fragmentach (łóżko z dzieckiem) obrazy w o t y w n e ; wykonany jest z wyraźną troską o wierność przedstawienia każdego szczegółu, zwłaszcza interesujących nas strojów. O ile przy wystawie w Pałacu Sztuki można było zarzucać autorom pewną niekonsekwencję, polega­ jącą na t y m , że albo pokazano za mało — jeśli chcia­ no dać pełen obraz ludowego malarstwa, albo za dużo — jeśli zamierzano pokazać jedynie najcelniejsze dzieła, o tyle późniejszy pokaz urządzony w salach Muzeum Etnograficznego z okazji pobytu gości Mię­ dzynarodowego Kongresu Krytyków Sztuki (AICA) — ocenić należy w samych superlatywach. Goście nasi z zagranicy, a także wielotysięczna rzesza zwiedza­ jących zobaczyli wystawę, która byłaby wydarzeniem artystycznym w każdej stolicy i w każdym większym centrum sztuki. Wielką zasługą prof. T. Seweryna była t u ostra i celowa selekcja. Na wystawie nie było rzeczy sła­ bych — niemal że nie było średnich. Pokazano I I . 8. „Więzień Oświęcimia", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 44 cm. Wyk. Szczepan Woźniak. Własność Muz. Etnograf, w Krakowie. w jednej salce obrazy na szkle, każdy inny, każdy 0 własnych, odrębnych wartościach. Wszystkie, zda­ wałoby się, już znane, ale dopiero teraz demonstru­ jące całą swą krasę. Obok — współczesne obrazy na papierze i rzeźby, nowa zdobycz badań Instytutu Sztuki — aniołek Kożuchowskiego, oraz najlepsza chyba rzeźba Szczepana Woźniaka „Więzień Oświę­ c i m i a " (11, 8). W innych salach świetnie dobrane obrazy na płótnie i drzewie oraz rzeźby; wśród nich Chrystus Frasobliwy z Rabki, prawdziwe arcydzieło naszej rzeźby ludowej, t r y p t y k ze Św. O n u f r y m z L i ­ manowej oraz n a prawdę najlepsze obiekty zarówno z. K r a k o w a , j a k Rabki, Nowego Sącza i Bochni. Nie można się więc było dziwić, że wystawa wywołała niezwykle żywy oddźwięk u gości, którzy uznali ją Cobok krakowskiego Biennale grafiki) za najciekawsze zjawisko artystyczne, komentując długo, a nawet r y ­ sując poszczególne eksponaty. Do sukcesu wystawy przyczynił się również spo­ sób ekspozycji; inwencja i w y b o r n y smak prof. T. Se­ weryna pozwoliły stworzyć wystawie ramy wręcz nie­ powtarzalne, poczynając o d żywych kształtów drzew, dosłownie puszczających świeże pędy w muzealnych salach (ile t r u d u kosztowało wyławianie po powodzi tych nasiąkłyCh wodą pni), aż po mądrą i skromną ekspozycję mniejszych figurek znakomicie rozmiesz­ czonych na tle parkanowych desek. Ilość eksponatów nie była w i e l k a , ale przejrzystość ekspozycji, dobre rozmieszczenie i zestawienie rzeźb potęgowało i c h wyraz. Przy okazji poddano r e w i z j i i sąsiednie sale, za­ stępując słabsze obiekty (zwłaszcza rzeźby, płasko­ rzeźby) i n n y m i , lepszymi. Wygrał na t y m również 1 J . Wawro, reprezentowany przez k i l k a najlepszych swoich prac. Z okazji w y s t a w y wydano mały voider zawiera­ jący 16 zdjęć z podpisami w językach angielskim i francuskim. Kończąc tę recenzję nie mogę powstrzymać się od wyrażenia głębokiego żalu, że nie udało się w y ­ stawy zamienić n a stałą ekspozycję. Muzeum Etno­ graficzne posiada bowiem wspaniałe zbiory, które jedynie w małej części dostępne są d l a zwiedzających. Zbiory w magazynie nie pełnią r o l i społecznej. Sądzę, że w interesie władz K r a k o w a byłoby powiększenie Muzeum, chociażby przez tymczasowe oddanie do jego dyspozycji k i l k u sal w sąsiedztwie na rozsze­ rzenie ekspozycji. Jest też n a pewno w interesie Muzeum powiększenie stałej kolekcji rzeźb i malar­ stwa — Choćby dlatego, że Muzeum to jest jedną z największych a t r a k c j i d l a turystów zagranicznych i gości, bawiących n a „Dniach K r a k o w a " . Jest to też na pewno w interesie naszej k u l t u r y , a nawet wię­ cej — jest to naszym obowiązkiem wobec przeszłości, wobec społeczeństwa i przyszłych pokoleń. Fot.: Jan Swiderski — U. 1—3, 5, 8, Stefan szewski — U. 4, 6, 7. Deptu- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/634b7455d1667f47981285a4164c6b56.pdf 24ce82722f8281638d7eac75c865f502 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3486 Title A name given to the resource Refleksje po wystawie sztuki ludowej w Londynie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 289 - 296 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REFLEKSJE PO W Y S T A W I E SZTUKI LUDOWEJ W LONDYNIE ALEKSANDER Nie ł a t w o pisać o wystawie, k t ó ­ rej się jest w s p ó ł a u t o r e m . Osobiste zaangażowanie utrudnia obiektywną ocenę, chociaż i zaostrza spojrzenie na r ó ż n e problemy z w i ą z a n e z w y ­ s t a w ą . A p r o b l e m ó w takich jest n i e m a ł o — z a c z y n a j ą c od koncep­ cji wystawy, a k o ń c z ą c na sytuacji naszego muzealnictwa, na katastro­ f a l n y m stanie z b i o r ó w sztuki ludo­ wej. 1 Podstawowym z a ł o ż e n i e m scena­ riusza było pokazanie sztuki ludo­ wej przede w s z y s t k i m od strony jej w a r t o ś c i artystycznych. Liczyliśmy na widza, k t ó r e g o m a ł o interesuje nasza specyfika etnograficzna, k t ó r e ­ m u jest wszystko jedno, czy to, co 1 Wystawa polskiej sztuki ludo­ wej eksponowana b y ł a w Londynie w sali R. W. S. Galleries — Conduit Street 26, w dniach 3—24 maja 1956 r. Scenarzysta i komisarz w y ­ stawy — mgr A. Jackowski. Opra­ cowanie plastyczne — Cz. Wielhorski. Asystent komisarza w y s t a w y — mgr A. K u n c z y ń s k a . Opieka nad eksponatami — dr T. Delimat. W y k o ­ nawstwo — P r z e d s i ę b i o r s t w o W y ­ staw i T a r g ó w . Katalog opracowali — mgr A . Jackowski i mgr A . K u n ­ czyńska. Plakat — J. Lenica. W y ­ s t a w ę p r z y g o t o w a ł Centralny Za­ r z ą d I n s t y t u c j i Sztuk Plastycznych i Wystaw M K i S , w Londynie f i r ­ m o w a ł I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej. JACKOWSKI widzi, jest „ S i e r a d z e m " czy „Opocz­ nem". W y s t a w ę a d r e s o w a l i ś m y do publiczności wystaw plastycznych, do ś r o d o w i s k a artystycznego, do tych, k t ó r y c h interesuje przede wszystkim sztuka, k t ó r z y na wy­ stawach s z u k a j ą przeżyć n a t u r y estetycznej. W i d z o w i temu chcieliś­ my p r z e k a z a ć ogólny obraz naszej ludowej sztuki w jej n a j w a ż n i e j ­ szych w a r t o ś c i a c h artystycznych, a zarazem — p o k a z a ć jej o d r ę b n y k o ­ loryt, to, co w niej jest p o l ­ s k i e . Adresowaliśmy wystawę t a k ż e do naszej emigracji. I znowu nie po to, by uczyć, na j a k i m tere­ nie co jakie jest, ale aby przypo­ m n i e ć smak k r a j u , a t m o s f e r ę ojczyz­ ny, dzieciństwo. Chcieliśmy przeko­ n a ć ich przy t y m , że nowy u s t r ó j polityczno-społeczny nie zniszczył uroku ludowej sztuki, lecz przeciw­ nie: otoczył j ą szacunkiem, ocenił zarówno jej tradycyjne w a r t o ś c i (rzeźba i malarstwo religijne), j a k i d a ł nowe możliwości rozwoju. t a k ż e stroju, tkaniny, haftu, zdob­ nictwa w drzewie, s k ó r z e , metalu i t d . Poza szerszym zakresem różniła naszą w y s t a w ę od poprzedniej od­ mienna intencja w doborze i zesta­ wie rzeźb. Wystawa z 1948 r. p o d ­ k r e ś l a ł a to wszystko, co łączy na­ szą s z t u k ę l u d o w ą ze s z t u k ą p r y ­ m i t y w u a f r y k a ń s k i e g o , co jest w niej w s p ó l n e z i n n y m i k u l t u r a m i . Nam zaś, j a k w s p o m n i a ł e m , cho­ dziło o wydobycie cech specyficznie polskich. W y b i e r a l i ś m y w i ę c obiekty bardzo „ n a s z e " : Chrystusa p a d a j ą c e ­ go pod k r z y ż e m , Frasobliwych, a nawet a u t e n t y c z n ą s t a r ą k a p l i c z k ę u s t a w i o n ą na tle fotograficznego pejzażu, szopkę k r a k o w s k ą , ł o w i ­ ckie pasiaki, kolorowe p a j ą k i , p u ­ szyste „ ś w i a t y " , jarmarczne k w i a t y z barwnych bibułek, wycinanki. Podstawowym k r y t e r i u m selekcji m a t e r i a ł u , p r z e w a ż n i e już muzeal­ nego, b y ł a w a r t o ś ć artystyczna. Po­ k a z a ć to, co najlepsze — znaczyło przede wszystkim sięgnąć do u n i ­ kalnych z a b y t k ó w , do o k a z ó w b ę d ą ­ Trzeba b y ł o r ó w n i e ż b r a ć pod cych ozdobą naszych muzealnych u w a g ę , że L o n d y n widział j u ż j e d ­ ekspozycji. n ą w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej w r. 1948; nasza wystawa m u s i a ł a w i ę c być inna, w n o s i ć nowe ele­ menty. O ile poprzednia ekspozy­ Por. i n t e r e s u j ą c e u w a g i na ten cja o g r a n i c z a ł a się t y l k o do rzeźby, temat dra J. Grabowskiego w art. malarstwa i g r a f i k i , o tyle m y za­ „ S z t u k a ludowa s z t u k ą l u d ó w " i w k ł a d a l i ś m y pokazanie przekroju ca­ o m ó w i e n i u krakowskiej wystawy łości sztuki ludowej, we wszystkich malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i ludowej, jej formach i przejawach, a więc „Pol. Szt. L u d . " nr 6-7-8/1948. 2 2 289 �Zniszczone czy zagrożone ekspo­ naty trzeba było zastąpić kopią, jak lo zrobiliśmy ze starymi obrazami na szkle, z n i e k t ó r y m i r z e ź b a m i , za­ b a w k a m i oraz zdobioną wycinanka­ m i gwiazdą obrzędową. Ogromną pomoc okazał nam w t y m prof. T. Seweryn i m u s z ę s t w i e r d z i ć , że wszystkie kopie wykonane pod j e ­ go opieką b y ł y istotnie d o s k o n a ł e . K r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznych s t o s o w a l i ś m y r ó w n i e ż przy wyborze o b i e k t ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Nie w i ­ dzieliśmy sensu w akcentowaniu sztuki dnia dzisiejszego t y l k o dla­ tego, że pokazuje ona n o w ą t e m a t y ­ kę. Zbyt dobrze wszyscy wiemy, z jakich źródeł p ł y n ę ł y „ i n s p i r a c j e " takich dzieł. Woleliśmy ograniczyć się do zestawu n a p r a w d ę w a r t o ś c i o ­ wych o b i e k t ó w — a takich jest we współczesnej twórczości ludowej wcale n i e m a ł o (szczególnie z t k a ­ ctwa, ceramiki, zdobnictwa, p a m i ą t ­ karstwa, malarstwa na szkle) — niż p o k a z y w a ć rzeczy, k t ó r e w istocie swej ś w i a d c z ą t y l k o o upadku pew­ nych gałęzi ludowej sztuki. Nie chcieliśmy k ł a m a ć , nie chcieliśmy s t w a r z a ć sztucznych m i r a ż y r o z k w i ­ tu sztuki ludowej w obecnych wa­ runkach, nie chcieliśmy łudzić co do perspektywy jej dalszego życia i rozwoju. Z a l e ż a ł o nam na rzetel­ ności informacji, na prawdzie — w y r a ż o n e j z a r ó w n o w doborze eks­ p o n a t ó w , koncepcji poszczególnych d z i a ł ó w wystawy, j a k i we w s t ę p ­ n y m artykule katalogu. Istotny sens, jeśli się tak m o ż n a w y r a z i ć — p r o ­ pagandowy, widzieliśmy w ł a ś n i e w b r a k u propagandowych c h w y t ó w , w o b i e k t y w n y m i rzetelnym obrazie, który pragnęliśmy przekazać. Nie znaczy to, że zagadnienia współczesne pozostały na uboczu. Cała wystawa b y ł a ostatecznie r o ­ biona z pozycji dnia dzisiejszego, wysuwała współczesne (dla nas) problemy, nawet w doborze ekspo­ n a t ó w k o r e s p o n d o w a ł a z dzisiejszy­ m i problemami sztuki (akcent p o ł o ­ żony na r z e ź b ę m o n u m e n t a l n ą , na rolę sztuki w organizowaniu co­ dziennego życia). Nie p o k a z y w a l i ś m y co prawda traktora zamiast pługa ani wycinanek z d y m i ą c y m i k o m i ­ nami fabryk. Chodziło nam o inną, istotną p r a w d ę współczesności, o w ł a ś c i w y obraz obecnego stanu sztu­ k i ludowej, o to, czym obrasta, co decyduje o drogach i możliwościach rozwoju, p r z e k s z t a ł c e ń czy p o w i ą ­ zań. S t ą d mocne zaakcentowanie twórczości pogranicza sztuki ludo­ wej i amatorskiej, naszych „ n a i w ­ nych r e a l i s t ó w " — Janeczki, N i k i f o ­ ra, Ociepki, K u d ł y , a nawet R o j Kozłowskiej. A ponieważ świat naiwnego realisty jest jego o d r ę b ­ ną, p o e t y c k ą wizją, twórczość ich, zwłaszcza Nikifora i K u d ł y , obrazo­ w a l i ś m y c a ł y m zestawem prac (ok. 50 „ N i k i f o r ó w " i 25 „ K u d ł ó w " ) . Z drugiej strony współczesność widzenia sztuki ludowej — to do­ strzeganie jej w p ł y w u i r o l i w rozwoju całej k u l t u r y narodowej. Na wystawie s t a r a l i ś m y się w y e k s ­ p o n o w a ć to zagadnienie w specjal­ 290 n y m dziale pod h a s ł e m „ S z t u k a l u ­ dowa jako jedno ze źródeł inspi­ r a c j i w s p ó ł c z e s n e j plastyki". Zna­ lazły się tam r z e ź b y Z. Pronaszki ( „ P r o r o k " z 1918-19 r.), fragment kapliczki J. Szczepkowskiego, olej T. Makowskiego („Chłopak"), a k w a ­ rela T. C z y ż e w s k i e g o („Zbójnik"), karton Z. Stryjeńskiej, grafika Wł. Skoczylasa, E. Bartłomiejczyka, W. Wąsowicza, T. Ma­ kowskiego, T. Kulisiewicza, r y s u n ­ k i A. Stopki i i n . Obok pokazano prace z kolekcji I n s t y t u t u W z o r n i ­ ctwa P r z e m y s ł o w e g o — tkaniny, c e r a m i k ę , zabawki, wyroby z w i k l i ­ ny — projektowane przez A. M i l wicza, E. P l u t y ń s k ą , A.- Kenara, W. W o ł k o w s k i e g o , m a l a r k i z Z a l i ­ pia, k o l e k t y w y robotnicze i m ł o ­ dzieżowe p r a c u j ą c e pod k i e r u n k i e m K r . Szczepanowskiej, A . Kenara, G r z e ś k i e w i c z ó w i t d . W dziale t y m znalazły się r ó w n i e ż zabawki i r z e ź b y w drzewie z Liceum Tech­ n i k Plastycznych w Zakopanem, noszące na sobie u r z e k a j ą c e p i ę t n o osobowości k i e r o w n i k a szkoły — prof. A. Kenara, oraz prace i n d y w i ­ dualnych a r t y s t ó w , j a k broszki H . Grunwalda czy b i ż u t e r i a M . Celm i ń s k i e g o , zabawki A . Rząsy z Za­ kopanego itp. Wszystkie te prace m i a ł y j a k i ś w i ę k s z y czy mniejszy związek ze s z t u k ą l u d o w ą , i to z w i ą z e k o k r e ś l o n y w ł a ś n i e najtraf­ niej s ł o w e m „ i n s p i r a c j a ' ' : a więc pokrewny klimat, coś z ducha l u d o ­ wej twórczości, a nie mechaniczne­ go, eklektycznego przenoszenia jej m o t y w ó w i w z o r ó w . Nie „ z a k o p i a ń ­ szczyzna" s t r a s z ą c a swego czasu w mieszczańskich salonach, nie pseudoludowa kalkomania, ale s i ę ­ ganie do w s p ó l n y c h źródeł prze­ żyć, do poetyki, nastroju, do j a ­ kiejś ludowej tonacji. O d w o ł y w a ­ liśmy się do w r a ż l i w o ś c i widza, k t ó ­ r y nasycony w pierwszej części w y ­ stawy a u t e n t y c z n ą s z t u k ą l u d o w ą , t u powinien był jedynie s t w i e r d z i ć fakt, że w Polsce sztuka ludowa nie jest czymś m a r t w y m , na m a r g i ­ nesie k u l t u r y , ale że niezależnie od w ł a s n e g o , tradycyjnego ciągu roz­ wojowego, zahacza z jednej strony o t w ó r c z o ś ć a m a t o r s k ą — z drugiej zaś o t w ó r c z o ś ć naszych r z e ź b i a ­ rzy, malarzy, grafików, w y s t a w i e n n i k ó w , r e p r e z e n t a n t ó w sztuki de­ koracyjnej i p r z e m y s ł u artystyczne­ go. U n i k a l i ś m y przy t y m j a k i e g o ś fałszywego przeceniania r o l i tego „ l u d o w e g o " źródła inspiracji, w y ­ r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą c , że jest ono t y l k o jednym z wielu, bynajmniej nie n a j w a ż n i e j s z y m i nie najbar­ dziej chyba owocnym. Tyle o samej koncepcji wystawy, o jej zasadniczych założeniach sce­ nariuszowych. Dalszy ciąg pracy b y ł już p r ó b ą adaptacji tych założeń do danych w a r u n k ó w ekspozycji. A w a r u n k i nie b y ł y korzystne: duża sala o w y m i a r a c h ok. 20X15 m, oświetlenie górne — padające z oszklonego sufitu, z w y s o k o ś c i 2 p i ę t e r ; w o k ó ł ścian na wysokości p i ę t r a biegła galeryjka szeroka na 2 m, podparta na stiukowych k o ­ lumnach, k t ó r e „zdobiły" w ten spo­ sób w n ę t r z e , n a d a j ą c m u mies2c z a ń s k o - p a ł a c o w y charakter. U k ł a d pomieszczenia n a r z u c i ł r o z w i ą z a n i e — na galeryjce z n a l a z ł o się wszyst­ ko, co b y ł o p o c h o d n e wobec sztuki ludowej, a w i ę c „ n a ­ i w n i realiści", amatorzy, I W P i dzieła sztuki w s p ó ł c z e s n e j inspiro­ wane l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą . Na par­ terze zaś umieszczono całą ekspo­ zycję sztuki ludowej. P o z o s t a w a ł o r o z s t r z y g n ą ć : czy p r z y j ą ć m e t o d ę pokazu r z e c z o w ą , tzn. oddzielnie eksponować ceramikę, oddzielnie tkaniny, wycinanki, r z e ź b ę itp. — czy też t w o r z y ć całości, np. regio­ nalne. S t a l i ś m y na stanowisku, że obiekty sztuki ludowej należy po­ k a z y w a ć we w ł a ś c i w y m k o n t e k ś c i e . Ze sztuka ludowa t ł u m a c z y się do­ piero wtedy, gdy w i d z i m y j ą we wszystkich p o w i ą z a n i a c h jako s u m ę tych w a r t o ś c i estetycznych, k t ó r e człowiek tworzy d l a s i e b i e , dla wyrażenia swoich w z r u s z e ń , dla ozdoby swego życia. Należało przy t y m p o k a z a ć d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć form, i n n o ś ć sztuki np. p o d h a l a ń s k i e j , k r a k o w ­ skiej czy kurpiowskiej. Niestety, p r z e s t r z e ń b y ł a tak m a ł a , że trze­ ba b y ł o wszystkie te postulaty rea­ lizować w syntetycznym skrócie. Trudno też powiedzieć, kiedy k o n ­ cepcja scenariusza p r o w a d z i ł a m y ś l plastyka, kiedy zaś b y ł o odwrotnie.' Ostatecznie z d e c y d o w a l i ś m y się na sześć „stoisk" r e p r e z e n t u j ą c y c h naj­ bardziej typowe i i n t e r e s u j ą c e re­ giony (względnie grupy pokrewnych r e g i o n ó w ) . B y ł y to: P o d h a l e (aż po Sądeckie i Beskid Śląski), Śląsk (Dolny, G ó r n y , Opolski i Cieszyński), P o l s k a południo­ wo - w s c h o d n i a (Rzeszowskie i p o ł u d n i o w a część w o j . lubelskie­ go), P o l s k a p ó ł n o c n o w s c h o d n i a (Kurpie, Podla­ sie), P o l s k a c e n t r a l n a (Ma­ zowsze, Opoczyńskie, Sieradzkie, Radomskie itd.) oraz Krakow­ s k i e . T a k i p o d z i a ł pozwolił poka­ zać niemal cały m a t e r i a ł , k t ó r y m d y s p o n o w a l i ś m y , przy czym starali­ ś m y się o wydobycie w ekspozycji każdego regionu jego cech specy­ ficznych, typowych. Tak np. „ P o d ­ hale" c h a r a k t e r y z o w a ł o zdobnictwo w drzewie, skórze i metalu oraz obrazy na szkle, podobnie , j a k „Polskę północno-wschodnią" ' tka­ niny dwuosnowowe, plecionki i w y ­ cinanki — a „ K r a k ó w " m a l o w a n k i zalipiańskie, szopka, s t r ó j i p l a ­ styka o b r z ę d o w a (gwiazda, t u r o ń ) . Wszędzie zresztą znalazł się s t r ó j , ceramika, mebel. Jak już z tego opisu w y n i k a , nie było m o w y o ż a d n e j dosłowności etnograficznej czy naturalizmie właściwym skansenowskim mu­ zeom. Chodziło o znalezienie jakiejś plastycznej syntezy, s k r ó t u — o za­ sugerowanie charakteru sztuki l u ­ dowej. Tak np. „ p ó ł k a " Szymoszka czy malowanki z a l i p i a ń s k i e stano­ w i ł y j e d n o c z e ś n i e element obudo­ w y stoiska i eksponat. Fotogramy pejzaży, w n ę t r z a , sceny z życia — d o p o w i a d a ł y to, czego mogła nie w y r a z i ć sama ekspozycja. �Rye. 1. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Oczywiście zdaję sobie sprawę z zastrzeżeń, jakie m o ż e b u d z i ć przyjęty przez nas podział. Nie u w a ż a m go wcale za najlepszy, ale — p o d k r e ś l a m — w danych warunkach w y d a ł nam się n a j ­ bardziej przydatny. Z r e s z t ą — poza n i m pozostała r z e ź b a , zabaw­ ka i malarstwo. Te dwa ostatnie d z i a ^ p o k a z a l i ś m y oddzielnie — w m a ł y c h w n ę k a c h , r z e ź b a nato­ miast w y p e ł n i ł a ś r o d e k sali oraz znalazła się w stoiskach regional­ nych. Niejednolitość podziału, raz rze­ czowego, raz terytorialnego nie sprzyjała przejrzystości kompozy­ cji wystawy, t ł u m a c z y ł a się jednak tym, że w ł a ś c i w i e i w rzeźbie, i w malarstwie, i nawet w zabawce trudno jest jeszcze przy dzisiej­ szym stanie wiedzy wyodrębnić ich cechy regionalne. Woleliśmy więc p o t r a k t o w a ć je w zasadzie j a ­ ko dobro o g ó l n o k r a j o w e , regiona­ lizując je t y l k o w pewnych w y p a d ­ kach (np. Matka Boska S k ę p s k a przy K u r p i a c h , pewne typy zaba­ wek w K r a k o w s k i e m itp.). Zasadniczym problemem plastycz­ nym w y s t a w y stało się jednak roz­ wiązanie trudności wynikłych z niekorzystnej architektury w n ę t r z a . Co zrobić, aby w y t w o r y sztuki l u ­ dowej, p r z e w a ż n i e drobne w roz­ miarze — z a g r a ł y p e ł n i ą b a r w i form w t y m w y s o k i m p a ł a c o w y m wnętrzu? P r z y p o m i n a ł y się po­ dobne t r u d n o ś c i , jakie napotykali realizatorzy w y s t a w y w Pałacu Kultury i Nauki. Gdy jednak J. S o ł t a n i O. Hansen usiłowali p r z e k r e ś l i ć istniejącą architekturę b u d u j ą c w niej j a k b y nowe w n ę t r z e , Wielhorski s t a r a ł się raczej w t o p i ć salę w ekspozycję, związać ją o tyle, aby p r z e s t a ł a dzia?ać agresyw­ nie. U z y s k a ł to przez wpisanie 3 3 Por. recenzje z ogólnopolskiej w y s t a w y sztuki ludowej 10-lecia R. Reinfussa i J. Jarnuszkiewicz, zamieszczone w niniejszym nrze „Pol. Szt. L u d . " . stoisk w salę, przy zachowaniu l o ­ gicznego i rytmicznego podziału d y ­ ktowanego u k ł a d e m kolumn, przez zastosowanie w obudowie stoisk pionowych p r ę t ó w , podtrzymują­ cych plansze czy gabloty, wreszcie przez doskonale p o m y ś l a n y p o d ­ wieszony strop z r ó ż n o b a r w n y c h p a j ą k ó w i „ ś w i a t ó w " , k t ó r y nie tylko obniżył w ten sposób salę, t w o r z ą c bardziej przytulne w n ę ­ trze, ale i s t a n o w i ł p i ę k n y k o l o r y ­ styczny akcent w p r o w a d z a j ą c y od razu w j a k i ś l u d o w o - o d ś w i ę t n y na­ strój. Jak ocenić p l a s t y c z n ą realizację wystawy? Sądzę, że należy t u w y ­ różnić trzy podstawowe elementy: stosunek do scenariusza, stosunek do w n ę t r z a i stosunek do ekspona­ tu. Z a c z n ę od pierwszego. Zgod­ ność koncepcji scenarzysty i p l a ­ styka jest w ogóle p i e r w s z y m w a ­ r u n k i e m udania się wystawy. Ta zgodność, a nawet więcej — sta­ lą w s p ó ł p r a c a , w s p ó l n e kształto­ wanie koncepcji istniejące w da- 291 �n y m w y p a d k u — s t a n o w i ł y o pew­ nej jednolitości wystawy. O sto­ sunku do w n ę t r z a j u ż m ó w i ł e m — rezultat u w a ż a m za w y j ą t k o w o udany. Pozostaje sprawa trzecia: stosunek do eksponatu, a więc stworzenie w ł a ś c i w e g o k l i m a t u w y ­ stawy, w k t ó r y m obudowa nie p r z y ­ t ł u m i eksponatu, spełniając t y l k o rolę d o p o w i a d a j ą c e g o akompania­ mentu, na tle k t ó r e g o u w y d a t n i się walor samego obiektu. Podstawo­ w y więc sens pracy plastyka za­ m y k a się w t y m , aby s t w o r z y ć w a r u n k i najkorzystniejszego przed­ stawienia t r e ś c i wystawy, aby po­ k a z a ć w ł a ś c i w y eksponat we w ł a ­ ściwy sposób. M a m w r a ż e n i e , że Wielhorskiemu u d a ł o się s t w o r z y ć n a s t r ó j , w y s t a ­ wa b y ł a polska, b y ł a ludowa i b y ­ ła w s p ó ł c z e s n a . Nie jestem nato­ miast pewny, czy w r ó w n i e traf­ ny sposób u m i a ł w y d o b y ć poszcze­ gólny eksponat, czy nie za bardzo grał całością, nawet kosztem skupie­ nia uwagi widza na w a r t o ś c i o w ­ szych dziełach. Wystawa, mimo wszystkich z góry p r z y j ę t y c h de­ cyzji, b y ł a jednak t r o c h ę p r z e ł a d o ­ wana. (Oczywiście w i n ę ponosi t u 4 4 Z w r a c a m u w a g ę , że przy t a k i m ustawieniu z a d a ń plastyk nie tylko może, ale i musi b y ć w s p ó ł g o s p o ­ darzem w y s t a w y . Jego jest rzeczą ustalić t a k ą k o n c e p c j ę p l a s t y c z n ą , przy k t ó r e j założenie t r e ś c i o w e znaj­ dzie w ł a ś c i w e rozwiązanie arty­ styczne. Wystawa, w odróżnieniu od książki czy a r t y k u ł u , przemawia j ę ­ zykiem s k o j a r z e ń , obrazem a r t y ­ stycznym. Narracja prowadzona jest t u specyficznymi ś r o d k a m i , r ó ż n y ­ m i w zależności od celów i założeń wystawy, ale zawsze jest to narra­ cja wystawowa, a więc działająca wizualnie, a p e l u j ą c a do w r a ż l i w o ś c i widza, a t a k u j ą c a jego w y o b r a ź n i ę . P r a w i d ł o w o ś ć d z i a ł a n i a wystawy — to w ł a ś n i e p r a w i d ł o w o ś ć w y w o ł y ­ wanych s k o j a r z e ń , p r a w i d ł o w o ś ć za­ pamiętanych wrażeń. Twórcy w y ­ stawy, a zwłaszcza plastyk, odpo­ wiedzialni są więc za to, j a k widz reaguje, co u t r w a l a w p a m i ę c i , j a k n a w a r s t w i a j ą się w jego ś w i a d o ­ mości odbierane w r a ż e n i a . Nie bez znaczenia jest więc hierarchia eks­ ponatu, uzyskana r ó ż n y m i ś r o d k a ­ mi: wyodrębnieniem, właściwym rozmieszczeniem, p o d ś w i e t l e n i e m itp. W a ż n y jest kontekst, w a ż n a zasada eliminacji, bezwzględnej selekcji wszystkiego, co nie jest konieczne, co przeciąża, co zagłusza. Selekcji, k t ó r a jest p o d s t a w o w ą z a s a d ą k a ż ­ dej twórczości, a w wystawiennic­ twie decyduje w ogóle o t y m , co i j a k się widzi. Nie w d a j ę się t u . w ocenę r o l i plastyka. Jest ona r ó ż n a przy r ó ż ­ nych rodzajach wystaw, jest ona zmienna w zależności od charakteru w s p ó ł p r a c y ze s c e n a r z y s t ą , fachow­ cem. A l e zawsze plastyk powinien być ostatecznym organizatorem w r a ­ żeń, jakie przekazujemy w y s t a w ą . Oczywiście plastyk czujący i zna­ jący s z t u k ę l u d o w ą . 292 w r ó w n e j mierze i scenarzysta, k t ó r e m u , gdy m i a ł odrzucić rzeźbę czy t k a n i n ę , nieraz r ę k a zadrżała.) Toteż widz z p e w n o ś c i ą nie do­ strzegł wszystkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e chcieliśmy m u p o k a z a ć . Nie d o j r z a ł zapewne n i e k t ó r y c h rzeźb, k t ó r e potraktowane b y ł y raczej jako element dekoracyjny, co podnosiło wprawdzie w a r t o ś ć e s t e t y c z n ą obu­ dowy, ale zarazem t u s z o w a ł o dzia­ ł a n i e samej rzeźby, nie p o z w a l a j ą c s k o n c e n t r o w a ć na niej należytej uwagi. Nie t w i e r d z ę , że to „ p s u ł o " w y s t a ­ w ę . B y ł a ł a d n a i wcale nie dziwię się ludziom, k t ó r z y przychodzili na nią po k i l k a razy. A l e m y ś l ą c o tej ekspozycji i szeregu innych dostrzegam dość symptomatyczne dla naszego w y s t a w i e n n i c t w a nie-' docenianie r o l i samego eksponatu. W i d a ć w t y m zapewne w p ł y w p o w o ­ jennych w y s t a w „ p r o p a g a n d o w y c h " , przemysłowych czy handlowych, gdzie m a ł ą a t r a k c y j n o ś ć ekspona­ t ó w n a d r o b i ć m u s i a ł sposób ich plastycznego podania. W takich w y ­ padkach m i a ł o to sens i s p e ł n i a ł o o k r e ś l o n e zadanie. T a m natomiast, gdzie eksponatem jest dzieło sztu­ k i , bogata i atrakcyjna oprawa p l a ­ styczna stwarza niebezpieczeństwo silnej konkurencjli, przygłuszenia w y m o w y obiektu, k t ó r y z e p c h n i ę t y na drugi plan staje się nieraz pre­ tekstem dla w y s t a w y a nie jej istotnym sensem. To, o czym t u piszę, nie dotyczy b e z p o ś r e d n i o naszej ekspozycji, nie­ mniej j a k i ś refleks takiego w y s t a ­ wienniczego m y ś l e n i a na pewno z a w a ż y ł na r o z w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w , a nawet w pewnych wypadkach na niedocenianiu w a r ­ tości samego obiektu. W o l a ł b y m widzieć w i ę c e j pieczołowitości w zaaranżowaniu każdego obiektu, dłuższe przymierzanie i „pieszcze­ nie" się z n i m , aby w y s t ą p i ł w całej swej krasie. Wtedy nie d o s z ł o ­ by do tego, że np. znakomitego „Frasobliwego z Rabki", rzeźbę przede wszystkim o walorach prze­ strzennych, położono w gablocie... P e w n y m usprawiedliwieniem mo­ że b y ć brak czasu przeznaczonego na ostateczną: k o s m e t y k ę , która przy tego rodzaju wystawie jest niesłychanie ważna. Brak czasu, k t ó r y w y n i k ł z tej drobnej p r z y ­ czyny, że organizatorzy wystawy, troszcząc się przez blisko rok o zmontowanie całej imprezy, za­ pomnieli na czas w y s t ą p i ć o wizy i u z y s k a ć zgodę A n g l i k ó w na p r z y ­ jazd wystawy. W t y m stanie rze­ czy nieliczny zespół zmuszony był w k a r k o ł o m n y sposób z m o n t o w a ć w y s t a w ę w ciągu 3 d n i , zamiast przewidzianych 12—15. Publiczność przyjęła wystawę bardzo życzliwie. Z w ł a s z c z a plasty­ cy i architekci p o d k r e ś l a l i smak ekspozycji, p o r ó w n u j ą c j ą z w y ­ stawą meksykańską, która w 1953 r. stała się s e n s a c j ą L o n d y n u . P o d o b a ł się r ó w n i e ż plakat J. L e nicy — kolorowy, wesoły, nowo­ czesny, a przy t y m polski i j a k o ś ludowy. Z eksponatów największe w r a ­ żenie robiły rzeźby, zwłaszcza ule figuralne. P o d o b a ł y się też obrazy na szkle, dzieła n a i w n y c h r e a l i s t ó w , w y c i n a n k i oraz zabawki. Te ostat­ nie p r z y c i ą g a ł y oczywiście szcze­ gólną u w a g ę dzieci. P o d o b a ł się strój ludowy, haft, tkanina — w pierwszym rzędzie szlachetne pa­ siaki opoczyńskie, zapaski k o ł b i e l skie, d y w a n y dwuosnowowe. Nie „ c h w y c i ł " natomiast cały dział „ i n s p i r a c j i " l u d o w y c h . Są­ dzę, że przyczyna leży t u nie w doborze e k s p o n a t ó w , a po prostu w t y m , że sam problem nie intere­ suje dziś A n g l i k ó w . M y apelowa­ liśmy do t r a d y c j i społeczeństwa wychowanego na Ruskinie i M o r r i ­ sie, ale nasz apel trafił w p r ó ż n i ę . Po prostu jest to j u ż inne s p o ł e ­ czeństwo, z i n n y m i zainteresowa­ niami, i n n y m i t r a d y c j a m i , i n n y m i osiągnięciami. Co prawda z zain­ teresowaniem reagowano na o r y ­ ginalne r z e ź b y i zabawki w y k o n a ­ ne przez A . Kenara oraz jego ucz­ n i ó w , ale j u ż eksponaty I W P nie wzbudzały entuzjazmu, zresztą lepsze i ciekawsze m o ż n a b y ł o zna­ leźć na niejednej wystawie sklepo­ wej. Dość obojętnie p r z y j ę t o prace plastyków „inspirowane" sztuką l u ­ d o w ą . Oceniano t y l k o ich bez­ względną wartość, podobał się więc np. Kulisiewicz, ale dlatego, że jest to ś w i e t n a grafika, a nie z racji s k o j a r z e ń ze s z t u k ą l u d o w ą . Przy t a k i m podejściu ta część w y ­ stawy nie m o g ł a w y w o ł a ć silniej­ szego zainteresowania. Dla angiel­ skiego odbiorcy nie b y ł a przy t y m wyrazem współczesnego widzenia r o l i sztuki ludowej, ale dokumen­ tem historycznym, świadectwem spraw j u ż dzisiaj m i n i o n y c h . 5 Prasa angielska oceniła w y s t a w ę bardzo przychylnie, podkreślano 5 Sądzę, że f r a p u j ą c y m p r z e d s i ę ­ wzięciem b y ł o b y stworzenie w y s t a ­ w y sztuki ludowej widzianej okiem współczesnego plastyka, wystawy, k t ó r a s t a n o w i ł a b y p r ó b ę pokazania tego, co w sztuce ludowej jest dziś ż y w e i cenne dla w s p ó ł c z e s n e g o ar­ tysty. Wystawa taka p o d k r e ś l a ł a b y pewne zależności r o z w i ą z a ń , w s k a ­ z y w a ł a b y na w s p ó l n e zasady m y ś l e ­ nia artystycznego, na f u n k c j o n a l ­ ność sztuki, jej więź z t w o r z y w e m i narzędziem, szukałaby skojarzeń pozornie tak odległych, j a k np. współczesna abstrakcyjna rzeźba przestrzenna a np. Frasobliwy z Rabki. Na pewno nie b y ł a b y to wystawa etnograficzna, skojarzenia jej nie zawsze b y ł y b y poparte w s p ó l ­ n o t ą postaw artysty ludowego i współczesnego, ale w ł a ś n i e taka w y ­ stawa pozwoliłaby m o ż e na zobacze­ nie w sposób nowy, świeży, t w ó r c z y w a l o r ó w tradycyjnej sztuki ludowej dla w s p ó ł c z e s n e g o człowieka. Inna jest inspiracja s z t u k ą ludo­ w ą w p o c z ą t k u naszego stulecia, co innego dostrzega w niej Witkiewicz, co innego formiści, inaczej p a t r z y ł na s z t u k ę l u d o w ą K . S t r y j e ń s k i , inaczej wreszcie w i d z i ją w s p ó ł ­ czesny artysta. �Rye. 2. Fragment wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. artystyczną wartość dzieł sztuki ludowej, brak a k c e n t ó w propagan­ dowych, bogate podbudowanie s z t u k ą r e l i g i j n ą i wyeliminowanie p r o d u k t ó w upadku sztuki ludowej, tak często pokazywanych obecnie przez r ó ż n e kraje jako p r z y k ł a d y rozwoju czy zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i ludu. W większości recenzje b y ł y rze­ telne i obiektywne, bez tendencji politycznych. W y j ą t e k pod t y m w z g l ę d e m s t a n o w i ł o m a ł e pisemko wydawane przez j a k i ś z w i ą z e k k o ­ biet. Zamieściło ono fotografię j e d ­ nej z rzeźb z komentarzem: „ M a t k a Boska płacze nad losem Polski". Podobne metody s t o s o w a ł y t a k ż e n i e k t ó r e pisma emigracyjne, stara­ j ą c się „ p r z y c z e p i ć " do wszystkiego. Ze niby r z e ź b y religijne dali „bo musieli", a szopka krakowska — niepolska, bo ma baniak j a k cer­ kiew (mowa o przetworzeniu m o t y ­ wu kaplicy Zygmuntowskiej!). Ale — p o d k r e ś l a m — takich w y p o ­ wiedzi było zaledwie p a r ę . Dla ogółu emigracji wystawa była przeżyciem, b y ł a wspomnieniem Kraju, dzieciństwa. Wzruszała, zwłaszcza pokolenie starsze i ś r e d ­ nie. Znam w y p a d k i , gdy ludzie za oszczędzone grosze przyjeżdżali z dalekiej p r o w i n c j i , aby t y l k o zoba­ czyć „ k a w a ł e k Polski". M a t k i p r z y ­ p r o w a d z a ł y dzieci, ale te p a t r z y ł y już raczej o b o j ę t n i e — dla nich była to t y l k o wystawa, a wzrusze­ nie — wzruszeniem rodziców. Inaczej oglądali w y s t a w ę A n g l i ­ cy. Skrupulatnie, eksponat za eks­ ponatem. Z katalogiem w r ę k u . Co więcej — często najpierw czytano objaśnienia, a potem szukano przed­ miotu. P r z e k o n a ł e m się, że dla A n g l i k ó w w a r t o o p r a c o w y w a ć ka­ talogi, z a w i e r a j ą c e szczegółowe ob­ jaśnienia. To ich interesuje. M i m o wszelkich o b j a w ó w po­ wodzenia o d c z u w a ł e m jednak go­ rycz, że wystawa przygotowana z takim n a k ł a d e m starań i środków nie trafia jednak do celu, przechodzi gdzieś obok, na j a k i m ś margine­ sie l o n d y ń s k i e g o życia. Umieszczona pozornie w centrum miasta, w isto­ cie była j e d n ą z 70 wystaw t r w a ­ j ą c y c h w t y m okresie. Frekwencja — normalna zresztą dla takich wystaw, w y n o s i ł a p o c z ą t k o w o 60-70 osób dziennie. I to nie zawsze tych, na k t ó r y c h nam zależało. Wystawy w Londynie czynne są od godz. 10 do 18, w sobotę jeszcze k r ó c e j , a w niedzielę — t a k i już zwyczaj — z a m k n i ę t e ; a więc pracujący człowiek, choćby chciał, zobaczyć wystawy w ł a ś c i w i e nie mógł. P r z y ­ chodzili a r t y ś c i (ci zawsze mają czas), emeryci, j a k i e ś starsze pa­ nie i panowie, dzieci. Miejscowa Polonia d o w i e d z i a ł a się o wysta­ wie późno. Prasie emigracyjnej nie wypadało wprawdzie wystawy przemilczeć, ale m o g ł a powiedzieć o niej możliwie późno. Tak też uczyniła. A nasze plakaty przyszły w t y d z i e ń po otwarciu i to w for­ macie w i ę k s z y m niż postulowany przez A m b a s a d ę . S k u t k i e m tego b y ­ ły kłopoty, żeby je w ogóle j a k o ś powiesić w w i t r y n a c h „ M e t r a " — jedynym miejscu, gdzie tego rodzaju reklama ma sens. W rezultacie w y s t a w ę przygoto­ w y w a n ą z tak w i e l k ą t r o s k ą i na­ k ł a d e m ś r o d k ó w o b e j r z a ł o w cią­ gu 3 tygodni około 3.500 osób. D o ­ płata do k a ż d e g o widza w y n i o s ł a 170 zł plus co najmniej 1/2 funta 293 �gła b y ć sensacją, a jeśli nawet c z ę ­ ściowo nią się s t a ł a — to t y l k o w środowisku plastyków, odnaj­ d u j ą c y c h w malarstwie czy rzeźbie w a r t o ś c i k o r e s p o n d u j ą c e z poszuki­ w a n i a m i w s p ó ł c z e s n e j sztuki. * Był sens — i istnieje nadal — rzucenia m a ł y c h p o g l ą d o w y c h w y ­ stawek sztuki ludowej do szkół, klubów i różnych stowarzyszeń. Wystawki takie b y ł y na terenie A n g l i i od k i l k u lat organizowane przez I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej w Londynie przy pomocy Minister­ stwa K u l t u r y i Sztuki. Znam je co prawda t y l k o z fotografii — ale i na t e i . podstawie m o g ę sądzić, że są one raczej bardzo słabe. M i m o to cieszą się powodzeniem, zwłaszcza w ś r ó d młodzieży. Zdaje sobie z tego s p r a w ę I n s t y t u t K u l t u r y P o l ­ skiej w Londynie, dobrze p r a c u j ą ­ ca p l a c ó w k a , s k ł a d a j ą c a się bodaj z 2 czy 3 osób — w t y m jednak n i k o g o z n a j ą c e g o chociażby j ę ­ zyk polski, nie m ó w i ą c już o na­ szej kulturze i procesach w niej z a c h o d z ą c y c h . Postanowiono jednak Postaram się to w y j a ś n i ć . Nie zrobić w y s t a w ę p o ś r e d n i ą , niezbyt b ę d ę m ó w i ł o przyczynach słabej wielką, ł a t w o p r z e n o ś n ą , t a n i ą w pracy naszych a t t a c h a t ó w , ani o cbsłudi-e. ź r ó d ł a c h tych p o m y ł e k kadrowych, Dezvderat w ę d r o w a ł przez MSZ, k t ó r y m z a w d z i ę c z a m y fakt, że na stanowiskach a m b a s a d o r ó w naszej M K i S , wreszcie d o t a r ł do Central­ Instytucji 'Sztuk k u l t u r y znaleźli się ludzie, niekie­ nego Z a r z ą d u dy dosłownie nie m a j ą c y nic w s p ó l ­ Plastycznych i Wystaw,. T u w i e ­ nego z k u l t u r ą . W a ż n y jest jednak dziano już t y l k o , że wystawa ma fakt, że attachaty (m. i n . w L o n d y ­ być „na Londyn". A w i ę c odpo­ okazała. nie) p o s i a d a j ą p r z e w a ż n i e słabą wiednio reprezentacyjna, się fundusze, zrobiono o r i e n t a c j ę w terenie swego d z i a ł a ­ Z n a l a z ł y wystawa wypadła nia. Na p r z y k ł a d z i e l o n d y ń s k i m wszystko, aby mogę powiedzieć w i ę c e j : źle znają j a k najlepiej. Szkoda t y l k o , że nie b y ł a potrzebna... w a r u n k i miejscowe, m a ł o w i e d z ą t a k i wystawa o t y m , co się dzieje w kraju. D o ­ .'Je o t y m w Warszawie nie w i e najprymitywniej­ dajmy, że w okresie „zimnej w o j ­ Oziano. Z a b r a k ł o wszystko poszło ny" działalność tych p l a c ó w e k szej koordynacji, który sprowadzona była niemal do zera, t r y b e m administracyjnym, a stanie się jasne, że w okre­ niestety aż za bardzo p r z y p o m i n a ł sie n a w i ą z y w a n i a intensywniejszych z a b a w ę w „ z e p s u t y telefon". Jako stosunków kulturalnych i nauko­ wykonawcy nie m i e l i ś m y w i ę c powych z Zachodem attachaty nie ięcia, o co chodzi naszej l o n d y ń s ­ mogły sprostać nowym potrze­ kiej p l a c ó w c e . O j a k ą w y s t a w ę ? Dla bom. W takiej atmosferze zrodził kogo? W jakiej sali? Przez kogo firmowa­ się p o m y s ł zorganizowania w L o n ­ o r g a n i z o w a n ą w z g l ę d n i e dynie j a k i e j ś wystawy. P o m y ś l a n o ną? Na te pytania odpowiedzi nie o sztuce ludowej. I t u już, j a k s ą ­ dostaliśmy. Odmówiono' nam k r ó t ­ dzę, t k w i ł pierwszy b ł ą d . L o n ­ kiego wyjazdu w celu zapoznania dyn, j a k to się m o g l i ś m y przeko­ się z w a r u n k a m i , potrzebami. Nie nać, „nie l u b i " wystaw sztuki l u ­ wiedzieliśmy, j a k p r z y j ę t o inne w y ­ dowej, m i a ł ich zresztą i ma stawy, k t ó r e o d b y ł y się przed na­ wciąż wiele. Poza t y m posiada jak mi, co „bierze", a co traktowane wiadomo znakomite zbiory sztuki jest obojętnie. Ba! z t r u d e m uzyskaludowej, że w y m i e n i ę chociażby liśiny zdjęcia sali i n i e k t ó r e jej O ś w i a d c z o n o nam do­ British Museum czy Hornemann w y m i a r y . Museum. Poza t y m — L o n d y n prze­ s ł o w n i e : „Musicie b y ć przygotowani żywa obecnie szał kosmopolityzmu. na to, ze ż a d n y c h danych nie otrzy­ Ściąga się wszystko z całego ś w i a ­ macie, a \ v v f t a w ę trzeba będzie r o ­ ta, co t y l k o jest dobre, ł a d n e , celo­ bie." we. Nikogo nie b a w i m y ś l o budo­ W y s t a w ę zrobiliśmy, ale niestety waniu współczesnej sztuki czy wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o na mo­ d o ś w i a d c z e n i a l o n d y ń s k i e p o t w i e r ­ tywach (czy inspiracji) w ł a s n e i dziły t y l k o słuszność pierwotnych sztuki ludowej. Bierze się zewsząd p y t a ń i w ą t p l i w o ś c i . Nie taka w y ­ — co może się o k a z a ć przydatne. stawa b y ł a potrzebna. A jaka? S ą ­ A w i ę c i ze sztuk ludowych, p r y ­ dzę, że celowsza b y ł a b y raczej w y m i t y w n y c h itp. Ale nie robi się z tego programu. (To, co m ó w i ę , do­ Warto zwrócić u w a g ę na fakt, tyczy zresztą głównie Londynu, inaczej jest, zdaje się, w Szkocji że n i k t niemal nie p a m i ę t a ł w y ­ czy Irlandii.) Wniosek z tego jas­ stawy z 1949 r., m i m o że w y w o ł a ł a ny: gdzie jak gdzie, ale w ł a ś n i e ona w ó w c z a s d u ż e zainteresowanie. Por. „Pol. Szt. L u d . " nr 2/1955 w Londynie wystawa nasza nie mo­ s. 106—107. w dewizach. Dodajmy do tego nie­ uniknione niszczenie transporto­ wanych e k s p o n a t ó w oraz poczucie daremnie straconego czasu, a jasne się stanie, dlaczego m ó w i ł e m o go­ ryczy, k t ó r ą wszyscy odczuwali­ śmy. Dlaczego tak się stało? Sądzę, że na niepowodzenie wystawy złoży­ ło się k i l k a przyczyn. Pierwsza — to słabość naszych p l a c ó w e k k u l ­ turalnych za g r a n i c ą , a w danym w y p a d k u ż e n u j ą c y wprost brak znajomości terenu ze strony a t t a chatu kulturalnego w Londynie. Druga — brak dostatecznej k o o r d y ­ nacji w pracy p o m i ę d z y attachatem, MSZ, Ministerstwem Kultury i Sztuki i wreszcie wykonawcami wystawy. Trzecia — złe ustawie­ nie organizacyjne k o m ó r k i wystaw w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, co w rezultacie powoduje faktyczne wyeliminowanie w sprawach za­ sadniczych czynnika fachowego i sprowadza w y s t a w ę do r o l i k o l e j ­ nej imprezy propagandowej. 7 6 7 294 stawa plastyki współczesnej, w z g l ę d n i e wielka retrospektywa, np. „100 lat sztuki polskiej" — u r z ą ­ dzona w w i e l k i c h , masowo u c z ę s z ­ czanych galeriach. Na wystawie takiej m o g ł a b y się znaleźć i sala sztuki ludowej, j a k to m i a ł o m i e j ­ sce np. na wystawie sztuki meksy­ k a ń s k i e j . Wystawa organizowana przez A r t s Council w z g l ę d n i e d y ­ r e k c j ę National Gallery czy Tale Gallery m i a ł a b y z a p e w n i o n ą r e k l a ­ m ę , publiczność, szeroki rezo­ nans. A jeśli zdecydowano się już na w y s t a w ę w sali k l u b u a k w a r e l i ­ stów, sali o tradycjach raczej nie­ ciekawych, a w i ę c i o ograniczo­ n y m k r ę g u publiczności — należało przynajmniej u t r z y m a ć ekspozycję przez 5—6 tygodni, j a k to jest w l o n d y ń s k i m zwyczaju, a nie l i k w i d o w a ć w y s t a w ę po 3 tygod­ niach, wtedy, kiedy zaczęła w ł a ś ­ nie m i e ć powodzenie! Kiedy frek­ wencja w y n o s z ą c a p o c z ą t k o w o 60 osób dziennie doszła do 300—350! Należało też lepiej z a d b a ć o r e k l a ­ m ę , d o t r z e ć przede wszystkim do ś r o d o w i s k emigracyjnych (a prze­ cież w Londynie są całe dzielnice polskie!). Czy m o ż n a jednak w i n i ć o to konkretnych ludzi, odpowiedzial­ nych za wystawę w ramach attachatu kulturalnego, Instytutu K u l t u r y Polskiej w Londynie. MSZ czy Ministerstwa Kultury? Nie, nie m o ż n a , a w k a ż d y m razie w bardzo n i e w i e l k i m stopniu. L u ­ dzie na ogół pomagali, j a k mogli. A że struktura organizacyjna jest wadliwa, że f a ł s z y w a b y ł a polityka kadrowa, d e s y g n u j ą c a nieraz na odpowiedzialne ' p l a c ó w k i nieprzygo­ towanych do tego ludzi — o to na­ leży m i e ć pretensje chyba nie tylko do tych ludzi. Z r e s z t ą , i najlepszy attache nie będzie znawcą fizjologii, atomi­ styki, literatury, plastyki, geologii i boksu. P r a w i d ł o w a wymiana za­ graniczna m o ż l i w a jest jedynie w oparciu o kompetentne instytucje, przy przerzuceniu g ł ó w n e g o cięża­ r u odpowiedzialności z u r z ę d ó w na w ł a ś c i w e instytucje czy stowarzy­ szenia. W t y m k i e r u n k u zresztą zmierzają zmiany w organdzacji k o n t a k t ó w kulturalnych z zagrani • cą. Chodzi t y l k o o to, aby zo­ stały przeprowadzone konsekwent­ nie i na wszystkich odcinkach, a więc r ó w n i e ż i w zakresie w y ­ stawiennictwa. Nie rozumiem, dlaczego n o r m a l ­ ną w y m i a n ę a r t y s t y c z n ą czy n a u ­ k o w ą traktuje się „propagando­ wo"; dlaczego wystawy sztuki r o ­ bione są przez instytucje, które jednocześnie z a j m u j ą się targami h a n d l o w y m i czy w y s t a w ą chorób wenerycznych; dlaczego nie p r z y ­ j ą ć zasady, iż wystawy o charakte­ rze muzealnym m u s z ą b y ć robione przez instytucje muzealne( w na­ szym w y p a d k u przez Muzeum Sztu­ k i Ludowej) pod opieką Centralne­ go Z a r z ą d u M u z e ó w . Nie chodzi m i t u tylko o tzw. czystość p r o f i l u , ale o sprawy zasadniczej wagi. Wysta- �wa jest r e z u l t a t e m , osta­ tecznym podsumowaniem j a k i e g o ś dorobku. Wystawa sztuki ludowej musi więc b y ć rezultatem p o w a ż n e j pracy naukowej i dokumentacyjnej, rezultatem p r z e m y ś l a n e j a k c j i ba­ d a ń terenowych i z a k u p ó w . Rozu­ miem sens u r z ą d z a n i a wystaw k r a ­ j o w y c h czy regionalnych, p o k a z u j ą ­ cych stan obecnej sztuki ludowej, w y s t a w pokonkursowych czy też tematycznych (np. haftu, ceramiki). Ale już takie tematyczne wystawy m u s z ą o p i e r a ć się o j a k ą ś b a z ę ma­ t e r i a ł o w ą , o muzeum czy i n s t y t u ­ cję, m u s z ą s t a n o w i ć — j a k p u b l i ­ kacja — rezultat prac dokumen­ tacyjnych, badawczych. T y m bar­ dziej dotyczy to w y s t a w reprezen­ tacyjnych, o b e j m u j ą c y c h zarówno dorobek przeszłości jak i o s i ą g n i ę ­ cia w s p ó ł c z e s n e . W y s t a w y takie m u s z ą o p i e r a ć się o stan naszego muzealnictwa i zasoby, j a k i m i ono dysponuje. Tak jednak nie jest. I dlatego brak m i t u elementarnej, gospodarskiej logiki. Bo przecież najpierw trzeba coś m i e ć , a potem dopiero p o k a z y w a ć . Najpierw m u ­ szą się znaleźć fundusze na zaku­ py muzeaire i chociaż p r y m i t y w n ą k o n s e r w a c j ę istniejących zbiorów, a dopiero potem b ę d z i e czas na chwalenie się dorcbkiem. Nie w o l ­ no t o l e r o w a ć t a k k g o stanu rzeczy, w k t ó r y m niemal k a ż d a wystawa przynosi n i e p o w e t o w a n e straty dla naszej k u l t u r y , w y ­ krusza i tak z a s t r a s z a j ą c o nikły stan posiadania. Serce się k r a j a ł o , gdy o b j e ż d ż a ­ ł e m muzea s z u k a j ą c eksponatów na l o n d y ń s k ą w y s t a w ę . W k i l k u ­ nastu muzeach z t r u d e m znaleźć dziś m o ż n a j a k i ś zestaw, obejmu­ jący c a ł o ś ć naszej ludo­ wej sztuki. I jeśli u d a ł o m i się zdobyć w a r t o ś c i o w e obiekty, to t y l k o dzięki w i e l k i e j pomocy k i e ­ rowników muzeów, którzy wypoży­ czali z ekspozycji najcenniejsze, często unikalne obiekty. I to w j a k i m stanie! K r u s z ą c e się rzeźby, toczone przez k o r n i k i , r o z s y p u j ą c e się cenne tkaniny, nadbite czy po­ p ę k a n e okazy ceramiki. A i m cen­ niejszy obiekt, t y m p r z e w a ż n i e k r u chszy, t y m w i ę k s z e m u podlega zniszczeniu. M i m o n a j w i ę k s z e j t r o ­ ski o zabezpieczenie — zniszczenie jest nieuchronne. Razem z drem Delimatem, delegowanym przez Cen­ t r a l n y Z a r z ą d M u z e ó w , z niepoko­ j e m b r a l i ś m y w r ę c e k a ż d y obiekt w r a c a j ą c y z Londynu. Dyrektorzy m u z e ó w m ó w i ą , że o d d a l i ś m y je w dobrym stanie, że na poprzed­ nich wystawach b y ł o gorzej -— ale my wiemy niestety lepiej, gdzie i ile u b y ł o polichromii; w i d z i e l i ś m y sypiące się drzewo, n a d t ł u c z o n e f i ­ g u r k i z gliny. I powtarzam: ż a d n e zabezpieczenie nie uchroni od strat. A są to w naszych w a r u n k a c h straty niepowetowane, w r ę c z dewastacja, za k t ó r ą j e s t e ś m y odpowiedzialni przed s p o ł e c z e ń s t w e m . okazy ludowej sztuki. W w i e l k i m muzeum w i d z i a ł e m izbę zagraco­ ną r z e ź b a m i , l e ż ą c y m i jedna na drugiej, p o k r y t y m i g r u b y m k o ż u ­ chem kurzu. A w ś r o d k u izby ż e ­ lazny piecyk, rozgrzany do czerwo­ ności. W i d z i a ł e m p o ł a m a n e , p o t ł u ­ czone, poniszczone przedmioty, z k t ó r y c h w i e l u już nie da się zre­ k o n s t r u o w a ć , a i te, k t ó r e dziś jeszcze n a d a j ą się do konserwa­ cji, za rok b ę d ą do wyrzucenia: po­ t ł u c z o n e obrazy na szkle, zniszczo­ ne kafle malowane, poobijana i nieudolnie poklejoną ceramikę. Znam wiele tych o b i e k t ó w z foto­ grafii. Wiem, j a k w y g l ą d a ł y 5 lat temu. Powtarzam: proces dewasta­ cji jest z a t r w a ż a j ą c y . I nie w i ń ­ my t u d y r e k t o r ó w m u z e ó w . K a ż ­ dy z nich, gdy słyszy o nowej w y ­ stawie, blednie. Wiele nasłucha­ ł e m się o t y m , co w y p o ż y c z o n o i zniszczono, zagubiono, zdemolowa­ no. W i d z i a ł e m w Rzeszowie skarb w i e l k i , unikat, c e r a m i c z n ą kaplicz­ kę. Była już w P a r y ż u i Londynie. Popękana, obtłuczona, wymagjąca pilnej konserwacji i absolutnego spokoju. M i a ł e m w r ę k u r z e ź b y , k t ó r e w r ó c i ł y z wystaw i fotogra­ fie tych, k t ó r e nie wróciły. Widzia­ ł e m na Ś l ą s k u p o t ł u c z o n e obrazy na szkle, w ś r ó d nich s ł y n n ą św. Barbarę, chyba najpiękniejszy obraz, j a k i zdobił nasze zbiory. Obraz dziś już bezpowrotnie stra­ cony — jedna z licznych . . p a m i ą ­ tek" zagranicznych wystaw. M ó ­ wiono m i o zaginionych dziełach, o najstarszym datowanym d y w a ­ nie dwuosnowowym, który nie w r ó c i ! z Czechosłowacji, podarowa­ ny k o m u ś tam przez naszych d y ­ gnitarzy... Z r e s z t ą nie chodzi o rejestr — m o ż n a go niestety prze­ dłużać — chodzi o zasady. M ó w i ę t u t y l k o o zabytkach przeszłości, ale wystarczy p r z y j r z e ć się boga­ t y m zbiorom w s p ó ł c z e s n y m M i n i ­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki, niszcze­ j ą c y m w nieodpowiednich w a r u n ­ kach na strychu i w piwnicy, aby p r z e k o n a ć się, że z t r u d e m znaj­ dziemy nie uszkodzony ciekawszy okaz ceramiki czy nawet wycinankę (kłaniają się wystawy!!!). I ciśnie się t r o c h ę demagogiczna reflek­ sja: czy nie słuszniej b y ł o b y prze­ nieść te zbiory do k t ó r e g o ś z p i ę k ­ nych, zaopatrzonych w k l i m a t y z a c j ę g a b i n e t ó w u r z ę d u j ą c y c h i nie u r z ę ­ dujących v-ministrów? Czy nie b y ł b y z tego w i ę k s z y p o ż y t e k dla kultury? Tak, sprawa zbiorów wymaga radykalnej ingerencji. Jeszcze dziś m o ż n a k u p i ć na wsi czy od p r y w a t ­ nych zbieraczy cenne zabytki sztuki ludowej. Ale trzeba to zrobić szyb­ ko, póki nie jest za późno. I s ą ­ dzę, że najpierw należy przeprowa­ dzić celową, r o z s ą d n i e p o m y ś l a n ą a k c j ę z a k u p ó w , d a ć muzeum w i ę ­ cej niż po k i l k a tysięcy złotych rocznie, przeznaczyć niezbędne ś r o d k i na k o n s e r w a c j ę i rekon­ s t r u k c j ę z a b y t k ó w , d o p r o w a d z i ć do O g l ą d a ł e m muzealne magazyny, p o r z ą d k u magazyny i stan posia­ gdzie zwalone na k u p ę niszczeją dania m u z e ó w , s t w o r z y ć p e ł n ą k o ­ unikalne, niepowtarzalne już dziś lekcję przynajmniej w Warszawie (w Młocinach) i K r a k o w i e , skon­ c e n t r o w a ć cenne zabytki znajdu­ j ą c e się w r ó ż n y c h „ w z o r c o w n i a c h " , jak np. Centrali P r z e m y s ł u L u d o ­ wego i Artystycznego, a nawet ma­ gazynach zespołów artystycznych (np. „Mazowsze"), a dopiero w t e ­ dy wydzielić duplikaty w m o ż l i ­ wie dobrym stanie, k t ó r e w o 1n o by t r a k t o w a ć jako eksponaty na objazdowe czy zagraniczne w y ­ stawy. I postulat zasadniczej wagi — s k o ń c z y ć wreszcie z fikcją Mu­ zeum K u l t u r L u d o w y c h w M ł o c i ­ nach. To, co jest, to są r u i n y , w k t ó r y c h m a r n u j ą się t y l k o ekspo­ naty. A Warszawa potrzebuje m u ­ zeum, specjalistycznego muzeum sztuki ludowej, k t ó r e p r o w a d z i ć b ę ­ dzie obok prac badawczych w tere­ nie i z a k u p ó w — k o n s u l t a c j ę , p o p u ­ l a r y z a c j ę naszej sztuki ludowej. Są ludzie, jest m o ż l i w o ś ć szybkiego u z u p e ł n i e n i a z b i o r ó w — brak t y l k o lokalu. Trudno nie w i n i ć o to M i ­ nisterstwa. W y d a w a ł o się (a wcale nie jestem pewien, czy jeszcze się nie wydaje) miliony złotych na r ó ż n e zespoły pseudo-ludowe. Robiono w i e l k i ruch d o k o ł a sztuki ludo­ wej. Że tradycja narodowa, że k u l ­ tura socjalistyczna w treści a na­ rodowa w formie. Starano się ze sztuki ludowej zrobić panaceum na wszelkie bolączki. W y m y ś l a n o m o ż l i w e i n i e m o ż l i w e zastosowa­ nia. To b y ł a fasada, m o ż e w p e w ­ n y m okresie efektowna, wygodna — ale fasada. W istocie nie potrawiono z a ł a t w i ć jedynej sprawy na­ p r a w d ę zasadniczej wagi dla na­ szej k u l t u r y — zabezpieczenia osiągnięć sztuki ludowej, w i e l k i e ­ go dorobku naszego ludu. Na to nie starcza j a k o ś środków... Nie zawsze zresztą celowa jest wystawa. Czasem znacznie w a ż ­ niejsza m o ż e b y ć dobra publikacja o sztuce ludowei, ł a d n i e i z sen­ sem wydana. ( A l b u m y czeskie, s ł o ­ wackie, w ę g i e r s k i e , r u m u ń s k i e — wydane efektownie i bogato, z r ó ż n o j ę z y c z n y m tekstem, znaleźć można w każdej większej księgarni za g r a n i c ą . A my? M y nie mamy ż a d n e g o takiego albumu, a proje­ ktowany przez „ S z t u k ę " —• w y ­ p a d ł z planu.) Czasem w a ż n i e j s z y może b y ć f i l m , k t ó r y też stanowi przecież f o r m ę dokumentacji. Cza­ sem w a ż n i e j s z y może b y ć sklep CPLiA, s p r z e d a j ą c y w y r o b y a r t y ­ stycznego r z e m i o s ł a ludowego. W i ­ d z i a ł e m takie sklepy w Londynie —- j u g o s ł o w i a ń s k i i b u ł g a r s k i . W d o s k o n a ł y m punkcie, w centrum — m a ł e wystawy ludowei sztuki, a przy t y m p r z y n o s z ą c e P a ń s t w u de­ wizy, a l u d o w y m w y t w ó r c o m ź r ó d ­ ło dochodu. Myślę też, że w d ł u g o ­ falowej polityce w y m i a n y kulturslnei z z a g r a n i c ą niejednokrotnie w a ż n i e j s z e jest. aby obiekty naszej sztuki ludowej z n a l a z ł y się w B r i ­ tish Museum, Victoria and A l b e r t ' Museum czy Horneman Museum (jeśli mowa o Londynie), żeby m o ż ­ na je b y ł o znaleźć w muzeach etnograficznych Szwajcarii, Belgii, 295 �Niemiec, Związku Radzieckiego, I n d i i . Chiociażby na w y m i a n ę , w zamian za eksponaty innych k r a ­ jów, innych k u l t u r . Ale to z n ó w wymaga odpowiedniego funduszu rezerwowego, a w i ę c p i e n i ę d z y na zakupy, na tworzenie kolekcji w y ­ miennych. P r o s z ę mnie źle nie z r o z u m i e ć , bynajmniej nie n a w o ł u j ę do rezy­ gnacji z wystaw. Wystawy są po­ trzebne, a niekiedy n i e z a s t ą p i o n e . I w ł a ś n i e wtedy należy je robić. Wymaga to jednak ś w i a d o m e j po­ l i t y k i ze strony Centralnego Za­ r z ą d u Wystaw, wymaga to skon­ centrowania spraw opieki i p r o ­ pagandy sztuki ludowej w jednych r ę k a c h . Wymaga to p r z e m y ś l e n i a właściwych form wystawienni­ czych. Tak np. sądzę, że p ó k i nie stać nas na dysponowanie oryginał a m i - d u p l i k a t a m i , na w ł a ś c i w ą k o n ­ s e r w a c j ę dzieł sztuki, n a r a ż o n y c h na zmiany k l i m a t u , temperatury, na t r u d y i ryzyko transportu — ograniczmy się do dzieł współ­ czesnych, nie unikatowych (cho­ ciaż, jeśli nie będzie się p r o w a ­ dzić s t a ł y c h z a k u p ó w — j u t r o dzie­ ła te b ę d ą już u n i k a t a m i , o ile się w ogóle d o c h o w a j ą ) , do plansz f o ­ tograficznych oraz do kopii. Tak, do k o p i i najlepszych rzeźb, obra­ nie m ó w i , że ich nie ma. Są, trze­ zów na szkle, zabawek, a nawet ba je t y l k o w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t a ć . wycinanek. W y s t a r c z y ł o b y na p r z y k ł a d zamiast kosztownej wystawy zrobić nie­ Z góry uprzedzam zarzuty. Wiem, w i e l k ą i t a n i ą , a zaoszczędzoną su­ że kopia nigdy nie da tego, co m ę p r z e z n a c z y ć na sprawy podsta­ oryginał, i t d . Ale nie przesadzaj­ wowe. S k o ń c z m y wreszcie z fasamy. Dobra kopia daje dobre po­ dowością, zacznijmy żyć i liczyć jęcie o oryginale, a d o s k o n a ł a jest po gospodarsku. Nie n a l e ż y prze­ niemal nie do o d r ó ż n i e n i a . Jeśli cież s p r y s k i w a ć się perfumami, zaś nawet p r z y j ą ć , że wystawa o r y ­ kiedy nie ma na m y d ł o . Nie należy g i n a ł ó w jest zawsze w i ę k s z y m w y ­ też chyba w y d a w a ć miliona zło­ darzeniem niż wystawa złożona z tych na w y s t a w ę „10-lecia" czy kopii, trzeba się z a s t a n o w i ć , co w a ­ 600 000 zł na „ l o n d y ń s k ą " , kiedy żniejsze: czy niepowetowane stra­ b r a k 16 000 zł na zakup unikalnego ty naszej k u l t u r y , straty w w y p a d ­ pieca kaflowego Oksitowicza w ku zniszczenia lub zagubienia o r y ­ Rybnej czy na zakup szopki k r a ­ ginału nie do odrobienia, czy obni­ kowskiej; kiedy stan naszych m u ­ żenie p r e s t i ż u wystawy. Wydaje m i zeów etnograficznych jest rozpacz­ się, że w tej sprawie nie m o ż n a l i w y , kiedy ubiegły okres b y ł raczej mieć w ą t p l i w o ś c i . czasem dewastacji niż rozkwitu. Tak, ale powtarzam to z całą Napierw postawmy w ł a ś c i w i e m u ­ kon­ natarczywością, konieczne jest zealnictwo, p r z e p r o w a d ź m y w ó w c z a s , żeby całość spraw w y s t a ­ s e r w a c j ę zbiorów, p r o w a d ź m y ce­ wowych (w zakresie sztuki ludowej) l o w ą p o l i t y k ę z a k u p ó w — nie cze­ spoczywała w ręku Centralnego k a j ą c aż ze sztuki ludowej pozo­ Z a r z ą d u M u z e ó w , ewentualnie p r z y ­ s t a n ą nam... opisy i fotografie, a szłego Centralnego Muzeum Sztu­ potem chwalmy się naszym do­ granicą. k i Ludowej. Aby gospodarowa­ robkiem w k r a j u i za no zbiorami m ą d r z e , r o z w a ż n i e , z Inaczej za nasze sukcesy — płacić m y ś l ą o przyszłości. A b y wreszcie b ę d ą przyszłe pokolenia. I to cięż­ Ministerstwo znalazło na ten cel od­ ko płacić... powiednie środki. I niech m i n i k t Fot. Unity 296 Studios � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d17b814b8eb8fda306e72b2d2aa444a.pdf 3a783799a37cae6854f2f31b178c359e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1217 Title A name given to the resource Reformy religijne Delawarów jako próba reintegracji społeczno-kulturowej (2 poł. XVIII - pocz. XIX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.31-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ÍSSN 0071-1861 - MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA (IHKM PAN, Poznań) R E F O R M Y RELIGIJNE DELAWARÓW J A K O PRÓBA R E I N T E G R A C J I SPOŁECZNO-KULTUROWEJ (2 pol. X V I I I - pocz. X I X w.) Dzieje ruchów społeczno-religijnych Indian zamieszkujących obszary obec­ nych Stanów Zjednoczonych można rozpatrywać na wiele sposobów. Jednym z nich byłoby chronologiczne uszeregowanie poszczególnych ruchów. Ujęcie takie nie mogłoby wszakże uwzględnić takich zmieniających się czynników o istotnym znaczeniu nie tylko dla samej genezy ruchów, ale i ich cech cha­ rakterystycznych, jak typ zależności kolonialnej i postkolonialnej, fazę stosun­ k ó w interetnicznych, działalność chrystianizacyjną w jej wyznaniowych od­ mianach, edukację itp. A przecież rzutowały one bezpośrednio na zaawanso­ wanie procesu akulturacji u poszczególnych grup inicjujących bądź wspiera­ jących swym uczestnictwem kolejne ruchy. Jakże inny kontekst kulturowy towarzyszył peyotyzmowi D e l a w a r ó w (Harrington, 1921, s. 185), którzy przy­ łączyli się do niego w latach 1890-1892, mając w swych dziejach już blisko 300 lat doświadczeń w zakresie kontaktów z Białymi i euro-amerykańskiej dominacji w porównaniu z sytuacją kulturową Salishów znad Puget Sound, którzy w latach osiemdziesiątych X I X w. zainicjowali shakeryzm (Barnett, 1957, s. 5-6), znajdując się dopiero od kilkudziesięciu lat w orbicie wpły­ w ó w obcej cywilizacji. Mimo dużej w obu przypadkach zbieżności chrono­ logicznej, stopień akulturacji wspomnianych wyżej grup Indian był ze sobą nieporównywalny. I dlatego dla celów niniejszego studium konieczne jest uwzględnienie problemu tzw. „granicy" (Turner, 1920) przesuwającej się w cią­ gu wieków od południa, wschodu, północy i zachodu. Fakt ten sprawił bo­ wiem, że w jakimś okresie poszczególne grupy Indian znajdowały się na odmiennym etapie akulturacji, dysponując odmiennym zasobem wiedzy o Bia­ łych i ich cywilizacji, co rzutowało na nierównomierny udział obcych ele­ mentów , w tubylczym bagażu kulturowym. C o ważniejsze zaś — istnienie owej granicy miało znaczący wpływ na los tubylczej ludności, różnicując go w zależności od dystansu, jaki ją dzielił od tej szczególnej linii demarkacyjnej. W czasie dość luźnej traperskiej i handlowej penetracji Wielkich Równin, która w nikłym stopniu była odczuwana przez ich mieszkańców, Indianie Wschodu doświadczyli już presji osadniczej Białych i kolejnych fal �32 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA przymusowych przesiedleń na zachód. T a odmienność sytuacji politycznej i społeczno-kulturowej musiała więc znaleźć swe odbicie choćby w samym natężeniu ruchów społeczno-religijnych na obu tych obszarach. Równie istotne znaczenie zarówno dla samej ideologii ruchów, jak i ich programów przebudowy świata — nie mówiąc już o towarzyszącej im obrzę­ dowości religijnej — miało dziedzictwo kulturowe Indian. Trudno bowiem przeceniać rolę tubylczej kultury, a zwłaszcza tradycyjnych koncepcji i prak­ tyk religijnych w kształtowaniu określonego typu ruchu. Dopiero rozpatrze­ nie danego ruchu — z jednej strony — w kontekście tubylczych tradycji kul­ turowych, a z drugiej — przy uwzględnieniu całej złożoności stosunków interetnicznych zdaje się gwarantować właściwą interpretację interesujących nas faktów. Ponadto uwzględnienie,tych czynników pozwala wydzielić wśród ru­ c h ó w społeczno-religijnych kilka ich zespołów, których specyfikę wyjaśnić można wyłącznie poprzez odwołanie się do konkretnego kontekstu historyczno-kulturo wego. Stosując o m ó w i o n e wyżej kryteria dla wydzielenia poszczególnych zespo­ łów indiańskich ruchów społeczno-religijnych wyraziście zaznacza się grupa tych zjawisk zainicjowanych i funkcjonujących wśród Delawarów należących do wschodniej grupy Algonkinów, którzy w okresie pojawiania się tubyl­ czych ruchów społeczno-religijnych znajdowali się już zasadniczo w orbicie wpływów anglosaskich. Analiza ruchów religijnych jednej grupy etnicznej ma na celu uchwycenie pewnej ewolucji idei, celów i środków ich realizacji oraz ukazanie dróg ideologicznej inspiracji twórców nowych ruchów, którzy czerpali z doświad­ czeń swych poprzedników. Wśród ruchów społeczno-religijnych Delawarów wydzielić można trzy za­ sadnicze zespoły: 1) ruchy, które charakteryzował natywizm przy równo­ czesnej tolerancji wobec cywilizacji europejskiej i głoszony otwarcie pacyfizm; 2) ruchy o programie natywistycznym, pacyfistyczne, choć jawnie antyeuro­ pejskie; 3) ruchy o ideologiach natywistycznych, aktywnie antyeuropejskie, które bezpośrednio inspirowały indiańskie powstania. Przedmiotem niniejszej analizy będą dwie pierwsze kategorie ruchów ze względu na wspólną dla nich cechę — pacyfizm. Wymienione tu grupy ruchów społeczno-religijnych nie stanowią ciągu ewolucyjnego, w którym mielibyśmy do czynienia z chronologicznym na­ stępstwem kolejnych zespołów ruchów. Dlatego też rozwój idei czy środków stosowanych do osiągnięcia wyznaczonych celów m o ż n a zasadniczo śledzić tylko w obrębie jednego zespołu ruchów, tym bardziej że na ogół w ramach takiej grupy ruchów dokonywały się również zapożyczenia ideologiczne. Na­ tomiast rzadko jakiś ruch z jednego zespołu inspirował ideologię ruchu reprezentującego inną grupę. * Rekonstrukcja wczesnych dziejów indiańskich ruchów społeczno-religijnych w Ameryce kolonizowanej przez Anglosasów opiera się na bardzo szczupłych �33 R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW źródłach, które pozostawili po sobie głównie chrześcijańscy misjonarze. Do­ starczają one informacji o fali fermentu religijnego u Delawarów w 2 poł. X V I I I i na pocz. X I X w. Przypadek ten — jak trafnie zauważył Wallace — służyć może za „laboratorium dla studiów nad tym, co m o ż n a by nazwać epidemiologią ruchów religijnych" (Wallace, 1956, s. 2). Zgadzając się z tym stwierdzeniem należy jednak zadać pytanie, czy fakt szczególnego natężenia ruchów społeczno-religijnych wyłącznie wśród tej grupy Indian był efektem jej wyjątkowej sytuacji politycznej i społeczno-kulturowej, czy też podobne zjawiska mogły również towarzyszyć procesom akulturacji wielu innych spo­ łeczności indiańskich, które nie znalazły jednak swych dziejopisarzy. Brak odpowiedzi na to pytanie pozwala uświadomić sobie fragmentaryczność da­ nych, jakimi współcześnie dysponujemy. Najwcześniejsza informacja o tubylczym proroku Delawarów pochodzi z 1745 r. od prezbiteriańskiego misjonarza Davida Brainerda, który w latach 1744-1747 zajmował się chrystianizacją tej grupy Indian (Wallace, 1956, s. 4-6). W latach następnych pojawiły się dalsze relacje donoszące o pro­ fetycznej działalności innych tubylczych charyzmatyków. Przyjmując rok 1745 za początek kilkadziesiąt lat trwającej fali religijnych niepokojów wśród Delawarów przyjrzyjmy się bliżej środowisku kulturowemu i politycznemu, w jakim ó w ferment uzewnętrznił się w postaci ruchów społeczno-religijnych. Pierwsze, dość luźne kontakty Delawarów z Białymi sięgają pierwszej ćwierci X V I w., ale dopiero założenie w sto lat później stałych osad han­ dlowych nad rzeką Hudson i Zatoką Delaware związało kilkutysięczną gru­ pę tych Indian ściślejszymi więzami ekonomicznych zależności z Europej­ czykami, głównie holenderskiego, szwedzkiego, angielskiego i francuskiego po­ chodzenia. Przedmiotem handlu były skóry wymieniane na szereg europej­ skich dóbr materialnych, takich jak odzież, ozdoby, broń palna, miedź, siekiery, kilofy, noże, igły, nożyczki, lusterka, kociołki do gotowania itp. W ostatnim ćwierćwieczu X V I I w. na skrajach delawaryjskich terytoriów zaczęli osiedlać się na stałe przybysze z Europy. Równocześnie rabunicowa gospodarka myśliwska Indian nastawiona wyłącznie na maksymalne zdoby­ wanie środków wymiany handlowej (skór) spowodowała zdziesiątkowanie zwierzyny łownej na rodzimych terytoriach. Nastąpiło to w okresie, gdy Delawarowie odeszli już w dużym stopniu od swej pierwotnej ekonomiki opartej zarówno na myślistwie, jak i na uprawie ziemi. Zarzucenie w po­ ważnej mierze tego ostatniego sposobu zdobywania żywności uzależniło ich od handlu z Białymi. Rosnące zapotrzebowanie na skóry zmusiło tę grupę Indian do opuszczenia swych terytoriów w Dolinie Delaware i przesunięcia się w latach dwudziestych i trzydziestych X V I I I w. na północny zachód (Hunter, 1971, s. 39-40; Wallace, 1956, s. 3; Newcomb, 1956, s. 70-84), co zapoczątkowało wieloetapową, p o c z ą t k o w o dobrowolną, a później przymuso­ wą ich migrację na zachód, której kres nastąpił dopiero w 2 poł. X I X w. w Oklahomie. Owo porzucenie ziemi przodków podyktowane względami eko1 1 3 - Pierwsze grupy Delawarów zaczęły opuszczać ten teren już około 1690 r. Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �34 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA nomicznymi musiało niewątpliwie zachwiać poczuciem bezpieczeństwa Dela­ warów, których nadto trapił już alkoholizm, choroby zakaźne przywleczone przez Białych i krwawe wojny z indiańskimi mieszkańcami terytoriów ościennych. W ciągu pierwszego stulecia kontaktów z europejskimi kupcami i kolo-nistami Delawarowie przejęli od przybyszów wiele wytworów ich techniki, które j u ż pod koniec X V I I w. stały się niezbędnymi dla nich elementami materialnego wyposażenia, jakie zastąpiło mniej doskonałe produkty tubyl­ czego rękodzieła. W podobnej sytuacji znalazło się również wiele innych są­ siadujących z nimi grup. Oznaczało to permanentne wojny, w których naj­ groźniejszymi przeciwnikami okazali się Irokezi. Z krwawych walk z nimi Delawarowie wyszli podbici i zdziesiątkowani przez tego liczebniejszego ry­ wala. Efektem tych niekorzystnych zjawisk stała się jednak polityczna reor­ ganizacja i konsolidacja Delawarów, w wyniku której luźny zespół autono­ micznych społeczności lokalnych zastąpiła o k o ł o p o ł o w y X V I I I w. bardziej scentralizowana organizacja plemienna, podejmująca zjednoczone działania zarównto wobec wrogich grup Indian, jak i Białych. P o m o g ł a im ona unie­ zależnić się od Irokezów, a równocześnie przeciwstawiać się zbrojnie Białym (Newcomb, 1956, s. 84). W latach pięćdziesiątych X V I I I w. Delawarowie zostali wciągnięci w kon­ flikty europejskich potęg kolonialnych, opowiadając się w swojej większości po stronie Francji przeciwko Wielkiej Brytanii, której sojusznikiem byli z ko­ lei Irokezi. Polityczne przetargi i terytorialne ustępstwa świadczone wzajem­ nie przez oba mocarstwa doprowadziły do krótkotrwałego spokoju na po­ graniczu (Newcomb, 1956, s. 87-88). Wkrótce jednak doszło z n ó w do napięć i otwartych aktów wrogości, a ich przyczyną była zarówno osadnicza presja Brytyjczyków na nowe te­ rytoria Delawarów w dolinach Ohio i Alleghenów, jak i znacznie gorsze dla Indian warunki handlu niż za czasów francuskich. Większość Delawa­ rów do konev brytyjskiego panowania na kontynencie amerykańskim uczestni­ czyła w walkach zbrojnych przeciwko przedstawicielom tej kolonialnej potę­ gi, prowadzonych ze zmiennym szczęściem. Działając głównie na pograniczu, plądrowali europejskie osady, w których rekwirowali konie, bydło, psy i świ­ nie. Hodowla tych zwierząt wzbogaciła dotychczasową działalność gospodar­ czą Delawarów. Wskutek wojen i migracji jeszcze bardziej jednak ograniczyli oni zakres uprawy ziemi, poświęcając z konieczności więcej czasu myślistwu nastawionemu głównie na zdobywanie skór (np. bobrów), a nie mięsa (np. jeleni) (Newcomb, 1956, s. 89-91). W tym okresie (2 poł. X V I I I w.) Delawarowie w znacznym zakresie oswoili się z wytworami europejskiego rzemiosła, których posiadanie odczu­ wali j u ż jako niezbędną konieczność. T a akulturacja w sferze wyposażenia materialnego szła więc w parze ze zmianami w ich ekonomice. Z kolei uwikłanie się w krwawe wojny z Białymi i ludami ościennymi osłabiło delawaryjską organizację społeczną m. in. przez rozpad więzi rodzinnych, �REFORMY RELIGIJNE 35 DELAWARÓW zanik kontroli społecznej i niedawnej jeszcze solidarności plemiennej. Uświa­ damiany przez Delawarów niedowład wszystkich tych instytucji w połączeniu z permanentnymi porażkami militarnymi, gwałtowną depopulacją plemienia oraz skutkami alkoholizmu stał się pożywką, na której zaczęły wyrastać począwszy od poł. X V I I I w. natywistyczne ideologie tubylczych proroków (Newcomb, 1956, s. 93). Kontakty Delawarów z obcą cywilizacją nie ograniczały się wyłącznie do sfery europejskiego handlu i osadnictwa. Pewną rolę w tym zakresie odegrali również chrześcijańscy misjonarze. Działalność prozelityczną zainicjo­ wali u schyłku 1 poł. X V I I w. szwedzcy luteranie. Mimo prowadzenia jej w języku Delawarów, ich sukcesy katechetyczne ograniczyły się do zdobycia niewielkiej liczby neofitów wśród Indian mieszkających w najbliższym są­ siedztwie osad Białych (Wallace, 1956, s. 3). W X V I I w. Delawarowie znaleźli się również w kręgu oddziaływania kwakrów (Bowden, 1981, s. 151-152). Pracując głównie wśród Irokezów, kilku z nich udało się na teren dzisiejszej Pensylwanii i New Jersey. Ich praca polegała jednak bardziej na zaznajamianiu tamtejszych Indian z cywi­ lizacją europejską, niż na czystej ewangelizacji. Nie oferowano im zorgani­ zowanej, nowej religii w miejsce tubylczych wierzeń i rytuałów. Działalność kwakrów, choć o głębokich motywacjach religijnych, przejawiała się głównie w filantropii, handlu i dyplomacji. Nic więc dziwnego, że tylko w odnie­ sieniu do kilku osób wśród Delawarów można mówić o nawróceniu. Nie­ mniej jednak dość znaczny ich krąg zaznajomił się, choćby pobieżnie, z doktryną i etyką k w a k r ó w (Wallace, 1956, s. 4; Mooney, 1907, s. 879, 886). 2 W 1744 r. pracę misyjną z ramienia Society for the Propagation of the Gospel rozpoczął prezbiterianin David Brainerd (Bowden, 1981, s. 152157). Próbując walczyć z demoralizacją Delawarów, szerzył on wśród nich nauki chrześcijańskie, kładąc szczególny nacisk na problem grzechu i zbawie­ nia. Misjonarz ten miał zdolność doprowadzania swych tubylczych słuchaczy do stanu zbiorowej histerii. Grupa nawróconych przez niego Indian znajdo­ wała zapewne w tych przeżyciach dogodny sposób rozładowania nękających ich napięć społecznych i poczucia winy za upadek norm moralnych, a w no­ wej religii widziała nadzieję na zbawienie od wszelkiego rodzaju zła. Sto­ sunkowo krótka, bo niespełna trzyletnia działalność D . Brainerda, choć uwieńczona pewnym sukcesem misyjnym, z natury rzeczy musiała być ogra­ niczona (Wallace, 1956, s. 4-5; Mooney, 1907, s. 879). Jego dzieło podjęli wśród Delawarów w 1747 r. Bracia Morawscy (Gray i Robb Gray, 1956), których działalność chrystianizacyjna kontynuowana do końca X V I I I w. była w owym czasie najbardziej z n a c z ą c a . Wieloletnia ich aktywność prowadzona w kilku ośrodkach misyjnych zdobyła im setki neo3 2 Obszerniejsza charakterystyka działalności kwakrów wśród Indian — zob. Kelsey, 1917. Informacje na temat działalności Braci Morawskich w Ameryce Północnej — zob. L o s k i e l , 1794. 3 �36 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA fitów. Obok działalności katechetycznej propagowali wśród swych podopiecz­ nych europejski styl życia. W ramach programu „cywilizowania dzikich" nauczali ich uprawy ziemi, hodowli zwierząt oraz wielu rzemiosł. Duży na­ cisk kładli również na kształtowanie takich postaw wobec pracy, jak solid­ ność, punktualność, obowiązkowość itp., przyczyniając się do ekonomicznego rozkwitu delawaryjskich ośrodków misyjnych (Bowden, 1981, s. 159). Ciągłe walki na pograniczu między Indianami a nacierającym białym osadnictwem nie ochroniły placówek misyjnych przed wrogością obu zaanga­ żowanych w konflikcie stron. Indianie traktowali osady swych schrystianizowanych pobratymców jako obiekty, w których łatwo można zdobyć pożą­ dane łupy, natomiast w odczuciu Białych — tubylczy neofici stanowili taką samą przeszkodę dla kolonizacji, jak Indianie broniący orężem swych tery­ toriów (Weaver, 1955, s. 242-252). W efekcie misje Braci Morawskich były wielokrotnie obiektami zbrojnych napaści, a ich mieszkańcy mordowani (Loskiel, 1794, s. 175-182; Clark, 1975, s. 143-148). Pozostali przy życiu tubylczy chrześcijanie uchodzili wraz z misjonarzami na zachód, zakładając tam nowe osady (Beaver, 1966, s. 20-22). Pogromy te sukcesywnie uszczupla­ ły liczebność misyjnych społeczności indiańskich, które ponadto zmniejszały się również wskutek stopniowego opuszczania ich przez dotychczasowych wiernych. W obawie o własne życie powracali oni do swych „pogańskich" społeczności, porzucając równocześnie chrześcijaństwo na rzecz tubylczych wierzeń i praktyk religijnych (Mooney, 1907, s. 880-881; Wallace, 1956, s. 6-7; Bowden, 1981, s. 157-162). Wśród Delawarów zamieszkujących zachodnią Pensylwanię działali krót­ ko w połowie X V I I I w. również jezuici, zaznajamiając ich z katolicką dok­ tryną i obrządkiem (Mooney, 1907, s. 878). Wszystkie te wysiłki chrystianizacyjne podejmowane w X V I I i X V I I I w. nie zostały jednak uwieńczone większymi sukcesami. Ich bezsprzeczna zasłu­ ga polegała natomiast na zaszczepieniu Indianom zamieszkującym tereny objęte katechizacją pewnej wiedzy z zakresu chrześcijańskich koncepcji ideo­ logicznych. C h o ć ich przyswojenie (i to powierzchowne) ograniczało się do niewielkich liczebnie grup ludności tubylczej, to jednak ich społeczny rezo­ nans był na tyle szeroki, że korzystano z ich znajomości w sytuacjach kryzysowych, wplatając chrześcijańskie rozwiązania religijne w ideologie in­ diańskich ruchów społeczno-religijnych. Wyniesiona z terenu misji wiedza o religii Europejczyków rzutowała więc na kształt i kierunek przeobrażeń religijnych wśród Delawarów. * Naszkicowane powyżej kontakty Delawarów z Europejczykami oraz skutki tych powiązań stały się źródłem niepokojów, które od p o ł o w y X V I I I w. zaczęły wstrząsać tubylczym życiem religijnym. Początkowo zjawisko to miało charakter indywidualny, a natywistyczne hasła głoszone przez poszczególne jednostki nie znajdowały jeszcze szerszego, społecznego oddźwięku. Pojawię- �REFORMY RELIGIJNE D E L A W A R Ó W 37 nie się pierwszych tubylczych m ę ż ó w opatrznościowych, którzy — mimo bra­ ku poparcia ze strony swych współplemieńców — stworzyli jednak zręby póź­ niej rozwijanych koncepcji ideologicznych, jest godne odnotowania jako po­ czątkowa faza fermentu religijnego, z którego następnie wyrastały ruchy społeczno-religijne. Bezpośrednim bodźcem mobilizującym aktywność takich jednostek były z jednej strony coraz znaczniejsze rozmiary chrystianizacji Indian, a z dru­ giej — nasilający się proces rozkładu ich tradycyjnego życia religijnego. W for­ mie reakcji na tę sytuację niektóre jednostki zaczęły formułować apele o jego odrodzenie oraz przywrócenie mu dawnego kształtu. Ludzie ci, podkreślając wartości tubylczych wierzeń i rytuałów, próbowali wzmocnić swój autorytet poprzez powoływanie się na objawiony charakter własnych wizji i przekazy­ wanie swym współplemieńcom woli sił nadprzyrodzonych. Szczupłość źródeł pisanych nie pozwala wnioskować o skali omawianego tu zjawiska. Najwcześniejsza informacja na ten temat pochodzi z 1745 r. i wspomina o działalności tubylczego charyzmatyka, który nawoływał o pow­ rót Delawarów do ich tradycyjnej religii, będącej — w jego interpretacji — darem ich Boga. Odejście od niej stało się źródłem wszelkich nieszczęść Indian, a zwłaszcza ich demoralizacji. Walcząc z zepsuciem moralnym, czło­ wiek ó w ostro potępiał pijaństwo, upatrując w nim przyczynę fizycznej i mo­ ralnej degeneracji Indian. Wyraźnie podkreślana przez niego opozycja zła i dobra znalazła swoje odbicie również w koncepcji pośmiertnego zbawienia. Dusze wszystkich zmar­ łych wędrowały na południe, przy czym dusze ludzi dobrych docierały do pięknego miasta, w którym doznawały szczęścia, natomiast dusze złych ludzi krążyły wokół jego murów, nie m o g ą e ich przekroczyć. Charyzmatyk ten wyjaśniał pochodzenie swej misji objawioną mu wolą Boga, który jakoby udzielił mu zasadniczych informacji o sobie oraz prze­ kazał bezpośrednie wskazówki co do celów i s p o s o b ó w dalszego działania swego wybrańca. Objawienie to nastąpiło podczas samotnego od wielu mie­ sięcy życia w puszczy podjętego na skutek bliżej nie sprecyzowanych kło­ p o t ó w osobistych, które skłoniły go do tej dobrowolnej ucieczki od ludzi. Nawiązanie bezpośredniego kontaktu z istotą nadprzyrodzoną przeobraziło — jak twierdził — jego osobowość. Dostrzegając od tej pory nowe cele swego działania, zaczął równocześnie inaczej postrzegać ludzi, do których powrócił ze swego odosobnienia, kierując się wobec nich zasadą miłości i tolerancji.^ Jego misja nie spotkała się jednak z należytym odzewem wśród współ­ plemieńców, wobec czego — zniechęcony daremnością swoich wysiłków — zamierzał porzucić własne środowisko, by poszukać zrozumienia i zaangażo­ wania wśród innych, mniej zdeprawowanych i obojętnych społeczności tu­ bylczych (Wallace, 1956, s. 5-6, 8). Hasła podobne do omówionych wyżej zaczęły pojawiać się z większą częstotliwością począwszy od lat pięćdziesiątych X V I I I w. W tym też okresie po raz pierwszy napotkały one sprzyjający klimat społecznego zainteresowa- �38 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA nía i aprobaty, a wielu pojawiających się od tej pory charyzmatyków po­ trafiło skupić wokół siebie grupę zwolenników, którzy utożsamiali się z gło­ szoną przez owych świętych m ę ż ó w ideologią. Społeczne poparcie udzielone takiej indywidualnej, odosobnionej dotychczas działalności zainicjowało zja­ wiska zwane ruchami społeczno-religijnymi. I. R U C H PAPOONANA (PAPOUNHANA), 1752-1763 Na miano ruchu w pełni zasługuje j u ż religijna aktywność odnotowana wśród Indian Munsi (jednej z podgrup Delawarów), na czele której stał wówczas w ó d z Papoonan. Dysponując z tego tytułu odpowiednim autory­ tetem, miał on duże szanse zainteresowania swych współplemieńców własną wizją reformy tubylczego życia religijnego. Należy tu odnotować, że przed­ stawił ją w postaci objawienia, którego doświadczył — wg swej relacji — w trakcie wizji, stanowiącej tradycyjnie uznany sposób nawiązywania bez­ pośrednich kontaktów z siłami nadprzyrodzonymi (Harrington, 1921, s. 61-63; 1913, s, 227). Reformatorska działalność Papoonana przypadła na lata 1752-1763. Był to okres nasilonych migracji jego grupy na skutek brytyjskiego zwycięstwa nad koalicją francusko-indiańską. Wyparcie Francuzów radykalnie zmieniło układ sił na pograniczu, skazując tubylczych mieszkańców tego obszaru na coraz większą zależność od kolonialnej polityki Wielkiej Brytanii. Poczucie zagrożenia wywołane przez utratę własnych terytoriów, wybicie zwierzyny, depopulację i alkoholizm sprzężone z coraz bardziej widocznymi zmianami w obrębie własnej kultury stawało się pożywką dla społecznych niepokojów, którym dał wyraz nowy przywódca religijny. Papoonan podjął tę funkcję w chwili, gdy na jego doświadczenia będące udziałem całej grupy nałożyło się nieszczęście osobiste — śmierć ojca. Głoszone przez niego hasła natywistyczne zostały zaakceptowane przez współplemieńców, w efekcie czego na nowo powrócono do dawnych, zanikających j u ż praktyk religijnych. Społeczną akceptację uzyskał również pacyfistyczny program- tego przywódcy, sformułowany niewątpliwie pod wpływem kontaktów z kwakrami. Odrzuce­ nie kłótni, pijaństwa, nieróbstwa i wojny jako alternatywy rozwiązywania konfliktów międzyludzkich przez społeczność wiernych sprawiło, że zaczęto ich określać mianem „kwakierskich Indian". Papoonan i jego zwolennicy odcinali się od chrześcijaństwa jako religii niewłaściwej dla Indian, ale nie byli wobec niego wrogo ustosunkowani. Wręcz przeciwnie. Stojąc na stanowisku, że każda religia jest nośnikiem uniwersalnych wartości, z uwagą wysłuchiwali nauk głoszonych przez kwakrów i Braci. Morawskich. Papoonan odwiedził nawet siedzibę kwakrów w Filadelfii. Oddziaływanie misjonarzy chrześcijańskich na tę tolerancyjnie usposobioną grupę Indian o orientacji natywistycznej było tak wielkie, że w 1763 r. opuścili oni swego dotychczasowego przywódcę religijnego i odwrócili się od �39 R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW jego nauk, zwracając się z prośbą o utworzenie na ich terytorium stałej misji morawskiej, która wkrótce została tam założona (Hunter, 1971, s. 42; Wallace, 1956, s. 8-9). II. R U C H C E R E M O N I I WIELKIEGO DOMU - 1805 R. Do pacyfistycznej ideologii Papoonana zorientowanej na moralną i reli­ gijną o d n o w ę tubylczych społeczności nawiązała w 1805 r. również przed­ stawicielka Munsi, która przyczyniła się do odrodzenia tradycyjnej Cere­ monii Wielkiego Domu, nadając temu obrzędowi rangę głównego rytuału religijnego plemienia. W okresie dzielącym reformatorską działalność proro­ kini od jej poprzednika działali wśród Delawarów przynajmniej dwaj inni charyzmatycy — Wangomen i Neolin. Ich ideologie nie ograniczały się jednak wyłącznie do nawoływania o odrodzenie tubylczych tradycji i rezygnację z obcego dorobku kulturowego, lecz zawierały już hasła jawnie antyeuro­ pejskie. O ile jednak ruch zainicjowany przez Wangomena w 1760 r. podjął wyłącznie werbalną krytykę obcej kulturowej infiltracji tubylczego życia, o tyle Neolin działający w latach 1762-1766 sformułował program aktywnej walki zarówno z cywilizacją europejską, jak i z samymi Europejczykami, inspirując indiańską rebelię, na czele której stanął w 1763 r. Pontiac. Powrót w 1805 r. do koncepcji pacyfistycznych oraz wyraźna ucieczka w sprawy czysto religijne i moralne mogła być efektem militarnej porażki Indian dowodzonych przez Pontiaca, których do walki z Białymi mobilizo­ wały zapewnienia proroka o nadprzyrodzonych gwarancjach tubylczego zwy­ cięstwa. Zdyskredytowanie Neolina i jego ideologii oraz sytuacja polityczna, w jakiej znaleźli się Delawarowie po wojnie Pontiaca, miały zapewne ogrom­ ny wpływ na ukształtowanie negatywnej autooceny własnych szans w kon­ frontacji z siłami europejskimi. Ona to mogła stać się siłą napędową dla ruchu, który swój cel zogniskował wyłącznie na odrodzeniu tradycji religijnej. Druga p o ł o w a X V I I I w., a więc okres, który dzielił wystąpienia Papoona­ na od ruchu Ceremonii Wielkiego Domu, był bardzo burzliwy w życiu po­ litycznym Delawarów. N a skutek uwikłania się w wojny między Wielką Brytanią a Francją o sprawowanie kontroli w Dolinie Ohio (lata czter­ dzieste i pięćdziesiąte) odczuli oni boleśnie represyjną politykę zwycięskiej strony brytyjskiej. Równocześnie znacznie pogorszyły się warunki handlu z Białymi, a nadto ujawnił się kryzys w ramach własnej tradycyjnej gospo­ darki (ograniczenie efektywności uprawy ziemi i myślistwa). Narastające niezadowolenie z tej sytuacji sprawiło, że Delawarowie czyn­ nie zaangażowali się w wojnę Pontiaka. Po poniesionej klęsce zawarli oni w 1765 r. rozejm, na mocy którego utracili wszystkie swoje tereny leżące na południe i wschód od rzeki Ohio. Obszary te zamieszkiwała większość plemienia. Ludność ta, w związku z postanowieniami traktatu, przesiedliła się na terytoria wchodzące w skład dzisiejszej Indiany. �40 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA Podczas Wojny o Niepodległość Delawarowie na ogół poparli Ameryka­ nów, chociaż niektóre ich grupy opowiedziały się po stronie brytyjskiej. Powstanie antyamerykańskiej frakcji plemienia stanowiło przede wszystkim reakcję na wtargnięcie i coraz większe nasilanie się białego osadnictwa na północ od rzeki Ohio (Průcha, 1971, s. 155-156), mimo że obszary te od 1763 r. były prawnie zastrzeżone jako własność tubylcza (Tyler, 1973, s. 29-30; Prucha, 1971, s. 13-25). Rosnąca na ziemiach Delawarów liczba Amerykanów była źródłem permanentnych konfliktów zbrojnych, którym kres położyło dopiero w 1794 r. zwycięstwo generała A . Wayne'a nad wro­ gimi plemionami pod Fallen Timbers. Zawarty w 1795 r. traktat w Green­ ville pozbawił Indian tytułów własności do poważnej części ich dotychcza­ sowego stanu posiadania w granicach ówczesnego Terytorium PółnocnoZachodniego (Prucha, 1971, s. 157; 1984, s. 62-67), w związku z czym wiele grup Delawarów udało się nad rzekę White; inni za zgodą władz hiszpań­ skich przesiedlili się wraz z Indianami Shawnee na terytorium dzisiejszego stanu Missouri, natomiast delawaryjscy chrześcijanie wraz z misjonarzem — morawianinem D . Zeisbergerem przenieśli swą kolonię do Kanady, osiedlając się nad rzeką Thames w pobliżu nieco wcześniej tu przybyłej grupy Munsi (Newcomb, 1956, s. 89-90). 4 Wraz z tymi politycznymi wydarzeniami, które pozbawiły Delawarów ich dotychczasowych terytoriów plemiennych, postępowała akulturacja, coraz bar­ dziej przekształcając ich tradycyjne milieu kulturowe. Handel z Białymi był niewyczerpanym źródłem zdobywania wytworów europejskich. Delawarowie zaakceptowali niektóre elementy odzieży i ozdoby stroju. Zaczęli też powoli naśladować budownictwo mieszkalne białych osadników. Potrafili już pra­ widłowo posługiwać się wieloma wyrobami przemysłowymi i konserwować je. Równocześnie zubożyli własne, oparte na tradycji, podstawy utrzymania. N a skutek migracji na zachód znad wybrzeży atlantyckich musieli zarzucić przybrzeżne rybołówstwo jako jedno ze źródeł zdobywania środków żywno­ ściowych (Harrington, 1913, s. 222). Zmniejszeniu uległa również produkcja / rolna. Złożyła się na to nie tylko preferencja łowiectwa jako tej gałęzi, która miała największe znaczenie ekonomiczne ze względu na handel z Białymi. Rolniczą działalność Delawarów ograniczał siłą rzeczy również ich udział w wojnach oraz kolejne cesje terytorialne i związane z nimi migracje. Być może właśnie ó w upadek ekonomicznego znaczenia uprawy ziemi nie sprzyjał zapożyczeniu pługa i związanych z nim technik rolniczych, choć przejęto już europejskie zwierzęta domowe i podstawowe, bardzo jeszcze ograniczone umiejętności ich hodowli (Newcomb, 1956, s. 90-93). 4 Chodzi tu o prawne konsekwencje słynnej „proklamacji" z 1763 r. króla Jerzego I I I , która m. in. wyznaczyła granicę rozdzielającą terytoria indiańskie (leżące na zachód od grzbie­ tu Apallachów) od obszarów uznanych za własność Białych (na wschodzie od tej linii). W dokumencie tym po raz pierwszy zdefiniowano i wyznaczono wschodnią granicę tzw. „kraju Indian" zastrzeżonego dla ludności tubylczej. Znajdujących się już tam brytyjskich poddanych zobowiązano do wycofania się na wschód, poza ową linię demarkacyjną. �REFORMY RELIGIJNE DELAWARÓW 41 Sytuacja polityczna oraz zmiany w ekonomice i materialnym wyposaże­ niu Delawarów miały duży wpływ na wszystkie ogniwa ich organizacji spo­ łecznej, stanowiąc źródło poważnych w tym zakresie perturbacji. Upadek centralnego, silnego wodzostwa spowodował zanik jednolitego stanowiska w stosunkach politycznych z Białymi i rozproszenie działań obronnych. W tej sytuacji poszczególne grupy Delawarów, wciągnięte w polityczne roz­ grywki europejskich mocarstw kolonialnych, a później młodych Stanów Zjed­ noczonych, podzieliły się na stronników i militarnych sprzymierzeńców obu zwaśnionych w kolejnych konfliktach stron. Przestał również działać mecha­ nizm kontroli społecznej. Zarówno same społeczności, jak i ich wodzowie utracili możność oddziaływania na zachowanie poszczególnych członków in­ diańskich zbiorowości, co było szczególnie dokuczliwe w przypadku szerzą­ cego się alkoholizmu. Walkę z nim podjęli dopiero przywódcy ruchów spo­ łeczno-religijnych, którzy — dzięki swemu charyzmatycznemu autorytetowi — potrafili z dużym powodzeniem eliminować ten nałóg u swych zwolenników. Dezorganizacja społeczna wyraziła się również w licznych przypadkach roz­ padu rodzin, czemu towarzyszył zanik autorytetu ludzi starszych. Z tym zdeprecjonowaniem rozmaitych form organizacji społecznej szedł pospołu upa­ dek tradycyjnych norm moralnych (Newcomb, 1956, s. 93). W tej atmosferze pojawiła się prorokini z grupy Munsi, która we wcześ­ niejszym okresie była chrześcijańską neofitką żyjącą w osadzie Braci Moraw­ skich — Friedenshuetten. Fakt ten tłumaczy obecność wielu elementów chrze­ ścijańskich w naukach owej przywódczyni. I tak np. w wizjach, których doświadczała w pierwszej połowie 1805 г., pojawiali się aniołowie. To oni zobowiązali ją do pouczenia Indian, jak winni dalej postępować. Dyrektywy te dotyczyły zasadniczo spraw czysto religijnych i moralnych, c h o ć ich część odnosiła się również do sfery kultury. Prorokini, pośrednicząc w przekazy­ waniu swym słuchaczom nadprzyrodzonego posłannictwa, poddała krytyce dotychczasową obrzędowość religijną twierdząc, że opiera się ona na bezwar­ tościowych sztuczkach, a brakuje w niej prawdziwych m o d ł ó w i ofiar. W sferze moralności zalecała zastąpienie wrogości szczerą miłością bliźniego. Ustosunkowując się do aktualnego stylu życia innych współplemieńców, nakazywała powrót do wzorów obowiązujących w przeszłości. Cały ten pro­ gram, przedstawiony jako wyraz woli sił nadprzyrodzonych, został wsparty sankcją kary, jeśliby Indianie nie chcieli go realizować. W takim przypad­ ku — jak przepowiadała prorokini — wszyscy tubylcy zginą na skutek strasz­ liwej burzy (Wallace, 1956, s. 10). W grupie omawianych tu ruchów pacyfistycznych po raz pierwszy do­ piero w 1805 r. pojawia się motyw nadprzyrodzonej kary za nieposłuszeń­ stwo wobec świata transcendentnego. Pochodzenie tego motywu należy prze­ de wszystkim przypisać chrześcijańskiej przeszłości prorokini, która miała okazję zapoznać się na terenie misji z koncepcją kary za nieposłuszeństwo wobec boskich przykazań. Niewykluczone jednak, że element ten był również w pewnej mierze reminiscencją profetycznej działalności Neolina, który po- �42 MIROSŁAWA POSER ^-ZIELIŃSKA dobny los przepowiadał Indianom obojętnym lub niechętnym jego ideologii. W sferze rytualnej prorokini była rzecznikiem odrodzenia Ceremonii Wiel­ kiego Domu, stanowiącej uprzednio jedną z wielu równorzędnych form re­ ligijnej obrzędowości Delawarów. Odnosząc w tym zakresie pełny sukces, prorokini wprowadziła do tradycyjnego scenariusza tej ceremonii elementy kilku innych rytuałów. Synteza ta przekształciła Ceremonię Wielkiego Domu w główną uroczystość religijną plemienia . Fakt ten można uznać za ideolo­ giczne usankcjonowanie plemiennej konsolidacji , która wystąpiła kilkadziesiąt lat wcześniej, a raczej za próbę jej ratowania, w 1805 r. bowiem uległa już ona poważnemu rozkładowi. Owa zreformowana Ceremonia Wielkiego Domu przetrwała do lat dwu­ dziestych X X w., a sporadycznie reaktywowano ją jeszcze w czasie I I wojny światowej. Jej miejsce w życiu religijnym Delawarów zajął peyotyzm (New­ comb, 1956, s. 109-112). 5 6 III. R U C H S T A R E G O KAPŁANA - WANGOMENA (OD 1760 R.) Narastające w 2 poł. X V I I I w. konflikty interetniczne znalazły swoje odbicie w ideologiach niektórych nowo powstających ruchów społeczno-reli­ gijnych, w których począwszy od lat sześćdziesiątych na czoło zaczęła wy­ bijać się ostra krytyka przybyszów z Europy. Miejsce dawnej tolerancji wo­ bec ich kultury zajęła otwarta wrogość. Antyeuropejskimi hasłami posługi­ wano się bądź to w celu uświadomienia Indianom konieczności przeciw­ stawiania się naporowi obcej cywilizacji i obrony własnego dorobku kultu­ rowego, bądź też w celu podjęcia likwidacji przybyszów jako czynnika za­ grażającego egzystencji ludności tubylczej. W pierwszym przypadku ruchy zachowały swój pacyfistyczny charakter, w drugim zaś inspirowały indiańskie rebelie, dostarczając ideologii konsolidujących wieloplemienne zbiorowości powstańców. Wśród najwcześniejszych ideologii pierwszego typu wymienić należy nauki tzw. Starego Kapłana, o którego działalności w 1760 r. donosiły relacje członków poselstwa Pensylwanii przebywającego na terytorium D e l a w a r ó w w miejscowości Asinsing (Hays, 1954, s. 76-77). Charyzmatyk ten posługi­ wał się piktogramem, który nazywał „Indiańską Biblią". Codziennie rano obchodził z nią wszystkie domy, odczytując zawarte w niej treści. Prorok ten przyczynił się do odrodzenia wielu dawnych religijnych ceremonii Dela­ warów. Ponadto wprowadził liczne obrzędowe innowacje, m. in. rytuał opo­ wiadania snów podczas wiosennego święta dziękczynienia, całonocne tańce, 7 5 Szczegółowy opis tej ceremonii oraz związanych z nią wierzeń — zob. Speck, 1931; Harrington, 1913, s. 228-231; 1921, s. 81-152. Pogląd taki wyraził Newcomb, 1956, s. 127. Zob. również F. Post, "Journal..." Manuscript on File with the Historical Society of Pennsylvania, Harrisburg 1760: May 28, [w:] Hunter, 1971, s. 42-43. 6 7 �R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW 43 modlitwy do Słońca o brzasku, składanie ofiar z pierwszych płodów rol­ nych, itp. Podjął również — tak jak i poprzedni prorocy — walkę z piciem alkoholu (Wallace, 1956, s. 9). Późniejsze źródła nie wspominają już nic o owym Starym Kapłanie. Natomiast wiadomo, że w kilka lat później (w 1767 r.) jeden z najaktywniejszych misjonarzy Braci Morawskich, David Zeisberger. spotkał w Goshgoshing — osadzie delawaryjskich uchodźców, swego byłego słuchacza Wangomena, którego aktualna działalność jak wynika z relacji - byla bardzo zbliżona do poczynań Starego Kapłana. Przede wszystkim przebywał również w Asinsing przed jego zburzeniem w 1764 r. oraz posługiwał się Biblią tak, jak Stary Kapłan. Zbieżności te pozwoliły C h . E . Hunterowi wysunąć przekonującą hipotezę, że relacje mówią tu o tej samej osobie (Hunter. 1971. s. 43). 8 Bliższych informacji o Wangomenie dostarczył bliski współpracownik Zeisbergera — Johann Heckewelder, który zetknął się z tym prorokiem w 1766 r. Wangomen, należący do grupy Munsi, uznał w pewnym mo­ mencie, że pobierane przezeń nauki chrześcijańskie są sprzeczne z jego własnymi poglądami i od tej chwili zaczął okazywać otwartą niechęć swemu niedawnemu katechecie. Rozpoczynając wśród indiańskich neofitów działal­ ność religijną odwołał się do objawienia, w którym Wielki Duch polecił mu pogodzić Delawarów z ich prawdziwym, czyli indiańskim Bogiem i zawró­ cić z drogi wiodącej niechybnie do nieszczęścia. Wangomen, powołując >ię na otrzymany od Boga mandat pośrednika, staral się go dodatkowo wzmoc­ nić opowieściami o cudownym znalezieniu się w miejscu, z którego roz­ taczał się widok na trzy nieba. Każde z nich przeznaczone było dla innej grupy rasowej, które współżyły ze sobą na ziemi amerykańskiej. Jedno z nich przeznaczone było dla Indian, drugie dla Murzynów, trzecie — dla Białych. Prawdziwym niebem było oczywiście niebo Indian, gdzie tubylcy są nagradzani za swoje ziemskie życie wiedzione w zgodzie ze wszelkimi kanonami indiańskiej tradycji. Natomiast najgorsze warunki panowały w nie­ bie dla Białych, którzy — niczym w biblijnym piekle — mieli być ukarani za swoje przestępstwa popełnione zarówno wobec Indian, jak i wobec Mu­ rzynów. Pierwszych bowiem pozbawiają ojczystej ziemi, a drugich traktują jakby byli zwierzętami, bijąc ich i handlując nimi, choć są to ludzie stwo­ rzeni również przez Boga. - Nauki proroka, w których zawarta była ostra krytyka panujących wów­ czas stosunków interrasowych, okazały się bardzo atrakcyjne, zdobywając propagowanym przez niego ideom sporo gorących zwolenników. Mniejszą natomiast popularnością cieszyła się jego walka z alkoholizmem, choć od­ powiedzialnością za alkoholizm Indian obarczał Białych. Obserwując nie­ chętny stosunek słuchaczy do swych antyalkoholowych wystąpień, zarzucił je w obawie zaprzepaszczenia dotychczasowych osiągnięć własnej działalności. Wysunął natomiast inny cel walki, a mianowicie czarownictwo, przeciwko 8 Heckewelder (1821, s. 502) nazywa go Wangomendem. �44 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA któremu skierował cały swój charyzmatyczny autorytet. Motyw ten spotkał się z zainteresowaniem i poparciem najwyższych władz plemienia. W 1775 r. zleciły one Wangomenowi sporządzenie listy czarowników, których należy postawić przed sądem plemienia i skazać na śmierć pod zarzutem działania na szkodę własnego ludu. Zainicjowane w ten sposób prawdziwe polowanie na czarownice przybrało niebywałe rozmiary. W pewnym momencie Wangomen zaczął obawiać się, że i on może zostać uznany za czarownika, wobec czego wycofał się z tej akcji i powrócił do poprzednio głoszonych idei (Heckewelder, 1821, s. 503-504). Mimo szczupłości źródeł na temat działalności Wangomena, można z pew­ nością stwierdzić, że propagowana przez niego ideologia obejmowała już znaczną liczbę obcych, chrześcijańskich elementów. Wynikało to zarówno z doświadczeń życiowych samego charyzmatyka (bezpośrednie jego uczest­ nictwo w katechizacji prowadzonej przez Braci Morawskich), jak i z faktu podjęcia działalności bądź to wśród indiańskich neofitów, bądź grup, które posiadały j u ż pewną znajomość chrześcijańskiej ideologii. I dlatego walka Wangomena o wyznawanie przez Indian własnej religii i odwrócenie się ich od chrześcijaństwa nie ograniczała się do reaktywowania w czystej formie dawnych delawaryjskich wierzeń i rytuałów. Wprawdzie przyczynił się on w istotny sposób do odrodzenia niektórych zarzuconych już praktyk reli­ gijnych, ale równocześnie spopularyzował wiele nowych, dotychczas nie zna­ nych elementów, które z całą pewnością nie miały chrześcijańskiego rodo­ wodu. Obok tych dwóch tendencji przenikających jego nauki, tj. natywistycznej i innowatorskiej, uwypukla się jeszcze inna, która jest nośnikiem krytyki części tubylczego dziedzictwa kulturowego. Ujawniła się ona w antyczarowniczej działalności Wangomena, której celem było wyeliminowanie nie­ których tradycyjnych praktyk magicznych i religijnych. Sama idea walki z czarownictwem jest zapewne obcego pochodzenia, a znalazła aprobatę Wangomena i jego zwolenników w sytuacji dotkliwie odczuwanego przez Delawarów zagrożenia ich egzystencji biologicznej (rap­ towny wzrost śmiertelności na skutek niepowodzeń wojennych, chorób epi­ demicznych, alkoholizmu i niedożywienia). Nie znając w pełni wszystkich przyczyn tego stanu rzeczy, przynajmniej częścią niepowodzeń obciążali oni swoich współplemieńców, którzy nadal jeszcze uprawiali praktyki określane przez misjonarzy mianem czarów i z a b o b o n ó w . Przejęcie tej terminologii przez proroka posłużyło do bezwiednego napiętnowania i bezkompromiso­ wego zwalczania fragmentu indiańskiej tradycji. Tego typu zachowanie wyrażające się w częściowej negacji własnej kul­ tury przewija się dość często w ruchach społeczno-religijnych, stanowiąc zjawisko współwystępujące z zapożyczaniem obcych elementów kulturowych i wprowadzaniem ich do systemu religijnego o tubylczym rodowodzie. Jest to pierwszy, wstępny etap tzw. procesu synkretyzacji. W przypadku Wan­ gomena takim wyraźnym obcym zapożyczeniem było posługiwanie się przez niego piktogramem, który prorok obdarzył mianem indiańskiej Biblii, przez �REFORMY RELIGIJNE DELAWARÓW 45 co nadał mu rangę tubylczego odpowiednika Pisma św. chrześcijan. Fakt ten miał wyraźne znaczenie kompensacyjne, stanowiąc niepodważalny argu­ ment świadczący o równorzędności religii rodzimej i obcej. Posługując się nim, Wangomen starał się przekonać współplemieńców, że nie istnieje żadna obiektywna potrzeba wyznawania religii przybyszów zza Oceanu, skoro ich własne wierzenia, rytuały i akcesoria liturgiczne w niczym nie ustępują chrześcijaństwu; są tylko inne, dostosowane do indiańskich potrzeb. * Umiarkowana, bierna antyeuropejskość, której rzecznikiem był Wango­ men, nie doszła już do głostt w następnych ruchach społeczno-religijnych. Jej miejsce zajęły hasła jawnie nawołujące do działań zbrojnych. Tego typu treści znalazły się m. in. w ideologii inspirującej wielką rebelię Pontiaca. Widoczny we wczesnych ruchach społeczno-religijnych pacyfizm odnajdujemy natomiast później w ruchach centralnych plemion algonkińskich. Postawa ta zdaje się przesuwać wraz z „granicą" na zachód, stanowiąc typową reakcję środowisk tubylczych na pierwszą, niezbyt krytyczną jeszcze fazę stosunków interetnicznych. T a swoista reguła powtarzająca się na poszczególnych obszarach euro­ pejskiej kolonizacji Ameryki Północnej polegała na zastępowaniu początko­ wej tolerancji przez wrogość najpierw bierną, ograniczającą się do sfery ideologiczno-kulturowej, a następnie — aktywną, militarną. Taka kolejność postaw propagowanych przez rodzące się sukcesywnie ideologie religijne ko­ responduje ze stopniowym pogarszaniem się stosunków interetnicznych. In­ dianie, kumulując negatywne doświadczenia w tym zakresie, coraz bardziej oddalali się od tolerowania obcych i skłaniali do uznania działań zbrojnych jako jedynego, skutecznego sposobu uwolnienia się od uciążliwej obecności Białych. Była to już wszakże nowa faza fermentu religijnego Delawarów, dająca początek odmiennemu typowi ruchów społeczno-religijnych. LITERATURA Barnett H . G . 1957 Indian Shakers. A Messianic Cult of the Pacific Northwest, Carbondale. Beaver R. P. 1966 Church, State and the American Indians. Two and a Half Centuries of Partnership in Missions between Protestant Churches and Government, Saint Louis. Bowden H. W. 1981 American Indians and Christian Missions. Studies in Cultural Conflict, Chicago — London. C l a r k T. R. (ed.) 1975 The Great American Frontier. A Story of Western Pioneering, Indianapolis. G r a y E . E . , Robb G r a y L . 1956 Wilderness Christians: The Moravian Mission to the Delaware Indians, Ithaca, N. Y . Harrington M. R. 1913 A Preliminary Sketch of Lenape culture, "American Anthropologist", vol. 15, s. 208-235. �46 MIROSŁAWA 1921 POSERN-ZIELIŃSKA Religion and Ceremonies of the Lenape, "Indian Notes and Monographs. Museum of the American Indian. Heye Foundation", New York. Hays J. 1954 John Hays' Diary and Journal of 1760, "Pennsylvania Archaeologist", vol. 24, nr 2, s. 63-84. Heckewelder J . 1821 Nachricht von der Geschichte, Sitien and Gehrauchen der Indianischen Volkerschaften welche ehemals Pennsylvanien und die henachharten Staaten hewohnten, Góttingen. Hunter Ch. E . 1971 77¡e Delaware Nativist Revival of the Mid-eighteenth Centure, „Ethnohistory", vol. 18, nr 1, s. 39-49. Kelsey R. 1917 Friends and the Indians, 1655-1917, Philadelphia. L o s k i e l G. H. 1794 History of the Mission of the United Brethren Among the Indians of North America, London. Mooney J. 1907 Missions, [w:] Handbook of American Indians North of Mexico, "Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology", Bull. 30, cz. 1, s. 874-909, Washington. Newcomb W. W., Jr. 1956 The Culture and Acculturation of the Delaware Indians, "Museum of Anthropology, University of Michigan, Anthropological Papers", vol. 10, Ann Arbor. P r u c h a F. P. 1971 American Indian Policy in the Formative Years. The Indian Trade and Intercourse Acts. 1790-1834, Lincoln. 1984 The Great Father. The United States Government and the American Indians, LincolnLondon, vol. 1. Speck F . G. 1931 A Study of the Delaware Indian Big House Ceremony, "Publications of Pennsylvanian Historical Committee", vol. 2, Harrisburg. Turner F . J. 1920 The Frontier in American History, New York. Tyler S. L . 1973 A History of Indian Policy, Washington, D. C . Wallace A. F. C . 1956 New Religions Among the Delaware Indians, 1600-1900, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. 12, nr 1, s. 1-21. Weaver G. 1955 The Moravians during the Freeh and Indian War, "Church History", vol. 24, nr 3, s. 239-256. Mirosława Pósern-Zielińska R E L I G I O U S R E F O R M S O F T H E D E L A WARES AS A N ATTEMPT O F S O C I O - C U L T U R A L R E I N T E G R A T I O N (Second half of the 18 century — beginning of the 19 century) Summary The article deals with the study of the religious reforms undertaken by the Delawares in the II half of the 18 century and at the beginning of the 19 century in response to the complex of disintegrating factors: drastically deteriorating interethnic relations with the �47 R E F O R M Y R E L I G I J N E DELAWARÓW Whites, successive territorial cessions economic failures, the danger of biological deterioration of the population and socio-cultural disorganization. The natives' attempts of surmounting all those dangers have been considered on the instance of three pacifistic socio-religious movements: I) The movement of Papoonan (1752-1763), 2) The Big House ceremony (1805), 3) The Old Priest — Wangomen movement (since 1805). The author studies the mentioned events on the background of political, economic and socio-cultural conditions. The cylical character of the religious movements of the Delawares allows to follow the evolution of certain ideas and to ascertain the origins of the inspirations of the prophets. Since the religious movements played an important role in forming the Delawares' attitudes towards white people and their civilization the author analysed how those attitudes have been changing in the context of successively deteriorating interethnic relations and the more and more negative experiences cumulated by the Indians. The attitudes appeared in a series forming logical sequences — from a friendly tolerance to hostility. In the phenomena we consider here the hostility revealed as a verbal one only, in the ideological and cultural sphere. Their following evolution led to the religious reforms of a different type — the militaristic ones. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1555c5f5dbc4c3ce4b87adb9a51a56a4.pdf c0aa784f782977134976e6fd1ea8f6bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource regionalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:293 Title A name given to the resource Region i regionalne monografie etnograficzne / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.599-614 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 31. cz. U. 1963 JOZEF BURSZTA REGION I REGIONALNE PROBLEMY (REFERAT MONOGRAFIE ETNOGRAFICZNE I METODY BADAŃ WYGŁOSZONY NA XLI WALNYM ZJEŹDZIE LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU, DNIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA 21 X 1966 R.). Tytuł mego referatu można by sformułować nieco inaczej, bardziej może wyraziście i jednoznacznie, jako: "W sprawie założeń, podstaw teoretycznych i metod badań regionów etnograficznych". Cała sesja naukowa z okazji XLI Walnego Zjazdu PTL jest poświęcona - jak wiemy regionalnym monografiom etnograficznym; dobrze zatem chyba będzie, jeśli na początku tej sesji uświadomimy sobie kilka podstawowych, wyjściowych niejako faktów. Dadzą się one ująć w kilka zasadniczych grup: 1) jakie jest w dawniejszej i nowszej etnografii polskiej rozumienie pojęcia "region" i jakie są kryteria jego wydzielania; 2) jaki jest zasadniczy profil (czy profile) opracowań nazywanych "regionalnymi monografiami etnograficznymi"; 3) jakie cele czy zadania stawia się tym opracowaniom, i wreszcie 4) jaki jest stan samowiedzy metodologicznej towarzyszący etnograficznym badaniom regionalnym i odnośnym syntetycznym ich ujęciom. I Posługiwanie się pojęciem regionu nie jest właściwe tylko samej nauce etnografii czy - używając tytułowego określenia naszego Towarzystwa - ludoznawstwu. Posługuje się nim szczególnie geografia i geografia ekonomiczna, posługują się nim też inne nauki, jak archeologia, językoznawstwo itd. Jest ono też w powszechnym użyciu we współczesnej praktyce administracyjnej, w zarządzaniu i planowaniu gospodarczym, w akcji społeczno-kulturalnej itp. W każdej z tych dziedzin nauki i praktyki pojęcie regionu jest swoiste, specyficzna jest też �600 JOZEF BURSZTA w etnografii sama historia zainteresowań regionalnych oraz znaczenie, jakie miały i mają dla tej nauki badania regionalne. Jest charakterystyczne, że jak z jednej strony refleksje o charakterze regionalnym rozumiane jako wyczucie różnych różnic (językowych, V-lyznaniowych, gospodarczych czy w ogóle kulturowych) dzielących jedne społeczeństwa czy grupy terytorialne od innych - towarzyszyły z dawna opisom o charakterze etnograficznym, tak z drugiej strony pojęcie "regionu" nie jest związane ściśle z samym powstaniem etnografii jako nauki, ani też nie towarzyszy stale dalszemu rozwojowi tej dyscypliny. Przecież dla ewolucjonizmu schematycznego XIX w. tego właśnie, który stworzył etnografię jako dyscyplinę naukową (rozumianą jako etnografia i etnologia łącznie), pojęcie regionu było zgoła obce. Przedmiotem tej nauki stało się od razu społeczeństwo ludzkie w ogóle i kultura ludzka w ogóle w ich stadiach i etapach rozwojowych. Chodziło o uchwycenie ich praw rozwojowych, ich ewolucji w czasie, niezależnie od miejsca na kuli ziemskiej. Owszem, stwierdzano różnice w rozwoju i stanie społeczeństw i kultur na różnych punktach lmli ziemskiej (coś jakby ró~:nice regionalne sensu largissimo), ale te różnice przekładano zgoła na inny język naukowy, mianowicie jako różnice szczebla rozwojowego, jako swoisty w y z n a c z n i k c z a s u w rozwoju kultury. Słusznie pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa, że "zagadnienie regionu etnograficznego nie jest tematem nowym w etnografii. Zrodziło się ze zdobytego z potocznej obserwacji przekonania o niejednolitości zjawisk kulturowych, jakie występują w tym samym czasie VI różnych punktćlch przestrzeni w tym samym społeczeństwie" 1. Ale pojęcie regionu i odpowiadających jemu badań etnograficznych nie da się znów, z drugiej strony, jednoznacznie związać z uznaniem przestrzennego zróżnicowania zjawisk kulturowych. Dla prof. K. Moszyńskiego, twórcy pierwszego w Europie tego typu wydawnictwa, jakim był Atlas kultury ludowej 10 Polsce, autora m. in. pracy pod znamiennym tytułem: Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce - region etnograficzny, dla którego miał przecież ogromne zrozumienie, nie był bynajmniej podstawą wyjścia. Co więcej - jest nawet dyskusyjne, czy był on celem dojścia. Interesowały go fakty kulturowe i ich zespoły w ich szerokich zasięgach i zróżnicowaniach przestrzennych. "Nadrzędnym i ostatecznym celem etnografii - pisał Moszyński - (... ) jest przyczynić si€·; do wykrycia praw generalnych rządzących rozwoj em kultury w ścisłym związku z rozwojem człowieka, jako jej wytwórcy i nosiciela", zas "niższym w hierarchii celów - pisał dalej Moszyński - ale bezwzględ1 a A .. K u t:' z Eob a - P W~P()lcZCSii-C MazQŁl1gzll. o.i 11 a etnoqraficzne \V: g,trpil'. PI/sze?o 1" o w a, prace Zie)ol!a Zagac/H1eilic icrcl'.()1('(! It. n. il([. HIt]:? rcuiOlW O/)S.:'(/ r:?'c ". 2:\-2fi. w etnografii polskiej J!()/'/(J('IIO-n;s('1lorl"ic(!IJ �H.eąi-on i. 1'e910Tlulne nl011,ograj'ie nOl etnogro.iiczl1C nie niezbędnym dla osiągnięcia celu ostatecznego, jest rekonstrukcja historii konkretnych kultur poszczególnych ludów oraz, w ścisłym a to oparciu, rekonstrukcja historii kultury w ogóle ... " 2. Czy w tych ujęciach mieści się pojęcie regionu jako p a l a b a d a ń etnograficznych? Niewątpliwie tak, przecież sam Moszyński jest autorem pracy Polesie wschodnie (Warszawa 1928). Ale czy region jest u niego (prócz pola) także p r z e d m i o t e m b a d a ń? Chyba już nie. Bo pole badań - to możliwość uchwycenia wielu zjawisk etnograficznych na określonym terenie (w regionie) i możliwość ich odniesienia do analogicznych zjawisk zachodzących na szerszym obszarze, zaś region jako przedmiot badań implikuje już w sobie (uprzedzając dalsze wywody) jakąś ustrukturyzowaną jedność przestrzenną będącą jako całość obiektem badawczym 3. II Zainteresowania przestrzennym zrozmcowaniem kultury ludowej w Polsce, podziałem kraju na mniejsze jednostki kulturowe - regiony czy etnograficzne grupy regionalne - przejawiają się już od początków etnografii polskiej. Ujawniają się one zarówno w programach badawczych, w ustalaniu samego podziału etnograficznego kraju, jak i w opracowaniu etnograficznych monografii regionalnych. Kapitalne wyczucie zróżnicowania kultury ludowej miał Hugo Kołłątaj, kiedy zalecał badania tej kultury według podziału na prowincje, ziemie czy powiaty. Pierwszy podział regionalny ustalił w 1830 r. Łukasz Gołębiowski, kiedy to lud polski (jeden z trzech "rodzajów chłopów", obok ludu ruskiego i litewskiego w granicach dawnej Rzplitej) dzielił na: "Krakowiaków, Kujawiaków albo Wielkopolanów, gmin lubelski, sandomirski, Podlasianów i Mazurów mieszkańców równin, tudzień Górali, Hucułów ... " 4. Zatem, prócz Hucułów, ustalił on 7 regionalnych grup etnograficznych, rozumianych także jako regiony. Znakomite odbicie tych ugrupowań regionalnych znajdujemy u W. Pola jako poety w jego Pieśni o ziemi naszej i w jego pracach jako geografa i etnografa. Prof. K. Zawistowicz-Adamska pisze zdecydowanie, że W. Pol "jest pierwszym autorem, , K. M o s z~' li s k i, I'VicklórclcytYC2llC d/a prac Po/ski.cqo .ll/asll Etnogra- "Etnografia Polska" t. l. 1958, s. 59. •1 Rozróżnienie obu tych po.i<,'ć w zastosowaniu do badRo po.ied~·ncz."('h w>:i, zob.: J. T () P o I ski. Problemu m,et.odologicznc monograficznych bodań wsi . ..K\vartalnik Historii Kultury Materialnej" R. XIV, nr 3, J960, s. -l29. l L G () l C' b i ()w ~ l; i. Llld polski.. je!!/) :W.llC?o.l<'. ::nllOoo'lI/. \\'\"d. lI. Lwó\~' fiez /lego. 1 ~JB.j. ~. J Ci. �602 .TOZEF BURSZTA który Z całą świadomością dążył do wydzielenia terytorium etnograficznego, zamieszkanego przez określoną grupę ludnościową, wyodrębniającą się zespołem cech kulturowych uwarunkowanych środowiskiem geograficznym i stosunkami narodowościowymi" 5. W przygotowaniu i opracowaniu materiałów do etnograficznej regionalizacji Polski pierwsze miejsce należy się oczywiście O. Kolbergowi. Jego monumentalny Lud jest przecież pierwszym i jedynym konsekwentnym, mniej lub więcej pełnym opisem wszystkich regionów etnograficznych tak, jak to Kolberg założył. Wiemy dobrze, że za podstawę podziału etnograficznego Polski przyjął on historyczno-geograficzne prowincje Polski: Wielkopolskę z Kujawami, Śląsk, Pomorze, Mazowsze i Małopolskę. W dalszych jednak podziałach przyjął dodatkowe kryteria: dawne województwa, ziemie, granice gubernii, księstw czy jednostek administracyjnych stworzonych przez zaborców. Zdawał sobie jednak sprawę z tego, że - jak pisze w przedmowie do SandomieTskiego " ... określona w ten sposób prowincjonalność nie może ściśle być ujętą w karby narzucone jej przez polityczne podziały i rozgraniczenia; wkracza ona nierzadko w ościenne powiaty i a dalsze zawadza, to znów ścieśnia się w grupy gmin blisko siebie leżące. Wiadomo, że naturalnymi przegrodami rodów i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wszelkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten, utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów" 6. O. Kolberg nie tylko przeprowadził podział ziem polskich na regiony etnograficzne - podział, który w znacznej mierze posiadał dalszą wartość użytkową - ale także w przeprowadzonym opisie poszczególnych regionów uwzględniał te kompleksy zjawisk, które powodowały kształtowanie się różnic kulturowych już w obrębie wydzielonych regionów, a więc takie, jak: napływ ludności etnicznie obcej, wpływ kultur i ludów sąsiednich, a więc dyfuzję kulturową, wpływ Kościoła i tzw. warstw wyższych na treści kultury ludowej itd. Stąd też Kolberg nie zadowalał się podziałem obszaru Polski na zasadnicze regiony kulturowe, ale w obrębie tych stosował dalsze podziały na mniejsze jednostki, które określilibyśmy dzisiaj subregionami. Przykładem może być Wielkopolska (W. Ks. Poznańskie) czy Mazowsze. Te subregiony określał dość ściśle, nie starał się jednak a dokładne, linearne odgraniczenie jednych regionów od drugich. W wielu też wypadkach zachodzą one wzajemnie na siebie. Nie można oczywiście na tym miejscu przedstawić historii badań nad 5 wej, 6 K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Wincenty PoL Warszawa 1966, s. 121. O. K o l b e r g, Dzieła wszystkie, t. 2, s. 6-7. badacz kultury Ludo- �HegLull i rcyionalne monografie etno9rafic?ne regionalizacją etnograficzną Polski, nie o to też w gruncie rzeczy chodzi. Wystarczy wspomnieć o ważniejszych usiłowaniach i wynikach oraz uwydatnić cechy ustalanej kolejno regionalizacji. Warto więc może przypomnieć, że w 1900 1'. Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności wystąpiła z inicjatywą stworzenia polskiej mapy etnograficznej, do realizacji której jednak nie doszło. Duże ZP.8czenie miał syntetyczny zarys etnograficzny ziem polskich opracowany przez J. Karłowicza w pracy pt. Lud zamieszczonej w zbiorowym dziele Polska. Obrazy i opisy (1906). W okresie międzywojennym zagadnienia regionalizacji etnograficznej Polski podejmują niemal równocześnie dwaj wybitni uczeni: A. Fischer i J. St. Bystroń. Pierwszy w swym znanym podręczniku Lud polski wywodzi zróżnicowanie etnograficzne nie tyle z dawnych podziałów administracyjnych, co przede wszystkim plemiennych i językowo-historycznych, na podstawie których wyodrębnia 8 tzw. "grup etnicznych" (WielIwpoIanie, Łęczycanie, Sieradzanie, Kujawianie, Pomorzanie, Ślązacy, Małopolanie i Mazurzy) 7. U Fischera zatem zasięg podstawowej "grupy etnicznej" (szczepowej) jest równoznaczny z podstawowym, zasadniczym podziałem regionalnym. W obrębie jednak tych grup szczepowych wyróżnia Fischer grupy drobne i odmiany lokalne (np. Pałuki, Porzeczanie, Chazaki, Taśtaki, Borowiacy itd.). Od tej samej strony - zasięgów wielkich grup plemiennych i grup mniejszych - podszedł do regionalizacji Polski J. Sto Bystroń. Opierając się o doskonale opracowaną metodę filologiczną i historyczną posługuje się nie tylko analizą obiektywnych cech etnograficznych (strój, budownictwo, gwara i in.), ale także danymi pomocniczymi, a więc nazwiskami czy przezwiskami grup lokalnych. Z pierwotnych swoich zamiarów wyznaczenia regionom granic linearnych Bystroń zrezygnował' stwierdziwszy, że terytoria graniczne przedstawiają stan przejściowy. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że widział on konieczność badań o charakterze atlasowym jako podstawę do ścisłej regionalizacji Polski. "Aby móc wyznaczyć z całą pewnością i ścisłością grupy etnograficzne na ziemiach polskich - pisał Bystroń - należałoby najpierw mieć mapy najdokładniejsze zasięgów terytorialnych poszczególnych składników kulturalnych, np. budownictwa, ubiorów, sprzętów, zwyczajów itd., potem dopiero skonstatować w jakich zespołach te składniki występują i wreszcie określić terytorium grupy" 8. Wykreślenie terytorium grupy etnograficznej jest dla Bystronia podstawą wyjściową dalszych badań. "Nauka o terytorium etnograficznym podkreśla on A. F i s c h e r, Lud polski, Lwów, Warszawa, Kraków 1926, s. 12 i nast. J. Sto B y s t roń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego, KrakÓW 1926, s. 4. s. 119. 7 H �(;04· JOZEF BURSZTA wyraźnie - musi poprzedzić studium kultury ludowej. Zanim przystąpimy do badania poszczególnych działów kultury, musimy zapoznać się z grupami, które zamieszkują terytorium nas interesujące i które tworzą j podtrzymują tę kulturę" 9. Ustalił on też 7 tzw. podstawowych grup pierwotnych (prócz kresowej), które z kolei podzielił na etniczne grupy zasadnicze i grupy mniejsze, łącznie ponad 60 grup (część z nich poza obecnym terytorium Polski). Po tej linii szły badania J. Gajka nad składem etnicznym Pomorza 10. Ustalenia te mają dziś w znacznej mierze wartość historyczną wobec ogromnych zmian, jakie zaszły w demograficznym układzie Polski po II wojnie światowej. Są one jednak nadal ostatecznym osiągnięciem etnografii polskiej w stosunku do dawnego terytorium państwowego. W okresie Polski Ludowej mamy - jak wiadomo - do czynienia z dwoma kierunkami prac w zakresie regionalizacji Polski. Jednym jest schemat regionalizacji przygotowany zespołowo pod kierunkiem doe.' dr A. Kutrzeby-Pojnarowej w Zakładzie Etnografii Polski IHKM PAN. O tej pracy może poinformować sama doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Drugim rodzajem pracy a zarazem znacznym osiągnięciem, innej zresztą skali i odmiennego typu, to dwa zeszyty Polskiego Atla'su Etnograficznego opracowane pod kierunkiem prof. dr J. Gajka w Zakładzie PAE PAN. Prof. Gajek, w oparciu o ok. 300 opublikowanych i pozostających jeszcze w rękopisie skartografowal1. przestrzennych zasięgów poszczególnych wytworów kultury ludowej, głównie materialnej, opracował wstępny, syntetyczny zarys regionalizacji Polski w postaci oznaczenia 7 zespołów terytorialnych w Polsce, inaczej "specyficznych areałów kulturowych" 11. Do tych zagadnień będę miał możność jeszcze wrócić. Może nazbyt długo zatrzymałem się nad scharakteryzowaniem niektórych wysiłków zmierzających do ustalenia podziału terytorium polskiego na regiony etnograficzne. Przypomnienia te były jednak chyba potrzebne. Okazuje się, że ustalenie regionów etnograficznych jest jednym z najtrudniejszych zadań. Trzeba tu krzyżować z sobą wiele przekrojów dwóch - powiedzmy - ciągów: chronologicznego i przestrzennego (geograficznego), oba zmieniające się stale w czasie i wymagające olbrzymiego wręcz zasobu faktograficznego, często jednak już dzisiaj w terenie niedostępnego. Jak widzieliśmy, do wyznaczenia etnograficznej regionalizacji Polski dOcllOdzi się dwoma różnymi metodami. .Jedna to to, jaką nojpcłnie,i B y s t l' ()!'t, Wstęp do J. G a.i E'k, Skl,ad ci'nicZ'lI.l} .J. SI. l' Hna. R. :~.nr 1-2 J: .J. C;' a j ("l\:, ,%1. " 16-'-209. (9-10). Studio uncl 1./((l.():CI/(ltr~lw(l H'ieikit'!lo ,'!JfoptOulf(o:'itą polskicqo, POlllorzo .. (cpifJllu;i'zru'.irt wyd. ,T(>},a II. Warszawa Pomol>ka", Pnj, ... oi.ę; ... Lud" H139. Toru"l t. 47. �1{eyiu1! i re~t(}nallle TIu.JHografit' et H04raficz"e stosował J. St. Bystroń: historyczno-etnograficzna z uwzględnieniem także metody socjologicznej (samookreślenie grupowe). Druga to właśnie metoda kartograficzna, zastosowana w PAE, metoda niewątpliwie precyzyjna, ale opierająca się na zupełnie innych od tamtej założeniach. W tej chwili nie chodzi o to, by określić wzajemny stosunek obu tych metod, ich efektywność i przydatność czy też o to, by uwydatnić różnice w ich podstawowych założeniach. Chodzi nam w tej chwili tylko o stwierdzenie, że obie mają na celu m. in. wyznaczenie zróżnicowania terytorium polskiego w zakresie ludowej kultury tradycyjnej w postaci ustalenia jego tradycyjnych regionów kulturowych jako właśnie pola czy przedmiotu regionalnych badań etnograficznych. III Już pobieżny rzut oka na dzieje etnografii polskiej wykazuje, że konkretne badania regionalne toczyły się równolegle i w znacznej mierze niezależnie od studiów nad l ustaleniem podziałów regionalnych. Powstają więc tu dwa zasadnicze pytania: 1) jaki obierano zakres terytorialny monografii regionalnych: w jakiej więc mierze kierowano się zasięgiem grupy pierwotnej, czy tzw. zasadniczej (Bystroń), czy też grupy mniejszej, pochodnej; inaczej: jak wyznaczano zasięg terenowy badań, ów właśnie region i czym w istocie ten region był; 2) jaka była typowa treść merytoryczna etnograficznych monografii regionalnych, jakie były stąd cele naukowe stawiane tym badaniom regionalnym, czy istniało tu może jakieś stopniowanie celów - i jakie? Dużo czasu musielibyśmy użyć dla scharakteryzowania choćby ważniejszych opracowań. Jest ich mnóstwo. Niech nam wystarczą wyrwane przykłady, względnie tylko ogólna ich charakterystyka, z konieczności nazbyt pobieżna. O. Kolberg stworzył niewątpliwie pierwszy wzór klasycznej monografii regionalnej zarówno co do wyznaczenia regionu, jak i treści merytorycznej monografii. Wzór ten działał szeroko i długo, naśladowany był jednak rozmaicie. Jeśli więc chodzi o sam zasięg obieranego do opisu regionu, to panuje tu znakomita różnolitość. Zależało to od konkretnych warunków: możliwości terenowych danego badacza, jego przygotowania i zamiłowań regionalnych, atrakcyjności opiS)"""anego terenu itp. Można tu zastosować pewne stopniowanie. Tak ",1ięc mamy opisy etnograficzne miasta i jego okolicy. Przykładem - S. Udzieli Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, lub A. Saloniego Lud przeworski, czy W. Łęgi Okolice Świecia. Matel'iały etnograficzne. Badania takiej ..oko- �(jOn JOZF.F BURSZTA licy" pokrywają się niekiedy z obszarem powiatu. Mamy następnie niejasne zazwyczaj określenie "ziemi", które rzadko nawiązuje do historyczno-geograficznego pojęcia terytorialnego o tej nazwie. W. ł--,ęga swoje dwie pełne monografie nazwał: Ziemia chelmdiska'. Prace i materiały etnograficzne, drugą, starszą, Ziemia nwlborska. Wiadomo zaś, że w geografii historycznej dawnej Polski nie było "ziemi malborskiej". Innym przypadkiem zakreślenia regionu badawczego, już szerszego, to dowolny wybór kilku sąsiednich powiatów, nie stanowiących często ani żadnej jednostki geograficznej, ani historyczno-kulturowej. Przykładem mogą być prace J. Szembek-Szeptyckiej P1'zyczynki do etnografii Wielkopolski i uzupełniająca tę praca Z. Szembek, Dalsze p1'zyczynki do etnogmfii Wi.elkopolski - obie, mimo tytułu "przyczynki", stanowiące typowy przykład ówczesnych monografii regionalnych. W obu chodzi o teren kilku powiatów południowej Wielkopolski a więc o teren dostępny do badań obu siostrom Szembek. Idąc dalej po tej linii dochodzimy do obszaru województwa, rzadko zresztą branego za pole badań regionalnych. Rzadko również podejmuje się określony region geograficzny czy jego część (np. J. Gajek Zarys etnograficzny zachodniej części Podola). Ulubionym natomiast obiektem badań regionalnych jest większa lub mniejsza etnograficzna grupa regionalna. Już w połowie XIX w. L. Delavaux pisał o Góralach Beskidowych. Przykładów nowszych może być bardzo dużo: L. Krzywicki Kurpie, A. Chętnik Kurpie czy najnowsze opracowanie Kurpie. Puszcza Zielona, dalej A. Pleszczyński Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne, A. Chmielińska Księżacy (Łowiczanie), R. Reinfuss Ruś Szlachtowska' czy opracowania Kaszubów (F. Lorenz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński Kaszubi. Kultura ludowa i język) itd. Rzecz znamienna, że w wyborze i zakreślaniu regionu nie podejmuje się na ogół rozróżnień regionalnych O. Kolberga. Bodaj czy nie jedynym, jak dotąd, wyjątkiem są badania kultury ludowej Wielkopolski, podjęte (i właściwie już zakończone) w naszym ośrodku (Kultura ludowa Wielkopolski t. I-II, tom III w druku). Z dokonanego wyżej szkicowego przeglądu etnograficznych monografii regionalnych wynika jeden zasadniczy wniosek: oto brany za pole badań teren jest ogromnie rozciągły, a przy jego wyborze nie było jednolitego kryterium. Gdybyśmy za -monografię regionalną uznali zbiorowe, wielotomowe dzieło pod kierunkiem i redakcją prof. M. Gładysza Stare i Nowe Siolkowice (a tak przecież trzeba to uznać), to zasięg terenowy monografii regionalnych rozciąga się od jednej gromady po dawną historyczno-geograficzną prowincję (Wielkopolska) 12. Wśród tej różnorodno12 Można na tym miejscu zaznaczyć, że szeroko zakrojone i przeprowadzone kompleksowe badania karpackie nie są badaniami regionalnymi w sensie tu rozumianym. Są to badania wieloregionalne i zarazem wielotematyczne. �H.(~~;i()H i (euio1wl.1'/e mUlll.'f)ruf'e etn()yra}ic:ll(~ ()O'l ści można jednak zauważyć kierowanie się dwoma podstawowymi kryteriami wyboru wyznaczającymi dwa rodzaje prac. Wybiera się więc, po pierwsze, jako przedmiot czy pole badań określoną g r u p ę e t n 0g r a f i c z n ą, mniejszą lub większą, zajmującą mniejszy czy wi~kszy teren, bardziej lub mniej jednolitą kulturowo (od Bojarów Międzyrzeckich czy Mazurów Wieleńskich po Kurpie czy Kaszuby). Polem badań jest, po drugie, mniej lub więcej umownie wykrojony t e r e n: wsi, gromady, współczesnego powiatu (nazywanego często "ziemią"), kilku sąsiadujących powiatów, całego współczesnego województwa czy da'vvnej prowincji. Teren taki może stanowić wycinek z większego obszaru zajętego przez jedną grupę etnograficzną, może też przekraczać zasięg przestrzenny jednej grupy, obejmować ich kilka itp. Powstają stąd więc - jak wspomniałem - dwa rodzaje monografii: 1) taki, którego treść stanowi k u l t u r a l u d o w a regionalnej g r u p y etnograficznej (czy etniczr:ej); 2) taki rodzaj, który zawiera mniej lub więcej systematyczny opis k u l t u r y l u d o w e j danego t e r e n u (regionu). Pewna różnorodność istnieje także w zakresie treściowym monografii regionalnych. O. Kolberg stworzył tu pewien wzór sekwencji materiałowego opisu, był on jednak naśladowany w różnym stopniu. Utarł się tradycyjny podział: na kulturę materialną, społeczną i duchową. W tym zakresie jednak widzimy dużą różnicę między XX-wiecznymi iJ. współczesnymi monografiami regionalnymi. Monografie dawniejsze, pisane często przez nie przygotowanych do tego amatorów, nie-zawsze obejmowały wszystkie: dziedziny kultury ludowej, traktując je wyborczo. Manierą ówczesną nie zwracano większej uwagi na kulturę materialną, kładąc nacisk głównie na treści folklorystyczne. Nie przedstawiano też zazwycwj historii grupy czy regionu i nie dawano opisu środowiska geograficznego oraz historii zagadnień osadniczych. Z uporem zaś przedstawiano cechy antropologiczne opisywanej grupy i cechy osobowości (charakterologiczne) jej członków. Jeśli zaś chodzi o opisy samych działów kultury, to mają one z reguły charakter statyczno-opisowy. Celem tych monografii był bowiem sam opis pełni ginącej już kultury tradycyjnej, przynajmniej niektórych jej dziedzin. Chodziło głównie o jej dokumentację. Były to też w gruncie rzeczy "materiały etnograficzne", co często znalazło swoje odbicie w tytule. Były takimi nawet i wtedy, gdy zawierały w podtytule oznaczenie: "studium". Chcąc podać choćby najbardziej ogólną charakterystykę współczesnych etnograficznych monografii regionalnych należałoby zauważyć, że towarzyszy im zarówno inny, nowoczesny warsztat naukowy jak i zwiększona znacznie samowiedza metodologiczna. Współczesne monografie re- �608 JÓZEF BURSZTA gionalne nie są już z reguły niemal dziełem jednego badacza. Wymagania współczesnego opisu tak wzrosły, że zanika już uniwersalny etnograf, znający się na wszystkich dziedzinach kultury i biorący się do ich analitycznego opracowania. Są to więc zazwyczaj badania i opracowania zespołowe, w których biorą udział już specjaliści: obok typowego, "rasowego" etnografa, posiadającego już pogłębioną znajomość wybranych dziedzin kultury, bierze w nich udział folklorysta, muzykolog, językoznawca, historyk gospodarczy, socjolog itp. Jest to zgodne z charakterem etnografii jako nauki, mającej nazbyt obszerny swój zakres przedmiotowy, łączący się bardzo ściśle z szeregiem sąsiednich dyscyplin naukowych. Stąd opisy poszczególnych dziedzin uzyskują pogłębienie od strony technologii, typologii czy funkcji. Jest to też zgodne ze współczesnym, integratywnym spojrzeniem na kulturę, jako skomplikowaną, ciągle zmienną, ale strukturalną i funkcjonalną jedność unormowanych zachowań ludzkich i wytworów tych zachowań. Stąd też poszczególne działy czy elementy kulturowe traktowane są w zarysie ich historycznego rozwoju, przeobrażeń a także zaniku, rozpadu. Poszczególne zjawiska traktuje się też zarówno w ich wzajemnym powiązaniu, jak i na tle i w związku z środowiskiem geograficznym i ze społeczno-gospodarczymi dziejami regionu. Takim badaniom i opisom towarzyszy też świadomość bliższych i dalszych celów. Poza zwykłą dokumentacją kultury tradycyjnej i współczesnej regionu, tak potrzebnej nie tylko ze względu na dobro nauki czy ewentualne wykorzystan~ opracowań etnograficznych w regionalnym ruchu kulturalno-oświatowym, ale także zamierzonej, przyszłej syntezy etnograficznej Polski - analiza kultury regionalnej powinna dać niezbędne dane do teorii kultury. IV Wróćmy jeszcze do niektórych zagadnień regionalizacji, regionu, kultury regionalnej i samej regionalnej monografii. Sprawy te bowiem nie są dotąd jeszcze nazbyt jasne. Mówić o regionie, terytorium etnograficznym czy grupie etnograficznej oznacza zarazem uznawanie przestrzennego zróżnicowania kultury ludzkiej w jej poszczególnych czy choćby niektórych elementach. Oznacza to chyba także, że poszczególne regiony czy grupy etnograficzne posiadają jakąś swoją specyfikę, czymś wyznaczoną. Dążenie do wyjaśnienia tego zróżnicowania, do uchwycenia czynników determinujących te różnice oraz specyfikę kultury regionalnej -- staje się podstawowym powodem badań i opracowań regionalnych. W postępowaniu badawczym jednym z pierwszych niepokujq ..ch �Heqioll i Teylonl1lHe mlHworllfie et.nogTaIiczne GOg problemów jest bliższe czy nawet ścisłe wyznaczenie granic regionu jako określonej swoiście jedności czy zespołu tradycyjnych elementów kulturowych. Widzieliśmy z kilku przykładów, że w praktyce badawczej postępowano w tym zakresie - zwłaszcza dawniej - dość niefrasobliwie. Wybór regionu można więc porównać do nakładania na teren jakby szklanego klosza o większej czy mniejszej średnicy, dość przypadkowej, a następnie na obserwowaniu i opisywaniu tego, co się w granicach zamkniętych tym kloszem dzieje. Zachodzi więc pytanie - czy wolno nam tak region wydzielać, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami? Pamiętamy bowiem o tym, jak . J. St. Bystroń domagał się takiego postępowania, aby badania kultury ludowej rozpoczynały się od mniej więcej ścisłego wyznaczenia wpierw samych regionów, aby więc regiony były punktem wyjścia badań, a nie ich punktem dojścia. U podłoża tego postulatu leży bowiem przekonanie, że istnieje określona regionalna integracja podstawowych zjawisk społeczno-kulturowych, że etnografia ma wszędzie do czynienia z obszarami czy areałami 'społeczno~kulturowymi jako jedno'stkami i jednościami strukturalnymi - a te właśnie powinny być w całości przedmiotem makroanalizy. Postulat ten znalazł swoje uzewnętrznienie na krako\vskiej konferencji metodologicznej w 1956 r., kiedy to zaplanowano jed-· nolite mniej więcej badania poszczególnych regionów całej Pol ••ki. Tu wracamy znów do początku zagadnienia: jak te regiony wyznaczyć? Jakie są kryteria ich obiektywnego wydzielania? Można by dużo mówić na temat ewentualnych "zapożyczeń" regionalizacyjnych z innych nauk. Można by więc brać za podstawę wyjścia regiony geograficzne jako te, które w przeszłości stanowiły i w znacznej mierze tworzą i dzisiaj zasadnicze warunki dla gospodarki a stąd i dla konfiguracji kulturowej. Można by, dalej, wychodzić - jak to już było wspomniane - od dawnych jednostek geograficzno-historycznych (dzielnic, województw, ziem itd.). Można by też usiłować nawiązywać do podziałów językowych (narzeczy, dialektów, gwar). Okazało by się jednak przy bliższym wejrzeniu, że żaden z tych podziałów regionalnych nie jest dla wymagań "regionu etnograficznego" adekwatny: regiony geograficzne (fizyczne) stanowią tylko pewne warunki i tło kształtowania się kultury, ale nigdy nie wyznaczają jej typu w sposób konieczny i jednoznaczny; regiony historyczno-geograficzne są tylko częściowo przydatne, gdyż w nowszych czasach zasadniczo się one zatarły; regiony językowe znów nie pokrywają się z innymi zjawiskami kulturowymi. Należałoby szukać oczywiście - i to w pierwszym rzędzie -- etnograficznych wyznaczników regionalnych. Tymi mogłyby być więc wspomniane poprzednio grupy etnograficzne ustalone w dawniejszej i nowszej etnografii. Jest to jednak znów zawodne, gdyż: 1) nie zostały li - Lud. l. ol. ''z. II. l~oH �610 .JOZEF BURSZTA one terytorialnie ściśle wyznaczone; 2) są one dzisiaj już w znacznej mierze kategorią historyczną; 3) około 1/3 obszaru współczesnej Polski (Ziemie Zachodnie i Północne) wymknęłaby się spod regionalizacji. W poszukiwaniu jakichś obiektywnych kryteriów etnograficznych w wydzieleniu regionu odwołujemy się znów do osiągnięć Polskiego Atlasu Etnograficznego, a więc do kartograficznych ustaleń zasięgów przestrzennych poszczególnych tradycyjnych elementów kultury chłopskiej. Ich wzajemne pokrywanie się, krzyżowanie i wyłączanie może ukazać w efekcie zarysowanie się - od tej właśnie, obiektywnej strony - etnograficznej regionalizacji Polski. Znamy pierwsze ustalenia syntetyczne J. Gajka w tym zakresie, z których wynika 7 polskich areałów kulturowych w zróżnicowaniu tradycyjnej kultury chłopskiej. Niewątpliwie są to ustalenia ważne, ciekawe i frapujące. Nasuwa sir: tu jednak dalszy problem. Prof. Gajek świadomy jest tego, że za pomocą analizy setek skartografowań uzyskuje się w efekcie regionali.zację w sposób mechaniczny, że taki region wyłania się wtedy, gdy zasięgi wielu zjawisk zdołają się pokryć w sposób dość jednoznaczny. Z drugiej strony stwierdza, że region jest nie jednością mechaniczną. ale żywą, że wyznaczają go także żywi ludzie kategoriami swoich zachowań, postaw i swej świadomości zbiorowej. W tej kwestii znajdujemy u Gajka znamienną wypowiedź, że oto uzyskany podział na areały kulturowe odpowiada "świadomości ludzkich zbiorowisk regionalnyco" , inaczej "poczuciu wspólnoty" a zarazem "poczuciu różnic regionalnych" 13. Są to jednak stwierdzenia innego już rzędu, nie wynikające zapewne z samych kartogramów P AE, ale uzyskane inną drogą. Wyniki atlasowe stanowić mogą istotnie pierwszy pewny punkt wyjścia do regionalizacji etnograficznej. Uzyskujemy tą drogą tylko podziuł pierwszej niejako kategorii, podział na makroregiony, słusznie też nazwane nie regionami, ale "areałami kulturowymi". W ramach tych siedmiu areałów należałoby poszukiwać przy pomocy także innych metod i kryteriów dalszych podziałów na właściwe regiony etnograficzne i dalsze subregiony, w czym skartografowania mogą odegrać znaczną rolę pomocniczą. Umożliwiają one wiązanie metody kartograficznej z geograficzną, a więc tą, która pozwala na zestawienie faktów etnograficznych (ich formy i funkcji) z warunkami środowiska geograficznego, przez co możemy uściślać wnioski uzyskane na podstawie samej metody kartograficznej. Możemy znów, dalej, wiązać te fakty kulturowe z warunkami historycznymi życia ich nosicieli ludu -, a więc stosować metodę historyczną, historyczno-genetyczną i historyczno-porównawczą. Ale czy uzyskamy tą drogą ścisłe wydzielenie regionów etnograficznych? Chyba nie, a może tylko w niektórych wypadkach, 13 J. G a j e k, Studia nad etnograficzną regionalizacją ..., op. cit., s. 169. �Region i regionalne monografie etnograficzne 611 przy szczególnym złożeniu się różnorodnych czynników. Jak wiemy, regiony ustalano dawniej na podstawie kilku zaledwie, najbardziej ewidentnych cech: stroju, budownictwa, jakichś innych szczególnie wyróżniających cech, w tym nazwy czy przezwiska. Kiedy jednak brano jako kryterium dalsze - samookreślenie się grupy (kryterium socjologiczne), to zasięg przestrzenny objęty tym kryterium nie pokrywał się często z zasięgami wyznaczonymi przez kryteria obiektywne. Podobnie jest i dzisiaj. Możemy więc powiedzieć, że ścisłe i jednoznaczne wydzielenie tradycyjnych regionów etnograficznych na podstawie obiektywnych wyznaczników kulturowych jest bardzo trudne a nawet wręcz (poza pewnymi wyjątkami) niemożliwe. Pojedyncze kryteria takich regionów wyznaczyć nie mogą, suma zaś kilku kryteriów daje wyniki rozbieżne. Region etnograficzny jest zatem kategorią raczej umowną. v A jednak region kulturowy istnieje. Istniał on dawniej jako swoista synteza tradycyjnych elementów kulturowych, do charakteru której usiłujemy dotrzeć za pomocą rekonstrukcji układu i konfiguracji tych elementów. Region kulturowy istnieje też i dzisiaj. Jest faktem ogólnie znanym, że w efekcie olbrzymich przeobrażeń naszego współczesnego życia zatarły się w znacznej mierze i zamazały tradycyjne regiony kulturowe, a powstały i na naszych oczach powstają regiony nowe, nie mające nieraz nic wspólnego z regionami dawnymi. Powstają nowe jedności terytorialno-kulturowe z własnym swoim ośrodkiem skupienia i organizacji, czy będzie nim miasto wojewódzkie, powiatowe, czy centrum ośrodka przemysłowego. Takim regionem staje się np. Ziemia Lubuska czy Koszalińskie, takim też na "starych ziemiach" staje się np. Kieleckie w jego współczesnych granicach. Te nowe całości regionalne oparte są w swej jedności czy wyodrębnianiu się już nie (czy nie tyle) o formalne różnice elementów kulturowych, ale o zgoła inne wyznaczniki. Podstawowym wyznacznikiem staje się coraz silniej - jak to wykazała dyskusja tocząca się wokół Kongresu Kultury Polskiej - szeroko pojmowany n o w y r u c h r e g i o n a l n y, nowy regionalizm, przejawiający się w wielu sferach życia zbiorowości terytorialnych czy społeczności lokalnych, zwłaszcza w ruchu społeczno-kulturalnym. Tworzą się nowe więzie społeczne, nowe wzory zachowań i w ogóle nowe formy i wzory kulturowe. Trudno zresztą analizować tutaj bliżej to nowe zjawisko, owe - jakby to nazwał E. Paukszta - "wszystkie barwy regionalizmu". �t>12 JOZD' BURSZ TA Dla współczesnej etnograficznej monografii regionalnej nie jest istotne ani ścisłe, linearne wyznaczenie granic regionu, ani konieczność wzięcia pod badania całego, wyznaczonego w jakiś sposób regionu, ani też wymóg przebadania wszystkich dziedzin kultury według jej tradycyjnego podziału. Monografie regionalne mogą być różne. Może to być - jak np. w badaniach ośrodka łódzkiego - jakiś jeden problem, jakieś jedno, najbardziej typowe zjawisko, badane na tle i w związku z całokształtem życia i kultury obranej jednostki regionalnej. A jednostką tą może być jedna wieś, jedna społeczność wiejska, może nią być kilka wybranych wsi, może nią też być cały współczesny region (neoregion). Chodzi bowiem nie o to, aby - badając jedną społeczność wioskową (czy małomiasteczkową) - dać jej mikroanalityczny opis, jako właśnie tylko opis. Chodzi o to, aby badaniem kierowała z a s a d a i n t e g r a l n o ś c i. Zasada ta wymaga, aby poszczególne fakty i zjawiska traktować nie w oderwaniu od siebie i od ich całego otoczenia, ale w ścisłym ich strukturalnym i funkcjonalnym związku; odpowiadać więc na pytania nie tylko: "co" i "gdzie", ale też i: "jak" i "dlaczego"? Szukać więc wyjaśnienia faktów nie w nich samych, ale w innych, z nimi związanych. Zasada ta wymaga i tego, aby opisując jakiś mały wycinek treściowy czy terytorialny (wieś) - umieć odnosić ten wycinek nie tylko do całości kultury tej jednostki, ale i do szerszej jedności terytorialnej, której dany wycinek jest tylko ekspozycją; umieć więc uzyskane z mikroanalizy wyniki odnosić z ram badanych jednostek do szerszego regionu, do większych więc całości. Wówczas to mikroanalityczna monografia określonej miejscowości staje się zarazem monografią regionalną, gdyż z p r z e d m i o t u badań staje się ona zarazem p o l e m b a d a ń regionalnych. W ramach więc takiej integralnej monografii regionalnej mamy skojarzenie obu punktów: punktu wyjścia i punktu dojścia. JOZEF BURSZTA THE REGION AND REGIONAL ETHNOGRAPHIC MONOGRAPHS. PROBLEMS AND INVESTIGATIONS' METHODS. SUMMAHY In discussion about regional ethnographic monographs in the very beginning one should take into consideration the problem of methodologic consciousness accompaning the only meaning of the comprehension on one side, and its merits sphereand scientific purposes set up to regional monographs, on the other side. Regional investigations accompanied permanently the history of Polish ethnography. Their connections with ethnographic schools and theories were lax. TI1e~' �Region i -regionalne monogra ..fi.e etnograficzne 613 just resulted out of ascertaining differentiation in cultural phenomena in space and from the necessity of documentation about condition of folk-culture. Hence the region was conceived and chosen differently too: as a single village, the terrain of a district or a province, geographical region, or, most often, as an ethnographic regional group. Tests of precise appointing ethnographic regions were based on different criterions and did not give positive results. A precise appointing of the borders of the region is not indispensable neither in monographs of documentary type nor in those works, dealing with cultural structure of the region. In both cases it means, to have - investigating a smaller part of the terrain the methodologic possibility of delivering investigations' results to greater cultural unites of space character. The principle of integrality should guide modern regional investigations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba4acf021ec3a3f909f9da26b046c47b.pdf 7295ba52fbe9d10514ce4323172daef6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource regionalizm interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4660 Title A name given to the resource Regionalizm w Internecie(wybrane zagadnienia) / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.70-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kasprzyk, Damian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Damian Kasprzyk UNIWERSYTET ŁÓDZKI Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) I nternet, jako sfera przepływu i wymiany informacji, staje się dogodnym narzę­ dziem promowania rozmaitych idei i postaw. Można do nich zaliczyć regiona­ lizm, który - najogólniej rzecz ujmując - oznacza zjawiska związane z upodmio­ towieniem regionów. Zjawiska te zróżnicowane są pod względem formy, inspiracji, oprawy teoretycznej, skali społecznej. Przebiegają na rozmaitych płaszczyznach: kulturowej, gospodarczej, prawnej, administracyjnej, edukacyjnej ale także indywidualno-emocjonalnej. Często nadaje się regionalizmowi rangę ideologii, w której doniosłą rolę odgry­ wają hasła swobody decyzyjnej prowincji lokowane w opozycji do centralizmu pań­ stwowego. Tak pojęty regionalizm stanowi domenę działań niektórych polityków i kontestatorów istniejącego ustroju samorządowego. W ramach ideologii regionalizmu gło¬ si się także potrzebę pielęgnowania pluralizmu kulturowego poprzez poszukiwanie i podkreślanie specyfik poszczególnych regionów. Istotne role odgrywają: folklor, ję­ zyk, wydarzenia z przeszłości, związane z regionami postacie historyczne ale także walory przyrodnicze i rozmaite detale kulturowe, na przykład kulinaria. Często re¬ gionalizm kojarzony jest z ruchem społecznym, w którym prym wiodą działacze i ani¬ matorzy zrzeszeni w regionalnych stowarzyszeniach. Podejmują oni próby wciela¬ nia w życie wspomnianych haseł, zarówno tych odnoszących się do systemu za¬ rządzania jak i pielęgnowania tradycji. Istnieje wreszcie regionalizm jako zjawisko odnoszące się do emocji i wyobraźni jednostek. Dostępne jest ono każdemu z osobna. Nie wymaga zaangażowania społecznego ani politycznego gdyż przebiega na innej płaszczyźnie niż ta wyznaczana przez ruch stowarzyszeniowy i działalność samo¬ rządową. Może się uzewnętrznić w twórczości literackiej, wspomnieniowej, pla¬ stycznej. Określenie „miłośnik" dobrze charakteryzuje depozytariusza tak pojmowa­ nego regionalizmu. Emocjonalnie upodmiotowiony region daleki jest od konkretu. Oznacza raczej zbiór miejsc, które jednostka wartościuje głównie poprzez doświad¬ czenia z przeszłości. Powyższe koncepcje to zaledwie pobieżny przegląd ujęć regio¬ nalizmu (por. Kwaśniewski 1987; Kubiak 1994; Skorowski 2007). �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 71 Poniższy tekst nie dotyczy prowadzenia badań społeczności Internetu za pomocą metod etnograficznych. Koncentruje się natomiast nad zasobami Internetu, które po­ wstały na skutek działalności regionalistycznie zorientowanych teoretyków, działaczy, miłośników, samorządowców. W ramach regionalizmu pojmowanego jako ruch społeczny mamy do czynienia z aktywnością podejmowaną w rozmaitych sytuacjach. Często działalność stanowi kontynuację wcześniejszych poczynań, zaś sam teren do którego się odnosi doczekał się już zdefiniowania jako „region" w opracowaniach historycznych, etnograficznych czy geograficznych. Kiedy indziej działacze sięgają po wybrane zjawiska kulturowe kreując je na charakterystyczne dla dopiero postulowanego przez siebie regionu, lub sta¬ rając się „wypełnić" nimi region administracyjny. Rewitalizują bądź tworzą symbole 1 wynajdują tradycje mające pełnić role integracyjne i identyfikacyjne. Wychodząc z logicznego założenia, że działalność - o ile ma być określana jako regionalistyczna - musi odnosić się do skonkretyzowanego terytorium „...usiłują rozpropagować w umys­ łach ludzkich funkcjonowanie jako regionów wydzielonych jednostek administracyj¬ nych, odznaczających się czasem co najwyżej jakimiś cechami zwartości organiza¬ cyjnej lub gospodarczej" (Kwaśniewski 1993: 84). W tych kontekstach interesującym zagadnieniem staje się Internet jako narzędzie kreowania quasi-regionów. Proporcje argumentów wykorzystywanych w celu wyka¬ zania odrębności i specyfiki pewnych obszarów zwanych regionami, ziemiami, krai¬ nami czy w końcu małymi ojczyznami (do terminu tego powrócę w dalszej części tekstu) zmieniają się. Współczesna recepta na region to najczęściej baza w postaci obecnych jednostek administracyjnych niższego szczebla, garść historii, szczypta et¬ nografii, a wszystko okraszone walorami przyrodniczo-turystycznymi. Koncepcje te wydają się zazwyczaj mało czytelne merytorycznie z punktu widzenia dyscyplin nau­ kowych tradycyjnie zajmujących się regionalizacją. Stąd też określenie „quasi", któ¬ rego jednak nie stosuję w celu deprecjonowania zjawiska w jakimkolwiek wymiarze. Przeciwnie, uważam, że mamy do czynienia z procesem kulturotwórczym, pełniącym określone funkcje, który może odzwierciedlać stan świadomości regionalnej i postaw regionalistycznych. Kwerenda zawartości Internetu pod tym kontem odsłania obraz guasi-regionalizacji kraju. Daje możliwość dokonania wstępnej (bo na pewno nie całościowej) oceny skali zjawiska, umożliwia dokonanie pewnych obserwacji i ze¬ stawień natury ilościowej i jakościowej. Posłużmy się konkretnym przykładem. Na stronach Wielkopolskiego Towarzy¬ stwa Kulturalnego w Poznaniu zamieszczono bazę danych dotyczącą regionalnych towarzystw posiadających własne strony internetowe. Jednym z nich jest Stowarzy­ szenie Gmin RP Region Kozła. Informacje na temat samego regionu odnajdujemy pe­ netrując stronę i wybierając tematy „stowarzyszenie" oraz „historia, folklor, tradycje". Autorzy tekstów nie kryją, iż obszar określany jako Region Kozła posiada granice li­ nearne, obejmuje bowiem 7 gmin z pięciu powiatów. Gminy te, to Babimost, Kar­ gowa, Siedlec, Zbąszyń, Miedzichowo, Zbąszynek i Trzciel. Leżą one w granicach 2 województw: wielkopolskiego i lubuskiego. Taki a nie inny kształt nadały regiono­ w i władze wspomnianych gmin, „podpisując porozumienie na wspólne kreowanie wi¬ zerunku Regionu, jako ośrodka o dużych możliwościach rozwoju turystycznego, kul¬ turalno-oświatowego, gospodarczego". Internetowa kreacja Regionu Kozła jest zatem elementem realizacji określonego porozumienia. Autorzy strony lansują jednak tezę o rewitalizacji regionu zastrzegając: „To, iż ten mikroregion powstał, a raczej odtwo¬ rzył się, nie jest przypadkiem". Głównym argumentem jest kozioł - ów instrument ludowy, występujący na tych terenach w 2 odmianach. Ten etnograficzny element ma �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 72 uzasadnić istnienie regionu, został wykorzystany w jego nazwie i projekcie logo (wize¬ runek koźlarza grającego na instrumencie). Symboliczną rolę - obok kozła - pełni także rzeka Obra, która „łączy" gminy. Autorzy strony powołują się na opinie i autorytet his­ toryka Zdzisława Linkowskiego - byłego dyrektora Muzeum w Gorzowie Wielkopol¬ skim, który zauważył, że obszar istniejącej w średniowieczu kasztelanii zbąszyńskiej obejmował w znacznej mierze ziemie obecnego Regionu Kozła. Także funkcjonujący po I I rozbiorze powiat międzyrzecki obejmował nieomal w całości to terytorium. Do¬ wodem wspólnoty regionalnej z okresu zaborów mają być także niemieckojęzyczne pisma wydawane w Międzyrzeczu i Zbąszyniu. Omawiając ich zasięg autorzy interne¬ towego tekstu stwierdzają: „jak widać - prasa adresowana była wyraźnie do mieszkań¬ ców obszaru, który odtworzył się jako Region Kozła". Czy obecność kozła-instrumentu muzycznego przypisywanego regionowi jest ele­ mentem decydującym o jego granicach? „Od niedawna widać odrodzenie muzyki koźlarskiej w gminie Babimost" - czytamy na jednej ze stron. Jest oczywiste, że kształt Re¬ gionu Kozła wynika z prostego faktu, iż został on wykreowany przez samorządowców zakładających stowarzyszenie. Członkiem zwyczajnym może zostać gmina samorzą¬ dowa. Na stronie stowarzyszenia czytamy także, że Gmina Siedlec zasiliła region nie¬ dawno. Oznacza to, że przyjęcie nowego członka lub rezygnacja z członkostwa oznacza zmianę granic regionu. Analiza statutu Stowarzyszenia Gmin RP Region Kozła wska¬ zuje jednoznacznie, że głos samorządowców jest decydujący. Mamy do czynienia z co¬ raz częstszą sytuacją (dostrzegalną za pośrednictwem Internetu), gdy region a nawet ruch regionalny, jest zjawiskiem wtórnym w stosunku do działań rozmaitych środo¬ wisk starających się mieć decydujący wpływ na kierunek i formę działań społecznych i kulturalno-oświatowych na danym terenie. Godna przytoczenia okazuje się w tym miejscu refleksja Grażyny Prawelskiej-Skrzypek i Romana Matykowskiego: „Wydaje się, że również na obszarze Polski występują w zbiorowościach terytorialnych grupy interesów, które propagując ^przestrzenną abstrakcję» przeistaczają się w «graczy quasi-regionalnych». Jednakże i ta grupa aktorów może dążyć do społecznego wy¬ twarzania regionu, jak i zawłaszczania przestrzeni społecznej" (Prawelska-Skrzypek, Matykowski 2003: 236). Prezentacja Regionu Kozła ma na celu ukazanie obszaru zamieszkałego przez ludzi aktywnych, zdolnych do podejmowania wspólnych przedsięwzięć na rozmaitych po¬ lach, pielęgnujących folklor (głównie muzyczny). Oryginalny wydaje się być system wiążący samorządowców z regionalistami-społecznikami i miłośnikami tradycji. Śledząc informacje umieszczone na stronach stowarzyszenia łatwo zauważyć deter¬ minację z jaką działacze starają się utrwalić sam termin - Region Kozła. Nazwy im¬ prez z reguły zawierają stosowny człon. W programie wydarzeń kulturalnych, sporto­ wych i rozrywkowych na 2009 rok figurują: Rodzinny Rajd Rowerowy Regionu Koz¬ ła, Drużynowe Zawody Wędkarskie Regionu Kozła, Triatlon Turystyczny Regionu Kozła, Turniej Pracowników Gmin Regionu Kozła i inne. Wydaje się, że tendencja nazewnicza stosowana w odniesieniu do organizowanych tu imprez ma na celu nie tyle wypromowanie nazwy regionu na zewnątrz, co utrwalenie jej we własnym środowisku, a zatem jest elementem szerszego projektu zmierzającego do społecznego wytworze¬ nia regionu. Strona Regionu Kozła zawiera fotografie z licznych imprez mających głó­ wnie charakter ludyczno-integracyjny. Sama narracja tekstów zamieszczonych na oma­ wianej stronie (podstronach) pełna jest przymiotników wartościujących, określeń świad¬ czących o emocjonalnym podejściu autorów zapewniających, że Region Kozła jest „wspaniały", „malowniczo położony" i „niepowtarzalny". Inicjatorzy działają planowo. Najpierw zintegrowali się samorządowcy, którzy wypromowali nazwę i symbol (znak). �73 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Następnie podjęto działania zmierzające do integracji mieszkańców sąsiadujących gmin. Dawna spontaniczność zrzeszających się jednostek zastąpiona zostaje precyzyj­ nym planem. Powstawanie regionu i regionalizmu, pojmowane dawniej jako długotr­ wały proces historyczny, ulega przyspieszeniu za pomocą rozmaitych zabiegów. Warto zauważyć, że do niedawna część praktyków i teoretyków z dystansem spoglądała na sytuacje, gdy ruch regionalny inspirowany był przez samorządy. Ta nieufność wynikała z PRL-owskich doświadczeń wielu działaczy widzących w re­ gionalizmie demokratyczny, niezależny, oddolny ruch społeczny. Po 1989 roku mile widziana była pomoc i wsparcie ze strony władz lokalnych ale nie monopol decy¬ zyjny. Obecnie samorządy przejmują inicjatywę, same organizują ruch a następnie patronują działaniom. To animowanie regionalizmu wiąże się z potrzebą budowa¬ nia kapitału społecznego oraz z koniecznością funkcjonowania poszczególnych jed¬ nostek administracyjnych w realiach gospodarki kapitalistycznej. Oba te wyzwania, choć wydają się od siebie odległe, wymagają stworzenia atrakcyjnego wizerunku. Atrakcyjny wizerunek stanowi klucz do sukcesów na wielu płaszczyznach. Ułat­ wia pozyskiwanie funduszy, przyciąga turystów i inwestorów (por. Ciechocińska 1994: 44, 46). Pozytywna rozpoznawalność sprawia, że łatwiej i chętniej działania samorządowców wspierają sami mieszkańcy. Prace nad wizerunkiem wymusza kon¬ kurencja w absorbowaniu środków miedzy województwami, powiatami, gminami i miastami reprezentowanymi przez samorządy oraz konieczność ich późniejszego wykorzystania w oparciu o kapitał społeczny. To rywalizacja, w której decydujące znaczenie posiadają symbole, wszelkie produkty regionalne, imprezy kulturalne. Inter¬ net staje się swoistym polem tej rywalizacji. Wykorzystujący zawartość Internetu badacz zjawisk związanych z regionalizmem, dostrzeże kolejną grupę regionalnych, czy też quasi-regionalnych graczy. Fenome­ nem ostatnich lat są Lokalne Grupy Działania (LGD) . Ich idea jest bardzo bliska ideom regionalizmu. Zarządy LGD składają się głównie z osób wskazywanych przez stowarzyszenia społeczne i gospodarcze. Zintegrowane Strategie Rozwoju Obszarów Wiejskich, które opracowują i na które uzyskują wsparcie, dotyczą między innymi turystyki, ochrony oraz promocji środowiska naturalnego, krajobrazu i zasobów his¬ toryczno - kulturowych, a zatem pokrywają się w znacznej mierze z tradycyjnymi domenami zainteresowań i działań regionalistów. 1 Interesującym zagadnieniem jest autoidentyfikacja regionalna LGD, dokonująca się już na poziomie ich nazw. Tu cenne okazują się internetowe bazy danych. Nazwy LGD zawierają człon (czasami ujmowany w cudzysłów) precyzujący obszar działań grupy lub - rzadziej - stanowiący swoiste credo podejmowanych działań. Twórcy nazw odwołują się czasami do terminologii etnograficznej: „Lasovia", „Pałuki - wspólna sprawa", „Kaszubska droga". Spotkać można nawet odwołanie do specyfiki etnicznej: „Szlak tatarski" (tak nazwała się LGD funkcjonująca na terenie 5 gmin powiatu sokólskiego). Często w nazwach istnieją odwołania do figur rzek, gór lub zespołów leś¬ nych jako symboli ekologicznych informujących jednocześnie gdzie działa grupa: „Kraina Rawki", „Dorzecze Wisłoka", „Dolina Drwęcy", „Wokół Łysej Góry", „Be¬ skid Gorlicki", „Puszcza Knyszyńska". Niektóre nazwy nawiązują do jakiejś drob¬ niejszej specyfiki przyrodniczej: „Kraina bobra", „Brama na bagna", „Szlakiem 1 Grupy te działają na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, w ramach unijnego programu (obecnie: LEADER +). Mogą mieć formę stowarzyszenia, fundacji lub związku stowarzyszeń. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 74 granitu", „Wrzosowa kraina", „Kraina nafty", lub kulturowej: „Ziemia gotyku", „Gryflandia". Część LGD dokonuje swoistej archaizacji posługując się określeniem „ziemia". Mamy więc LGD „Ziemia Biłgorajska", „Przyjazna Ziemia Limanowska", „Ziemia Łańcucka". Są w końcu i takie, które w swoich nazwach posługują się określeniem „re¬ gion": „Region Włoszczowski", „Region Sanu i Trzebośnicy". Tak więc na mapę zaistniałych za sprawą działalności rozmaitych stowarzyszeń oraz samorządów quasi-regionów, LGD nakładają kolejną warstwę. Stowarzyszenia te posiadają własne strony internetowe, stanowiące zasadnicze źródło informacji na temat ich działalności. Prowadzą one (jak do tej pory) nikłą aktywność wydawniczą, choć kilka LGD wydaje już własne biuletyny. Strony LGD są miejscami intensywnej promocji poszczególnych gmin, jednak zdarzają się próby definiowania całego obszaru jako regionu: „Region Wielkiego Łuku Warty poprzez swoje walory przyrodnicze jest jednym z atrakcyjniejszych terenów w województwie łódzkim i w całej środkowej Polsce. Posiada wiele unikatowych form przyrodniczych. Jest bogaty w obiekty cenne pod względem przyrodniczym, kul¬ turowym i historycznym". Niektóre LGD obejmują wszystkie gminy powiatu. Wów¬ czas powiat staje się zwartym obszarem kulturowym: „Obszar, na którym działa «Wstęga Kociewia» leży w całości w obrębie jednego powiatu - powiatu tczewskiego. Pod względem etnograficznym i historycznym teren ten nazywamy Kociewiem Tczew¬ skim. Gminy łączą wspólne tradycje kulturowe, etniczne i powiązania gospodarcze". Jednym z istotniejszych punktów akcji LGD są zabiegi popularyzujące walory agro¬ turystyczne i kulinarne. Wiele LGD przyznaje znaki promocyjne, o które ubiegają się okoliczni producenci, na przykład „Produkt ślężański" (LGD Ślężanie) czy „Marka lo­ kalna Bory Tucholskie" (LGD Bory Tucholskie). Tu unaocznia się wspomniana wcześ¬ niej walka o wizerunek i identyfikację obszaru objętego działalnością grupy. Fenomen LGD oraz, nie odosobnionego przypadku, Stowarzyszenia Gmin RP Re¬ gion Kozła, ukazuje coraz szerszy kierunek współczesnych działań regionalistycznych. Odmienność polega na kreowaniu quasi-regionów utworzonych z kilku gmin, nowych wektorach inspiracji i wytyczaniu nowych celów działalności. Z interneto¬ wych prezentacji wynika, iż celem działań jest budowa kapitału społecznego i ludz¬ kiego. Nieco upraszczając, chodzi o wzrost zaufania i kompetencji mieszkańców nie zaś o poznawanie warunków, badanie dziedzictwa kulturowego, popularyzowanie wiedzy o przeszłości regionu. W ramach nowych inicjatyw kładzie się nacisk na in¬ tegrację i szkolenia. Upodmiotowienie regionów sprowadza się do działań pod¬ porządkowanych interesom jego mieszkańców (Ciechocińska 1994: 47). Wektor inspiracji biegnie od władz samorządowych ku społecznikom. Ostatnia reforma ad¬ ministracyjna oraz dostęp do funduszy unijnych stały się okolicznościami stymulu¬ jącymi zmiany. Internet umożliwia ich obserwację ponieważ - w nurcie przeobrażeń cywilizacyjnych - staje się podstawowym medium za pomocą którego główni „gra¬ cze" na arenach regionalnych prezentują swoje cele, metody i osiągnięcia. Nieco innym zagadnieniem, które warto poruszyć, jest rozpiętość kontekstów w ja¬ kich lokowany jest, kojarzony z regionalizmem, termin „mała ojczyzna". Kwerenda zawartości Internetu daje - jak sądzę - ciekawe rezultaty. Termin „mała ojczyzna" - jako pojecie socjologiczne - jest korelatem świado¬ mości i emocji. „Wartość i znaczenie «małej ojczyzny», jej nie zawsze uświadomio¬ nych więzi rozumie i pojmuje na ogół ten, kto j ą utracił, kto z niej wyemigrował" (Simonides 1999: 67). Ten zestaw okoliczności uzupełnijmy jeszcze o sytuację - naj¬ bardziej chyba powszechną - uświadomienia zmian zachodzących w otaczającym �75 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) nas świecie lub zmian, którymi podlegamy my sami. Ta świadomość powoduje, że możemy czuć się „wygnańcami" mieszkając zawsze w tym samym miejscu. Istotę pojęcia oddaje literacka twórczość nostalgiczna, w której pamięć miesza się z wy¬ obraźnią w wyniku czego powstają obrazy wysoce wyidealizowane. Obecnie jednak nader często używa się terminu „mała ojczyzna" w trybie realistycznym. Czynią tak działacze, ideolodzy, publicyści i regionaliści. „Mała ojczyzna" staje się ideowym hasłem, projektem społecznym a w konsekwencji przekształca w stereotyp językowy (Robotycki 1998: 46). Tryb realistyczny dominuje także w tekstach dostępnych za pośrednictwem In¬ ternetu. Na komentowanych wyżej stronach Regionu Kozła czytamy, że gminy „trzy¬ mają się razem stanowiąc nierozerwalną małą ojczyznę"; „Ten niepowtarzalny za¬ kątek kraju, nasza mała ojczyzna to obszar około 1086 km , zamieszkuje go około pięć¬ dziesięciu tysięcy mieszkańców". Właśnie taki sposób użycia terminu „mała ojczyz¬ na" miał na myśli Czesław Robotycki pisząc: „W nowym wokabularzu jest już tylko słowem bez głębi, zbitką pojęciową na użytek szlachetnych dyletantów, naiwnych en¬ tuzjastów kultury ludowej i społeczników" (Robotycki 1998: 47). Odnajdujemy jednak ujęcia bliskie temu pierwotnemu. Oto dwudziestotrzyletnia blogerka opisuje swoje doświadczenia z wakacji w 2008 roku. 2 W końcu miałam wakacje! Sława, czy też Radzyń tuż obok niej, to miejscowości, które nazywam swoją małą Ojczyzną . Urodziłam się w Jeleniej Górze, ale to właśnie te dwa miejsca utożsamiam ze swoim dzieciństwem. Jeździłam tam od dnia kiedy się naro­ dziłam, wcześniej zresztą też. A najdziwniejsze jest to, że co roku przyjeżdżam tam jako inna osoba. Zmienność mojego życia koliduje z tamtejszą stałością. Uwielbiam tam wra­ cać, zawsze tak było. I jako kilkuletnia gówniara zbijająca drabinę na kwaterce z młotkiem większym od siebie samej, jako nastolatka potykająca się o linki od namiotów próbując wyrwać się nocą z obozu na ośrodek i teraz również, jako... sama nie wiem kim jestem teraz i na jakim etapie utkwiłam. Kiedyś było łatwiej ubrać to w słowa. 2 Nie wiemy czy takie ujęcie „małej ojczyzny" przez blogerkę jest wynikiem lektur (być może ta młoda kobieta jest studentką socjologii bądź etnologii), czy jest intui¬ cyjne. Różni się ono od klasycznego ujęcia opcją powrotu. Ostatnie zdanie brzmi na¬ stępująco: „I wiem, że za rok znów tam wrócę, po raz 23. Taka już moja mała tradycja odwiedzin mojej małej Ojczyzny". Zwróćmy jednak uwagę, że blogerka zdaje sobie sprawę ze zmiany własnej osobowości i w oparciu o tą samoświadomość buduje prze­ konanie o stałości „małej ojczyzny" nad jeziorem Sławskim. Coroczne powroty nie zmieniająjej postrzegania okolic Sławy i Radzynia. Ich obraz wydaje się być ustalony raz na zawsze, podobnie jak idealizowane obrazy „małych ojczyzn" kreślone przez wygnańców. Refleksje blogerki, pisane po powrocie z wakacyjnego wyjazdu, nie są tekstem nostalgicznym a raczej relacją. Zawierająjednak, charakterystyczne dla teks¬ tów nostalgicznych, struktury mityczno-symboliczne. Autorka umieściła liczne fotografie z pobytu, przeplatając je krótkimi komenta¬ rzami. Stosuje przy tym figury retoryczne sprzyjające podkreślaniu zalet miejsc w któ­ rych się znalazła. Na fotografiach dominują obrazy natury i beztroskiego relaksu, w opi¬ sach przeciwstawiane stechnicyzowanej, miejskiej rzeczywistości towarzyszącej au¬ torce zwierzeń poza sezonem: I zaczęło się wylegiwanie. obrazów ( . ) . 2 Słodkie lenistwo z dala od wirtualności i szklanych Miejscowości położone nad Jeziorem Sławskim w powiecie wschowskim woj. Lubuskie. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 76 Wieczory nad wodą były naj. Siedzieliśmy i po prostu gapiliśmy się w wodę. Często milcząc i to było najcudowniejsze. A nocą. Miliardy gwiazd niezakłócone przez światła wielkiego miasta. Magia - dodaje blogerka. Relacje uzupełniają opisy uciech kulinarnych charakterystycznych dla pokolenia autorki: Najlepsze zapiekanki w Poznaniu, pity w Jeleniej, pierogi w Kuźnicy Głogowskiej, lody w Krakowie, ale hot-dogi bezkonkurencyjnie w barze Oleńka w Sławie. Nie dość, że i tego roku bar był otwarty w tygodniu po 23, do tego hot-dogi były równie pyszne jak kiedyś; I sławska cukiernia „Szarlotka". Jakie tam są desery... brak słów. Blogerka sama zauważyła, że „mała ojczyzna" nad jeziorem Sławskim nie jest ani miejscem jej urodzenia ani też zamieszkania. Opisuje to miejsce (miejsca) przez pryz¬ mat doświadczeń z przeszłości. Utożsamia je z dzieciństwem. Poprzednie pobyty wspomina jednoznacznie pozytywnie. Bywała tu: „...również za starych dobrych cza­ sów obozów pod namiotami, spania na kanadyjkach, dyscypliny, nocnych wart i kwa­ terek, gdzie budowało się wierze wartownicze, później jako instrutkorka Kontekst w jakim występuje tu „mała ojczyzna" nie pozbawia tego terminu głębi. Nie ma on nic wspólnego z postulowaną przez niektórych regionalistów przestrzenią działań lokal¬ nych. Banalny na pozór tekst zawiera wątki idealizowania doświadczeń i miejsc na co dzień nie osiągalnych. To, że tekst został napisany „po powrocie" nie wyklucza pier¬ wiastka nostalgicznego. Trzeba sobie uświadomić skąd i dokąd wracamy. Można prze¬ cież powrócić - jak z przepustki - do miejsca wygnania i odosobnienia. Wydaje się, iż mamy do czynienia z takim właśnie przypadkiem. Zasadnicze odstępstwo od klasycznego ujęcia „małej ojczyzny" wiąże się z prze¬ konaniem, że jest to miejsce w którym spędzamy większość czasu, gdzie pracujemy na co dzień, gdzie jest nasz adres zameldowania, rodzina z którą mieszkamy. Tak nie jest. Przywołane fragmenty blogu potwierdzają to podobnie jak literatura nostal¬ giczna, choć forma różni się zasadniczo. Kwerenda zawartości Internetu umożliwia zatem obserwację w jaki sposób pewne terminy są aplikowane do dyskursu regionalistycznego. Obok „małej oj¬ czyzny" często używanym terminem jest globalizacja, który lokowany bywa w opo¬ zycji do regionalizmu. Globalizacja staje się często synonimem zagrożeń, między innymi dla tożsamości (w tym także regionalnej). Andrzej Tyszka, którego uznać można za jednego z głównych ideologów Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych Rzeczypospolitej Polskiej, przeprowadził krytykę za¬ łożeń Kongresu Kultury Polskiej, odbywającego się we wrześniu 2009 roku. Doko¬ nał tego na stronach blogu, pisząc między innymi: Obecny Kongres skupia zdeklarowanych reprezentantów postmodernizmu z do¬ datkiem adherentów neo-marksizmu. Oznacza to zgromadzenie stronników orientacji zhołdowanych wobec ośrodków ideowo-politycznych globalizmu, neo-liberalizmu, kosmopolityzmu, internacjonalizmu, „wielokulturowości", „politycznej poprawności", relatywizmu i permisywizmu, „tabloidyzacji mediów", konsumpcjonizmu i kulturo¬ wego komercjalizmu (...) Kongres odwraca się od szerokich i obiecujących nurtów kultury poza stołecznej, kultury regionów, małych i średnich miast. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 77 Zwróćmy uwagę na pewien paradoks obecności takiego ujęcia globalizacji w tek¬ stach zamieszczanych w Internecie. Otóż Internet jako narzędzie komunikowania uz¬ nawane jest za symbol, nośnik i znamię globalizacji, co nie przeszkadza - jak się oka¬ zuje - aby za jego pomocą ową globalizację krytykować w imię postawy regionalistycznej. To za pomocą licznych stron internetowych prowadzonych przez indy¬ widualnych pasjonatów oraz stowarzyszenia, portali społecznościowych i informa¬ cyjnych, ożywia się środowiska lokalne, popularyzuje tradycje regionów, podejmu¬ je zabiegi zmierzające do odradzania tożsamości. Już wiele lat temu zaistniał w litera¬ turze termin „glokalizacja", oznaczający wzajemne warunkowanie się procesu glo¬ balizacji i szeroko pojętego regionalizmu (Synak 2003: 192). Wyżej opisane sytua¬ cje zdają się potwierdzać tę zależność. Wielopłaszczyznowość zagadnienia regionalizmu i rozległość przestrzeni interne¬ towej wymagała dokonania wyboru. Powyższe przemyślenia mogą tym samym sta¬ nowić ledwie przyczynek do dyskusji nad rolą Internetu w badaniach współczesnego regionalizmu. Internet pozwala jednak dostrzec jak dynamicznym zjawiskiem, czy raczej zespołem zjawisk, jest regionalizm. Świadczy o tym kariera pojęć takich jak re¬ gion, ziemia i „mała ojczyzna". Przez szacunek dla wybitnych humanistów używałem określenia quasi-regionalizacja i zwróciłem uwagę na rozpiętość ujęć terminu „mała ojczyzna". Jednak bez zacietrzewienia wynikającego z dotychczasowych definicji (choć przy pełnej ich świadomości), region, ziemię i „małą ojczyznę" należy dziś uznać za kategorie dynamiczne, za pomocą których jednostki lub grupy celowe sta¬ rają się upodmiotowić, dowartościować i waloryzować przestrzeń w której żyją i dzia¬ łają. Terminy alternatywne są - jak się wydaje - mało atrakcyjne. Moją uwagę przykuły zjawiska nie tyle nowe, co zyskujące ostatnio na inten¬ sywności. Za takie uznać można wzmożone zaangażowanie samorządów w inicjo¬ waniu regionalizmu, stymulującą rolę funduszy unijnych, kreowanie quasi-regionów. W tym nurcie, tropione przeze mnie zagadnienia etnograficzne i historyczne traktowane są często przedmiotowo, wykorzystuje się je doraźnie, z pośpiechem wymagającym uo¬ gólnień i skrótów. To także konsekwencja pewnej specyfiki przekazu internetowgo (jedna z LGD zaprezentowała się za pomocą filmu i głosu lektora, rezygnując z tek¬ stu pisanego wymagającego od odwiedzających stronę wysiłku czytelniczego). Kapitał społeczny, kapitał ludzki i atrakcyjny wizerunek - oto dominujące współcześnie hasła. Trudno się dziwić brakiem zainteresowania etnologami w roli ekspertów, choć ich głos byłby zapewne pomocny także dla osiągania tych nowych celów. Posłużyłem się informacjami pochodzącymi z baz danych, stron stowarzyszeń oraz blogosfery. Szczególnie ów ostatni obszar wydaje się atrakcyjny, szczególnie dla bada¬ nia regionalizmu pojmowanego jako emocjonalna postawa jednostki. Narracja blogu wydaje się daleko bardziej spontaniczna niż ta obecna w tekstach przekazywanych za pomocą tradycyjnych, papierowych nośników. Użyłem kilkakrotnie terminu kweren¬ da, który w klasycznym ujęciu oznacza poszukiwania prowadzone w prasie, bibliote¬ kach i archiwach. Obecnie przeczesujemy także Internet. Wyszukiwarki dają większy komfort selekcji niż biblioteczne czy archiwalne katalogi (nawet te on-line) gdyż obej¬ mują nie tylko słowa kluczowe, a całość dostępnego w Internecie tekstu. Posiadają wszak oczywisty mankament. Obejmują tylko zawartość Internetu, stanowiącą wciąż jeszcze minimalny fragment zapisanej tekstem lub utrwalonej w obrazach myśli ludz¬ kiej. I ta właśnie cecha nakazuje traktować Internet jako cenne wprawdzie lecz jedy¬ nie uzupełniające źródło informacji dotyczących zjawisk kojarzonych z regionalizmem. Sama zaś obecność regionalizmu w Internecie to jedna z licznych odsłon tego zjawiska. �78 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Literatura: Ciechocińska M., Regionalizm na obszarach pogranicznych, [w:] Regionalizm pol­ ski u progu X X I wieku, materiały z Kongresu Regionalnych Towarzystw Kul­ tury, red. S. Bednarek i in., Wrocław 23-25 I X 1994 , Wrocław 1994, s. 42-52. Kubiak H., Region i regionalizm. Próba analizy typologicznej, Przegląd Polonijny, nr 1, 1994, s. 5-40. Kwaśniewski K., Regionalizm, Rocznik Kaliski, t. X X , 1987, s. 29-44. Kwaśniewski K., Elementy teorii regionalizmu, [w:] Region, regionalizm - pojęcia i rzeczywistość, red. K. Handke, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993, s. 75-86. Prawelska-Skrzypek G., Matykowski R., Współczesne oblicza regionalizmu. Ana­ liza przypadków w Polsce, [w:] Los i wybór: Dziedzictwo i perspektywy społeczeństwa polskiego. Pamiętnik X I Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicz­ nego Rzeszów-Tyczyn, 20-23 września 2000 r., red. A. Kojdera, K. Z. Sowa, Rzeszów 2003, s. 229-255. Robotycki Cz., Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] Cz. Ro­ botycki, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków 1998, s. 42-67. Simonides D., Więź regionalna a „mała ojczyzna", „Studia Etnologiczne i Antropo¬ logiczne" t. 2, 1999, s. 65-73. Skorowski H., Współczesne ujęcie regionalizmu, [w:] Regionalizm. Idea - tradycje - perspektywy rozwoju w muzealnictwie, red. Z. Chlewiński, Wydawnicto Mu¬ zeum Mazowieckiego, Płock 2007, s. 11-29. Synak B., Kultury małych ojczyzn w warunkach globalizacji, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyński, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 2003, s. 187-193. Źródła internetowe: http://inexile.wordpress.com/2008/08/12/moja-mala-ojczyzna (17.10.2009). http://lgd.borytucholskie.pl/index.php?id=99 (17.10.2009). http://www.krainawarty.pl/wielki-luk-warty (17.10.2009). http://www.krs-online.com.pl/?p=6&look=lokalna+grupa+dzia%B3ania (17.10.2009). http://www.lgdsejnenszczyzna.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1 66&Itemid=47 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/6/21 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/8/32 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/23/34 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/images/stories/kalendarz_imprez-2009.pdf http://www.regionkozla.pl/images/stories/statut_rk.pdf (17.10.2009). 4 0 3 Zob. F. Indan, Myśl etyczna Kartezjusza, art. cyt., s. 10. (17.10.2009). �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) http://www.ruch.ngo24.pl (17.10.2009). http://www.sleza.pl/produkt_lokalny.html (17.10.2009). http://www.wstega-kociewia.pl/pl/index.php?tab=koc&id=1 (17.10.2009). http://www.wtk.poznan.pl/bazy/rsk_internet.aspx (17.10.2009). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acef932f01d01885e727e0a7c3ea6f9a.pdf c84665c52c6f81e65b2b3126ac11f5bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - regiony Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4330 Title A name given to the resource Rejony sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Figury zwierząt wypiekane z ciasta na Nowy Rok we wsiach warmińskich. Twórczość o stosunkowo ścisłej lo­ kalizacji terytorialnej w Polsce (Mazury, Warmia, Kurpie — Puszcza Zielona) Jacek Olędzki REJONY SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE Zagadnienie regionów terytorialnych w kulturze ludowej (a tym samym w sztuce — pieśni, stroju, bu­ downictwie) było stałym przedmiotem zainteresowań etnografii już od czasów narodzin tej nauki. Zagadnie­ nie to stało się też jednym z głównych czynników i n ­ spirujących Oskara Kolberga do stworzenia dzieła wy­ jątkowego, jedynego na świecie pod względem rozmia­ rów. Nie ulega też wątpliwości, że dzieło Kolberga jest funkcją samej kultury ludowej, która na terytorium Polski mieni się w zakresie zjawisk artystycznych nie spotykaną gdzie indziej rozmaitością. To, co w innych państwach europejskich rozpoznajemy jako odrębności narodowościowe, a co znalazło potwierdzenie w struk­ turach administracyjno-politycznych tych państw (auto­ nomie republik, prowincji) oraz w kulturze, w szcze­ gólności zaś języku — odrębności obejmujące całe zbiorowości (niezależnie od ich różnic wewnętrznych: klasowych czy warstwowych) — u nas manifestuje się, jak wiadomo, tylko w życiu grup ludowych, na naj­ niższych piętrach świadomości przynależenia do okreś­ lonej zbiorowości. Fakty te nie pozostawały bez wpływu na rozwój fascynacji sztuką ludową. Góralszczyzna (Zakopiań­ szczyzna), Huculsizczyzna, Krakowskie, a w późniejszym czasie Wileńszczyzna i Nowogródczyzna oraz Kurpie, Śląsk i Kaszuby, to jakby odrębne światy zaintereso­ wań, rozwijających się pośród badaczy i artystów od Młodej Polski po ostatnie lata I I Rzeczypospolitej. W miarę roewoju zainteresowań pogłębia się orientacja w strukturze odrębności terytorialnych w życiu wsi. Wspomniane wyżej zainteresowania nawiązywały często do ogólnoeuropejskich prądów umysłowych z przełomu X I X i X X w., znanych pod nazwami panslawizmu, pangermanizmu i panceltyzmu. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej nastąpił dalszy rozwój tych zainteresowań. Łączył się on wó­ wczas z dążeniami społeczno-politycznymi szerokich rzesz, dążeniami zmierzającymi do rekonstrukcji czy utrwalenia państwowości, często dopiero w tym czasie reaktywowanej. Zależnie też od sytuacji historycznej i geo-politycznej danego kraju rozwijające się tzw. r u ­ chy regionalistyczne w pierwszym ćwierćwieczu X X w. podejmowały mniej lub bardziej odrębne zadania. W nie­ których krajach zachodnioeuropejskich dochodziły do głosu ze szczególną siłą dążenia do przywrócenia należ­ nych praw prowincjom zaniedbanym pod względem rozwoju gospodarczego. Na tym tle rodziły się nawet działania o charakterze wybitnie separatystycznym. Nade wszystko jednak przewodziły owym ruchom doniosłe przedsięwzięcia mające na celu wzmocnienie prestiżu, podniesienie do należytej rangi historycznej i roli kul­ turotwórczej wartości rodzimych, „prowincjonalnych", określanych tu regionalnymi. U nas już w czasach niewoli treściom tej kultury przypisywano uzdrawiającą rolę w procesach przetrwa­ nia narodu. Ostatecznie służyć one miały ugruntowaniu nowo uzyskanej państwowości. Nie bez znaczenia po­ zostawał fakt wyjątkowo drastycznej formy ucisku po­ litycznego, jakiemu podlegała ojczyzna ze strony zabor­ ców. Oczywiście, dążenia zaborców zmierzające do wy­ narodowienia podbitego kraju podsycały wolę zachowa­ nia i kultywowania treści rodzimych, lokalnych — re­ gionalnych. Po blisko 150-letniej niewoli ruch regionalistyczny w Polsce odegrał w kraju niepodległym szcze­ gólną zupełnie rolę. Można tu wspomnieć o potrzebach ciągłości tradycji, przywrócenia poczucia wysokiej god­ ności i znaczenia narodu w przeszłości, a w powszedniejszej praktyce do zacieśnienia więzi społeczno-kultu­ rowych w poszczególnych regionach kraju. Z tego czasu datuje się działalność wybitnych jednostek: Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzywickiego (inspiratorów Wolnej Wszechnicy) oraz licznych uczonych i działaczy 3 �cone regionom etnograficznym pióra Anny KutrzebaPojnarowej *. Praca ta jednak, podobnie jak inne liczne opracowania etnograficzne z najnowszych czasów (Ka­ zimiery Zawistowicz-Adamskiej, Kazimierza Moszyń­ skiego, Mieczysława Gładysza, Józefa Gajka, Józefa Burszty oraz Romana Reinfussa) nie doczekała się naj­ mniejszej nawet wzmianki w popularnych i wysoce ambitnych dziełach poświęconych problemom kultury, narodu i państwa . 2 2 społecznych, zorganizowanych wokół różnego rodzaju Towarzystw i Muzeów Regionalnych, względnie takich instytucji specjalistycznych, jaką był „ŁAD". Dramatyczna przeszłość najnowsza kraju, a także powszechna świadomość szczególnie dotkliwej niespra­ wiedliwości w ocenach narodu przez zaborców, sprzy­ jały kształtowaniu się, a niekiedy pojawieniu się zja­ wiska, które można by łączyć z pojęciem ksenofobii. Inną stroną tego zjawiska była swoiście pojmowana rywalizacja, aktywność o cechach partykularnych. Pro­ blemom tym poświęcił wiele prac Jan St. Bystroń. Bystroń swoje wiekopomne dzieło o megalomanii naro­ dowej poprzedził skrupulatnymi studiami nad regional­ nymi ugrupowaniami w Polsce. Autor dochodzi na tej drodze do stworzenia nie tylko niezbędnej dokumenta­ cji terenowej, ale rzeczy ważniejszej — odkrycia po­ wszechnej dosyć drażliwości społecznej, prowadzącej często do pozytywnej indywidualizacji (różnorodności) działań kulturotwórczych. Bystroń dostrzegał też w tym procesie jedną z istotnych cech „generalnych" Polaków, którą łączyć można z dużą aktywnością życiową, ale też ze swoistym irracjonalizmem, dosadnie wyrażonym przez powiedzenie „zastaw się, a postaw się". Dalszym rozwinięciem refleksji teoretyczno-historycznych Bystronia jest interesujące studium poświę­ 4 * W pierwszych latach po wojnie kolbergowskie roz­ różnienia terytorialne kultury ludowej dotyczące tylko ziemi mazowieckiej (Mazowsze Stare, Leśne, Polne) wzbogacone zostały o dodatkowe wyodrębnienie regio­ nów: kołbielskiego, sannickiego, gostyńskiego, sierpeckiego, płockiego, rawskiego i in. Z czasów wcześniej­ szych przetrwało pojęcie Kurpi, odnoszące się do lud­ ności zamieszkującej Kurpiowską Puszczę Zieloną i Bia­ łą oraz Księżaków, zamieszkujących Ziemię Łowicką. Warto też zwrócić uwagę, że owe określenia najśwież­ szej daty (region kołbielski, sannicki itd.) pojawiły się nie tyle w wyniku wielostronnych rozpoznań różnych dziedzin kultury ludowej przez fachowców etnografów, ile dzięki rejestracji przez reprezentantów instytucji opiekuńczych, często całkiem zewnętrznych, w każdym zaś razie najbardziej uderzających odrębnością w za­ kresie sztuki (strój, tkanina, wycinanka, pisanki). Świadomość złożoności zagadnienia regionu stanowi dla wielu badaczy swoistą barierę, powstrzymującą przed próbą chociażby naszkicowania cech wyróżniają­ cych poszczególne regiony na określonym etapie prze­ mian historycznych. Region jest, jak wiadomo, kategorią stosunków historycznych, zmieniających się w czasie. Jego granice, pod względem zmienności, przypominają zjawisko pulsacji, rozszerzania się i kurczenia. Niejed­ nakowy też jest rytm tej pulsacji w poszczególnych przejawach życia grupy związanej z danym regionem. Wobec poważnych ciągle niedostatków w zakresie prowadzonych badań nad monograficznymi opracowa­ niami sztuki poszczególnych grup ludowych w kraju, próby zarysowania odrębności terytorialnej, chociażby tylko w plastyce, skazane są na nie wytrzymujące kry­ tyki symplifikacje. Przedstawione wyżej stanowisko wynika z doświad­ czeń badawczych etnologa. Stanowiska tego nie musi podzielać z etnologiem historyk sztuki. Z tytułu swoich uprawnień specjalistycznych, znajomości rozległej pro­ blematyki sztuki, może on z łatwością uzyskać niezbęd­ ny dystans do spraw związanych z twórczością artystów ludowych. Taki też dystans pozwolił Józefowi Grabow­ skiemu podjąć pierwszą w naszej literaturze próbę opi­ sania regionów sztuki ludowej w Polsce . Nie lada też trudności zarysowały się przed tą pierwszą próbą. Grabowski korzysta z różnych kryteriów, służących wyodrębnieniu poszczególnych regionów. Jednym z naj­ bardziej podstawowych i zdaje się uzasadnionych jest dla niego kryterium ilości — intensywność występowa­ nia jakiegoś rodzaju twórczości w danej okolicy. Po­ sługiwanie się tym kryterium wymaga jednakże do­ głębnego i niezwykle szczegółowego rozpoznania sytua­ cji historycznej każdego z osobna obszaru (potencjal­ nego regionu). Oczywiście pewne zjawiska udaje się ustalić bez większego trudu. Takim zjawiskiem jest zdecydowanie nierównomierne występowanie na obsza­ rze Polski zabytkowej rzeźby religijnej, mniej lub bar­ dziej intensywny rozwój w X I X w. świątkarstwa w po­ szczególnych rejonach kraju. W tej dziedzinie — naj­ donioślejszej dla ludowej twórczości artystycznej — nie bez znaczenia jest ustalenie przyczyn owej nierównomierności, odnalezienie klucza do jej rozszyfrowania. 3 �II. 2. „Plon" dożynkowy z Wielkopolski. Muzeum Regionalne we Włocławku. Swoista twórczość ludności rolni­ czej nieznana w wielu częściach Polski, a niezwykle popularna w Jugosławii, Włoszech, Grecji oraz innych kra­ jach Europy (por. Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław-Warszawa 1967). I I . 3. Ma­ lunki zwierząt. Współczesna, spontaniczna twórczość ludowa nie znajdująca powiązania z tradycyjną sztuką regionalną. Okolice Brzeska 3 • 5 �4 Grabowski odwołuje się do znanych czynników; roli środowiska geograficznego, a także warunków społecz­ nych i ogólnego rozwoju kulturowego danego obszaru. „Nawet Góry Świętokrzyskie, p e ł n e l a s ó w , z odręb­ nym niż w siąsiednich regionach, przypominającym tro­ chę podhalańskie, budownictwem drewnianym, zaliczają się do tego figuralnego bezludzia. Sytuacja polepsza się nieco w województwie łódzkim, ale o regionie rzeź­ biarskim można mówić dopiero w Poznańskiem. Tutaj sytuacja przedstawia się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jest to jeden z najstarszych, a ponadto jeden z najlepiej poznanych historycznie regionów w zakresie rzeźby l u ­ dowej. Tylko z ludowością nie jest najlepiej". Dalej kontynuuje Grabowski: „Niejednokrotnie wśród warun­ ków geograficznie podobnych jedne są bogate w rzeźby, drugie ubogie, np. Podhale i Góry Świętokrzyskie, L u ­ belskie i Kielecczyzna. Trudno tu więc mówić o jakiejś zależności" . Istotnie, na tej płaszczyźnie trudno odna­ leźć zależność. Jeśli się jeszcze weźmie pod uwagę przy­ padki występowania religijnej rzeźby drewnianej na terenach bezleśnych, wówczas poszukiwanie owych za­ leżności między twórczością a środowiskiem naturalnym okazuje się zabiegiem daremnym. Grabowski rozpatruje również — jak było powiedziane — inne czynniki mo­ gące warunkować rozprzestrzenianie się świątkarstwa. Ale w ujęciu autora także i owe inne czynniki okazują się niewiele wyjaśniające: „Również spojrzenie na stan i stopień rozwoju polskiej kultury ludowej w X I X wie­ ku niewiele wyjaśnia. Religia bowiem, a więc także zwią­ zana z nią obyczajowość, m. in. świątkarstwo, odgrywała doniosłą rolę na wszystkich terenach. Niemniej jednak te połacie kraju czy okolice, gdzie pątnictwo podsycało praktyki kultowe ludu, na ogół zaliczają się do wymie­ nionych uprzednio regionów rzeźbiarskich. Mają swoje słynne miejsca odpustowe Śląsk i Krakowskie, również Skępe na tyle wyraźnie rolę odegrało w rejonie Ma­ zowsza i Kujaw, by o nim specjalnie mówić. Świętą Lipkę w Olsztyńskiem nazwać można Częstochową Pół­ nocy, natomiast sama Częstochowa nie posiada własnego, 4 6 mocnego zaplecza rzeźbiarskiego, jeśliby tylko przykła­ dowo wymienić miejsca odpustowe. Mimo jednak tego wyjątku przyjąć można, że istnieje związek między zna­ nymi centrami pątniczymi a rzeźbą figuralną" . Można oczywiście powiedzieć, że Święta Lipka w Olsztyńskiem jest Częstochową Północy, tudzież, zgodnie z terminologią „miejsca odpustowe", sprowadzać do tej samej kategorii Klasztor Jasnogórski OO. Pauli­ nów i Skępe. Wydaje się jednak, że występuje tu za­ sadnicza różnica między ośrodkiem wielowiekowej, zor­ ganizowanej i potężnej działalności religijnej, a prowin­ cjonalnym ośrodkiem (jednym z bardzo licznych) — silnie zintegrowanych z religijnością na poziomie wie­ rzeń lokalnych. W przypadku „ośrodka odpustowego" — Częstochowy — możliwym było rozwinięcie przez Zgro­ madzenie Paulinów ogólnonarodowego kultu maryjnego, usymbolizowanego w wizerunku Królowej Korony Pol­ skiej, który przeniknął do sztuki ludowej w postaci masowo wyrabianych przez ten ośrodek dewocjonaliów i tzw. malarstwa częstochowskiego. Natomiast w przy­ padku prowincjonalnego Skępego szeroko rozumiany kult maryjny mógł się jedynie wyrazić w ludowych f i ­ gurach Matki Boskiej Skępskiej, w twórczości dostoso­ wanej do nikłych zupełnie możliwości głoszenia w Skępem prawd wiary. Uznając te same przyczyny określa­ jące możliwość głoszenia prawd wiary w danym ośrod­ ku, można mówić o niewystępowaniu świątkarstwa w rejonie pełnym lasów — Gór Świętokrzyskich. Wy­ daje się, że w rejonie Łysej Góry prastare opactwo Święty Krzyż spełniło podobną, jeśli nie poważniejszą rolę, jak Jasna Góra z Ziemi Częstochowskiej. Zapewne oddziaływanie tych ośrodków nie wyraziło się w zasad­ niczej przebudowie mentalności religijnej okolicznej lud­ ności chłopskiej (w tym stopniu, aby treści świątkarstwa były tej ludności obce). Z całą jednak pewnością można przyjąć, że w rejonach tych, silniej niż z dala od po­ dobnie aktywnych instytucji klasztornych, funkcjono­ wały bojaźnie przed prostym i najszerszym wyrażeniem żywionych uczuć religijnych. A nie da się zaprzeczyć, 5 �II. 4. Figurki z gliny znane w większości krajów euro­ pejskich, nieznane zaś prawie zupełnie w rejonach Polski o słabych tradycjach rzemieślniczych. Wyk. w 1957 r. Emilia Chmiel z Medyni Głogowskiej. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I , 5. Chorągiew cechu rzeźników krakowskich z 1918 r. I I . 6. Szyld cechu rzeżników krakowskich wraz z wotami (czeladników) z 1815 r. u jej podstawy tkwi j a k a ś w r o d z o n a u l u d n o ś ­ ci p e w n y c h terenów predyspozycja do tworzenia sztuki obrazującej" . Rozwinięciem tego poglądu jest u Grabowskiego sugestia o pokrywaniu się regionów rzeźbiarskich w Pol­ sce z nielicznymi ośrodkami kaflarstwa ludowego — sztuki „wybitnie obrazującej". Nie kwestionując tego określenia wypada wskazać, że w wycinankarstwie można wyodrębnić takie właśnie regiony sztuki „nieobrazującej" i „obrazującej". W pierwszym przypadku wchodziłaby w grę wycinanka Kurpiowszczyzny i Opo­ czyńskiego, w drugim wycinanka łowicka. Wycinanka łowicka z bogatą i rozwiniętą tematyką życia wsi może też uchodzić za przejaw najbardziej żywo manifestują­ cej się „predyspozycji obrazującej". Czy można jednak mówić, że jest to predyspozycja wrodzona? A następnie, 6 6 że świątkarstwo było świadectwem takich właśnie „nie­ kontrolowanych" stanów religijności. Z jednej strony dziedzina ta znajdowała w religii podstawę swego ist­ nienia, ale z drugiej — ta sama religia była czynnikiem uśmierzającym działania artystyczne o treściach religij­ nych. Trzeba bowiem pamiętać, że nigdzie, nawet w owych ośrodkach prowincjonalnych, we wsiach gó­ ralskich i kurpiowskich, z dala od wielkich centrów zorganizowanej pracy duszpasterskiej, nie było popierane przez Kościół owo ludowe rzeźbienie — postaci świętych i boskich. W X I X w. nie należały też do wyjątku kon­ flikty między twórcą figur — rzeźbiarzem ludowym, a lokalnymi władzami kościelnymi — proboszczem lub wikarym jakiejś parafii wiejskiej. I jeśli w kręgu kon­ fliktów spersonalizowanych mogły one nawet sprzyjać aktywności twórczej rzeźbiarzy, o tyle już na arenie bezpośredniego oddziaływania potężnych instytucji koś­ cielnych, w bliskim sąsiedztwie zastępów misjonarzy, inaczej zupełnie musiał brzmieć głos wiejskiego kazno­ dziei, bardziej truchlały w tych miejscach sumienia wiernych. Można by zaryzykować twierdzenie, że świąt­ karstwo tylko tam rozwijało się bujnie, gdzie zaistniały warunki dla szczególnego rodzaju religijności — dosta­ tecznie żarliwej, ale też nie nazbyt silnie podlegającej restrykcjom wzorów oficjalnej wiary. Grabowski, w próbie regionalizacji zjawisk artys­ tycznych nie wdając się w szczegółową analizę kolejno wywoływanych czynników, zmuszony jest do rezygnacji z oznaczenia materialnych przesłanek spostrzeganych prawidłowości. Jest zaś pewną prawidłowością, że w miejscach bujniejszego rozwoju rzeźbiarstwa występo­ wały również inne przejawy ludowej sztuki religijnej. „Gdy zsumujemy rezultaty dokonanych porównań (mię­ dzy rzeźbą, malarstwem i drzeworytem — J. O.) mając w pamięci oczywiście to, że obrazy były obiektem nieraz daleko wędrującym, rzeźby zaś raczej glebae adscriptae, największą korelację znajdziemy między rozmieszcze­ niem obrazów na szkle, a regionami świątkarskimi. Są­ dzę, że nie jest to tylko przypadkowa zbieżność i że �II. 7. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 28 cm. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. I I . 8. Matka Boska Skępska, drewno, wys. 43 cm. Muz. Regionalne we Włocławku że taką „predyspozycją wrodzoną" legitymują się nie­ które tylko grupy ludowe w Polsce? Otóż chyba nie. Albowiem trudno jest przyjąć, żeby w obrębie jednego zespołu ludności wiejskiej Mazowsza występowały ja­ kieś zasadnicze różnice, wyrażające się w wewnętrznych cechach jednostek, reprezentujących ugrupowanie np.: Księżaków (o predyspozycjach) i Kurpiów (nie mają­ cych tych predyspozycji). Istotnie, w wycinance Kur­ piowszczyzny nie pojawiły się tak bogato jak w Ło­ wickiem tematy figuralne, wiadomo jednak, że na te­ renie Kurpiowszczyzny rozwinęła się sztuka „obrazują­ ca" w niezwykle bogatej i różnorodnej twórczości rzeź­ biarskiej, a także w pisankarstwie. Warto też dodać, że korelacja dodatnia — jakiej poszukKJe Grabowski — występuje mimo wszystko pomiędzy wycinanką „nie obrazującą", a rzeźbą „obrazującą". Korelacja ta wy­ raża się w podobieństwie pełnionych funkcji przez te dziedziny sztuki w życiu wsi. Były to funkcje religijnomagiczne. Wycinanka podobnie jak rzeźba rozwijała się pod silnym oddziaływaniem potrzeb ideowych. O tym jednak, że wycinanka Kurpiowszczyzny czy innej grupy nie stała się tak jak w Łowickiem „obrazowa", zdecydo­ wały zasadniczo inne czynniki aniżeli brak „wrodzonych predyspozycji". Taka tendencja do psychologizowania pojawia się w pracach Grabowskiego każdorazowo w momencie niedopełnienia analizy rozpatrywanych zjawisk. Śledzić ją można jednak również przy próbie interpretacji pojedynczych faktów, które przy ogólnym założeniu, że podlegają ukrytym (aby nie powiedzieć tajemniczym) procesom regionalizacyjnym, jawią się autorowi jako znaczące. W tym też przypadku Grabow­ ski korzysta ze szczególną mocą z kolejnego kryterium wyodrębniającego, jakim jest forma, wyraz formalny, 8 styl. Autor potrafi z dużą wnikliwością odczytywać po­ przez cechy formalne „głębię wewnętrzną", „siebie sa­ mych" przedstawicieli środowiska ludowego'. Przykła­ dami mogą być rzeźby Chrystusa Upadającego pod Krzyżem, które służą określeniu cech regionalnych właś­ ciwych ludności ziemi krakowskiej i kurpiowskiej. We­ dług Grabowskiego rzeźby te zawierają „cechy typowe" dla świątkarstwa wymienionych wyżej regionów . War­ to powiedzieć, że mimo usilnego starania nie udało się na terenie Kurpiowszczyzny odnaleźć więcej niż jeden tylko egzemplarz figury Chrystusa Upadającego. I dla­ tego też można przyjąć, że na tle znacznie większej l i ­ czebności innych tematów w rzeźbie występującej na tym terenie, Chrystus Upadający nie jest dziełem re­ prezentatywnym. Jednakże w próbie regionalizacji fak­ tów artystycznych przez Grabowskiego uzyskujemy na­ stępujące opisanie tych figur. „Jedno z najbardziej ty­ powych ujęć tematu, znamiennych dla regionu krakow­ skiego. Charakterystyczne są w tym schemacie długie, równoległe fałdy szaty, sposób ułożenia rąk i nóg, ze zwróconymi ku widzowi stopami, oraz ekspresja fascy­ nującej zazwyczaj twarzy" . Natomiast o figurze kur­ piowskiej Grabowski pisze tak: „Schemat miękkiej, fa­ lującej linii trzonu figury Upadającego pod krzyżem — różni wyraźnie kurpiowską wersję tego tematu od kra­ kowskiej" . Obok tej charakterystyki mówi autor z powodu innej figury kurpiowskiej o jej „spokoju" i „łagodnym nastroju całości kompozycji". W świetle tak dokumentowanych faktów zrodzić się może prze­ świadczenie, że nie tylko „wrodzone predyspozycje" de­ cydują o różnicach między wyrazem dzieł sztuki po­ szczególnych regionów, ale że zgodnie z założeniem o wyrażaniu „siebie samych", „patrzenia w głąb siebie", 8 9 10 �9 �na nie tylko dlatego, aby ustrzec się przed pomówie­ niem o skrzywienie zawodowe — etnograficzne — w prowadzonym dalej opisie możliwych już do przedsta­ wienia spostrzeżeń. Celowo używamy tego właśnie ter­ minu (spostrzeżenia), albowiem nadal nie można mówić 0 ostatecznych wnioskach, kiedy rozpoznanie bogactwa 1 rozmaitości regionalnych odrębności sztuki ludowej w Polsce dopiero się toczy. Oczywiste jest też, że w przedmiocie naszych roz­ ważań nie chcielibyśmy pominąć licznych czynników endogenicznych związanych z osobowością określonych twórców-artystów. Nadal jednak — co należy podkreś­ lić z całym naciskiem — nie zostały wykształcone ani odpowiednie podstawy metodologiczne, ani dostatecznie sprawne w użyciu techniki pomiaru, pozwalające na bezbłędne określenie cech jednostki, a cóż dopiero cech powtarzających się w całej zbiorowości. Stąd też za­ chodzi konieczność skupienia uwagi przede wszystkim wokół czynników egzogenicznych — wynikających z bio­ grafii jednostek danej zbiorowości, warunków jej egzy­ stencji na płaszczyźnie szeroko rozumianych faktów eko­ nomicznych, społecznych. W miarę możliwości, starać się też będziemy wniknąć w układ zależności występu­ jących w całokształcie zjawisk kulturowych właściwych dla danej grupy. Przyjmując, że genezy sztuki ludowej należy poszu­ kiwać w późnym stosunkowo okresie dziejów, istotne jest związanie tego procesu z: 1) historią najnowszą, 2) bagażem kulturowym, 3) stosunkiem do tradycji oraz 4) dynamiką rozwojową poszczególnych ugrupowań lud­ ności chłopskiej na terenie k r a j u . Od razu też zwróć­ my uwagę, że okres od X V I do X V I I w. jest czasem zarówno kształtowania się tego odrębnego nurtu roz­ wojowego sztuki, jak też krzepnięcia, a w pewnych przypadkach nawet związywania się nowych ugrupowań ludności chłopskiej, które w X V I I I , przede wszystkim zaś w drugiej połowie X I X w., rozpoznajemy w postaci zwartych zbiorowości o silnym poczuciu terytorialnych więzi społecznych (regionalnych). Do ugrupowań tych należałoby — jak sądzę — zaliczyć Lasowiaków, Górali Podhalańskich i Śląskich, Księżaków, Kurpiów, Mazu­ rów, Warmiaków i najprawdopodobniej również Kaszu­ bów. Historia tych grup wskazuje na wyraźny splot procesów kształtowania się odrębnego nurtu sztuki ł za­ razem odrębności społeczności ludowych. Taki splot nie mógł pozostać bez wpływu na wyodrębnienie się szcze­ gólnie dynamicznych i najbardziej zindywidualizowa­ nych układów „sztuki regionalnej". Sztuka — jako wy­ kładnik światopoglądu — musiała spełniać doniosłą rolę konsolidującą, a także ugruntowującą społeczną pozy­ cję — ów swoisty status regionalny — określonej grupy. Taki też sens historii i samej sztuki przedstawiają naj­ bardziej zregionalizowane grupy ludowe w Polsce — Lasowiacy, Górale, Księżacy, Kurpie . Z drugiej znów strony istniały szerokie kręgi lud­ ności chłopskiej, których dzieje kształtowały się znacz­ nie wcześniej aniżeli w X V I I czy X V I w. Mamy na myśli układy zasiedziałości ustalonej bodaj już we wcze­ snym średniowieczu — w obrębie głównych prowincji: Wielkopolski i Małopolski (Ziemia Krakowska, Kielec­ ka, Lubelska). W odróżnieniu od ludności owych późnych, ale za­ razem zwartych ugrupowań, mieszkańcy wymienionych wyżej dwu głównych dzielnic — mimo wszelkich róż­ nic — nie uzyskali nigdy pozycji swoiście wyizolowanej, „separatystycznej". W stosunkowo jednorodnym organiz­ mie kulturowym ludności chłopskiej tkwiły w tych stro­ nach naszego kraju najpotężniejsze i najstarsze enkla­ wy kultury szlacheckiej — dworskiej, plebejskiej, i miej­ skiej. ll I I . 10. Ukrzyżowany, cement, wys. 44 cm. Okolice Prze­ myśla. Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie istnieją u poszczególnych grup ludowych zasadniczo in­ ne cecny psychiczne. Przedstawione wyżej uwagi tylko w części ujmują rozległy materiał i prezentowaną przez Grabowskiego metodę interpretacji dzieł w czterech monumentalnych opracowaniach plastyki ludowej. Opracowania te bliskie są koncepcjom zawartym w dziele Kolberga. Współczes­ ne próby poznania życia wsi jakby nie interesowały autora. Próby te zaś wyrażają się przede wszystkim w szczegółowej analizie kultury poszczególnych ugrupo­ wań ludowych, w dążeniu do uzyskania efektów nau­ kowych w postaci tzw. monografii terytorialnych. Wy­ daje się, że dopóki nie powstanie w miarę wyczerpujący zestaw opracowań monograficznych, przedwczesne jest budowanie sądów ogólnych na temat cech regionalnych plastyki ludowej oraz podłoża i przyczyn istniejących różnic terytorialnych. W innym przypadku cechy for­ malne przypadkowo wybranej figury służyć będą suge­ stiom o występowaniu w jednym regionie predyspozycji obrazujących, pełnych fascynującej ekspresji, a gdzie indziej — spokojniejszych — bez takich walorów. Nie kwestionujemy bynajmniej różnic w wyrazie emocjonalnym dzieł sztuki ludowej pochodzących z róż­ nych rejonów kraju. Byłoby to pozbawianie dzieł ich istoty, ich zdolności apelowania do pełnej sfery wraż­ liwości zmysłowej, przede wszystkim zaś uczuciowej oraz intelektualnej. Są to prawdy oczywiste — wskazujemy 10 1! �Przeprowadzając jednak takie generalne rozróżnie­ nie należy wziąć pod uwagę inne, nie mniej ważne oko­ liczności, towarzyszące procesom regiionalizacyjnytm w naszym kraju. Wchodziłby tu w grę problem bagażu kulturowego, stosunku do tradycji. W zespołach młod­ szych, które wymienione zostały w pierwszej kolejności, zaistniał ważny moment zerwania bezpośrednich więzi z określoną spuścizną kulturową, z chwilą wejścia w nowe układy zależności swoiste dla obszarów kolonizo­ wanych. Oczywiście nie tam, gdzie osadnicy kolonizując nowy obszar zatracali kontakt z tradycją. Zawsze je­ dnak tego formatu historyczne zdarzenia wpływają na przemianę relacji zachodzących między zbiorowością a tradycją i tradycją a zbiorowością. Celowo wskazuje­ my na te dwa kierunki zależności. Wydaje się, że w omawianej sytuacji kierunek pierwszej zależności może utrzymywać się, a nawet rozwijać (zasada wzmo­ żonego sentymentu), natomiast kierunek drugi, jeśli nie wygasa, to przyjnamniej zmienia się jego zniewalający czy też determinujący charakter. Faktem jest, że w ba­ gażu kulturowym grup takich jak Kurpie, Księżacy czy Lasowiacy nie ma wielu najbardziej jawnych archaiz­ mów, które znamy z terenu „zasiedziałych" ugrupowań ludności wielkopolskiej i małopolskiej. Spostrzeżenia te dotyczą głównie treści ludowych obrzędów dorocznych, przypadających na porę przesile­ nia zimowego nocy i wiosennego dnia. W obrębie Ma­ zowsza, gdzie lokują się przynajmniej 3 zwarte grupy ludowe o późnym rodowodzie, zwyczaje takie jak ma­ rzanna, maik i gaik, a także przebierańcy z osławionym turoniem nie są znane lub były znane, lecz w postaci nierozwiniętej . łł Siedząc jednak stosunek do tradycji istotniejsze wydaje się wskazanie na bardziej zasadnicze różnice, za­ chodzące nie tyle na płaszczyźnie owych wybitnie ludo­ wych treści (które mimo swej archaiczności zawiązywały się nie raz w bardzo późnych okresach), ile oficjalnych, łączących się z ogólnonarodową strukturą ideologiczną, jaką od wczesnego średniowiecza stanowi dla całego kra­ ju chrześcijaństwo. I w tym miejscu należy wskazać na rudy mentalne różnice; cała południowa część Polski, naŁtępnie obszary Wielkopolski tudzież tereny nadwiślań­ skie (nie tylko w części południowej, ale również w pół­ nocnej) stanowią strefę najbardziej rozwiniętych i — moż­ na by rzec — zasiedziałych ośrodków działalności dusz­ pasterskiej, zorganizowanych i systematycznych jej wpły­ wów. Są to obszary, na których rozwijała się w sposób najbogatszy i różnorodny kultura miejska średniowiecza z jej najbardziej fascynującymi przejawami w architek­ turze oraz w rzeźbie i malarstwie religijnym. Są to ob­ szary, gdzie — jak wiadomo — splatały się wszystkie kierunki zachodnioeuropejskich wpływów historycznych, gdzie wielkopolskie Strzelno z kompleksem romańskiej architektury i rzeźby oraz malarstwo z tejże epoki w Czerwińsku lub w Czchowie współdziałały z najbardziej zdumiewającymi, bo najdalej wysuniętymi na wschód, przejawami cywilizacji gotyku, renesansu i baroku --• obejmującej tyleż najmniejsze ośrodki osadnictwa (z cza­ sem stające się z miast wsiami), ile ośrodki największe. W tym samym otoczeniu krajowym utrzymywały się do X V I I I w., a nieraz i dłużej, terytoria przypominające nie tylko krajobrazem, ale również ogólnym nasyceniem w dobra kulturalne stosunki sprzed epoki chrześcijań­ skiej. Wystarczy powiedzieć, że już za rogatkami Warsza­ wy od Kampinosu poprzez Czerwony Bór, Kurpiowską Puszczę Zieloną, okolice Grajewa i Goniądza, aż po Au­ gustów jeszcze w połowie X I X w. występowały rozległe tereny, które, wprawdzie osiedlone, nie miały stałej sie­ ci parafii wiejskich . I4 II. 11. Chrystus Frasobliwy anonimowego rzeźbiarza. I I . 12. Chrystus Frasobliwy z grupy figur uznawanych w okoli­ cach Jednorożca (Kurpiowszczyzna) za dzieło anonimowego rzeźbiarza wędrownego. Cechy tej rzeźby wskazują, że twórca w poszukiwaniu zamówień wędrował aż na Litwę 11 �szej próby. Wspomnieć też trzeba, że grupy ludowe tej drugiej strefy w momencie kształtowania się ich swoi­ stych więzi społecznych, poczucia przynależności do określonej zbiorowości, znajdowały zasadniczo odmienne, aniżeli grupy ze strefy pierwszej, szanse uczestnictwa w ogólnych procesach rozwojowych. Zagadnienie to nie jest ostatecznie rozpoznane. Można jednak wskazać w tym procesie na niejednakową rolę działalności miejskich ośrodków wytwórczości, rzemiosła, w tym szczególnie rzemiosła wiejskiego. Otóż zwraca uwagę, że rejony Ma­ łopolski i Śląska, a także w dużym stopniu Wielkopol­ ski miały od średniowiecza utrwalone tradycje rzemieśl­ nicze, a wytwórczość wysokiego standardu docierała rów­ nież na wieś. Natomiast w rejonach późno osiedlonych zdarza się obserwować właściwą dla podobnych sytuacji łatwość adaptowania nowych wzorów, przy słabych jed­ nocześnie możliwościach zaspokojenia tych potrzeb ze strony rzemiosła. Wydaje się, że sytuację tę charaktery­ zuje dobrze poziom kowalstwa artystycznego z jednej strony na terenie Małopolski i Śląska, a także w wielu okolicach Wielkopolski, a z drugiej na Mazowszu i częś­ ciowo Podlasiu. Jeśli w pierwszym przypadku nie do rzadkości należą w X I X w. misterne rozwiązania zdob­ nicze (wykonane technikami takimi np. jak stempelkowa) powstałe w ośrodkach miejskich o utrwalonych tra­ dycjach rzemieślniczych i rozwiniętej konkurencji mię­ dzy poszczególnymi warsztatami, to w drugim przypad­ ku owo pracochłonne zdobnictwo nie jest prawie znane. Natomiast rozwinęło się powszechnie, i to w ośrodkach zdecydowanie wiejskich, zdobienie wyrobów kowalskich prostymi technikami metaloplastycznymi, prowadzące do swoistej stylistyki rozwiązań plastycznych . Stwierdzając, że w danym rejonie nie rozwinęła się jakaś dziedzina ludowej twórczości plastycznej (np. ma­ larstwo na szkle) lub wystąpiła w stopniu stosunkowo znikomym (w przypadku malarstwa ograniczając się do pisankarstwa z jednej strony i z drugiej — do malatur skrzyni wiannej), to znów rozwinęła się nad podziw buj­ nie (jak np. wycinankarstwo), znajdujemy każdorazowo powiązanie tych faktów ze stanem rzemiosła w tymże rejonie. Brak rozwiniętej i silnej tradycji usług rze­ mieślniczych dla szerokiego kręgu odbiorców, to zara­ zem natężenie twórczości tak „samorodnej" i spontanicz­ nej jak wycinankarstwo. Natomiast, im bardziej inten­ sywny czy też głębiej sięgający w przeszłość był stan rzemiosła, tym słabsze nieraz — efekty owej twórczości „samorodnej', a pełniejsze i bardziej wielostronne po­ wiązania z określonym ośrodkiem twórczości specjali­ stycznej (rzemieślniczej). Jeśli rozważać wymienione wyżej uzależnienia, jakim podlegała kultura środowiska ludowego (przede wszyst­ kim ludności chłopskiej) od strony szeroko pojmowanej tradycji kulturowej, wówczas próba budowania jakiegoś idealnego wzoru ludowości w sztuce wydaje się niepo­ rozumieniem. Ale bywa, że dzieła z tą sztuką łączone, dzielone są podobnie jak gatunki i odmiany roślin lub owadów. Oto rejestr określeń związanych z takim ujmo­ waniem sprawy: „Pełny styl ludowy", „niepełny", „zde­ cydowany", „niezdecydowany", „zgodny z charakterem kultury ludu", „niezgodny...", „czysty", „nieczysty", „mie­ szanego charakteru", „najbardziej ludowego charakteru", „nienajbardziej...", „ściśle polski", „nieściśle polski", „o przewadze stylu ludowego", „prosty styl ludowy", „nie prosty...", „realistyczna odmiana stylu ludowego", „właś­ ciwy styl ludowy", „nie właściwy...", „najczystszy styl i charakter ludowy", „rozwinięty...", „nierozwinięty..." oraz „styl lapidarnego prymitywu" i „bezpośredniego", „mieszanego charakteru" i „zdecydowanego" . Zgodnie z takim rozróżnieniem dzieł można oczywiś­ cie wyznaczyć kręgi występowania jakości mniej lub 1S II. 13. Krucyfiks (druga strona obiektu przedstawiona na stronie tytułowej) Przy próbie poszukiwania odrębności czy też swois­ tości wyrazowych w plastyce ludowej poszczególnych re­ jonów kraju fakty te mają znaczenie decydujące. Albo­ wiem, jeśli kultura ludowa na obszarach strefy pierwszej mogła rozwijać się pod intensywnym ciśnieniem wzorów artystycznych sztuki nurtu oficjalnego, to w strefie dru­ giej pozostawała jakby zdana na rozwój samoistny, w najlepszym razie na oddziaływanie późnych wzorów, przede wszystkim klasycystycznych, nie zawsze najwyż­ 12 16 �II. 14. Chrystus Frasobliwy z 2. pol. X I X w., drewno, wys. 29 cm. Dąbrówka, pow. Ostrołęka. Najczęściej przyj­ muje się, że na terenie Kurpiowszczyzny Chrystus Frasobliwy rzeźbiony był wyłącznie w sukni. Zdarzają się jed­ nak na tym terenie figury przyobleczone tylko w periozonium 13 �II. 15. Wybitnie „regionalny styl" kompozycji krzyża z końca X I X w. Tatary, pow. Ostrołęka. I I . 16. Krzyż kuty z północnego Podlasia, X I X w. bardziej zbliżonych do owego idealnego wzorca ludo­ wości. Nie trudno jest jednak wykazać, że to, co wydaje się nam „ściśle polskie" lub „właściwym stylem ludo­ wym", znane było gdzie indziej już wśredniiowdeczu, peł­ niąc funkcje artystyczne w stosunku do różnych środo­ wisk i warstw społecznych. Spójrzmy jeszcze na inną stronę uzależnień, jakim pod­ legały poszczególne odłamy ludności chłopskiej na te­ renie kraju. Wiadomo, że do czasu uwłaszczenia w X I X w. znajdowała się ona w trzech odrębnych ukła­ dach własności ziemskiej: królewskiej, kościelnej (bisku­ piej, klasztornej i in.) oraz szlacheckiej, w tym magna­ ckiej. System powinności pańszczyźnianych w najsurow­ szej postaci występował zasadniczo tylko w dobrach szla­ checkich, natomiast w Królewszczyznach obowiązywały powinności czynszowe. Jeśli dodamy, że w dobrach koś­ cielnych najkonsekwentniej funkcjonował system oficjal­ nej ideologii religijnej, wówczas uznać należy Królewszczyznę za obszary „tolerancyjne", zarazem korzystające z nieznanych gdzie indziej swobód społeczno-ekonomicznych. W literaturze przedmiotu występuje też powszechne mniemanie, że owe swobody, a nawet w pewnej mierze przywileje, z jakich korzystała ludność osiedlona w do­ 14 brach królewskich, odegrały niezwykle korzystną rolę w rozwoju kulturowym danej grupy. Wskazuje się też najczęściej na grupę Kurpiów, którzy w czasach potopu szwedzkiego zasłynęli jako najśmielsi i najodważniejsi obrońcy kraju, a do dziś słyną ze wspaniałej, odrębnej kultury. Wieloletnie studia nad życiem wsi kurpiowskiej po­ twierdzają to mniemanie, ale zarazem dokładne bada­ nia wykazały, że przywileje, z jakich korzystała ludność dóbr królewskich, uzyskiwały swój najwyższy walor kul­ turotwórczy w sytuacjach silnych napięć społecznych, jakie rodziły się w Polsce stanowej, w przypadkach bez­ pośredniej konfrontacji postaw „ludzi królewskich" i szlachty zagonowej czy szaraczkowej. Mogło to mieć miejsce przede wszystkim w warunkach stałego sąsiedz­ twa, tak chociażby jak na Mazowszu między Kurpiami a mieszkańcami Ziemi Przasnyskiej, Łomżyńskiej i Ró­ żańskiej — szlachtą zaściankową. Drobna szlachta pol­ ska — jeden z tak ważnych składników naszej swoistości kulturowej — wprawdzie nie stała się nigdy „nosicie­ lem" wartości, które łączymy z pojęciem kultury czy sztuki ludowej, niemniej przez swoją obecność — po­ zycję społeczną, dumną i hardą postawę opiniotwórczą — odegrała niezwykle istotną rolę w budzeniu ambicji �twórczych wśród sąsiadującej z nią ludności nie legity­ mującej się rodowodem szlacheckim . Wszystko co powiedzieliśmy nakazuje z wielką re­ zerwą odnosić się do potocznie funkcjonujących prób regionalizacji sztuki ludowej w kraju. Zagadnienie to po­ zostaje otwarte. Sądzimy jednak, że nie ma żadnych pod­ staw do swoistego sceptycyzmu w próbach oznaczenia pewnych ogólnych prawidłowości oraz poszukiwania ko­ relacji odmiennych nieraz zasadniczo zjawisk artystycz­ nych. Wydaje się też, że rozwój badań regionalistycznych, pojawienie się pełnych opracowań monograficz­ nych twórczości artystycznej poszczególnych grup ludo­ wych w kraju pozwoli na wnikliwsze i ostatecznie teore­ tyczne ujęcie owych prawidłowości, które zachodzą mię­ dzy dziełami a życiem — tak jednostki, jak i zbioro­ wości. Jak już było mówione, nie mamy wypracowanej do­ tychczas w miarę wyczerpującej metody badania odręb­ ności terytorialnych w sztuce. Tym samym trudno jest niezmiernie kusić się o teoretyczne ujęcie procesu, który nazwaliśmy na wstępie pulsaeją czy też zmiennością przestrzenno-czasowych granic występowania określo­ nych cech danej sztuki. Ale jeszcze trudniejsze jest pró­ bowanie określenia samej istoty tego procesu, który ogól­ nie przedstawić by można jako stałą przemianę zależnoś­ ci wewnętrznych pomiędzy poszczególnymi komponenta­ mi danej całości, uznanej za regionalną, odrębną w sto­ sunku do otoczenia. I tak, jeśli np. w okresie od 2. poł. XIX do początków X X w. obserwujemy pomiędzy dwo­ ma zespołami A i B dosyć zasadnicze różnice na płasz­ czyźnie pewnego rodzaju sztuki zdobniczej (w zespole A bujny rozkwit np. hafciarstwa, a w zespole B niedo­ rozwój tej twórczości), to już po upływie kilkudziesięciu lat ten stosunek się zmienia. W zespole B następuje nie­ 17 spodziewany wprost rozwój tej sztuki, gdy w zespole A zanika ona gwałtownie. Inny przejaw tych prawidłowości, to zmiany w za­ kresie konwencji plastycznych. I znowu odwołując się do tego samego okresu stwierdzamy, że w zespole A ist­ niał wyrównany poziom umiejętności np. w dziedzinie rzeźby, gdy w zespole B cieszyły się popularnością pra­ ce wysoko rozwiniętej stylistycznie rzeźby uprawianej przez specjalistów. Po upływie kilkudziesięciu lat w ze­ spole A można obserwować silniejsze zapotrzebowanie na taką rzeźbę rzemieślniczą — zawodową, lecz w tym czasie mało już mającą wspólnego z autentyzmem sztu­ ki ludowej. Natomiast w zespole B zaczynają się poja­ wiać wyjątkowo intensywnie przejawy prac o cechach jawnie prymitywnych, nie znanych w tej skali w okre­ sie wcześniejszym. Podobne uwagi nasuwają się przy porównywaniu przemian światopoglądowych grupy, manifestujących się przede wszystkim w pełnionych przez dzieła sztuki funk­ cjach. Wszystkie te przeobrażenia mają tę samą zasadniczo naturę. Sprowadzają się one do wyczerpania określonego zakresu potrzeb. Potrzeby nie wypełnione we wczesnym okresie odzywają się w okresie późniejszym, nieraz ze wzmożoną siłą. Jest to jak gdyby stałe dążenie do zaspo­ kojenia utajonych potrzeb artystycznych. Można by na­ zwać tę prawidłowość potrzebą rekompensacji albo dą­ żeniem rekompensującym. Zależnie też od trudności w spełnieniu się owych potrzeb utajonych następuje w sy­ tuacji w miarę sprzyjającej swoista radykalizacja tego ogólnego dążenia. Taki zresztą sens przeobrażeń w kul­ turze ludowej odkrywamy w stosunku do wszystkich grup ludności chłopskiej, które po okresie silnych ogra­ niczeń rozwojowych w X V I — X V I I I w. dokonują w 17. Ostatnia wieczerza. Powierzchnia stołu z początku X I X w. Intarsja. Okolice Sanoka. Przejaw twórczości ludo­ wej nie nawiązującej do t.zw. regionalnych cech kultury ludowej. Muzeum w Sanoku 15 ��II. 18, 19. Fragmenty obiektu z i l . 17 XIX w., gdy zmienił się system zależności ekonomicz­ nych (uwłaszczenie), owego zdumiewającego aktu pow­ szechnej aktywności we wszelkich dziedzinach twórczoś­ ci artystycznej. * Jeśli pominiemy fakt coraz mniejszych szans odtwo­ rzenia procesów kształtowania się tzw. cech regionalnych w kulturze danej grupy terytorialnej, pozostaną i tak doniosłe zagadnienia badawcze dotyczące sztuki ludo­ wej. Przypomnijmy tezę A. Kutrzeba-Pojnarowej sfor­ mułowaną w pracy o regionach etnograficznych. Autor­ ka wskazuje na czynniki aktywności poczynań regionalistycznych w różnych krajach europejskich w epoce wcze­ snego kapitalizmu. „Regionalizm jako prąd polityczny i gospodarczy wyrósł z p r o t e s t u przeciw zbyt raptow­ nym procesom przemian kapitalistycznych. Był próbą ra­ towania minionych wartości; swoistym kompromisem po­ między postępem a cofającą się tradycją historyczną. Szukano w nim lekarstwa przeciw b e z w z g l ę d n o ś c i , z jaką w okresie szalonego wzrostu wielkich ośrodków przemysłowych i handlowych epoki imperializmu wszyst­ ko, co pozostawało w ich dalszym zapleczu — zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego — było skazane na po­ wolny uwiąd. Regionalizm jako prąd polityczny i go­ spodarczy epoki imperializmu przeciwstawiał m a ł e g o c z ł o w i e k a p r o w i n c j i (podkreślenia moje, J.O.) z jego doświadczeniami i tradycją historyczną" . Wydaje się, że tezę tę można rozszerzyć na czasy najnowsze. Jak wiadomo, w ciągu ostatnich kilkudzie­ sięciu lat odżyły na nowo fascynacje przeszłością, nie wyłączając z niej owych treści wybitnie regionalnych. Można by też sugerować, że mimo pozorów, a może dzię­ ki nim właśnie, i dziś w krajach socjalistycznych roz­ wija się w sposób szczególnie dynamiczny ów ruch, od­ powiadający wczesnym prądom regionalistycznym. Spo­ łeczne zagubienie jednostek i grup w swoistym zamęcie towarzyszącym t.zw. procesom „wiodących" przeobrażeń kulturalnych i gospodarczych nie omija systemu socjali­ stycznego. Dynamika rozwojowa tego systemu przypo­ mina nieraz swoim impetem, a nieraz nieskoordynowaniem (określenia te są nie najtrafniejsze) procesy towa­ rzyszące narodzinom społeczeństw przemysłowych w naj­ bardziej zaawansowanych pod względem rozwoju kra­ jach Europy. Procesom takim towarzyszy też zazwyczaj produkcja dóbr kulturowych szczególnego zupełnie ro­ dzaju. Dla ich określenia stworzone zostało niegdyś po­ jęcie tandety, obecnie zaś bubli i chałtury. Pozwala to rozumieć ową nieodzowną fascynację współczesnymi do­ brami, tymi najwyższego standardu (kult rzeczy), jak też „muzealnymi", którym — mimo skromnych możliwości technicznych — przysługiwać może miano wytworów doskonałych. 1S 17 �18 �II. 21. Diabeł, fragment tatuażu, wyk. w 1967 r. (por. i l . 22). I I . 22. Mężczyzna tatuowany. Twórczość, której nie przysługi miano „regionalnej", mieszcząca się jednak w terminie „rejon" (rejony współczesnej sztuki ludowej) W świecie tych dóbr, szczególnie zaś artystycznych, odnajdujemy swoisty azyl nadziei, niezbędny czynnik op­ tymizmu. W sytuacji tej nie może pozostać sprawą najistotniej­ szą dla badań i popularyzacji plastyki ludowej skrupu­ latne lokalizowanie terytorialne dzieł oraz usilne regio­ nalizowanie ich cech. Tym bardziej że wartości tych dzieł pojawiają się dziś niezależnie od tradycyjnych po­ działów terytorialnych kraju, obejmując cały obszar Polski. Osobnym zagadnieniem jest podział i korzystanie z dochodu ogólnonarodowego. Pod koniec lat pięćdziesią­ tych, dzięki decentralizacji gospodarki funduszami, mo­ gły pojawić się realne materialne czynniki dopingu w inicjowaniu licznych lokalnych przedsięwzięć kultural­ nych. Nieodłączne w takich przypadkach napięcia rywalizacyjne nie pozostały bez wpływu na wyłonienie się nowych nieraz zupełnie wartości w kulturze ośrodków prowincjonalnych. Dymarki w Słupi Nowej to jeden z najbardziej przemawiających przykładów tych tenden­ cji. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadkach orga­ nizowania w małych ośrodkach miejskich festiwali ka­ pel i występów artystów ludowych, pochodzących z róż­ nych części kraju. Efektem tego jest gwałtowny rozpad tradycyjnych koncepcji regionów twórczości artystycz­ nej — pojawienie się ośrodków reaktywowania czy kul­ tywowania tradycji ludowych, rzadziej o charakterze par­ tykularnym, częściej zaś ogólnonarodowym. Na koniec wypada powiedzieć, że łączenie się dwu od­ rębnych nurtów sztuki — ludowej i elitarnej — pozosta­ je nadal odległą perspektywą rozwojową procesów obej­ mujących zjawiska społeczno-kulturalne w Polsce. Sztu­ ka ludowa zakreśla coraz szersze rejony, czy też coraz szerszym służy t>dłamom społeczeństwa. Ale nasze szcze­ gólne położenie geograficzne i tradycyjny system war­ tościowania rokują, że większość propozycji sztuki eli­ tarnej — chociażby z zachodnioeuropejskich ośrodków dyspozycyjnych — będzie u nas swoiście przetwarzana, służąc rozwojowi konwencji strywializowanych czy uproszczonych, a więc mieszczących się w koncepcji roz­ woju sztuki ludowej. Powiedzmy jeszcze, że w progra­ mach rejonizacji twórczości ludowej w kraju zarówno u reprezentantów etnografii jak i historii sztuki funk­ cjonują nieraz problemy pozorne, jak np. geografia iorm. Natomiast umyka z pola zainteresowań zagadnienie zmienności funkcji sztuki ludowej, sposobu jej przeży­ wania, charakteru jej wartościowania na płaszczyźnie świadomości twórców i odbiorców. PRZYPISY 1 A. Kutrzeba-Pojinarowa, Zagadnienie regionu w et­ nografii polskiej a współczesne etnograficzne prace tere­ nowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza (w:) Kurpie Puszcza Zielona, Wrocław-Wąrszawa-Kraków 1962, s. 21—33. Por. J. Chałasiński, Kultura 1968; J. J. Wiatr, Naród i państwo, 2 3 J. Grabowski, Sztuka i naród, Warszawa Warszawa 1969. ludowa, formy i regiony w Polsce, Warszawa 1966. 4 Por. J. Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, s. 11. Tamże, s. 13. 5 19 �I I . 23. Rysunek na szybie sklepu „w remoncie", wyk. w 1965 r. Warszawa 6 Tamże, s. 13. ' Tamże, s. 6. 8 14 Por. dokumentacja kartograficzna w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Por. J. Grabowski, Sztuka ludowa... s. 390, i l . 300; tenże, Dawna polska... s. 31—32, i l . 92—93. J. Grabowski, Dawna polska..., s. 31—32. 9 nusekiewiezowa, Sztuka 10 J. Grabowski, Sztuka ludowa..., s. 392. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Warszawa 1953, s. 31—47; Zakres poję­ 1 1 cia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 4. 12 Szerzej omawiam te sprawy w pracy: artystyczna ludności -Kraków, 1971. Por. tamże. M kurpiowskiej, 15 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, is. 100—110; A. Jackowski, J. Jar- Kultura Wrocław-Warszawa- ludu polskiego, Warszawa 1967, s. 491—492. Wszystkie wymienione określenia pochodzą z: J. 16 Grabowski, Dawna polska... Por. M. Biernacka, Wsie drobnoszlacheckie na Ma­ zowszu i Podlasiu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966; J. 17 Olędzki, Sztuka Kurpiów, 1 8 A. Wrocław 1970. Kutrzeba-Pojnarowa. Zagadnienie regionu... s. 26. Fot.: autor — il. 1, 2, 4, 7, 8, 10, 14, 15, 21—23; Piotr Barącz — i l . 17—19; Jan Swiderski — il. 12; Sławo] Szynkiewicz — il. 3; Lech Mróz — il. 13; E . Falkowski — il. 9; Piotr Szacki — i l . 16; reprod. z: P. Galaunie, Skulptura (w:) Lietuvlu Laudles Menas, Vilnius 1963 — il. 11; rys. Antonina Hass — il. 5, 6, 20. Rysunki pochodzą z: Adam Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930 — il. 5, 6, 20; F . Kotula, Cechowe znaki i tłoki pieczetne w Muzeum Rzeszowskim, Warszawa 1951 — il. 20; K . Arlamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931 — il. 20. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76225c5fe9fd238a8264562b19f58639.pdf 7dba41ddd670d62931e2d929a7bd7278 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2279 Title A name given to the resource Reklamowy smak raju: między archetypem a historią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.73-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Reklamowy smak raju: między archetypem a historią Dariusz Czaja Reklama telewizyjna już na dobre zadomowiła się w naszym życiu codziennym. Tworzy ona istotny fragment otaczającego nas „pejzażu semiotycznego". Staje się coraz bardziej agresywną częścią wciąż zmieniającej się ikonosfery codzienności. Pojedyn­ cze kadry, jak i rozwinięte historyjki reklamowe tkwią już mocno w magazynach naszej pamięci. Reklamowe hasła funk­ cjonują powszechnie w języku potocznym: bądź to jako dosłow­ ne cytaty, bądź jako ich prześmiewcze trawestacje i parodie. Reklama, jak wiadomo, chętnie odwołuje się do gotowych, już istniejących wzorców, konwencji, obrazów, symboli, stereoty­ pów. Toteż dziwić może, że etnolodzy tak bardzo uwrażliwieni i wyczuleni na ich obecność w różnych sferach kultury, w nikłym jak d o t ą d stopniu zwracali swoją uwagę na twórczość re­ klamową. A przecież nawet niewinnie brzmiący slogan, jak choćby ten, reklamujący pewną m a r k ę kawy, który przekonuje nas, że zawiera ona „wszystkie tajemnice A r a b i i " , to gotowy temat antropologicznego studium. Mówiąc o reklamie z reguły podkreśla się najmocniej jej perswazyjny charakter. Wskazuje się na to, że cynicznie żeruje ona na odbiorcach, wykorzystując utrwalone w ich głowach skojarzenia oraz językowe i wizualne klisze. To prawda. Ale reklama reklamie nierówna. Badacze zajmujący się profesjonal­ nie reklamą dostrzegają to wewnętrzne zróżnicowanie komuni­ k a t ó w reklamowych. Zastanawiają się nawet, czy w niektórych przypadkach mamy do czynienia z perswazją czy ze sztuką. Ściślej: jeszcze z perswazją czy już ze s z t u k ą . Etnologowi, przypatrującemu się reklamowym obrazkom nieuzbrojonym okiem dyletanta, obce jest tego rodzaju hamletyczne rozdarcie. Nie musi interesować go artystyczny wymiar reklamy, nie musi też ubolewać nad jej niskim nierzadko poziomem intelektual­ nym. Sfera wartościowania i estetycznej oceny, powiedzmy to wyraźnie, nie powinna interesować go wcale. T y m natomiast, co winno zajmować go przede wszystkim jest reklama rozumiana jako „ t e k s t " kultury. Jako obszar znaczeń. Jako przestrzeń kreowanych i sugerowanych sensów. Jako drobny fragment znacznie większej całości historii kultury. Tak właśnie, z o g r o m n ą intuicją etnologiczną, postąpił Leo Spitzer w błyskotliwym studium poświęconym amerykańskiej reklamie. Dostrzegł w niej realizację tego, co w obszarze niemieckojęzycznym określane jest jako Gebrauchkunst, sztuka stosowana, użytkowa, należąca do ustalonego p o r z ą d k u co­ dzienności. T y m , co przede wszystkim zaskakuje w artykule Spitzera, jest przyjęta przezeń postawa. Oto bowiem uznany filolog, wykorzystujący z powodzeniem swoją metodę exp­ lication de texte przy interpretacji wielkiej sztuki, tym razem zastosował ją do analizy banalnego plakatu reklamowego. Tak tłumaczy powody swojej decyzji: „Będę się starał analizować tę reklamę tak, jak poemat św. Jana od Krzyża albo list Woltera, to znaczy w s p o s ó b nieuprzedzony. Wierzę bowiem, iż ten typ sztuki, choć jego ranga jest bez p o r ó w n a n i a niższa niż ranga tekstów zazwyczaj analizowanych przez badaczy, także tworzy 'tekst', w którego słowach, chwytach literackich i rozwiązaniach graficznych kryje się duch naszego czasu i narodu - a więc sens, który jest niewątpliwie unmittelbar zu Gott. K t o chce zrozumieć współczesność, musi zrezygnować z niechętnej lub wyniosłej 1 2 wobec niej postawy. Współczesność zaś zasługuje na refleksję w nie mniejszym stopniu niż przeszłość." Św. Jan od Krzyża i reklamowy obrazek - oto miara mentalnego przełomu! Przedmiotem zainteresowań Spitzera stał się plakat reklamu­ jący kalifornijskie p o m a r a ń c z e marki „Sunkist". Z wirtuozerią analizuje on chwyty poetyckie (tak - poetyckie!) zastosowane w towarzyszącym wizji plastycznej sloganie reklamowym ( „ F r o m the sunkist groves o f California. Fresh for you"), umieszczając je na tle nie stroniącego od przesady języka poezji barokowej. Odkrywcze uwagi poświęca znaczeniu zaimka „yo u " („choć znaczenie takie może się k o m u ś wydać urojeniem, a p r ó b a jego uchwycenia zajęciem j a ł o w y m " ) , który tak często pojawia się w tekstach reklam, wiążąc go, między innymi, z językiem kazań w kościele protestanckim, z formą bezpośred­ niego, personalnego i zarazem bezosobowego - angielski wyko­ rzystuje tu znakomicie dwuznaczność zaimka „ y o u " - zwracanie się do wiernych. Wykazuje podobieństwo szczególnego sposobu eksponowania głównego obiektu reklamy (w analizowanym plakacie była to gigantyczna, umieszczona na pierwszym planie, szklanka z sokiem p o m a r a ń c z o w y m na tle gór - układ rażący brakiem proporcji) do techniki średniowiecznego obrazowania, z właściwą jej perspektywą ideową, a nie linearną - zgodną z prawami widzenia. D o sztuki średniowiecznej odnosi również chwyt opierający się na powtarzaniu w celach dydaktycznych podstawowego motywu (w plakacie był to motyw pomarańczy, którego wizualnym wyrazem stał się pojawiający się czterokrot­ nie kolor pomarańczowy). 3 4 W ostatniej odsłonie artykułu, znakomity filolog pokazuje zakorzenienie analizowanego plakatu reklamowego, ale i re­ klamy jako zjawiska, w kulturze amerykańskiej: „ R e k l a m a jest bowiem dziełem Ameryki; tu się ukształtowała, tu rozwinęła i osiągnęła nie znaną gdzie indziej intensywność." W istocie; reklama jest ubocznym produktem kapitalizmu pojmowanego nie tylko jak struktura ekonomiczna, ale przede wszystkim jako formacja ideowa. Odwołując się do klasycznych prac Webera i Troeltscha, odsłania Spitzer kalwińsko-deistyczny podkład działalności reklamowej. Wskazuje na istotny dla niej kom­ ponent protestanckiej proweniencji: „mentalność kaznodziejs­ k ą " , z jej przekonaniem o tlącej się w każdym iskrze rozumu, którą wystarczy jedynie pobudzić, aby pouczona jednostka pięła się k u coraz wyższym piętrom doskonałości. Dysponent reklamy przywdziewając szaty kaznodziei wskazuje drogę. Konsument zaś, przyjmując rolę napominanego wiernego, zmierza w stronę regularnie obiecywanego szczęścia. 5 Pełną erudycyjnych uwag analizę Spitzera, przypominam na wstępie tych rozważań z trzech p o w o d ó w . 1° - filologiczna w punkcie wyjścia metoda znakomitego uczonego, w trakcie drobiazgowych analiz niepostrzeżenie przechodzi w lekturę znaczeń do złudzenia przypominającą postulaty przypisane wcześniej podejściu etnologa, m o ż n a by nawet p o t r a k t o w a ć ją jako modelową ich realizację. 2° - wskazuje ona dowodnie, że za pozbawionym większego sensu „ t e k s t e m " reklamowego plaka­ tu, tkwią wcale poważne treści. 3° - temat główny analizy Spitzera - plastyczna, ale i retoryczna wizja ziemskiej szczęśliwo- 73 t �ści - będzie również motywem centralnym analizowanych dalej reklam. Stwierdzenie, że reklama kreuje świat szczęścia nie jest zapewne tezą przesadnie odkrywczą ani nazbyt kontrowersyjną. Interesujące jest natomiast to w jaki sposób reklamowy komuni­ kat tego dokonuje, jakich środków używa, do jakich obrazów i skojarzeń odwołuje się w dziele stworzenia wizji doskonałości. Sięgnijmy zatem do paru przykładów wybranych ze standar­ dowej telewizyjnej oferty, tych, które realizują - każdy na swoją modłę - podstawowy imperatyw reklamowej twórczości. Oto soczyście zielona trawa. W tle, zraszany deszczem leśny zagajnik miękko zlewający się z kolorem podłoża. W takiej scenerii znalazły się. zastygłe w pozycji „ p o m n i k o w e j " , dwie marmurowe figury. Postać kobieca i męska. Na razie nic o sobie nie wiedzą. Po chwili na wyciągniętą k a m i e n n ą dłoń kobiety zaczyna łagodnie spływać zielonkawy płyn. Ręka ożywa, a w ślad za nią cały posąg, jakby na prośbę niewidocznego na ekranie Pigmaliona. Marmurowe ciało posągu przechodzi pra­ wie niepostrzeżenie w lśniące kroplami wody ciało kobiety. Po k r ó t k o trwających ablucjach wręcza ona kuszącym ruchem opakowanie płynu, nieświadomemu swej roli w tej scenie uwodzenia, kamiennemu mężczyźnie. (Czyżby Galatea i Ewa w jednym?) K o ń c o w y napis: „ N o w y Palmolive - balsam pod prysznic". I tu suspens: nie wiemy bowiem co stało się dalej. Możemy jedynie domyślać się finału tej niedopowiedzianej do końca historii. Zaklęty w kamień mężczyzna powtórzył zapewne wyczyn swej posągowej towarzyszki i ożywszy, obmył swe ciało w ożywczym balsamie. Po czym żyli długo i szczęśliwie... Otoczenie w jakim pojawia się kamienna para przypomina pejzaże Poussina. Jeden z jego obrazów Wiosna albo Raj ziemski przedstawia nagą parę zatopioną w zielonych zaroślach. To klasycystyczny pejzaż idealny. Obrazy Poussina - to ciekawy przykład przenikania idei pomiędzy różnymi dziedzinami sztuki - zalecane były jako wzorcowe dla powstającego w X V I I I wieku ogrodu angielskiego. Pojawił się on jako reakcja na sfor­ malizowany, rażący przesadną geometryzacją przestrzeni i wizu­ alnym wyrachowaniem ogród francuski. Ogród angielski starał się możliwie wiernie naśladować naturę. Jego projektodawcy starali się połączyć „sztukę Boga" j a k ą była dla nich natura z ingerencją człowieka. Jeden z entuzjastów tego stylu ogrodo­ wego, francuski poeta Delille zalecał - co dla nas interesujące - by nie przeładowywać ogrodu budowlami, doradzał nato­ miast, aby eksponować posągi antyczne. Trudno się dziwić: klasycyzm z nabożeństwem odnosił się do wszelkich starożytno­ ści. Nie przypadkiem wskrzeszono wówczas jedno z ważniej­ szych antycznych wyobrażeń: mit złotego wieku. Poussin malu­ jąc swoje płótna miał w pamięci Wergiliuszową Arkadię, krainę obfitej roślinności, wiecznej wiosny i nieustającego czasu miło­ ści. Oto fragment I V eklogi - apostrofa do boskiego dziecka, które jest obietnicą mającego ponownie nadejść złotego wieku: 6 „Bluszcz pełzający swobodnie, nard rozkwitły, radosne Akanty i nenufary - to będą pierwsze podarki, Które, c h ł o p c z y k u , przyniesie ci ziemia, pługiem nietknięta. I nieco dalej: ... K w i a t ó w ł a g o d n o ś ć otuli twoją kołyskę, A w ą ż zdradziecki przepadnie i uschną zioła trujące, I wszystkie łąki napełni w o ń asyryjskich b a l s a m ó w . " 7 W naszym obrazku reklamowym, będącym połączeniem fragmentu angielskiego ogrodu z poussinowskiem pejzażem arkadyjskim, nie odnajdziemy nawet cienia melancholii, tej elegijnej zadumy, która stała się udziałem pasterzy ze słynnego obrazu Poussina, pochylających się nad grobowcem z inskryp­ cją, tak wnikliwie zinterpretowaną przez Panofskiego. Cóż, kiedy ciało wchodzi pod prysznic, nie ma czasu na myśli o przemijaniu; jego świadomości nie dosięga, najzupełniej niestosowne w tym miejscu - „et in Arcadia ego". 8 74 To jednak nie natura jest głównym obiektem reklamy „Palmolive", ale właśnie ciało. Ciało zmienione w posąg, aby unaocznić dokładniej cel przebywania pod prysznicem z konser­ wującym balsamem w dłoni. Po umyciu w balsamicznym płynie nasze ciało pełne wad i niedostatków stanie się gładkie, lśniące, proporcjonalnie zbudowane jak antyczna rzeźba. Powiedzmy mocniej: zmieni się w dzieło sztuki, w obiekt odporny na destrukcyjne działanie czasu. Interesujące, że rzeźba antyczna (lub ściślej: przedmiot, który j ą imituje) bądź jej fragment stają się w reklamie wręcz synonimem sztuki ucieleśniającej nie­ przemijającą i dotykalną doskonałość. R e k l a m ó w k a jednej z firm elektronicznych informuje, że „Finlux to więcej niż telewizor, to dzieło sztuki", a w ekranie jednego z pokazywanych odbiorników pojawia się głowa bliżej nieokreślonego, greckiego (?) posągu. Użycie w reklamie sławiącej powaby ciała rzeź­ bionych postaci daje i ten efekt, że przywołuje na mocy mechanicznych skojarzeń cały zestaw zgranych, pseudopoetyckich p o r ó w n a ń i metafor - „alabastrowa s k ó r a " , „posągowa piękność" itp. - co pozwala wzmocnić jeszcze od strony językowej siłę rażenia obrazowego komunikatu. Reklama balsamu „Palmolive" przypada na moment w his­ torii ciała szczególny. Oto bowiem współczesne ciało stało się obiektem, niespotykanych na tak o g r o m n ą skalę w ubiegłych wiekach, zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudza­ jących jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu. Z niezliczonych salonów piękności, gabinetów chirurgii plas­ tycznej, sal masażu rozlega się, zwielokrotnione o g r o m n ą liczbą poddawanych zabiegom ciał, wołanie: „Verweile doch! D u bist so Schón!" Współczesne ciało Faustem podszyte już wie, że starzenie się nie musi być frustrującą koniecznością, ale że zdając się na osiągnięcia medycyny i przemysłu chemicznego można skutecznie o tym, wydawać by się mogło nieuchronnym, proce­ sie zapomnieć. Starość została usunięta z wyobraźni zbiorowej. Nie przystające do faustycznych aksjomatów współczesności zwiotczałe ciała straszą już tylko w domach spokojnej starości. W świecie kultury masowej króluje młode, najlepiej nagie i jędrne ciało: „Młodości wiecznie naga! Nagości wiecznie młoda!". Posągowe ciało z reklamowego obrazka staje się obiektem pożądania. Reklama dowodzi przy tym, że odległość między ciałem rzeczywistym a ciałem idealnym rozciąga się co najwyżej na wyciągnięcie ręki. Tej ręki, która w naszej reklamie skrapia ciało balsamem. Wystarczy tylko chcieć a ciało poddane nacis­ kowi woli zmieni się w marmurowe bóstwo wiecznie kwitnące i młode jak arkadyjska roślinność. Interesujące, że tę jedną z głównych obsesji współczesności, reklama „Palmolive" umie­ szcza w starych, antyczno-klasycystycznych dekoracjach. Przejdźmy do kolejnego przykładu. Naga para skryta w gałę­ ziach drzew. Kobieta sięga po rosnące na jednej z nich jabłko. Nagle blask oślepia jej oczy i kieruje wzrok w stronę zwiniętego na dachu samochodu, mieniącego się kolorami, węża. I wówczas spostrzegli oboje, że pojazd, który stał przed nimi był lśniący i piękny. I nie ociągając się podążyli w jego kierunku. I z pro­ miennym wzrokiem, zdumieni nagłym ciała odzianiem, pewnie ruszyli przed siebie. W chwilę później m k n ą już szosą na tle surowej nadmorskiej przyrody. K o ń c o w y napis: „ R e n a u l t Clio - prosto z raju". Tym razem identyfikacja otoczenia, w którym pojawiają się nagie postacie nie nastręcza większych trudności. Obecność takich rekwizytów jak jabłko i wąż nie pozwala wątpić, że znaleźliśmy się w rajskim ogrodzie - Edenie, zaś pozbawione zrazu tożsamości nagie stadło, okazuje się p a r ą biblijnych prarodziców. Tekst sloganu, jakby niedowierzając naszej kom­ petencji, z łopatologiczną precyzją komentuje oglądany obraz. Na tle licznych reklam samochodów, ta odróżnia się niekonwencjonalnością. Bo zauważmy: gdy inne roztkliwiają się nad �zaletami pojazdu - „piękno i wewnętrzna siła" (Ford Mondeo), „młoda, zgrabna, p i ę k n a " (Ford Fiesta), „trwały, silny, bez­ pieczny" (Volkswagen Golf), „ n o w e poczucie swobody" (Ford Escort) - to reklama Renault Clio kładzie kres temu wielosłowiu. Nie mnoży się tu przymiotników, nie korzysta z per­ swazyjnej mocy superlatywu, ale jednocząc słowo z obrazem powiada się po prostu: ten samochód został stworzony na obraz i podobieństwo boskiego prototypu. W tej sytuacji wszelkie epitety stają się zbędne, p r o w a d z ą bowiem do tautologii. Gdzie pojawia się doskonałość, tam milknie słowo. Samochód, który wyjechał prosto z raju, na mocy definicji - rajski być musi. K a ż d a inna możliwość jest wewnętrznie sprzeczna. Renault Clio spadł na ziemię wprost z nieba idei i to nie on ma dorównywać innym pojazdom, ale sam jest miarą doskonałości i wzorcem do naśladowania. Wychwalanie zalet kolejnego modelu Renault, zamiast zjednywać nabywcę, mogłoby go jedynie zniechęcić: któż bowiem i po co zachwala ideał (czyżby nie był taki idealny?). Ideał wystarczająco reklamuje się sam. Powróćmy do naszego obrazka. Historia w nim opowiedziana jest skrótowym, sprowadzonym do niezbędnego minimum powtórzeniem biblijnego dramatu kuszenia. Skrótowym, ale równocześnie strawestowanym i zubożonym, a w dodatku z całkowicie zmienioną w epilogu wymową. Przede wszystkim nie jest to żaden dramat, ale raczej komedia z happy endem. Piknikową zgoła atmosferę reklamowej opowieści podkreśla obecność węża, rodem z disneyowskich animacji. Stracił on całkowicie swoje cechy demoniczne. Przeciwnie: filuternie mru­ ga okiem i ociągając się niczym niesforny pies, w ostatniej chwili wślizguje się na tylne siedzenie samochodu. „ A d a m " i „ E w a " , co prawda dają się skusić (czyż reklama nie jest współczesną formą kuszenia?), jednak nie krągłym jabłkiem, ale połyskującym karoserią samochodem. Dalej następuje zdumiewająca, zwłasz­ cza na tle późniejszego odwrócenia, analogia z biblijnym mitem. Wchodząc bowiem do samochodu, uległszy pokusie, reklamowi „ p r a r o d z i c e " zostają ku swemu zaskoczeniu ubrani w szykowne stroje. Przejście od naturalnej niewinności do stechnicyzowanej kultury znalazło swój obrazowy ekwiwalent. U b i ó r uwydatnia tę radykalną przemianę. W tym punkcie reklama w miarę wiernie odtwarza biblijny wzorzec. Nie m o ż n a tego powiedzieć o scenie końcowej. O ile biblijna sekwencja kończy się nieod­ wołalnym i bezpowrotnym wygnaniem z rajskiego ogrodu, o tyle reklama dokonuje w t y m miejscu znaczącej inwersji. Wyjazd z raju nie jest tu karą za chwilę słabości, ale wydaje się raczej nagrodą, czymś w rodzaju „medalu za o d w a g ę " . Ubrana para z wdziękiem i radością, bez skruchy opuszcza Eden, by tuż za jego rogatkami docisnąć pedał gazu „ d o dechy". Ż a d e n też miecz ognisty nie zagradza i m drogi powrotnej. Ale po cóż wracać? Świat jest piękny i szeroki, a samochód został dany po to, aby tę nowo p o d a r o w a n ą przestrzeń uczynić sobie p o d d a n ą . Jak rozumieć bliżej relację pomiędzy biblijną opowieścią a reklamową historyjką? Na czym polegałyby dokładniej ich niebezpieczne związki, co je łączy, a co dzieli? Ricoeur, w zna­ nym studium poświęconym charakterystyce symbolu, oddziela tę strukturę znaczącą od znaku, następnie od alegorii a w końcu pokazuje jej związek z mitem. Co dla nas interesujące, w tym ostatnim przypadku sięga po znaną nam już biblijną opowieść: „ M i t będę traktował jako rodzaj symbolu, Symbol rozwinięty w formie opowieści artykułującej się w czasie i przestrzeni, które nie dadzą się przyporządkować czasom i przestrzeniom znanym z geografii i historii wedle wymogów metody krytycznej; na przykład 'wygnanie' jest pierwotnym symbolem ludzkiego wy­ obcowania, lecz historia wypędzenia Adama i Ewy z Raju jest mityczną opowieścią drugiego stopnia, wprowadzającą osoby, czas, miejsce, bajeczne epizody" . Zbigniew Benedyktowicz w artykule prezentującym nową, oryginalną perspektywę spoj­ rzenia na stereotyp, odwołuje się do analiz Ricoeura, do 9 10 poczynionych przez niego r o z r ó ż n i e ń . Proponuje by roz­ ważane zwykle osobno zjawiska: symbol i mit z jednej strony oraz stereotyp z drugiej, p o t r a k t o w a ć w jednej płaszczyźnie, zbliżyć je do siebie, nie zacierając przy tym różnic między nimi. Stereotyp byłby w jego rozumieniu „ o d w r ó c o n y m symbolem", „mitem o odwróconych i uproszczonych proporcjach", wyob­ rażeniem płaskim i nieskomplikowanym, zachowującym jednak więź z symbolem i opowieścią mityczną. Byłby symbolem, tyle że wtórnie zracjonalizowanym. To, co w micie i symbolu jest tajem­ nicze, irracjonalne, głębokie, w stereotypie zostaje wyjaśnione, przełożone na pojęcia, zracjonalizowane. By obrazowo unaocz­ nić podobieństwa i różnice między symbolem i mitem a stereoty­ pem, sięga Benedyktowicz do Historii Jakubowych Manna, do sceny, w której Józef opowiada przed faraonem historię swego ojca. Wskazuje przy t y m na dwa równolegle stosowane przez Manna sposoby narracji, w których dominuje albo „czas przeżywania" albo „czas opowiadania". „I oto dzieje, pełne dramatyzmu, którego przed chwilą byliśmy świadkami (dzieje składające się na tradycję plemienną Józefa, opowiedziane w 'czasie przeżywania' w pierwszej części tej opowieści), historia podstępnego uzyskania błogosławieństwa przez Jakuba, jego ucieczki przed gniewem Ezawa, pierworodnego brata, któremu to błogosławieństwo przysługiwało, ulega tu skróceniu do anegdoty o tym 'jak to gładki oszukał kosmatego'. W tym uproszczającym stereotypie odwróceniu uległy proporcje. To, co mit przedstawiał jako pełne grozy, napięcia, dramatyzmu i po­ wagi, przedstawia się tu jako żart, facecję, b a j k ę . " Podobnie rzecz się ma w przypadku naszej historyjki re­ klamowej. Zamiast pełnej napięcia i powagi opowieści biblijnej, widzimy „rozmienioną na drobne", o b r ó c o n ą w obrazkowy żart, zracjonalizowaną i łatwo czytelną anegdotę. W miejsce tajemniczej i niejasnej sceny kuszenia ,mamy jej oleodrukową replikę. Następuje również, wspomniane wcześniej istotne od­ wrócenie: biblijny upadek, wygnanie z Raju, przyjmują postać radosnego happy endu. Trudno o lepszy przykład obrazujący nazwanie stereotypu „mitem o odwróconych i uproszczonych proporcjach". Ten obrazowy stereotyp, mimo banalizacji i uproszczeń zachowuje więź z archetypowym wzorcem, który usiłuje imitować. I trzeci przykład. Zdjęta z lotu ptaka turkusowa plama lekko falującego morza. W jej środku zielono kwitnąca wyspa. Spoś­ ród traw wyrastają wysmukłe palmy. Promieniejący tężyzną fizyczną młodzieniec (domyślamy się: krajowiec) nurkuje w wo­ dny przestwór. Po czym wynurza się za moment ze zdobytą muszlą, którą ofiarowuje młodej ciemnoskórej kobiecie. W za­ mian za to otrzymuje na liściu batonik „ B o u n t y " . Najwyraźniej, w tej mało może wyrafinowanej, bezpośredniej wymianie towa­ rowej, zadzierzgnięta zostaje przyjaźń. Kolejny kadr: odcięta z drzewa kokosowa kula spadająca na ziemię rozpada się na dwie lśniące miąższem połowy. W chwilę później Piękność o ciemnej karnacji w półuśmiechu pogryza czekoladowy baton. Napis-pointa: „Bounty - smak Raju". The End. Ta egzotyczna historyjka jest może najciekawsza z analizowa­ nych reklam. Operuje bowiem nie tylko warstwą wizualną, ale również szczególnie d o b r a n ą nazwą, a nawet niesie z sobą, co zobaczymy zą chwilę, historyczną anegdotę. Najistotniejszym elementem ikonograficznym tej filmowej opowiastki jest zjawiająca się na samym początku, już w pierw­ szym kadrze - wyspa. Wyspa zajmuje ważne miejsce w naszej wyobraźni symbolicznej. „Pewne przedmioty - odnotowuje Czesław Miłosz - dzięki ich 'podziemnym' związkom z cechami ludzkiej natury, zyskują nad człowiekiem władzę niemal magicz­ ną, wchodzą jako wyrazy do potocznego słownika, służąc do nazywania zatajonych pragnień. Powiedzieć: 'wyspa' - to rów­ nocześnie powiedzieć: oddzielenie od reszty ziemi t r u d n ą do przebycia przeszkodę, ale przeszkodą, która jest przezroczysta, 11 12 75 �błękitna i nie stanowi zapory dla wzroku. Wyspa oznacza bezpieczeństwo jej mieszkańców od walk, sporów i wojen pozostałej ludzkości. Ten brak zagrożenia, tak właściwy wszel­ kiej legendzie o szczęściu, czy to będzie 'raj' biblijny, czy 'złoty wiek' przeniesiony poza historię, rozpoczynający 'Metamor­ fozy' - jest istotną cechą wyspy, tak jak przedstawia się ona wyobraźni dziecka (nauczyciel ani rodzice nie zdołają nas j u ż dosięgnąć - ulubione marzenia w czasie lekcji), tak, jak przed­ stawiała się w wyobraźni różnych epok ('wyspy szczęśliwe', wyspa Utopia). M o ż n a też przypuścić, że wyspa wprowadza w inne pojęcie czasu, niż czas w jakim normalnie żyjemy. Człowiek ujmuje czas za p o m o c ą obrazów przestrzeni (czas płynie, 'odcinek' czasu, duży 'obszar' czasu), widzi czas jako pewien płynny fluid, unoszący się nad ziemią. Wykrawając wyspę z lądu, otaczając ją błękitem morza, jest skłonny, drogą wielu dziwnych i pięk­ nych błędów, odciąć jej czas od lądowego czasu, n a d a ć jej inny czas, jak nadaje jej inne od lądowych prawa i przywi­ leje." Niezwykle precyzyjnie wydobywa Miłosz odruchowe skoja­ rzenia i obrazy związane ze słowem wyspa. W wyobraźni zbiorowej funkcjonuje ono jako metafora rajskiej rzeczywisto­ ści. Przez długie stulecia od antyku po Kolumba mit wysp, na których lokalizowano raj ziemski był jednym z bardziej żywych i kulturotwórczych wyobrażeń Europejczyków. Ale, co ciekawe mit ten przeżył w licznych przebraniach nawet demistyfikujący okres odkryć geograficznych. „Wyspy i nowe ziemie długo jeszcze zachowały charakter mityczny, nawet wtedy gdy geo­ grafia rozwinęła się jako nauka. 'Wyspa szczęśliwych' przeżyła Camoesa, przetrwała wiek oświecenia, romantyzm i nie straciła swej roli również w naszych czasach. Ale wyspa mityczna nie oznacza już raju na ziemi; jest ona wyspą miłości (Camoes), wyspą 'dobrego dzikusa' (Daniel Defoe). Wyspą Euthanasiusa (Eminescu) lub wyspą 'egzotyczną', krainą snów, pełną ukryte­ go piękna, wyspą wolności, jazzu, doskonałego wypoczynku, idealnych wakacji, wycieczek luksusowymi statkami, do których człowiek nowoczesny wzdycha pod wpływem mirażu literatury, filmu lub po prostu własnej fantazji. Funkcja krainy rajskiej, uprzywilejowanej, pozostała ta sama: zmieniła się i przesunęła jedynie jej semantyczna waloryzacja począwszy od raju ziems­ kiego (w znaczeniu biblijnym) aż do raju egzotycznego, o któ­ rym marzą w s p ó ł c z e ś n i . " By się o tym przekonać nie trzeba zaglądać do reklamowych prospektów biur podróży, wystarczy sięgnąć do pierwszego z brzegu popularnego tygodnika. Oto wyniki uzyskane na podstawie wyrywkowej lektury pisma „Twój weekend": „Kiedy słyszysz wzywający cię głos natury, szukasz rajskiej wyspy, masz w kieszeni pieniądze to bezzwłocznie wyruszaj na Antiguę. Przez cały rok świeci tu słońce. To prawdziwy raj na ziemi!" (nr 8:1992) „Określana jest mianem najpiękniejszej wyspy Azji. Phuket - tropikalny eden na Morzu A n d a m a ń s k i m . " (nr 11:1992) „ D l a wielu Barbados, najbardziej na wschód wysunięta wysepka archipelagu Małych A n t y l i , jest prawdziwym rajem: Karaiby najczystszej jakości (...) Sezon na Barbados trwa nieprzerwanie przez cały r o k . " (nr 10:1992) Dołączone do reportaży zdjęcia unaoczniają, że słowo nie kłamie: lazurowe morze, piaszczyste plaże, „ d y ż u r n e " palmy i słońce nigdy-nie-zachodzące... Nawet te m a ł o znane wyspy (nie wspomnieliśmy bowiem słowem o Bermudach, Seszelach, Majo­ rce, Hawajach, Wyspach Kanaryjskich) okazują się o d m i a n ą jakiejś jednej, istniejącej na kształt platońskiej idei, rajskiej Pra-wyspy obejmującej stały zestaw elementów. Zmieniają się jedynie ich nazwy, istota pozostaje ta sama. M o ż n a odnieść wrażenie jak gdyby autorzy cytowanych artykułów odpisywali od siebie. Ale prawdopodobniejsza wydaje się inna ewentual­ 13 14 76 ność: to nie oni mówią słowami, ale słowa nimi mówią. I może zamiast dopatrywać się w tych tekstach realizacji jednego ze strukturalistycznych aksjomatów, warto dostrzec jak funkc­ jonuje w nich, zdeterminowana kulturowo sztanca wyobraże­ niowa, której wyrazem jest językowa klisza. Istotnym składnikiem reklamowanego produktu jest jego nazwa. I m bardziej wypakowana znaczeniami, tym ma większą nośność. Toteż autorzy reklam uciekają od pojęć-abstraktów, sięgają natomiast po słowa obciążone tradycją religijną, materią historyczną, literaturą, do słów nasyconych sensem symbolicz­ nym. Oto wypowiedź Petera Carlberga, dyrektora marketingu w jednej z zachodnioniemieckich agencji reklamowych: „Dla fachowca od reklamy komunikacja symboliczna jest ważna, bo mówi wiele przy pomocy niewielu znaków. Ponieważ wiele symboli religijnych spełnia ten warunek, chętnie do nich sięga­ my. (...) Dlaczego proszek do prania nazywa się Ariel? Właściwie tego nie wiemy. Gdybyśmy dzisiaj przeprowadzili odpowiednie badania, dowiedzielibyśmy się, że Ariel to nazwa proszku do prania. Przed dwudziestu laty p o w a ż n a większość ludzi wy­ kształconych powiedziałaby, że chodzi o szekspirowskiego elfa, być może byliby wśród nich i tacy, którzy potrafiliby powiedzieć: to jest starotestamentalne imię i oznacza Lwa Bożego. To jest działanie dwustronne: taka nazwa jest n a ł a d o w a n a często wcale nie uświadomionym znaczeniem, następnie znajduje zastosowa­ nie w reklamie i staje się (na pozór) już tylko tym, czym jest w reklamie. Symbole (...) przekształcają się wtedy i działają także w odwrotnym k i e r u n k u . " Słodki nasz batonik z rajskiej wyspy nosi gęstą od znaczeń nazwę - „ B o u n t y " . W angielskim, pole znaczeniowe tego słowa rozciąga się od szczodrości, hojności przez zasiłek, dodatek do daru. Znakomicie podkreśla ono i dopowiada obecną już w sferze wizualnej ideologię produktu. Oto prawdziwy dar hojnej i szczodrej natury, która nie szczędząc swych sił ofiarowu­ je nam to, co ma najlepsze: kokosowy baton. Istotny jest tu akcent położony na tej „samodzielnej" pracy natury, która bez pomocy przemysłu przetwórczego sama przemienia kokosowe kule w otulony warstwą czekolady kokosowy farsz. Oczywiście 0 czekoladzie, którą oblany jest przetworzony kokos producent reklamy taktownie zmilczał. To zrozumiałe: czekolady nie rosną przecież na drzewach. Ale „ B o u n t y " to również nazwa słynnego statku dowodzone­ go przez kapitana Williama Bligh, który wraz z załogą podjął w roku 1788 wyprawę na Ocean Spokojny. N a południowy wschód od Nowej Zelandii odkrył on grupę wysp (ok. 180°), którym n a d a ł nazwę swego statku. Wyprawa ta zapisała się w historii podróży dwoma przede wszystkim faktami: buntem załogi przeciwko surowej dyscyplinie narzuconej przez kapitana oraz swawolnymi poczynaniami marynarzy na wyspie Tahiti podczas jednego z postojów statku. W 1823 wychodzi poemat Byrona Island osnuty wokół opowieści sławiących rajsko-idylliczną atmosferę T a h i t i . Od tego momentu Tahiti rozpoczyna swoje istnienie w historii i zaczyna oznaczać to, co w wyobrażeniach potocznych znaczy do dzisiaj: kobiety, wino, cytrusy i śpiew, łagodny powiew bryzy o skacowanym poranku oraz tajemniczy urok bujnej natury. Kilkadziesiąt lat później Gauguin wybierze się na Tahiti w poszukiwaniu krainy nie­ tkniętej przez czas i cywilizację. Jedna z popularnych biografii Gauguina (pióra Francoise Cachin) nosi tytuł Gauguin. Quest for Paradise, który dobrze oddaje cel jego poszukiwań. I to nic, że już dla francuskiego malarza Tahiti okazało się cieniem rajskiej krainy. M i t y i wyobrażenia zbiorowe żyją swoim życiem, odporne na empiryczną weryfikację. A zatem i od tej strony nazwa batonika spełnia swoją funkcję, wskazując na istotne 1 przysługujące mu „ n a t u r a l n i e " właściwości. „Geniess ein Stiick vom Paradies" - zachęca napis na opakowaniu, które powtarza elementy ikonograficzne telewizyjnego obrazka. Z każdym 15 16 �kęsem „ B o u n t y " , rozcierając smak raju na podniebieniu, zbliża­ my się do czystej, niewinnej, nietkniętej ręką człowieka, szczod­ rej natury. Analizowane przykłady, każdy na swój sposób, p r o w a d z ą nas do królestwa superlatywu i krainy szczęścia. Raz będzie to Arkadia, innym razem Eden, jeszcze innym razem jedna z Wysp Szczęśliwych. Charakterystyczna jest łatwość z j a k ą m o ż n a osiągnąć rajską przestrzeń. Anioł z ognistym mieczem nie stoi już na straży ogrodu, nie trzeba p o k o n y w a ć drogi najeżonej niebezpieczeństwami ani też zwyciężać potwora strzegącego świętego miejsca. Wystarczy tylko kupić balsam pod prysznic lub czekoladowy batonik z kokosem (wersja dla gawiedzi) albo nabyć s a m o c h ó d (wersja dla krezusów) by cieszyć się wiekuis­ tym szczęściem. Marzenia o ziemskim raju nie zniknęły nagle z ludzkiej wyobraźni. Zmieniły jedynie medium i odrodziły się w miejscu j a k najbardziej stosownym dla stechnicyzowanej, nasyconej telewizyjnym obrazem współczesności. Paradoksem jest przy tym, że kultura współczesna używa matryc wyob­ rażeniowych o prastarej metryce by zachwalać jedne z najbar­ dziej emblematycznych dla niej zjawisk: ciało, s a m o c h ó d i natu­ rę. Te trzy ultranowoczesne „ o d k r y c i a " prezentowane są przy użyciu archaicznych form i obrazów. Oleodrukowe obrazki reklamowe zachowały przy tym pamięć swoich odległych wzo­ rów, nawet wtedy gdy ich autorzy sami o t y m nie wiedzą. Nietrudno dostrzec j a k spod grubej warstwy werniksu po­ krywającej obrazowy stereo-typ, przeziera głębsza warstwa archetypu. „ N a wszystkich poziomach ludzkiego doświadcze­ nia, nawet tych najbardziej prostych, archetyp nadal nadaje wartość egzystencji i tworzy wartości k u l t u r o w e . " Tak, Eliade ma rację. M a słuszność również wtedy gdy powiada, paradoksalnie, że przejście od archetypowej sakralnej głębi do zdesakralizowanego, płaskiego stereotypu to niewątp­ liwie „ u p a d e k " , ale upadek zapładniający. Świadczy bowiem o wciąż żywych, obojętnych na upływ czasu treściach archetypu. Typos to po grecku: odbicie, odcisk, utrwalony ślad. Ów rajski archetyp przejawiający się tak wyraźnie w analizowanych re­ klamach, wydaje się trwale obecny, „odciśnięty" w naszej wyobraźni. I nie kłóćmy się już tak bardzo o to, czy jest on wrodzony czy n a b y t y . W a ż n e , że jest. „Zostaliśmy wygnani z Raju, ale Raj nie został zniszczony" - powiada celnie Franz Kafka. I chociaż miał na myśli rzeczy niewątpliwie głębsze niż te, o których była mowa, zdziwiłby się może, że ów aforyzm tak trafnie oddaje zasadniczą myśl t u wyłożoną. 17 18 PRZYPISY 1 E. Szczęsna, Reklama - sztuka czy perswazja?, „Dialog" nr 11, 1992, s. 70-81; Sztuka reklamy? Dyskusja, tamże s. 81-89 L. Spitzer, Amerykańska reklama jako sztuka popularna, w: Język 2 i społeczeństwo, red. M . Głowiński, Warszawa 1980, s. 338-382 Tamże, s. 339 Tamże, s. 354 Tamże, s. 355-356 R. Przybylski, Ogrody romantyków, Kraków 1978, s. 7-14 Wergiliusz, Ekloga 4, 18-20, 23-25, przekład Z. Kubiaka, (w:) 3 1 0 12 1 3 5 1 4 7 Muza Rzymska, Warszawa 1963, s. 50-51 E. Panofsky, Et in Arcadia ego. Poussin i tradycja elegijna, (w:) tenże, Studia z historii sztuki, Warszawa 1971, s. 324-342 P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie. 8 9 możliwościach 11 4 6 Z. Benedyktowicz, Stereotyp - obraz - symbol. O nowego spojrzenia na stereotyp, „Prace etnograficzne" (Zeszyty Nau­ kowe UJ), z. 24, s. 7-35 Tamże, s. 33 Por. P. Ricoeur, Symbolika zla, Warszawa 1986, s. 219-246 1 5 Cz. Miłosz, Prywatne obowiązki, Paryż 1972, s. 220-221 M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 426-427 Cyt. za: T. Węcławski, Czy dusza moż być jeszcze bielsza?, „Tygodnik Powszechny", nr 3, 1993, s. 6 1 6 Por. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1988, s.v. Bounty, Wyspa 17 18 Eliade, op.cit., s. 427 Por. M . Porębski, Interregnum, Warszawa 1975, s. 126-127 Warszawa 1985, s. 65 77 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9d8831676d3ebf80bfa2b9db3d595b0.pdf 90afde29cfe59300e270582f768440c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2286 Title A name given to the resource Relatywizm kulturowy - znikający punkt / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.105-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fabiś, Piotr; Zaporowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Relatywizm kulturowy - znikający punkt Piotr Fabiś, Andrzej Zaporowski 1 P o d s t a w ą p o n i ż s z e g o tekstu są dwie koncepcje: teoria socjologiczna Emile'a D u r k h e i m a i filozofia j ę z y k a G o t t l o b a Frege. Te pozornie „ o d l e g ł e intelektualnie" teorie wykorzys­ tujemy j a k o p r z e s ł a n k i dla postawienia zasadniczej tezy. 2 2 z d o l n o ś c i k o r z y s t a ć . " T a k zdefiniowany język odpowiada d o k ł a d n i e durkheimowskiemu p o j m o w a n i u faktu społecz­ nego, Saussure przeciwstawia j ę z y k o w i m ó w i e n i e (parole). „ P r z e z m ó w i e n i e (parole) rozumie się akt jednostki realizują­ cej s w ą z d o l n o ś ć m o w y za p o m o c ą konwencji społecznej, k t ó r ą jest j ę z y k . " M ó w i e n i e (parole) to j ę z y k a jednostkowe manifestacje, praktyczne p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m przez jednostki, często nacechowane o d s t ę p s t w a m i o d jego n o r m . J ę z y k (langue) posiada „ w ł a s n ą e g z y s t e n c j ę " - m o ż n a j ą sobie w d u ż y m uproszczeniu w y o b r a z i ć w postaci s ł o w n i k a i kodeksu reguł gramatycznych - o tyle, o ile jest niezależny od jednostek t y m j ę z y k i e m m ó w i ą c y c h , niezależny od i n ­ dywidualnych a k t ó w m ó w i e n i a (parole), w k t ó r y c h się manifestuje. Ż a d e n członek grupy nie zna wszystkich słów i reguł gramatycznych, a nosicielem j ę z y k a jest t y l k o grupa s p o ł e c z n a j a k o całość. Opozycja m i ę d z y j ę z y k i e m (langue) i m ó w i e n i e m (parole) to odpowiednik opozycji m i ę d z y faktem s p o ł e c z n y m i jego j e d n o s t k o w y m i manifestacjami. 3 P o c z ą t e k antropologii j a k o dyscypliny naukowej wiąże się najczęściej z nazwiskiem Edwarda Burnetta T y l o r a i rokiem 1871, kiedy to u k a z a ł a się jego Cywilizacja pierwotna. Jednak korzenie współczesnej antropologii t k w i ą raczej w myśli Emile'a D u r k h e i m a niż w antropologii ewolucjonistycznej. W r o k u 1895 u k a z a ł y się Zasady metody socjologicznej, druga z o p u b l i k o w a n y c h za życia D u r k h e i m a k s i ą ż e k , a w niej definicja faktu s p o ł e c z n e g o : „ J e s t faktem społecz­ n y m wszelki s p o s ó b robienia, u t r w a l o n y lub nie, zdolny do wywierania na j e d n o s t k ę z e w n ę t r z n e g o przymusu; albo inaczej: t a k i , k t ó r y jest w danym społeczeństwie powszechny, m a j ą c jednak w ł a s n ą egzystencję, niezależną od jego jedno­ stkowych manifestacji." Bardzo ezoteryczna to definicja. A b y z r o z u m i e ć definiendum, konieczne jest wyjaśnienie jego właściwości w y m i e n i o n y c h w defmiensie. F a k t społeczny jest „ z d o l n y d o wywierania na j e d n o s t k ę z e w n ę t r z n e g o przymusu". O j a k i m przymusie mowa? D l a ­ czego ten przymus jest z e w n ę t r z n y wobec jednostki? Szuka­ j ą c odpowiedzi na tak postawione pytania p o s ł u ż y m y się p r z y k ł a d e m j ę z y k a . J ę z y k jest faktem s p o ł e c z n y m i j a k o taki przyswajany jest przez jednostki p o d przymusem. Jednostka rodzi się j a k o członek grupy społecznej i uczy się j ę z y k a swojej grupy nie m a j ą c m o ż l i w o ś c i dokonania w y b o r u s p o ś r ó d większej ilości j ę z y k ó w . Język, k t ó r y m się posługuje jest więc jej dany przymusowo, a przymus ten jest z e w n ę t r z ­ ny, p o n i e w a ż z n a j o m o ś ć j ę z y k a własnej grupy społecznej nie jest u m i e j ę t n o ś c i ą w r o d z o n ą jednostki, t y l k o n a b y t ą w p r o ­ cesie uczenia się o d innych c z ł o n k ó w grupy. Ten z e w n ę t r z n y przymus przejawia się t a k ż e przez brak m o ż l i w o ś c i radykal­ nego odejścia p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w grupy społecznej o d narzuconych z z e w n ą t r z n o r m j ę z y k o w y c h , p o d g r o ź b ą zerwania k o m u n i k a c j i j ę z y k o w e j z i n n y m i c z ł o n k a m i tej grupy. P r z y k ł a d j ę z y k a pokazuje, że przymus, o k t ó r y m m o w a w cytowanej wyżej definicji, to przymus społeczny nie m a j ą c y najczęściej nic w s p ó l n e g o z przymusem fizycznym. Jest to jeszcze bardziej oczywiste, gdy z a u w a ż y m y , że ludzie w y k a z u j ą p r z y w i ą z a n i e do swego j ę z y k a . Badania socjologiczne l u b antropologiczne m o ż n a zatem o p i s a ć j a k o r e k o n s t r u k c j ę f a k t ó w s p o ł e c z n y c h . Rekonstruk­ cja ta polega na wydzieleniu z jednostkowych manifestacji (przez k t ó r e fakty społeczne się „ u j a w n i a j ą " i k t ó r e w przeci­ wieństwie do tych f a k t ó w są d o s t ę p n e empirycznie) elemen­ t ó w s p o ł e c z n y c h i odrzuceniu e l e m e n t ó w i n d y w i d u a l n y c h . Te indywidualne elementy są nieistotne, p o n i e w a ż i n f o r m u j ą t y l k o i wyłącznie o „ o r g a n i c z n o - p s y c h i c z n e j konstytucji j e d n o s t k i " l u b przypadkowych o k o l i c z n o ś c i a c h t o w a r z y s z ą ­ cych jej k o n k r e t n y m d z i a ł a n i o m . W ramach d u r k h e i m o w skiej teorii życie jednostki m o ż n a o p i s a ć s ł o w a m i M a k b e t a : „ Ż y c i e jest jedynie Fakt społeczny „jest w d a n y m społeczeństwie powszech­ n y " i posiada „ w ł a s n ą egzystencję, niezależną od jego jednostkowych manifestacji." Niech n a s z ą egzemplifikacją faktu s p o ł e c z n e g o będzie nadal język. P o w s z e c h n o ś ć j ę z y k a w konkretnej grupie społecznej jest oczywista. Poza niemow­ l ę t a m i wszystkie l u b prawie wszystkie jednostki posługują się j ę z y k i e m swojej grupy. N a l e ż y jednak wyjaśnić, j a k język m o ż e p o s i a d a ć „ w ł a s n ą e g z y s t e n c j ę " i co skrywa się p o d pojęciem jego „ j e d n o s t k o w y c h manifestacji." W Kursie językoznawstwa ogólnego Ferdinand de Saussure s f o r m u ł o ­ w a ł definicję, w e d ł u g k t ó r e j język (langue) to „ s p o ł e c z n y w y t w ó r z d o l n o ś c i m o w y oraz o g ó ł n i e z b ę d n y c h konwencji przyjętych przez g r u p ę s p o ł e c z n ą , aby jednostki m o g ł y z tej Przelotnym cieniem; ż a ł o s n y m aktorem, Co przez g o d z i n ę puszy się i m i o t a N a scenie, po czym znika; o p o w i e ś c i ą I d i o t y , p e ł n ą wrzasku i wściekłości, A nie z n a c z ą c ą n i c . " Badacz nie m o ż e o b s e r w o w a ć b e z p o ś r e d n i o f a k t ó w s p o ł e ­ cznych, p o n i e w a ż s k ł a d a j ą się one z pojęć t k w i ą c y c h w umys­ łach ( m ó z g a c h ) c z ł o n k ó w grupy społecznej. P o d k r e ś l i ć nale­ ży, że grupa s p o ł e c z n a nie m o ż e istnieć bez biologicznych o r g a n i z m ó w jednostek j ą t w o r z ą c y c h , ale n o ś n i k i e m f a k t ó w s p o ł e c z n y c h jest grupa s p o ł e c z n a j a k o całość. Pojęcia te, ze względu na ich s p o ł e c z n ą genezę, nazywa D u r k h e i m wyob­ r a ż e n i a m i z b i o r o w y m i . Wszystkie pojęcia ( w y o b r a ż e n i a 1 Przedmiotem b a d a ń po d u r k h e i m o w s k u rozumianej so­ cjologii s ą fakty s p o ł e c z n e . Natomiast jednostkowe manifes­ tacje tych f a k t ó w „ m a j ą w sobie wprawdzie c o ś s p o ł e c z n e g o , gdyż o d t w a r z a j ą częściowo model z b i o r o w y , ale k a ż d a z nich zależy r ó w n i e ż , i to w dużej mierze, od organiczno-psychicznej konstytucji jednostki oraz szczególnych w a r u n k ó w , w j a k i c h się znajduje. Nie są to więc właściwe zjawiska socjologiczne. N a l e ż ą one j e d n o c z e ś n i e do d w ó c h dziedzin i m o ż n a by je było n a z w a ć zjawiskami socjopsychicznymi. Interesują one socjologa, nie s t a n o w i ą c b e z p o ś r e d n i e g o przedmiotu b a d a ń socjologicznych."* Dlatego też D u r k h e i m przyjmuje z a s a d ę m ó w i ą c ą , że „ f a k t y społeczne t y m bardziej dają się obiektywnie p r z e d s t a w i ć , i m pełniej są oczyszczone z jednostkowych f a k t ó w , przez k t ó r e się u j a w n i a j ą . " 5 6 105 i �zbiorowe) wytworzone w danym społeczeństwie odzwier­ ciedla język, k t ó r y m się to s p o ł e c z e ń s t w o posługuje: ,,W potocznym myśleniu operujemy t y m i pojęciami, k t ó r e są zawarte w s ł o w n i k u . O t ó ż język, a zatem t a k ż e w y r a ż a n y przezeń system pojęć, jest n i e w ą t p l i w y m efektem zbiorowego wysiłku. W y r a ż a o n s p o s ó b , w j a k i s p o ł e c z e ń s t w o j a k o całość w y o b r a ż a sobie obiekty swego d o ś w i a d c z e n i a . A więc pojęcia o d p o w i a d a j ą c e r ó ż n y m s k ł a d n i k o m j ę z y k a to rzeczy­ wiście w y o b r a ż e n i a z b i o r o w e . " Ten „ s y s t e m p o j ę ć " , o k t ó ­ r y m m ó w i D u r k h e i m i k t ó r y u m o ż l i w i a c z ł o n k o m społeczeń­ stwa k o m u n i k a c j ę j ę z y k o w ą i p o z a j ę z y k o w ą , to k u l t u r a . Ale durkheimowska koncepcja k u l t u r y poza aspektem k o m u n i k a c y j n y m posiada też aspekt funkcjonalny. W Zasa­ dach metody socjologicznej s f o r m u ł o w a n y został postulat analizy funkcjonalnej. „ K i e d y więc przystępuje się do wyjaś­ niania zjawiska s p o ł e c z n e g o , s z u k a ć trzeba oddzielnie przy­ czyny, k t ó r a je w y t w o r z y ł a , i funkcji, j a k ą to zjawisko w y p e ł n i a . " 1 dalej: „ U ż y w a m y s ł o w a 'funkcja', p r z e d k ł a d a ­ j ą c je nad s ł o w o 'cel', właśnie dlatego, że zjawiska społeczne na o g ó ł istnieją nie ze w z g l ę d u na u ż y t e c z n e skutki, jakie w y w o ł u j ą . Trzeba ustalić, czy istnieje o d p o w i e d n i o ś ć m i ę d z y r o z w a ż a n y m faktem i o g ó l n y m i potrzebami organizmu s p o ł e c z n e g o , oraz na czym ta o d p o w i e d n i o ś ć polega, nie zajmując się t y m , czy ma ona charakter intencjonalny. Wszelkie pytania o intencje są zresztą nazbyt subiektywne, by m o g ł y b y ć naukowo u j m o w a n e . " F a k t społeczny spełnia funkcję, co znaczy, że osiąga j a k i ś „cel s p o ł e c z n y " , k t ó r e g o poszczególni c z ł o n k o w i e s p o ł e c z e ń s t w a m o g ą sobie nie u ś w i a d a m i a ć : „funkcji faktu s p o ł e c z n e g o należy zawsze s z u k a ć wjego stosunku z j a k i m ś celem s p o ł e c z n y m . " S ł o w o „ c e l " należy r o z u m i e ć j a k o cel indywidualny, do k t ó r e g o jednostka ś w i a d o m i e d ą ż y . F a k t y społeczne t w o r z ą jedno­ cześnie system, w o b r ę b i e k t ó r e g o są ze s o b ą p o w i ą z a n e . Dlatego też: „ P r z y c z y n y faktu s p o ł e c z n e g o należy s z u k a ć w ś r ó d wcześniejszych f a k t ó w społecznych, nie zaś w stanach świadomości indywidualnej." 7 8 9 1 0 11 T a k precyzyjnie z b u d o w a n ą k o n s t r u k c j ę t e o r e t y c z n ą uzu­ pełniają dwie o g ó l n e reguły metodologiczne: „ P i e r w s z ą i najbardziej p o d s t a w o w ą z a s a d ą jest ' r o z p a t r y w a ć fakty społeczne j a k r z e c z y ' . " A l e czym jest rzecz? N a to pytanie D u r k h e i m udziela d o k ł a d n e j odpowiedzi: „ R z e c z jest prze­ ciwstawna idei j a k o to, co poznaje się z z e w n ą t r z , temu, co poznaje się od w e w n ą t r z . R z e c z ą jest wszelki przedmiot poznania, k t ó r y nie jest ze swej natury przenikalny dla inteligencji; wszystko, o czym nie m o ż e m y sobie w y t w o r z y ć adekwatnego pojęcia poprzez z w y k ł ą analizę m y ś l o w ą ; wszystko, cokolwiek m o ż e b y ć zrozumiane jedynie p o d w a r u n k i e m wyjścia poza samego siebie, jedynie na drodze obserwacji i e k s p e r y m e n t ó w , na drodze stopniowego prze­ chodzenia od cech najbardziej z e w n ę t r z n y c h i b e z p o ś r e d n i o d o s t ę p n y c h do cech mniej widocznych i g ł ę b s z y c h . " W na­ s t ę p n y c h zdaniach dowiadujemy się, j a k i jest cel wprowadze­ nia zasady n a k a z u j ą c e j „ r o z p a t r y w a ć fakty społeczne j a k rzeczy": „ T r a k t o w a n i e takich lub innych f a k t ó w j a k o rzeczy nie polega więc na zaliczeniu ich do takiej lub innej kategorii rzeczywistości; oznacza ono zajęcie wobec nich pewnej postawy m y ś l o w e j . Polega ona na uznaniu w chwili rozpo­ częcia s t u d i ó w słuszności zasady, iż nie wiemy absolutnie niczego o t y m , czym rzeczy są; a z a r ó w n o ich cechy charakterystyczne, j a k i nieznane przyczyny, od k t ó r y c h zależą, nie m o g ą z o s t a ć odkryte na drodze najbystrzejszej nawet i n t r o s p e k c j i . " Nakaz traktowania f a k t ó w społecz­ nych j a k o rzeczy t o ż s a m y jest z przybraniem „ p e w n e j postawy m y ś l o w e j " . C h o d z i w niej o to, by badacz „ w p r a w i ł się w taki stan ducha, w j a k i m znajdują się fizycy, chemicy czy fizjologowie wtedy, gdy zapuszczają się w nie zbadane 12 13 14 106 I 15 jeszcze regiony swej działalności n a u k o w e j . " F a k t y społe­ czne nie są oczywiście materialnymi przedmiotami, pojęcia nie są zbudowane z a t o m ó w : „ N i e twierdzimy przecież, że fakty społeczne są materialnymi rzeczami, lecz jedynie, że są one rzeczami na tej samej zasadzie, co rzeczy materialne, aczkolwiek w odmienny s p o s ó b . " D r u g a reguła metodolo­ giczna s f o r m u ł o w a n a przez francuskiego socjologa m ó w i , że „ n a l e ż y systematycznie u s u w a ć wszelkie p r a e n o t i o n e s " , pojęcia pospolite, b ę d ą c e p r o d u k t e m myśli potocznej. Obie te reguły m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć j a k o postulat stoso­ wania w socjologii czystego j ę z y k a obserwacyjnego (języka opisującego rzeczywistość nie s k a ż o n ą z a ł o ż e n i a m i , pojęcia­ m i , przekonaniami badacza) lub j a k o postulat n a k a z u j ą c y badaczowi powstrzymywanie się od w y g ł a s z a n i a s ą d ó w w a r t o ś c i u j ą c y c h na temat badanych f a k t ó w s p o ł e c z n y c h (postulat n e u t r a l n o ś c i aksjologicznej). Trzecia m o ż l i w a i n ­ terpretacja p o l e g a ł a b y na uznaniu, że D u r k h e i m postuluje jedno i drugie (czysty j ę z y k obserwacyjny i n e u t r a l n o ś ć aksjologiczną). Wydaje się, że przypisywanie francuskiemu socjologowi wiary w istnienie czegoś takiego, j a k język czystej obserwacji, jest nieuzasadnione. Za o p o z y c j ą między faktem s p o ł e c z n y m i jego j e d n o s t k o w y m i manifestacjami kryje się cała seria opozycji o r g a n i z u j ą c y c h myśl D u r k h e i m a . Jest to przede wszystkim opozycja „ s p o ł e c z n e - jednostkowe", n a s t ę p n i e opozycja „ o b i e k t y w n e - subiektywne". F a k t społeczny jest obiektywny w t y m samym sensie, w j a k i m posiada w ł a s n ą egzystencję. O b i e k t y w n o ś ć ta to niezależność od jednostki, niezależność od jej indywidualnych (subiektywnych) predys­ pozycji. T r z e c i ą i najważniejszą dla naszych r o z w a ż a ń jest opozycja m i ę d z y t y m , co niewidzialne (nieobserwowalne) i t y m , co widzialne (obserwowalne). Skoro przedmiotem b a d a ń D u r k h e i m a są n i e d o s t ę p n e b e z p o ś r e d n i e j obserwacji (niewidzialne) fakty społeczne, to nie m ó g ł o n p o s t u l o w a ć , aby fakty te opisywano j ę z y k i e m czystej obserwacji. M o ż n a oczywiście o d p i e r a ć ten argument w s k a z u j ą c , iż ostatecznie wiedzę o faktach społecznych uzyskuje się t y l k o poprzez obserwowanie ich widzialnych, jednostkowych manifestacji. Nie w o l n o jednak z a p o m i n a ć , że D u r k h e i m jest klasykiem antropologii i socjologii wiedzy. R o z w i ą z a n i e problemu znajdujemy na k o ń c o w y c h stronach Elementarnych form życia religijnego: „ S y s t e m o w i pojęć naszego potocznego m y ś l e n i a daje wyraz słownik j ę z y k a ojczystego, k a ż d e bo­ wiem s ł o w o wskazuje t u pojęcie. O t ó ż , j ę z y k jest c z y m ś ustabilizowanym, zmienia się bardzo p o w o l i , co w konsek­ wencji prowadzi t a k ż e do stabilizacji konstrukcji pojęciowej, k t ó r ą w y r a ż a . Uczony jest w takiej samej sytuacji wobec swoistej terminologii dyscypliny naukowej, k t ó r e j się po­ święcił, a zatem r ó w n i e ż wobec swoistego systemu pojęć, k t ó r e m u ta terminologia odpowiada. M o ż e on niewątpliwie w p r o w a d z a ć t u n o w o ś c i , lecz zmiany te zawsze b ę d ą p e w n y m g w a ł t e m wobec u t r w a l o n y c h j u ż s p o s o b ó w m y ś l e n i a . " N a u k a jest faktem s p o ł e c z n y m tak samo, j a k język czy religia, a to znaczy, że tak samo, j a k religia, jest systemem pojęć. P o n i e w a ż fakty społeczne są p o w i ą z a n e ze s o b ą w ramach pewnego szerszego systemu, j a k i m jest k u l t u r a , system pojęć n a u k o w y c h jest częścią systemu pojęć k u l t u r y europejskiej. N i e m o ż e zatem istnieć c o ś takiego, j a k język czystej obserwacji. Język n a u k i (tak samo, j a k język religii) u ż y w a pojęć d o s t ę p n y c h ludziom w y c h o w a n y m w kulturze europejskiej i w y r a ż a s p o s ó b , w j a k i w y o b r a ż a j ą sobie o n i „ o b i e k t y swego d o ś w i a d c z e n i a " . N i e m o ż l i w e jest porzucenie w ł a s n e g o j ę z y k a , czy też systemu pojęć: „ C z ł o w i e k nie myślący p o j ę c i a m i , nie b y ł b y człowiekiem, g d y ż nie b y ł b y istotą s p o ł e c z n ą . Ograniczony wyłącznie do p o s t r z e ż e ń jed­ nostkowych, niczym by się nie r ó ż n i ł od z w i e r z ą t . " W t w ó r 1 6 17 1 8 1 9 �czości D u r k h e i m a obecny jest niewątpliwie d z i e w i ę t n a s t o ­ wieczny k u l t nauki, k t ó r ą c h a r a k t e r y z o w a ć m i a ł b y „ z m y s ł k r y t y c z n y " obcy religii l u b magii, ale u w a ż a ł o n j e d n o c z e ś ­ nie, że „ w i e r z y m y w n a u k ę . Lecz istota tej wiary niczym się nie różni o d wiary religijnej. O g ó l n i e b i o r ą c , w a r t o ś ć przypi­ sana nauce zależy o d wypracowanego przez z b i o r o w o ś ć p o g l ą d u na jej n a t u r ę i rolę w życiu. Znaczy to, że w y r a ż a ona pewien stan opinii. A w istocie całe życie społeczne, a więc i nauka, opiera się na o p i n i i . " D u r k h e i m w p r o w a d z i ł do antropologii w y o b r a ż e n i e k u l ­ t u r y j a k o systemu pojęć, czy też schematu p o j ę c i o w e g o . O d tego m o m e n t u , aż po dzień dzisiejszy antropolodzy zajmują się systemami pojęć (schematami p o j ę c i o w y m i ) obcych i m k u l t u r , za p o m o c ą k t ó r y c h ludzie wychowani w tych k u l ­ turach t w o r z ą obrazy, w y o b r a ż a j ą sobie, o r g a n i z u j ą , klasyfi­ kują, p o r z ą d k u j ą , d o k o n u j ą segmentacji, dzielą. T o , co jest przedmiotem tych czynności, to obiekty d o ś w i a d c z e n i a , d o ś w i a d c z e n i e , s t r u m i e ń d o z n a ń z m y s ł o w y c h , natura, rze­ czywistość, świat. G ł ó w n y m problemem a n t r o p o l o g i i , t y m czym antropolodzy się zajmują, jest natomiast p r z e k ł a d a n i e s y s t e m ó w pojęć ( s c h e m a t ó w p o j ę c i o w y c h ) obcych k u l t u r na system pojęć (schemat pojęciowy) k u l t u r y a n t r o p o l o g ó w . 2 0 Bez w y o b r a ż e n i a k u l t u r y j a k o systemu pojęć (schematu p o j ę c i o w e g o ) niemożliwe b y ł o b y s f o r m u ł o w a n i e tezy relaty­ wizmu k u l t u r o w e g o , k t ó r e j najszerzej z n a n ą wersją jest hipoteza Sapira-Whorfa. Benjamin Lee W h o r f twierdzi, że „język organizuje nasze d o ś w i a d c z e n i e . Z w y k l e s ą d z i m y , że język stanowi po prostu t e c h n i k ę w y r a ż a n i a myśli i nie zdajemy sobie sprawy, że j e d n o c z e ś n i e klasyfikuje on i po­ rządkuje strumień d o z n a ń zmysłowych, wytwarzając tym samym pewien obraz ś w i a t a , pewien wycinek rzeczywistości, k t ó r y bez t r u d u daje się ująć za p o m o c ą j ę z y k o w y c h ś r o d k ó w symbolicznych. I n n y m i słowy, język dokonuje w s p o s ó b bardziej surowy, ale też szerszy i bardziej z r ó ż n i c o w a n y - tego samego, co czyni n a u k a . " W i n n y m artykule W h o r f formułuje swoją z a s a d ę relatywizmu j ę z y k o w e g o : „ D o c h o ­ dzimy w ten s p o s ó b do nowej zasady w z g l ę d n o ś c i , k t ó r a głosi, że obserwatorzy nie u t w o r z ą sobie tego samego obrazu świata na podstawie tych samych ś w i a d e c t w fizycznych, jeśli ich zaplecza j ę z y k o w e nie są podobne lub nie dają się w pewien s p o s ó b s k a l i b r o w a ć . " Języki l u b z w i ą z a n e z n i m i schematy pojęciowe, k t ó r e nie m o g ą b y ć „ s k a l i b r o w a n e " , to gramatyki j ę z y k ó w , na k t ó r e w e d ł u g W h o r f a składają się reguły budowania z d a ń i jednostki s ł o w n i k a , czyli słowa, wyrazy ( W h o r f dla określenia jednostki s ł o w n i k a u ż y w a słowa „termin"). Swoje dociekania nad j ę z y k i e m Frege o p a r ł na w p r o w a ­ dzonych przez siebie r o z r ó ż n i e n i a c h m i ę d z y pojęciem a przedmiotem i sensem a znaczeniem, aby u k o n s t y t u o w a ć myśl, j a k o ostateczne odniesienie szczególnego rodzaju w y ­ r a ż e ń zwanych zdaniami. N i e k a ż d e w y r a ż e n i e ma tę s a m ą w a g ę w j ę z y k u - są w y r a ż e n i a mniej lub bardziej z ł o ż o n e . K a ż d e m u z nich przypisane są sens i znaczenie. Pierwszy z t e r m i n ó w dotyczy samej treści w y r a ż e n i a , drugi z a ś jego odniesienia. Jeżeli w e ź m i e m y s ł o w o „ k o ń " , w ó w c z a s jego sensem będzie t o , co rozumiemy przez to s ł o w o , czyli u m i e j ę t n o ś ć łączenia go po kolei z i n n y m i s ł o w a m i t a k i m i , j a k „ r u m a k " , „ o g i e r " , „ k l a c z " . Natomiast znaczeniem będzie o g l ą d a n e przez nas ż y w e stworzenie, na k t ó r y m u ł a n uderza na wroga, k t ó r e stoi w stajni lub k t ó r e m u gospodarz z a k ł a d a c h o m ą t o na szyję. M o ż e m y u ż y w a ć pojedynczych słów l u b też o k r e ś l o n y c h ich z w i ą z k ó w . Są słowa w tychże z w i ą z k a c h p o ł ą c z o n e o k r e ś l o n y m i z a l e ż n o ś c i a m i . M o ż e m y np. powiedzieć, że „ k o ń jest c z w o r o n o ż n y m z w i e r z ę c i e m " , lecz nie w o l n o n a m m ó w i ć , że „ c z w o r o n o ż n e zwierzę jest k o n i e m " . M a m y do czynienia z t a k i m i s ł o w a m i , k t ó r e o d n o s z ą się d o p r z e d m i o t ó w oraz z t a k i m i , k t ó r e o d n o s z ą się do pojęć. W t y m k o n t e k ś c i e s ł o w o „ T o r n a d o " oznacza o k r e ś l o n y przedmiot, podczas gdy s ł o w o „ k o ń " oznacza g r u p ę przed­ m i o t ó w , do k t ó r e j wyżej wspomniany należy. S t ą d „ T o r n a ­ d o " będzie o z n a c z a ł o przedmiot, podczas gdy „ k o ń " - poję­ cie. M o g ę b o w i e m powiedzieć: „ T o r n a d o jest k o n i e m . " P o ł ą c z e n i e pojęcia z przedmiotem nazywamy, za Fregem, nasyceniem pierwszego przez drugie. Samo bowiem pojęcie jest f o r m ą , p e w n ą m o ż l i w o ś c i ą , k t ó r a realizuje się dzięki p o ł ą c z e n i u z j a k i m ś przedmiotem. Z drugiej strony przed­ m i o t nie jest niczym realnym, d o p ó k i m u się nie przypisze jakiejś cechy, w j a k i ś s p o s ó b się go nie określi. W ten s p o s ó b przedmiot i pojęcie m a j ą charakter komplementarny. 21 2 2 Poza tezą o n i e p r z e k ł a d a l n o ś c i n i e k t ó r y c h j ę z y k ó w wszys­ t k o , o czym m ó w i W h o r f , p o w i e d z i a ł wcześniej D u r k h e i m . 3 Jednym z z a c h o w a ń ludzi jest k o m u n i k o w a n i e się m i ę d z y s o b ą . U ż y w a n i e r ó ż n e g o rodzaju w y r a ż e ń sprawia, że m o g ą oni p o d e j m o w a ć w s p ó l n i e r ó ż n e g o rodzaju d z i a ł a n i a , i n n y m i słowy, t w o r z ą g r u p ę . P r z y n a l e ż n o ś ć do grupy opiera się na z r o z u m i a ł o ś c i tychże w y r a ż e ń . Z r o z u m i a ł o ś ć zaś to takie użycie w y r a ż e ń , że jedno z nich łączy się z i n n y m i w s p o s ó b , w j a k i czynią to ludzie p o s ł u g u j ą c y się o w y m i w y r a ż e n i a m i . W z w i ą z k u z t y m bycie poza g r u p ą to nic innego, j a k n i e u m i e j ę t n o ś ć p o s ł u g i w a n i a się j ę z y k i e m tejże grupy. Język bowiem jest zbiorem w y r a ż e ń . G o t t l o b Frege b y ł j e d n y m z tych ludzi, dzięki k t ó r y m m o ż e m y p a t r z e ć na język w s p o s ó b , w j a k i przed chwilą z o s t a ł o to zarysowane. Nie znaczy to, iż on tak go p o s t r z e g a ł . J e d n a k ż e refleksja nad t y m , co n a p i s a ł , pozwala n a m wyjść poza jego w ł a s n e wnioski. Dzieje się r ó w n i e ż tak, że m o ż e m y p o ł ą c z y ć ze s o b ą dwa pojęcia, przy czym jedno z nich musi b y ć wyższego r z ę d u niż drugie, zaś to nie staje się j e d n o c z e ś n i e przedmiotem wzglę­ dem tamtego. S t ą d m ó w i m y , że „ k o ń jest c z w o r o n o ż n y m z w i e r z ę c i e m " , lecz nie, że „ c z w o r o n o ż n e zwierzę jest k o ­ n i e m " , g d y ż pojęcie „ c z w o r o n o ż n e z w i e r z ę " m o ż e m y od­ nieść, poza „ k o n i e m " , do „ p s a " , „ k r o w y " czy „ k o t a " . Nasycenie pojęcia przez przedmiot (lub inne pojęcie) nazywamy zdaniem. Jemu to, podobnie j a k pojedynczemu słowu, przysługuje r o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y sensem a znacze­ niem. Jeżeli istnieje j a k i ś związek m i ę d z y ś w i a t e m a j ę z y k i e m , to t a k i , że ó w pierwszy dany jest n a m w d r u g i m . C o k o l w i e k bowiem jest rzeczą, i jest j a k ą ś rzeczą, jest nią t y l k o dlatego, że u ż y w a m y j a k i e g o ś lub j a k i c h ś w y r a ż e ń . Drzewo r o ś n i e przy szosie dlatego, że m ó w i m y : „ D r z e w o r o ś n i e przy szosie". G d y b y w j ę z y k u , k t ó r y m się p o s ł u g u j e m y , o w o zdanie nie w y s t ę p o w a ł o , w ó w c z a s nie b y ł o b y ani drzewa, ani szosy, ani stanu tego rodzaju, że c o ś r o ś n i e przy c z y m ś . W t y m też sensie świat jest zbiorem f a k t ó w albo, m ó w i ą c inaczej, s t a n ó w rzeczy, g d y ż to właśnie w j ę z y k u j a k i ś przedmiot (lub pojęcie) nasyca j a k i e ś pojęcie, przez co obdarzony zostaje j a k ą ś cechą, czyli trwa w j a k i m ś stanie. Sensem zdania jest to, co rozumiemy przez to zdanie, czyli u m i e j ę t n o ś ć łączenia go ze wszystkimi i n n y m i zdaniami w s p o s ó b , w j a k i czynią to ludzie p o s ł u g u j ą c y się j ę z y k i e m , do k t ó r e g o zdanie to należy. A l e to, co teraz powiedzieliśmy, jest n a s z ą u w a g ą . Powody, dla k t ó r y c h j ą p o c z y n i l i ś m y , podamy poniżej. D l a Fregego sensem, tak w odniesieniu do słowa, j a k i zdania, jest ich treść. Przy t y m treścią zdania jest myśl. I n n y m i słowy, zdanie w y r a ż a myśl. 107 �O ile zdanie jest czymś postrzeganym przez nas (słyszymy je wypowiedziane, widzimy je napisane), o tyle myśl po­ strzegana nie jest. S t ą d też m ó w i m y , że m o ż e b y ć ona w y r a ż o n a . Jest ona wieczna i trwa w świecie niezależnym od nas. Za Fregem m ó w i m y , że nie stwarzamy jej, lecz jedynie uchwycamy, ó w z a ś akt nazywamy m y ś l e n i e m . Jeżeli myśl t r w a od nas niezależnie, m y zaś j ą uchwycamy i w y r a ż a m y w zdaniu, w ó w c z a s m o ż e m y twierdzić, iż jest ona w z g l ę d e m t e g o ż zdania pierwotna. Skoro z a ś świat, w k t ó ­ r y m żyjemy, jest postrzegany przez pryzmat j ę z y k a , to powiemy, że wszystko, co w świecie trwa, trwa tak dzięki uchwycanym przez nas m y ś l o m . Z a l e ż n o ś ć m i ę d z y zdaniem a s ł o w e m w y g l ą d a w ten s p o s ó b , że sensy słów składają się na sens zdania. O ile myśl jest c z y m ś p i e r w o t n y m i podstawowym, zaś zdanie c z y m ś w t ó r n y m , to wszystkie sensy e l e m e n t ó w zdania m u s z ą b y ć od myśli zależne. W ten s p o s ó b wszystkie pojedyncze słowa powinny b y ć postrzegane zawsze w k o n t e k ś c i e z d a ń , k t ó r y c h są elementami. Powiedzieliśmy wcześniej, że sensem s ł o w a jest jego treść, zaś znaczeniem przedmiot, k t ó r y to s ł o w o oznacza. Podob­ nie jest w przypadku zdania. O ile jednak ł a t w o jest w y o b r a z i ć sobie przypisanie znaczenia słowu (gdyż w każdej chwili m o ż e m y w s k a z a ć obiekt, do k t ó r e g o dane s ł o w o się odnosi), o tyle t r u d n o ś ć rodzi się, kiedy przychodzimy do zdania. P o c z y ń m y zatem p e w n ą u w a g ę , k t ó r a pozwoli nam t r u d n o ś ć tę r o z w i ą z a ć . Swoje dociekania nad j ę z y k i e m Frege r o z p o c z ą ł o d j ę z y k a matematyki. M a m y tu do czynienia z pojedynczymi elemen­ tami - cyframi - k t ó r e w c h o d z ą tak, j a k słowa w j ę z y k u etnicznym, w o k r e ś l o n e związki t w o r z ą c zdania. F o r m ą zdania nie jest przy t y m pojęcie, lecz jego odpowiednik w j ę z y k u m a t e m a t y k i - funkcja. Podobnie, j a k w przypadku pojęcia, charakter funkcji decyduje o t a k i m , a nie i n n y m typie zdania. M o ż e m y sobie w y o b r a z i ć funkcję (i pojęcie), k t ó r a w da­ n y m momencie nie jest nasycona przez przedmiot. W o l n o nam przecież zapisać: „Stolica E k w a d o r u " i „ 2 + 3 " . Zawsze jednak znamy przedmioty, k t ó r e są znaczeniami, odpowied­ nio, nazwy ( „ Q u i t o " ) i cyfry ( „ 5 " ) , czyli o k r e ś l o n e miasto i o k r e ś l o n ą liczbę. G d y b y ś m y j e d n o c z e ś n i e chcieli pojęciu i funkcji p r z y p i s a ć wiele p r z e d m i o t ó w , to znaczy o d k r y ć niejako nienasycony charakter obu form przez zapisanie: „stolica ..." oraz ,,x + 3", w ó w c z a s powiemy, że pojęciu dany jest pewien zakres, podczas gdy funkcji - przebieg. T a k czy inaczej mamy na myśli p e w n ą m o ż l i w o ś ć w obu wypadkach. M o ż e m y b o w i e m zapisać: „stolica E k w a d o r u " , „stolica naszego w o j e w ó d z t w a " , „stolica światowej m o d y " ; m o ż e m y też: „ 1 + 3 " , „ 2 + 3", „ 9 + 3". Znaczeniem podanych powyżej w y r a ż e ń matematycz­ nych, podobnie j a k pojedynczych cyfr, jest przedmiot, czyli liczba. W e ź m y k o n k r e t n y p r z y k ł a d : „ 1 + 3 " . Znaczeniem tego w y r a ż e n i a ( m o ż n a też powiedzieć, że jego w a r t o ś c i ą ) jest liczba 4. M o g ę je jednak r o z w i n ą ć przez nasycenie funkcji przedmiotami i z a p i s a ć zdanie ,, 1 + 3 = 4 " . W t a k i m w y p a d ­ k u znaczeniem tego zdania będzie przedmiot zwany przez Fregego w a r t o ś c i ą logiczną. Jednym z najważniejszych osiągnięć Fregego jest pod­ p o r z ą d k o w a n i e j ę z y k a , w t y m w y p a d k u j ę z y k a matematyki, innemu systemowi, dzięki k t ó r e m u m o g l i b y ś m y o r z e k a ć , czy interesujący nas język spełnia kryteria p r a w d z i w o ś c i i fał­ szywości. I systemem o w y m jest logika. Jeżeli przyjmiemy, że zdanie „ 1 + 3 = 4 " w y r a ż a p e w n ą myśl, to przypisanie temu zdaniu znaczenia będzie orzekaniem, czy myśl jest praw­ dziwa, czy fałszywa. W z w i ą z k u z t y m , że p u n k t e m wyjścia dla d o c i e k a ń Fregego była matematyka, zaś znaczeniem zdania jest przedmiot, to z a r ó w n o Prawda, j a k i F a ł s z (czyli 108 i w a r t o ś c i logiczne) przedstawione są symbolicznie za p o m o c ą cyfr, odpowiednio, 1 i 0. W a r t o przy t y m d o d a ć , że logika spełnia funkcję swego rodzaju m e t a j ę z y k a , k t ó r e m u pełen wyraz d a ł dopiero później Tarski. W r a c a j ą c teraz do j ę z y k a etnicznego powiemy, że znacze­ niem k a ż d e g o zdania jest przedmiot, czyli Prawda lub F a ł s z . I dodamy, iż orzekanie p r a w d z i w o ś c i lub fałszywości zdania nie ma nic w s p ó l n e g o z rzeczywistością, dotyczy natomiast myśli, k t ó r ą to zdanie w y r a ż a . Zatem świat dany jest n a m nie tyle w j ę z y k u , ile w m y ś l a c h . I cokolwiek w świecie odnajdujemy, musimy to do tychże myśli odnieść. O ile z a ł o ż y m y , że myśli są wieczne, to wszystko, czego w świecie nie rozumiemy lub co wydaje się w n i m nie u p o r z ą d k o w a n e , polega na t y m , że o k r e ś l o n y c h myśli nie potrafię u c h w y c i ć w p o p r a w n y s p o s ó b . I n n y m i słowy, u m i e j ę t n o ś ć odpowiedniego uchwycenia myśli spra­ wia, że to, o czym m ó w i ę , jest u p o r z ą d k o w a n e . S t ą d tak wielka waga wszystkich tautologii, z modus ponens na czele, we wszelkiego rodzaju dociekaniach. W y p ł y w a też z tego, co powiedzieliśmy, wniosek, że myśli są między s o b ą p o ł ą c z o n e niezliczoną ilością ścieżek, o k r e ś l o n y c h przy t y m r e g u ł a m i logicznymi. D l a Fregego nie k a ż d e m u zdaniu m o ż n a p r z y p i s a ć znacze­ nie. Są zdania, k t ó r e nie m ó w i ą o świecie, w k t ó r y m żyjemy, lecz o fikcji. „ W e n u s jest b o g i n i ą m i ł o ś c i . " N i e znajdziemy takiego przedmiotu j a k Wenus, w z w i ą z k u z czym zdanie, k t ó r e g o s ł o w o „ W e n u s " jest elementem, nie opisuje ż a d n e g o faktu. M a ono oczywiście sens, lecz nie m o ż e m y p r z y p i s a ć m u znaczenia. W t y m miejscu okazuje się, że tzw. rzeczywistość ma dla Fregego d u ż e znaczenie. W k o ń c u myśli prawdziwe b ą d ź fałszywe to takie, w k t ó r y c h dany jest świat f a k t ó w . N i e ma tu jednak m o w y o j a k i m ś z w i ą z k u przyczynowym w t y m sensie, że fakty s t a n o w i ą p o d s t a w ę do orzekania o praw­ dziwości (lub fałszywości) zdania. M a m y tutaj raczej do czynienia z pewnego rodzaju nieporozumieniem. W matematyce wszystkie cyfry m a j ą swoje jednostkowe odniesienia (liczby), w z w i ą z k u z czym istnieje m o ż l i w o ś ć orzekania o w a r t o ś c i logicznej zdania, k t ó r e g o te cyfry są elementami. Natomiast s p o s ó b u ż y w a n i a w y r a ż e ń w j ę z y k u etnicznym czyni m ó w i e n i e o Prawdzie (lub F a ł s z u ) w stosun­ k u do jego z d a ń n i e m o ż l i w y m . Elementy z d a ń m ó w i ą c y c h 0 faktach m o g ą być ł ą c z o n e w ten s p o s ó b , że t w o r z ą f o r m u ł y m ó w i ą c e o fikcji. I n n y m i słowy, m ó w i m y , że u ż y w a się ich w r ó ż n y c h kontekstach. Frege w y c h o d z ą c od matematyki, zaczął p r o w a d z i ć dociekania nad j ę z y k i e m etnicznym 1 u ś w i a d o m i ł sobie, że w y r a ż e n i a d o ń n a l e ż ą c e m o g ą w y m y ­ k a ć się r y g o r o m narzuconym przez logikę, gdyż jeden znak zdaniowy m o ż e w y r a ż a ć kilka myśli naraz. 0 ile droga do znaczenia prowadzi zawsze przez sens, o tyle okazuje się, że jedno zdanie m o ż e p o s i a d a ć r ó w n o c z e ś ­ nie r ó ż n e w a r t o ś c i logiczne. A skoro znak zdaniowy zawsze w y g l ą d a tak samo, to powyższy wniosek jest nie do przyjęcia. S t ą d p r ó b a rozdzielenia z d a ń na te, k t ó r e m ó w i ą o faktach, oraz te, k t ó r e m ó w i ą o fikcji. Pierwszym p r z y s ł u g i w a ł o b y znaczenie, podczas gdy d r u g i m nie. T o jednak m o ż e s p r a w i a ć w r a ż e n i e , że fakty właśnie są w a r u n k i e m p r a w d z i w o ś c i ( b ą d ź fałszywości) z d a ń , co w myśl całej konstrukcji teoretycznej stworzonej przez Fregego jest b ł ę d n e . M o ż e m y jednak u n i k n ą ć tego rodzaju nieporozumienia, o d r z u c a j ą c k o n c e p c j ę znaczenia w naszych dociekaniach. N i e b ę d z i e m y w ó w c z a s mogli o r z e k a ć o p r a w d z i w o ś c i ( b ą d ź fałszywości) czegokolwiek, pozwoli nam to jednak w s p o s ó b zadowalający opisać język. 1 niech kluczowym terminem naszych d o c i e k a ń będzie sens w y r a ż e n i a . W myśl tego, co m ó w i ł Frege, przysługuje �ono wszystkim w y r a ż e n i o m , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e m y . Ist­ nieje t y l k o jeden warunek: zdanie jest sensowne t y l k o w j a k i m ś k o n t e k ś c i e . I t u wracamy do naszej wcześniejszej uwagi: „ S e n s e m zdania jest to, co rozumiemy przez to zdanie, czyli u m i e j ę t n o ś ć łączenia go ze wszystkimi i n n y m i zdaniami w s p o s ó b , w j a k i czynią to ludzie p o s ł u g u j ą c y się j ę z y k i e m , do k t ó r e g o zdanie to n a l e ż y . " Jest to, musimy p r z y z n a ć , pewien wniosek, j a k i w y n i k a z czytania prac L u d w i g a Wittgensteina. P o n i e w a ż jego gry j ę z y k o w e w spo­ s ó b b e z p o ś r e d n i , j a k s ą d z i m y , o d n o s z ą się do tego, co Frege n a z w a ł kontekstami. Jeżeli ludzie żyją w grupie, to owa w s p ó l n o t a polega na dzieleniu s e n s ó w w y r a ż e ń , k t ó r y m i ludzie ci się p o s ł u g u j ą . 0 ile zatem mamy być c z ł o n k a m i jakiejś grupy, o tyle musimy p o s t ę p o w a ć w ten sam s p o s ó b , co jej c z ł o n k o w i e , to znaczy, u ż y w a ć w y r a ż e ń tak, j a k o n i . Z u p e ł n i e i n n ą rzeczą jest to, że owych j ę z y k ó w , k t ó r y m i p o s ł u g u j ą się c z ł o n k o w i e danej grupy, jest wiele. W s p o m i n a o t y m , w k o n t e k ś c i e r o z w a ż a ń nad a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą , czyli j e d n y m z takich j ę z y k ó w , Kazimierz Ajdukiewicz. Twierdzi o n m.in., że to, co nazywamy j ę z y k i e m etnicznym, staje się t y l k o zbiorem wielu j ę z y k ó w u ż y w a n y c h przez ludzi n a l e ż ą c y c h do danej w s p ó l ­ noty. Nie ma m o w y o rozumieniu j ę z y k a bez uchwytywania sensów jego w y r a ż e ń , czyli łączenia ich z niezliczoną ilością innych w y r a ż e ń zgodnie z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i . M y ś l w t y m k o n t e k ś c i e m u s i a ł a b y z o s t a ć zrewidowana. O k a z a ł o b y się, że m u s i e l i b y ś m y m ó w i ć zawsze o c z y m ś , skoro myśl w y r a ż o n a jest (z reguły) w zdaniach o z n a j m u j ą c y c h , podczas gdy w obecnej chwili w a ż n e jest t y l k o , iż m ó w i m y c o ś , to znaczy to, co jest z r o z u m i a ł e . T r a k t u j m y więc myśl, podobnie j a k znaczenie, j a k o element, k t ó r y zostaje o d s u n i ę t y na b o k , j a k p o w i e d z i a ł Frege - p a r a f r a z u j ą c Wittgensteina - j a k o drabi­ nę, k t ó r ą należy, po wspięciu się po niej, o d r z u c i ć . 4 Teza relatywizmu kulturowego głosząca, że każdej k u l ­ turze przypisana jest o k r e ś l o n a swoistość, nie p o r ó w n y w a l n a ze swoistością innych kultur, wydaje się bardzo atrakcyjna, zwłaszcza w k o n t e k ś c i e w s z e c h w ł a d n e j o b e c n o ś c i w z o r ó w k u l t u r y europejskiej. Czy jednak jest ona uprawomocniona? Czy ma ona na tyle mocne podstawy, aby j ą głosić? Zajmijmy się, c h o ć b y p o b i e ż n i e , tą s p r a w ą . Niech p u n k t e m wyjścia naszych r o z w a ż a ń będzie a r t y k u ł D o n a l d a Davidsona O schemacie pojęciowym. Jest on po­ święcony p r o b l e m o w i p r z e k ł a d a l n o ś c i , k t ó r y w zasadniczy s p o s ó b dotyczy kwestii relatywizmu kulturowego. D a v i d s o n dokonuje p r ó b y obalenia tzw. trzeciego dogmatu empiryzmu, n a w i ą z u j ą c do d o k o n a ń W . V . O . Quine'a. Ó w amery­ k a ń s k i filozof, w swej pracy Dwa dogmaty empiryzmu, u n i e w a ż n i ł dwie tezy, k t ó r e do tej pory stawiane były na gruncie empiryzmu. Pierwsza z nich dotyczy r o z d z i a ł u na zdania analityczne, czyli takie, k t ó r e z r o z u m i a ł e są na bazie swego sensu, oraz zdania syntetyczne, z r o z u m i a ł e poprzez o d w o ł a n i e się do f a k t ó w . D r u g a z kolei dotyczy redukcjoni­ zmu, to znaczy p r z e ś w i a d c z e n i a , że u z n a ć m o ż n a t y l k o te zdania, k t ó r e m a j ą charakter b e z p o ś r e d n i o obserwacyjny. Quine z jednej strony zniósł p o d z i a ł na zdania analityczne 1 syntetyczne, z drugiej z a ś zniósł w a ż n o ś ć z d a ń b e z p o ś r e d n i o obserwacyjnych. Sapir i W h o r f , k t ó r y c h u z n a ć m o ż n a za r e l a t y w i s t ó w , zgadzali się na w z a j e m n ą n e u t r a l n o ś ć k u l t u r oraz ich od­ m i e n n o ś ć , p o s t u l u j ą c n i e m o ż n o ś ć ich p o r ó w n a n i a . I c h o ć k a ż d a k u l t u r a m i a ł a b y ć c z y m ś swoistym, istniała m o ż l i w o ś ć dotarcia do niej i ujęcia jej p o j ę c i o w e g o schematu. Dzieje się to poprzez p r z e k ł a d jej j ę z y k a na j ę z y k badacza. I n n y m i słowy kategorie obcej wobec nas kultury m o g ł y b y z o s t a ć ujęte za p o m o c ą kategorii naszej k u l t u r y . Sapir i W h o r f postulowali z jednej strony niezależność k u l t u r , z drugiej zaś dopuszczali m o ż l i w o ś ć p r z e k ł a d a n i a jednej na d r u g ą . I właśnie o w o rozdwojenie stało się nie do zaakceptowania dla Davidsona. Jeżeli b o w i e m przyjmujemy s w o i s t o ś ć i za­ m k n i ę t y charakter każdej z k u l t u r , a j e d n o c z e ś n i e twier­ dzimy, że m o ż e m y je do siebie p r z y ł o ż y ć , to znaczy, iż musi istnieć j a k i ś neutralny grunt, dzięki k t ó r e m u m o g l i b y ś m y p r z e k ł a d a ć j e d n ą k u l t u r ę na d r u g ą . I czymże m i a ł b y b y ć ó w grunt? Sami przecież n a l e ż y m y do jednej z k u l t u r , a więc w j a k i ś s p o s ó b j e s t e ś m y swoiści i w z g l ę d e m innych nieza­ leżni. Jeżeli u ż y w a m y j a k i e g o ś j ę z y k a , to jest to język o k r e ś l o n y i do specyficznej kultury przypisany. Jeżeli po­ strzegamy o b c ą k u l t u r ę , to czynimy to na podstawie naszych w ł a s n y c h kategorii. G d z i e ż więc znajduje się ó w niezależny grunt? D l a Davidsona o n nie istnieje. W myśl koncepcji Alfreda Tarskiego wyłożonej w jego Pojęciu prawdy w językach nauk dedukcyjnych, p r z e k ł a d m o ż l i w y jest t y l k o z j ę z y k a na metajęzyk. P o c i ą g a to za s o b ą orzekanie w m e t a j ę z y k u p r a w d z i w o ś c i z d a ń j ę z y k a . Nie ma to jednak nic w s p ó l n e g o z p o r ó w n y w a n i e m d w ó c h niezależ­ nych j ę z y k ó w z p u n k t u widzenia n i e z a l e ż n e g o gruntu. M u ­ sielibyśmy na jego podstawie o r z e k a ć , że dwa w y r a ż e n i a r ó ż n y c h s y s t e m ó w są wobec siebie t o ż s a m e . Takiego i n ­ strumentu jednak nie mamy. Niezależny grunt istnieć m o ż e t y l k o w stosunku do jednego j ę z y k a , przy orzekaniu o praw­ dziwości jego z d a ń . Czy m a m y wobec tego sądzić, że nasz w ł a s n y język jest m e t a j ę z y k i e m w stosunku do innych j ę z y k ó w ? W k o n t e k ś c i e twierdzenia o wzajemnych r ó w n o u p r a w n i e n i a c h r ó ż n y c h s y s t e m ó w jest to czysta n i e d o r z e c z n o ś ć . M o g l i b y ś m y nawet pójść dalej i orzec, że samo m ó w i e n i e o innych j ę z y k a c h , skoro nie m o ż e m y ich przełożyć na nasz własny, jest niedozwolone. A l e jest to j u ż inna sprawa. W świetle wcześniejszych uwag o Fregem m o g l i b y ś m y m e t a j ę z y k w ogóle o d r z u c i ć , ale w t a k i m w y p a d k u t y m bardziej nie posiadamy instrumentu, k t ó r y m m ó g ł b y być j a k i ś niezależny grunt, p o z w a l a j ą c y p o r ó w n y w a ć dwa nieza­ leżne w z g l ę d e m siebie języki. N a razie musi n a m w y s t a r c z y ć orzeczenie, że relatywizm głosi tezy z g r u n t u b ł ę d n e , w z w i ą z k u z czym nie m o ż n a ich w ż a d e n s p o s ó b r e s p e k t o w a ć . Zamiast ulegać ich w p ł y w o m , n a l e ż a ł o b y raczej zgodzić się ze stanowiskiem etnocentryzmu, rozumianego j a k o widzienie ś w i a t a przez pryzmat własnej k u l t u r y i nie p r o p a g u j ą c e g o tezy o n i e z a l e ż n y m punkcie odniesienia. 5 Pojęcie relatywizmu kulturowego m o g ł o b y z o s t a ć t y m , czym zawsze b y ł o w antropologicznym folklorze - m o r a l n ą negacją etnocentryzmu, k t ó r e g o antropolodzy boją się j a k d i a b e ł święconej wody. O t o j a k B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i „ d o w a l a " m i e s z k a ń c o m wysp archipelagu A m p h l e t t : „ L i ­ czebnie jest t o p l e m i ę słabe, wystawione na napady, stale b o r y k a j ą c e się z problemem w y ż y w i e n i a , k t ó r e g o nie m o g ł y z a p e w n i ć w dostatecznej ilości ich skaliste wyspy; a m i m o to, ci ludzie dzięki swej wyjątkowej zręczności w garncarstwie, wielkiej odwadze i znakomitemu opanowaniu sztuki żeglar­ skiej oraz centralnej pozycji - w p o ł o w i e d r o g i m i ę d z y D o b u i T r o b r i a n d a m i - potrafili w pewnych dziedzinach w y r o b i ć sobie pozycję m o n o p o l i s t y c z n ą w tej części świata. R o z w i n ę l i też w sobie wiele cech m o n o p o l i s t ó w - lichwiarzy; z a c h ł a n n i i s k ą p i , niegościnni i chciwi, p r a g n ą c y u t r z y m a ć w swych r ę k a c h cały handel i w y m i a n ę przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u jakiejkolwiek chęci czy g o t o w o ś c i poniesienia ofiar, by go 109 �ulepszyć; nieśmiali a r ó w n o c z e ś n i e agresywni w stosunku do k a ż d e g o , z k i m m a j ą jakiekolwiek stosunki handlowe, w y r ó ż n i a j ą się niekorzystnie na tle swoich p o ł u d n i o w y c h i p ó ł n o c n y c h s ą s i a d ó w . " A l e aby nie być p o s ą d z o n y m o etnocentryzm, M a l i n o w s k i p o w o ł u j e na ś w i a d k ó w T r o b r i a n d c z y k ó w , k t ó r y m etnocentryzm jest obcy: „ N i e jest to t y l k o w r a ż e n i e białego człowieka. Trobriandczycy, podobnie j a k D o b u a ń c z y c y , wystawiają tubylcom z A m p h l e t r ó w n i e ż bardzo złą opinię, określając ich j a k o s k ą p y c h i nieuczciwych w transakcjach kula oraz pozbawionych wszelkiego po­ czucia szczodrobliwości i g o ś c i n n o ś c i . " 0 co w t y m wszyst­ k i m chodzi dowiadujemy się z przypisu: „Spędziłem na tych wyspach o k o ł o miesiąca i stwierdziłem, że tubylcy są zdumie­ wająco n i e k o m u n i k a t y w n i i t r u d n i w pracy etnograficz­ nej." 2 3 2 4 25 Fakt, że opozycja: relatywizm - etnocentryzm odnosi się głównie do sfery m o r a l n o ś c i ujawnia f o r m u ł k a Claude'a Levi-Straussa: „ B a r b a r z y ń c a - to przede wszystkim człowiek wierzący w b a r b a r z y ń s t w o . " L o g i k a nieuchronnie p r o w a ­ dzi do wniosku, że Levi-Strauss jest b a r b a r z y ń c ą , a nazywa­ j ą c Levi-Straussa b a r b a r z y ń c ą piszący te słowa sami stali się b a r b a r z y ń c a m i . K ł o p o t y w i ą ż ą c e się z pojęciem etnocentryzmu o d s ł a n i a „definicja" Richarda Rorty'ego: „ W o l e l i b y ­ ś m y raczej u m r z e ć niż być etnocentryczni, ale etnocentryzm jest właśnie p r z e ś w i a d c z e n i e m , że lepiej b y ł o b y u m r z e ć niż p o d z i e l a ć pewne p r z e k o n a n i a . " Przed j e d n ą z f o r m przeja­ wiania się etnocentryzmu nie uda się jednak uciec. Schematy pojęciowe a n t r o p o l o g ó w lub po prostu ich opinie zawsze b ę d ą o r g a n i z o w a ł y antropologiczne teksty. 2 6 27 PRZYPISY 1 E . Durkheim, Zasady metody socjologicznej, Warszawa 1968, s. 42 F . de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 1991, s. 36 Tamże, s. 40, przypis nr 10 * E . Durkheim, Zasady..., s. 37 Tamże, s. 74 W. Shakespeare, Makbet, Poznań 1992, s. 136 E . Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemicz­ ny w Australii, Warszawa 1990, s. 414 E . Durkheim, Zasady..., s. 129 Tamże, s. 129 Tamże, s. 145 Tamże, s. 145 Tamże, s. 43 Tamże, s. 9 Tamże, ss. 9-10 Tamże, s. 12 Tamże, s. 9 Tamże, s. 60 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 E . Durkheim, Elementarne..., s. 413 Tamże, s. 418 Tamże, s. 417 B . L . Whorf, Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi, (w:) B . L . Whorf, Język myśl rzeczywistość. Warszawa 1982, ss. 96-97 B . L . Whorf, Science and lingvistics, (w:) Language thought and reality. Selected Writings of Benjamin Lee Whorf, ed. by John B. Carrol, Cambridge-Massachusetts 1984, s. 214 B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacja o po­ czynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, Dzieła t. 3, Warszawa 1987, ss. 83-84 B. Malinowski, Argonauci..., s. 84 Tamże, s. 84, przypis nr 13 C . Levi-Strauss, Rasa a historia, (w:) L . C . Dunn, O. Klinberg, C . Levi-Strauss, Rasa a nauka. Trzy studia, Warszawa 1961, s. 134 R. Rorty, On ethnocentrism: A reply to Clifford Geertz, (w:) Objectivity, Relativism and Truth, Philosophical Papers, Vol. 1, s. 203 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Etnografowie przy pracy na terytorium Indian Waorani, Ekwador, Fot. Magdalena Krysińska 110 1991. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd17b35ab4d842aa684553470cc606c6.pdf c88a4e3fbbeafbf8b0bf8075460b47d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy prawa człowieka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2066 Title A name given to the resource Relatywizm kulturowy a prawa człowieka / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.11-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ,ud. t. 83. 1999 Mi\C;[)/\U:N/\ KRYSIŃSK/\ Konin RELATYWIZM KULTUROWY A PRAWA CZł~OWIEKA " To slulecie h.l'lo llajgors::e. Ludno,{ć cierpiala :: powodu księży, klórzy nie ro::wllie./i ,{wiata, kolollis/<Jw, któr::v g}l'(J/cili kobiety. i przedstawicieli rządu. klór::ypos/Owili prawo na glowie" - Indianin Kogi, Kolumbial. Uwikłanie antropologa w problemy grupy, którą się zajmuje, jest poniekąd ..z definicji" wpisane w jego zawód, choćby dlatego, iż - podobnie jak każdy badacz - musi być on zainteresowany sytuacją przedmiotu swoich badań. Oczywiście dla wielu antropologów nie jest to jedyna przyczyna, która powinna kierować ich uwagę na problematykę praw ludności tubylczej. Może być nią etyka zawodowa. l3ez względu na to, czy badacz będzie podzielał poglądy np. Sola Taxa i akceptował jego ..action anthropology"}, czy też w ogóle nie będzie się angażował w działania na rzecz "podmiotów swoich badań", powinien zapoznać się z głosami w dyskusji na swój temat, a mianowicie na temat antropologa. którego wypowiedzi są analizowane i poddawane krytyce przez teoretyków i praktyków zajmujących się problematyką praw człowieka. W artykule tym chciałabym przedstawić trzy różne przykłady aktualnie funkcjonujących podejść do praw człowieka - uniwersalistycznego, relatywistycznego i pluralistycznego. Każ.de z tych podejść, w swojej argumentacji na rzecz tychże praw. odmiennie ocenia postawę relatywizmu kulturowego i jego wpływ na sposób myślenia o prawach człowieka, a co za tym idzie na ich przyszłość. Troje autorów. których poglądy chciałabym omówić, jako podstawę do analizy relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii a prawami człowieka, opublikowało swoje at1ykuły w tym samym numerze amerykallskiego pisma .,Journal of Anthropological Researcll"l. Zamiarem moim jest zwrócenie uwagi na fakt. że antropolog nie musi czuć się ..moralnie zniewolony" postawą relatywistyczną przyjmowaną przez siebie na płaszczyźnie badawczej. a także przypomnienie, iż poglądów moralnych nie można "uprawomocniać dowodami naukowymi". Przy okazji rozważaJ1 na ten temat pojawiają się istotne pytania, takie jak to, czy prawa człowieka I Cytat / filmu .. Indianie Kogi. I'odrói. fruma R. Bauera i Jorge I.angera. 2 W 1952 roku la:\ opisal podejście do krainy starszych do antropologii. brad" które nazwał zrealizowanego "antropologią przez Wol- działąjąeą". Naz\\<; ty nadał procesl1l\i. \\ czasie którego prowadIOne S'I zarówno badania z zakresu nauk społecznych. jak i niesiona jest praktyczna pomoc \V rozwi'\7.ywaniu bie7.'lcyeh problemów grupy (Rubinstein. la:\.19X I: Ruhinslein.19S6: Tax. 1988). 3 • .Journal of /\Illhropological Research". vol. 53. nr 3. 1997. �12 sąjedynie wytworem cywilizacji zachodniej i jakie implikacje wynikają z odpowiedzi na to pytanie. Problematyce tej poświęca się - szczególnie w literaturze anglojęzycznej - coraz więcej uwagi. Teksty, do których odwołuje się ten artykuł, stanowią jedynie bardzo niewielką część publikacji poświęconych związkom pomiędzy antropologią i prawami człowieka, lecz - jak sądzę - część istotną. Przed przystąpieniem do przedstawienia związków pomiędzy relatywizmem a problematyką praw człowieka, konieczne jest choćby krótkie przypomnienie znaczenia tego terminu w antropologii. Nie będę tutaj omawiać jego klasycznych ujęć przedstawionych już bardzo dobrze w polskiej literaturze. Relatywizm kulturowy Najogólniej relatywizm kulturowy można określić jako koncepcję badawczą, która zakłada, iż adekwatne poznanie obcej kultury i zachodzących w niej zjawisk wymaga zakwestionowania uniwersalności pojęć i znaczer1 istniejących w kulturze badacza oraz dokonania próby zrozumienia badanej kultury poprzez jej właściwe kategorie i pojęcia. Ze względu na złożoność zagadnienia relatywizmu kulturowego, nie mogę sobie tutaj pozwolić na dokładne zrelacjonowanie wszystkich związanych z nim postaw badawczych oraz różnych implikacji tego pojęcia zarówno dla nauki, jak i epistemologii, ani też problemów, które pojęcie relatywizmu kulturowego stwarza. Jednakże dla rozważenia i oceny związków pomiędzy antropologią i prawami człowieka ukazanych w ujęciach, które chciałabym przedstawić, konieczne jest przypomnienie choćby niektórych rozróżnier1, jakie można poczynić w jego obrębie, a także umiejscowienie go na odpowiednim poziomie - badawczym lub filozoficznym. Rozpocznę od drugiej kwestii, bardziej ogólnej, lecz zasadniczej dla zrozumienia problemów, jakie mogą wynikać z niewłaściwego zastosowania terminu: relatywizm kulturowy. Relatywizm w antropologii jest koncepcją naukową. stanowiskiem w ramach metodologii badania naukowego, które ma na celu adekwatne wyjaśnienie zjawisk kulturowych. Kwestionując uniwersalność pojęć własnej kultury, prawdy, wiedzy, czy zasady racjonalizmu, pozostaje on w ramach pewnej teorii badawczej przyjętej przez antropologa, który wypowiada się na poziom ie języka przed m iotowego. Innym poziomem - i odrębną "grą językową" - na którym można wypowiadać twierdzenia o relatywności prawdy, racjonalności itd. jest poziom epistemologiczny. Przyjęcie postawy relatywistycznej na poziomie kulturoznawczym nie implikuje konieczności utrzymania jej na poziomie filozoficznym (Buchowski, 1990). Antropolog wcale nie musi się wypowiadać na poziomie teorii poznania, a jeśli to czyni. jego wypowiedzi nie determinuje metodologia badar1 naukowych, której twierdzenia nie mają z założenia uniwersalnej wartości. Innymi słowy, założeniom poczynionym w nauce w celu wyjaśnienia zjawisk kulturowych nie można przypisać uniwersalnej prawomocności. Badacz, który jest świadom tego na jakim poziomie toczy się dyskurs, ma również świadomość statusu wysuwanych przez siebie twierdzer1 oraz ich �13 prawomocności, do momentu, gdy wypowiada się właśnie jako badacz kultury, a nie filozof. Taka postawa umożliwia odparcie wielu zarzutów kwestionujących logiczne podstawy, na jakich opiera się kierunek relatywizmu kulturowego. Jednym z podstawowych rozróżnidł, jakie można poczynić w obrębie relatywizmu kulturowego, jest wyodrębnienie relatywizmu etycznego jako tego aspektu ogólnej tezy relatywistycznej, który odnosi się do sądów wartościujących oraz relatywizmu pojęciowego, odnoszącego się do aspektu poznawczego. Z drugiej strony relatywizm etyczny może być traktowany jako część relatywiZIllU poznawczego. Normy etyczne obowiązujące w danej kulturze są wówczas przez badacza traktowane tak, jak i pozostałe czynności i wytwory kulturowe. Są one bowiem w oczywisty sposób powiązane z jej pojęciami i kategoriami (Burszta, 1992). Relatywizm etyczny (moralny) można rozpatrywać również na innej płaszczyźnie, wyróżniając jego "słabą" i "mocną" formę. Relatywizm w "słabej" postaci stwierdza jedynie, iż poszczególne społeczności posiadają odmienne podstawowe wartości moralne. Jego "mocna" forma, obok stwierdzenia, iż nie można obiektywnie uzasadnić sądów o wartościach, głosi, że należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych. Pomiędzy dwoma ostatnimi stwierdzeniami nie ma zależności logicznego wynikania. Przyjęcie założenia, iż nie istnieją obiektywne kryteria, które mogą rozstrzygać o tym, co jest moralnie słuszne, nie implikuje, iż musimy wstrzymać się od osądzania poza badaniami naukowymi. Powstrzymanie się od jakiegokolwiek osądzania oznaczałoby bowiem, że musimy się wyrzec własnej hierarchii wartości, pozbyć się jakichkolwiek wartości oprócz "wartości kwestionowania wartości". ,,Ktokolwiek powiada w Europie, że wszystkie kultury są równe, normalnie nie miałby ochoty żeby mu odcinano rękę kiedy oszukuje przy podatkach pisze Leszek Kołakowski - albo by mu zaaplikowano biczowanie publiczne czy ukamienowanie w wypadku kobiety - jeśli uprawia miłość z osobą, która nie jest jego legalną żoną (lub mężem)" (Kołakowski, J 990, s. 20). Relatywizm kulturowy nic musi być jednak doprowadzoną do absurdu tolerancją, zgodnie z którą ci, którzy jej przeczą i z nią walczą, również mają rację. Może on być koncepcją naukową, postawą i narzędziem służącym do zrozumienia obcej kultury. Kiedy występuje na poziomie epistemologicznym, również nie oznacza moralnego nihilizmu. Ograniczając się jedynie do przedstawienia aspektów relatywizmu, istotnych dla poglądów, które zamierzam omówić w dalszym ciągu tego artykułu, zasygnalizowałam problematykę relatywistyczną bardzo pobieżnie. Tę krótką charakterystykę chciałabym dopełnić cytatem z pracy Wojciecha Burszty bardzo trafilie - jak sądzę - oddającym sens i założenia relatywizmu etycznego: "Pomijając trudności z logicznym uzasadnieniem i spójnością tezy relatywizmu moralnego wydaje się, iż należy ją traktować jako swoistą postawę normatywną, której celem jest zrozumienie innych kultur w ich całokształcie. Rozumienie umożliwia dopiero wyjaśnienie. Z postulatu "rozumienia" nie wynikają żadne systematyczne implikacje dla sposobów ujmowania i osądzania innych kultur. �14 Antropologowie pragnąc rozumieć stany rzeczy "z punktu widzenia tubylca", jednocześnie skłaniają się ku calkowitej akceptacji tychże stanów rzeczy, niekiedy szokujących. Jednakże rozumienie "od wewnątrz" nie musi wcale implikować "wybaczenia" i ,.aprobaty", jak to już zauważył Max Weber" (Burszta. 1990, s. 59). Można by dodać: nie musi też oznaczać przyzwolenia. Prawo a nłcjonalność W rozważaniach nad uniwersalnością praw człowieka należy zadać pytanie, co stanowi o uniwersalności bądź względności prawa w ogóle. Zastanawiać się więc można nad źródłami prawa, teoriami jego obowiązywania, bądź modelami tworzenia. Sądzę, że przybliżenie tej ostatniej kwestii może ułatwić analizę poglądów, które zamierzam przedstawić w dalszej części al1ykułu. Jednymi z kilku teorii wyjaśniających tworzenie prawa są naturalne teorie prawa, oparte na twierdzeniu, iż prawa ludzkie są słuszne dopóty, dopóki nie wchodzą w konflikty z prawami nadrzędnymi (boskimi). Rolą prawodawcy jest ujawnienie ,,tkwiących w bycie społecznym prawidłowości rządzących ludźmi" (Sarkowicz, Stelmach, 1996, s. 18). Koncepcja ta - związana z racjonalnością metafizyczną - sięga w kulturze europejskiej czasów Platona i Arystotelesa. Podobne podejście istniało i istnieje również w innych kulturach (na przykład w kulturach funkcjonujących w oparciu o prawo koraniczne). Teoria racjonalizmu jest wyraźnie powiązana z koncepcją racjonalności instrumentalnej, która zaczęła funkcjonować w XIX wieku. Ta teoria także wskazuje na prawo jako odkrywanie porządku otaczającego nas świata - jednak tym razem porządku przyrodniczego. Przekonanie, iż racjonalność sama w sobie stanowi wartość etyczną, ponieważ jest źródłem postępu w realizacji coraz to wyższych wartości, ..ustępuje \v XX-\viecznej Europie - po zerwaniu więzów pomiędzy wiedzą i moralnością - przekonaniu, iż wiedza jest jedynie neutralnym etycznie instrumentem. Model racjonalnego tworzenia prawa opracowany został przez znanego polskiego teoretyka prawa Jerzego Wróblewskiego" (Wróblewski, 1984: Michalska, Wronkowska, 1983). "W modelu tym prawodawca zwykle samodzielnie, bez udziału społeczellstwa realizuje poszczególne etapy procesu prawotwórczego i «władczo» steruje społeczeóstwem. ( ... ) Model racjonalnego instrumentalnie tworzenia prawa, choć do niedawna chętnie wspierany z jednej strony przez zwolenników pozytywizmu prawniczego, z drugiej przez zwolenników rozmaitych nurtów socjologicznej jurysprudencji i «inżynierii społecznej», w ostatnich latach poddany został gruntownej krytyce" (Sarkiewicz, Stelmach, 1996, s. 120). W teorii racjonalizmu prawo jest jedynie narzędziem realizacji wyznaczonych "odgórnie" celów. We współczesnych koncepcjach teorii pra\ova, instrumentalne pojmowanie racjonalności wypierane jest m. in. przez idee racjonalności argumentacyjnej i konsensualnej. Z pierwszej z nich - opartej na przekonaniu, iż w życiu społecznym najważniejszym zadaniem jest uzyskanie społecznej akceptacji dla ustalonych przez dane społeczer'tstwo praw i zasad - wynika, iż racjonalnym �15 prawodawcą niekoniecznie jest ten, kto wykazuje prawdziwość wiedzy, na jakiej opiera on swoje normatywne rozstrzygnięcia, ani ten, kto dowodzi ich skuteczności \v osiąganiu celów, lecz ten, którego argumentacja skutecznie kształtuje postawy adresatów norm. Racjonalność konsensualna, z kolei, oparta jest na haberrnasowskiej komunikacyjnej wizji społeczeóstwa. Zgodnie z tą koncepcją, najistotniejszymi ludzkimi działaniami są te, które zmierzają do osiągnięcia konsensusu społecznego. Warunkiem jego osiągnięcia jest działanie oparte na intersubiektywnie akceptowanych normach społecznych. E. Kustra, w proponowanym przez siebie rozwojowym modelu tworzenia prawa, wyróżnia trzy typy tworzenia prawa: a) woluntarystyczny, charakteryzujący się zdecydowaną dominacją podmiotu stanowiącego prawo nad jego adresatem, b) legalistyczny, gdzie prawo nadal jest pojmowanie jako instrument sterowania społeczeóstwem oraz c) spolcC/ny typ tworzenia prawa, w którym szeroki udział ma społeczel1stwo. Prawo i proces jego tWNzenia stają się zarówno płaszczyzną komunikacji społecznej, jak i jej wytworem. "Współcześnie można by wyróżnić trzy idealizacyjne modele racjonalnego tworzenia prawa ( ... ) model tworzenia prawa racjonalnego instrumentalnie, model racjonalnyargumentacyjnie i model racjonalny komunikacyjnie" (Sarkowicz, Stelmach, 1996 s. 123). Można więc stwierdzić, iż nie ma obecnie jednego uznanego modelu tworzenia prawa. Nie ma też jednej przyjętej teorii jego obowiązywania. Zastanawiając się nad tworzeniem prawa, można także rozważać jego wartość moralną jako pewnego typu instytucji społecznej. Według Zygmunta Ziembil1skiego argumenty najbardziej przekonujące są "związane zwrotnie z pozyskiwaniem aprobaty dla systemu społecznego, któremu prawo ma służyć. Bez przyjęcia określonej ontologi i istoty ludzkiej, bez założcI1 cschatologicznych co do tego, jaki jest sens. cel, zadania życia ludzkiego, jakie jest jego przeznaczenie, oraz jeszcze innych założe{l tego rodzaju, wiele sporów o oceny moralne może być \\ gruncie rleczy nie do rozstrzygnięcia, czy też przy nieujawnionym braku wspólnych lalożeJ1, może prowadzić do rozstrzygnięć jedynie pozornych" (ZiembiI1ski. 1995, s. (5). Prawo jest jedn,\ z dziedzin życia społecznego. Podobnie jak pozostałe jego dziedziny. jest uwarunkowane kulturowo, a jednocześnie kształtuje kulturę zbiorowości, która się nim posługuje. Tak, jak nie jesteśmy w stanie dowieść, iż dana hierarchia wartości jest słuszna, a inna nie (Kołakowski, 1990), ani rozstrzygnąć sporów moralnych, bez przyjęcia pewnych założeó (Ziembit1ski, 1995), tak i nic jesteśmy w stanie jedynie na drodze logicznego rozumowania udO\vodnić wal10ść moralną konkretnego systemu prawnego. Powszechna Deklarac.ia Praw Człowieka Punktem odniesienia dla rozważat1 na temat praw człowieka wszechna Deklaracja Praw Człowieka (dal~j -- PDPe), która jest zaakceptowaną j<mną. Ogloszona przez Narody Zjednoczone w wi m. in. o prawic do życia, wolności, pożywienia, schronienia. pozostaje Poich naj szerzej 1948 roku móPrzyjmuje się, �16 że zasady tej Deklaracji zaakceptowała większość krajów, a status prawny otrzymały one w szeregu umów międzynarodowych, a zwłaszcza w Międzynarodowej Konwencji Praw Cywilnych i Politycznych oraz Międzynarodowej Konwencji Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturowych. Uchwalenie Deklaracji, która miała reprezentować koncepcje praw człowieka w takiej formie, w jakiej są one rozumiane w demokracjach parlamentarnych, było bezpośrednią reakcją na okropności" wojny światowej, holocaust, procesy norymberskie. Źródeł koncepcji praw człowieka, które posłużyły do sformułowania Deklaracji, można doszukiwać się w różnych czasach i kulturach. Afrykanie twierdzą, iż można je wywieść z tradycyjnych kultur ich kontynentu, podobnie twierdzą uczeni z bliskowschodniej tradycji kulturowej, powołując się na Kodeks Hammurabiego, a Hindusi na króla Aśiokę (Messer, 1997). Wśród źródeł europejskich można wymienić prawo rzymskie, filozofię grecką, chrześcijaJlstwo, humanizm okresu Reformacj i oraz akty takie, jak Magna Charta z 1215 roku czy francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1774 roku. Szczególne znaczenie dla uniwersalnych w założeniu pojęć użytych do określenia praw człowieka miała z pewnością teoria społeczna okresu Oświecenia. Wymienione powyżej tradycje prawne, które artykułowały prawa jednostki w paJlstwie i relacje pomiędzy rządzonym i rządzącym, nie były oparte na zasadzie pełnej równości ludzi. Chroniły one pewne klasy w paJlstwic i były dokumentami prawa wewnętrznego. Jedynie wyodrębniona kategoria uczestników danej kultury była obywatelami, osobami, które posiadały pełnię praw. Nowatorskim punktem wyjścia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka było rozszerzenie tych praw na wszystkich ludzi. Warto zwrócić uwagę na pojęcie osoby, które ukształtowało się w Europie w oparciu o wartości chrześcijaJlskie. O szczególnym znaczeniu tego pojęcia pisze Denis de Rougemont zwracając uwagę na fakt, iż wielkie Sohory formułując dogmat o Trójcy Świętej wybrały termin "osoba", nadając słowu łaciJlskiernu, zinterpretowanemu zgodnie z myślą grecką, nową chrześcijaJlską zawmiość. Stąd wywodzi się nasze pojęcie osoby ludzkiej obdarzonej zarówno powołaniem społecznym, jak i duchowym. "Ten człowiek, zarazem wyróżniający się swoim niepowtarzalnym powołaniem i powiązany tym właśnie powalaniem z bliźnim i z Ojcem wszystkich ludzi, stanie się prawdziwym źródłem nowego prawa, poszanowania człowieka, zachodnioeuropejskiej etyki i charakterystycznych dla Europy instytucji. Zadaniem tych ostatnich jest zapewniać wolność jednostce, a zarazem przestrzegać obowiązków wobec wspólnoty" (de Rougemont, 1991, s. 6). Europejskie wartości i ideały - twierdzi de Rougemont - wywodzą się z wprowadzonego przez chrześcijaJlstwo pojęcia człowieka. Ukształtowane tradycją europejską pojęcie praw człowieka ogranicza się dla wielu europejskich naukowców i filozofów zachodniej polityki liberalnej do praw cywilno-politycznych. Odmawiają oni przyznania takiego statusu "trudnym do sformułowania" prawom ekonomiczno-społeczna-kulturowym. Na przyjęcie takiego rozumienia praw człowieka nie zgadzają się \IV większości przedstawiciele pal1stw afrykallskich i azjatyckich argumentując, iż jest to sprzeczne z ich �17 tradycją. Liderzy biedniejszych paóstw afrykaóskich twierdzą, iż to "Iudom" (narodom, nie poszczególnym grupom etnicznym), a nie jednostkom przysługują szczególne prawa. Prawa bowiem tych ostatnich mogą być poświęcone (przynajmniej na ,.krótki dystans") dla zapewnienia rozwoju ekonomicznego i ,.prawa do egzystencji". Podobne opinie przedstawiają reprezentanci Chin czy Indonezj i, którzy twierdzą, iż indywidualne prawa polityczne są obce azjatyckiej tradycji wspólnotowej. Wyraz swoim poglądom dali oni w Deklaracji z Bangkoku w 1993 roku. która miała być odpowiedzią na zarzuty Zachodu, iż państwa te gwałcą prawa jednostek (Messer, 1997). Z kolei Stany Zjednoczone. które podpisały pope, nigdy nie ratyfikowały traktatów o prawach społecznych i ekonomicznych. Innym, szczególnie dla antropologów interesującym problemem, który staje się coraz ważniejszy \v dyskusji nad prawami człowieka, są prawa ludności tubylczej. Są one szczególnym przypadkiem praw mniejszości (szczególnym choćby z tego powodu, iż ludność tubylcza nie musi stanowić mniejszości w sensie liczbowym). Obecna polityczna i prawnicza retoryka w dyskusjach nad prawam i zbiorowym i podkreśla prawa grup tubylczych do odmienności, jak i do decydowania o sposobach własnego rozwoju. Przedstawiciele autochtonów - przynajmniej ci. których wypowiedzi mogą dotrzeć na arenę międzynarodową - nie dają rządom pallstw, do których zostali siłą włączeni, moralnego i prawnego autorytetu do ich reprezentowania. Podćzas dyskusj i nad uznaniem tradycyjnych praw ludności tubylczej pojawiają się dwie istotne kwestie. Pierwszą z nich jest fakt, iż niektóre kulturowe praktyki tych ludów pozostają w bezpośrednim konflikcie z prawami człowieka uznanymi przez społeczność międzynarodową. Drugą sprawą jest problem reprezentacji grup tubylczych. Grupy te nie są ani homogeniczne, ani statyczne (w znaczeniu kulturowym), co pociąga za sobą różnorodne i sprzeczne interesy. Natomiast kwestie negocjowane przez liderów (którzy mogą reprezentować tylko jedną z fi'akcji) są decydujące dla kultury całej grupy. Po wstępnym zarysowaniu problematyki związanej z różnymi opiniami na temat praw człowieka i tego, co prawa te powinny gwarantować, chciałabym teraz przedstawić trzy różne podt:iścia do tego tematu: "uniwersalistyczne", ..relatywistyczne" oraz "pluralistyczne". Każde z tych podejść w inny sposób ocenia rolę antropologa w tworzeniu kultury praw człowieka, a w szczególności antropologa przyjmującego założenia relatywizmu kulturowego. Przedstawiając te opcje skupię się glównie na ich teoretycznych założeniach. Dla przedstawienia podejścia "uniwersalistycznego" posłużę się artykułami Elizabeth M. Zechenter, przedstawicielki tego kierunku. Podejście uniwersalistyczne Podstawowym założeniem tej koncepcji praw człowieka jest stwierdzenie, iż istnieje zasadnicza jedność rodzaju ludzkiego, uprawniająca wszystkie jednostki bez względu na ich religię, płeć, bądź jakiekolwiek kulturowe czy regio- �18 nalne uprzedzenia - do pewnego podstawowego minimum praw znanych jako prawa człowieka (podobne stwierdzenia wysuwają także pozostałe podejścia, różnica leży w sposobie ich uzasadniania). Dla uniwersalistów, czy antyrelatywistów, koncepcja praw człowieka różni się od innych tradycyjnych kultur prawnych. Zajmuje się ona wyłącznie prawami jednostki vis-a "is państwa poza kontekstem kulturowym. Prawa poszczególnych kultur - choć wartościowe i chroniące ludzką godność - nie mają statusu "praw człowieka". Poparcie dla poglądów uniwersalistycznych E. Zechenter odnajduje w kilku teoriach jurysprudencyjnych: prawa naturalnego, teorii racjonalizmu, teorii pozytywizmu, a także 4 w teorii "ludzkich zdolności", reprezentowan~j m.in. przez Johna Rawlsa . Jednym z argumentów wysuwanych przez Zechenter na rzecz uniwersalistycznego podejścia do praw człowieka jest powołujące się na Ernesta Gellnera stwierdzenie, iż nie ma kultur, które podobnie jak języki, byłyby kompletnie nie dające się pojąć "obcym". Potwierdzeniem wspólnej ludzkiej natury miałyby być współczesne badania m.in. z zakresu psychologii, socjobiologii, psychiatrii. neurologii, dowodzące np. genetycznego uwarunkowania języka. Także uzasadnienie dla przyjęcia " minimum uniwersalnych standardów, które miałyby zastosowanie dla wszystkich ludzi" rodzi pytania: Gdyby nauka nie była w stanie wykazać. iż wszyscy ludzie są podobni, gdyby wręcz "udowodniła", że tak nie jest, czy wówczas w odniesieniu do owych "innych" prawa te nie musiałyby być stosowane? Można też zadać inne pytanie: Jakie miałoby być kryterium wykazujące dostateczną "wspólność" rodzaju ludzkiego i jak dalece należałoby ją dowieść? Czy mieliby więc rację teoretycy apartheidu, gdyby udało się im obiektywnie wykazać dostatecznie istotne (biologiczne? psychiczne?) różnice pomiędzy rasami? Z pewnością nie takie wnioski leżały w zamierzeniach zwolenniczki uniwersalizmu. Lecz próby naukowego uzasadnienia praw moralnych mogą właśnie do nich prowadzić. Zdaniem Zechenter, zagrożeniem dla koncepcji praw człowieka jest relatywizm kulturowy, a jego "krytyka nowoczesnego ustroju praw człowieka jest w znacznym stopniu nieprawomocna i działa na niego korumpująco" (Zechenter, 1997a, s. 17). Dla Zechenter relatywizm kulturowy jest teorią, która utrzymuje, że nie ma absolutnej prawdy, czy to etycznej, moralnej, czy też kulturowej i nie ma też sensownego sposobu na osądzanie różnych kultur, ponieważ każdy osąd jest etnocentryczny. Powyższa definicja oznacza, iż - pomimo że autorka (raczej w ujęciu historycznym) pisze o relatywizmie deskryptywnym, normatywnym, a także o reprezentowanym przez Clifforda Geertza relatywizmie epistemologicznym - w zasadzie nie czyni rozróżnień pomiędzy współczesnymi podejściami relatywistycznymi, w szczególności pomiędzy płaszczyzną badawczą i filozoficzną. Nie zakłada też możliwości, w której relatywizm 4 Celem Rawlsa jcst wypracOI\anic koncepcji sprawiedliwości. która by/aby alternatywą wobec utylitaryzmu dominującego w anglosaskiej myśli społecznej . .leg.o teoria sprawiedliwości. która zakłada m.in .. iż ludzie rodzą się \\ określonych warunkach przypadkowo: złe warunki ..wyjściowe·· powinny zostać zrekompensowane przez społeczeństwo (Rawls. 1994 l. �19 etyczny byłby jedynie szczególną formą relatywistycznego podejścia w antropologii. Jednym z argumentów przeciw relatywizmowi ma być stwierdzenie jego wewnętrznej sprzeczności. Głosząc brak uniwersalnych zasad i praw, jego przedstawiciele twierdzą, iż należy być tolerancyjnym wobec innych kulturowych praktyk, czyniąc w ten sposób tolerancję zasadą uniwersalną (Zechenter, 1997a, s. 18). Jednakże, jak wiemy, antropolog mówiąc o względności praw i zasad wypowiada się jako badacz kultury, a nie filozof. Dla Zechenter wstrzymanie się od oceny zasad moralnych (także na poziomie badawczym) i stwierdzenie, iż nie można oceniać sądów o wartościach, oznacza etyczny nihilizm. Innego zdania jest Leszek Kołakowski, gdy pisze: "Sytuacja antropologa nie polega naprawdę na zawieszeniu oceny i jego postawa opiera się na przekonaniu, że opis i analiza uwolnione od normatywnych przesądów, są więcej warte niż duch wyższości lub fanatyzmu; jest to wszelako sąd wartościujący w sensie równie mocnym, jak sąd przeciwstawny. Niepodobna naprawdę porzucić wartościowania. To co nazywamy duchem naukowym jest postawą kulturalną, związaną swoiście z cywilizacją zachodnią i jej hierarchią wartości" (Kołakowski, 1990, s. 16). Badacz, który próbuje zawiesić swoje oceny w trakcie postępowania naukowego, nie wyrzeka się tym samym swoich własnych poglądów i wartości. Próba zrozumienia "innego" nie oznacza utraty własnej tożsamości. E. Zechenter zdegustowana jest jednakże wszystkimi relatywizującymi postawami dotyczącymi nauki. Uważa bowiem, iż kwestionując obiektywność własnych sądów o rzeczywistości w konsekwencji odrzuca się też każdy uniwersalizm, w tym uniwersalizm praw człowieka (Zechenter, 1997b, s. 325326). Stawia ona znak równości pomiędzy dowodem naukowym a racją moralną. Zakłada, iż hierarchia wal10ści człowieka Zachodu musi być kształtowana przez ocenę możliwości naukowego poznania rzeczywistości. A przecież jak uważa Kołakowski - "nie sposób dowieść - co się zowie dowieść - że tolerancja religijna jest lepsza niż reżym, w którym ludzie są skazywani na śmierć za chrzczenie swoich dzieci, że równość wobec prawa ma wyższość nad prawodawstwem, które udziela przywilejów określonym kastom, że wolność jest lepsza niż despotyzm itd." (Kołakowski, 1990, s. 19). Z artykułów E. Zechenter dowiadujemy się, że "wielu relatywistów po cichu lub wprost usprawiedliwia kanibalizm, dzieciobójstwo, okaleczanie genitaliów, tortury, przemoc i brutalność wobec kobiet i dzieci, torturowanie zwierząt oraz inne praktyki, które są niezgodne z ideami międzynarodowych praw człowieka" (Zechenter, 1997a. s. 18). Ze stwierdzeniem tym - podobnie jak i z zarzutami, iż wielu antropologów woli unikać osądów, ponieważ tak jest im wygodniej nie mogę się zgodzić. Próba zrozumienia obcej kultury nie jest równoznaczna z porzuceniem własnej hierarchii wartości, zrozumienie z "wybaczeniem", a o zawodzie antropologa należy jednak dyskutować głównie jako o profesji, a nie powołaniu. �20 Z pewnością należy się zastanowić nad każdą krytyką, także i nad opinią, że to troska o możliwość przeprowadzenia badar't terenowych i dbałość o to, by nie narazić się żadnej ze stron powoduje brak zaangażowania i jasnej postawy etycznej ze strony antropologa. Można jednak także wyliczać przykłady badaczy, którzy takie postawy przyjmowali, choćby Myrnę Mack Chang badającą w Gwatemali sytuację ludności przesiedlonej przez wojsko w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Została ona zastrzelona w 1990 roku zanim zdążyła zeznawać przed Mi~dzyamerykar'tską Komisją Praw Człowieka (Human Rights ..., 1992; Wilson, 1997). Elizabeth Zechenter zauważa, iż w ostatnich latach wiele rządów krajów Trzeciego Świata zakwestionowało uniwersalizm praw człowieka, wykorzystując do tego koncepcję relatywizmu ku Iturowego. Opierają się na niej w twierdzeniu, iż mogą zawiesić prawa człowieka wobec swoich obywateli w imię kulturowej suw~renności (Zechenter, l 997a. s. 19). Tego spostrzeżenia, które także ma dyskredytować relatywizm, nie można jednak policzyć na korzyść uniwersalizmu, nie udzieliwszy wcześniej odpowiedzi na pytania: Gdyby owi politycy nie mogli odwołać się do relatywizmu kulturowego jako wytłumaczenia swojego postępowania, to czy by je zmienili? Po drugie, czy należy wnioskować, iż w nauce nie powinno się tworzyć koncepcj i i rozwijać teorii, które mogą być użyte w "nieetyczny" sposób? Czy w tak samo "nieetyczny" sposób nie może zostać wykorzystana idea uniwersalności praw człowieka (np. gdy tyran uzna za "uniwersalne" jakieś "barbarzyr'tskie" prawo)? Relatywizm kulturowy jest, zdaniem Zechenter, oparty na statycznej, błędnej koncepcji kultury. Kultura bowiem według niej jest trwającą adaptacją do zmieniającego się środowiska (Zechenter, 1997a, s. 18; 1997b, s. 332). Choć można oczywiście polemizować z przypisaniem relatywizmowi statycznej koncepcji kultury, a także z tym, co ma implikować ta bardzo uproszczona definicja kultury przyjęta przez autorkę, należy jednak zwrócić uwagę, iż kwestionując statyczny obraz kultury, podejście uniwersalistyczne przyjmuje, iż inne kultury, którym dotychczas obce było akceptowanie praw człowieka w sensie zachodnim, mogą zacząć i zaczynająje w takiej formie przyjmować. Gdy w ramach tej samej kultury zaczynają funkcjonować, bądź funkcjonują od dawna, różne systemy wartości, należy zadać pytanie, który z nich jest dla niej reprezentatywny. Innym istotnym problemem, który porusza Zechemer. jest kwestia relacji pomiędzy prawami jednostek a prawami grup, które "wykazują skłonność do wykorzystywania jednostek lub pewnych klas, np. kobiet, czy dzieci" (Zechenter, 1997a, s. 19). Skłania ona do zastanowienia, czy gwarantowanie praw grupom chroni słabsze jednostki. Według tej autorki zbyt mało jest badań i informacji o wewnątrzkuiwrowej różnorodności, a zwyczaje kulturowe odzwierciedlają interesy klasy dominującej w obrębie grupy. Zechenter uwaza leż, że niezmiernie trudno jest określić, które zwyczaje są reprezentatywne dla danej kultury. Czy bowiem założenie, że 100 % osób w danej grupie praktykuje dany zwyczaj oznacza, że jest on "prawomocny"? Czy możemy przyjąć punkt widzenia więk- �21 szości? Co w sytuacji, jeśli większość korzysta z danej praktyki kosztem mniejszości? Czy taka praktyka jest wciąż "uprawniona"?). Autorka stawia także inne pytania - które, jak i powyższe - świadczą, iż "uniwersalizm" nie jest tak do końca uniwersalny (np. pytanie: "Czy możliwe jest stworzenie międzynarodowego konsensusu jako kryterium, które mogłoby być używane do krytycznej oceny kulturowych zwyczajów i ich osądzania?") (Zechenter, 1997a, s. 21) i nie może udzielić jasnych odpowiedzi na wiele pytań związanych choćby z faktem, iż problem odmienności kulturowej jest coraz wyraźniej artykulowany również przez ludy tubylcze. Zechenter w jednym zdaniu przyznaje, i7.odmawiają one rządom moralnego prawa do ich reprezentowania (Zechenter, 1997a, s. 16), lecz na tym poprzestaje, nie wdając się ani w ocenę ich stanowiska, ani w implikacje, jakie z niego wynikają dla rozważań na temat praw człowieka. Jej zdaniem "odrzucenie uniwersalizmu na rzecz relatywizmu kulturowego miałoby bardzo znaczące konsekwencje i prowadziło do brutalizacji życia w imię religii i kultury" (Zechenter, 1997b, s. 341). Podejście uniwersalistyczne jest dla niej jedyną opcją, która umożliwia istnienie praw człowieka w takiej formie, by chroniły prawa jednostki. Relatywizm kulturowy - tak jak jest on rozumiany przez autorkę - jawi się jako "zgoda na wszystko" w imię wyrzeczenia się etnocentryzmu. Przyjrzyjmy się teraz, jaką postawę wobec praw człowieka przyjmuje przedstawiciel współczesnego nurtu relatywizmu kulturowego w antropologii. Podejście relatywistyczne Relatywiści kulturowi (antropologowie) - dla których prawa jednostki nie są oczywiste same z siebie - argumentują na rzecz takiej koncepcji praw człowieka, która domaga się większego szacunku dla różnic kulturowych, a szczególnie większej ochrony dla praw ludności tubylczej. Obiekcje relatywistów wzbudza struktura "zaszczepienia" praw człowieka, ustanawiająca międzynarodowe komisje i instrumenty jako arbitrów globalnej moralności, a prawa międzynarodowe i narodowe stawiająca ponad zwyczajami i wartościami grup kulturowych. ,,Antropologowie nie ulegają prawnej strukturze praw człowieka, która powierza ich ochronę tym samym paIlstwom, które są głównymi sprawcami nadużyć. (...) Są także sfrustrowani prawniczymi imerpretacjami, ograniczającymi rodzaje zarzutów lub dowodów, które mogłyby zostać użyte do obrony praw człowieka, a które czasami - dla własnych korzyści - wykorzystywane są przez łamiących te prawa" (Messer, 1997, s. 293-294). Terence Turner, którego poglądy chciałabym przedstawić, jest członkiem powołanych w ramach Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (da- , Ciekaw;\ lmagl,: c/.yni i\bdullahi A An-Nairn pisząc. iż poparcie dla dyskryminowanej w danej kulturze grury ze strony ..obcego" i jego twierdzenie. że to właśnie on wie, jaka jest słuszna wilja Kultury OWl:go spoleczeństwa. nic prowadzi efektywnie do osiągnięcia celu, a mianowicie do porra\\ y sylllal:ji dyskryminowanej grupy (An-Nairn. I992b, s. 20). �22 lej ATA) Komisji Praw Człowieka, Grupy Zadaniowej Działającej na Rzecz Praw Człowieka (Task Force on Human Rights) oraz stałego Komitetu na Rzecz Praw Człowieka utworzonego w 1995 roku. Sformułowanie ogólnych deklaracji dotyczących praw człowieka w świetle antropologicznej wiedzy i teorii, jest jednym z głównych zada6 tych ciał. Poglądy Turnera - jak sam stwierdza - zostały w znacznym stopniu sformułowane podczas dyskusji zakOł1czonej wydaniem przez A TA dokumentu wyjaśniającego jego problemy teoretyczne i służącego jako praktyczny przewodnik dla działa6 antropologa, stykającego się z przypadkami łamania praw człowieka. Przedstawiając poglądy Turnera, skupię się głównie na tym aspekcie jego rozważa!'l, który dotyczy teoretycznego wymiaru pracy antropologa. Koncepcja uniwersalnych kulturowych cech lub zasad nie jest - według Turnera - sama w sobie niezgodna z pewnymi fonnami kulturowego relatywizmu. "Prawa" w szczególnym sensie nie mogą być uniwersalnymi atrybutami "ludzkości" postrzeganej antropologicznie, lecz generalne zasady prawa lub sprawiedliwości - mogą. Antropologia może być w stanie dostarczyć wiedzę o uniwersalnych atrybutach ludzkości. Według Elizabeth Zechenter to biologia miała dostarczyć dowodów na rzecz wspólnej natury człowieka, na których można by oprzeć ideę uniwersalności praw człowieka (Zechenter, I997b, s. 327). Tlirner chciałby, aby uczyniła to antropologia. Oboje odczuwają potrzebę naukowego potwierdzenia podstaw uniwersalności praw człowieka. "Jest oczywiste - pisze Turner - iż prekulturowa, psychobiologiczna konstytucja istot ludzkich jako jednostek nie może być interpretowana jako potwierdzenie czegokolwiek co jest społecznie i kulturowo utworzone jako «prawo», lecz czy istnieje jakiś wspólny aspekt społecznej i kulturowej konstytucji ludzi, który może zostać rozpoznany jako implikujący, jeśli nie potwierdzający, prawa w tym sensie? Odpowiedź na to pytanie, jak wierzę, brzmi: «tak»" (Turner, 1997, s. 275). Czy z obiektywnej wiedzy -jeśli takąjest antropologia - można wyprowadzić moralne lub polityczne zasady? - pyta Turner. Nie odpowiada on na to pytanie wprost, lecz wydaje się, iż z przekonania, że w ramach koncepcji relatywistycznej istnieje potrzeba dowiedzenia pewnych uniwersaliów, można by wnioskować, iż zakłada, że mogą one służyć jako wzmocnienie i potwierdzenie praw człowieka. Wniosek ten zilustruje jeszcze jednym cytatem z artykułu Human rights, human difference: "Wolno także sugerować, że jeśli antropologicznie uzasadnione podstawy do obrony praw osób i grup pozbawionych przywilejów lub odsuniętych na margines mogłyby zostać określone, zapewniłyby one mocną podstawę do obrony ludzkiego i pragmatycznego kulturowo relatywistycznego podejścia zalecanego przez Hatcha i Greenwooda przeciwko prawicowym atakom na kulturową i społeczną różnorodność" (Turner, 1997, s.277). W sugerowanej .- przez wspomnianych przez Turnera, Elvina Hatcha i Davydda Greenwooda - koncepcji relatywizmu uważa się go raczej za metodę niż teorię. Powinien on być traktowany nie jako w pełni rozwinięte stanowisko teoretyczne, lecz zobowiązanie do wstrzymywania się przed osądem moralnym. �23 aż do momentu poczynienia wysiłków, w celu zrozumienia innej kultury w jej własnym kontekście. Takie podejście - jak uważa Turner - nie kwestionuje potrzeby teoretycznie ugruntowan~j międzykulturowej zasady sprawiedliwości i równości, zdolnej do tego, by służyła jako podstawa dla praw człowieka. Uczony- ten zakłada istnienie pewnych "ukrytych,,6 - w przypadkach prostych społeczności - zasad: uczciwości, słuszności, sprawiedliwości czy równości. Ponieważ są one ,.ukryte'·, a więc studia porównawcze nie mogą odkryć uniwersalnej międzykulturowej zasady, czy zasad praw człowieka. Powyższe stwierdzenie jest typowym założeniem uniwersalistycznym. Tak \vięc w jednej metodzie badawczej mielibyśmy połączyć zarówno założenia uniwersalistycznc, jak i relatywistyczne. Powstaje pytanie, jak daleko można rozgraniczyć sfery kultury, których one dotyczą? Istnienie kulturowych różnic - uważa Turner - nie wyklucza istnienia kulturowych uniwersaliów, nie bardziej niż różnice pomiędzy językami nie wykluczają istnienia uniwersalnych cech języka. Podobnie uniwersalna jest ludzka zdolność do ,,tworzenia kultury", a "zawartości" poszczególnych kultur są kontekstowo uwarunkowane. Turner przypisuje atrybut "uniwersalnych matryc" procesom społecznej i kulturowej produkcji i reprodukcji, a nie wyabstrahowanym z nich kulturowym cechom, wartościom i normom. Argumentuje dalej, że takie uniwersalne atrybuty mogą być zgodne z pragmatycznym kulturowym relatywizmem. Taki pragmatyczny relatywizm byłby rozumieniem specyficznych kulturowych różnic jako produktów działa!'l, które zapośredniczają uniwersalne ludzkie zdolności do kontekstowo zróżnicowanych okoliczności. A te uniwersalne ludzkie zdolności mogą być interpretowane jako podstawy uniwersalnych zasad sprawiedliwości, równości, czy wzajemności. Argumentacja Turnera nasuwa pewne wątpliwości i pytania. Czy "pragmatyczny relatywizm". który stwierdza po prostu, że kultury się różnią ze względu na ,.kontekstowe okoliczności", jest czymś więcej. niż banalnym stwierdzeniem stanu rzeczy, że kultury w ogóle się różnią (bo właśnie wszystko można uznać za "kontekstową okoliczność") i czy koncepcję taką można wciąż nazywać "relatywizmem kulturowym?" Po drugie, dlaczego z .,uniwersalnych matryc" jakimi są procesy produkcj i i reprodukcj i kulturowej - nie można wywieść także szeregu innych uniwersalnie obowiązujących zasad. Jeśli nie, to dlaczego i co stoi na przeszkodzie, by to uczynić, jeśli zaś można, to koncepcja ta jest \vedług mnie typową koncepcją uniwersalistyczną. Jeszcze jedna wątpliwość dotyczy samcgo pojęcia "uniwersaliów". "Geettz zastanawia się, jaki status ontologiczny posiadają takie wyróżniane uniwersalia - pisze W. Burszta czy nie są to przypadkiem pojęcia puste. ( ... ) Pojęcie «uniwersaliów» oznacza, że powinny one posiadać identyczną zawartość, a nie treść specyficznie kultu- "Na j.:dnym krar"lCu ..kontinuum zrl)żnicowania form prawnych" Turner umiejscawia ,.niektóre proste bcZpallS!WO\\ c spo!cuności l IV których - M. K.I hrak jest spccyficznych 7.ądań i roszczcń wohcc innych członków spo!cczności Iuh społeczności jako całości lub wyróżnianych spokCl.l1ych Illcchanizll1('l\\ służ<jeych do ich wprowadzenia" Cfurner. 1997. s. 276). �24 rową. ( ... ) Geertz nie twierdzi, że nauki o kulturze nie są w stanie formułować generalizacji o człowieku jako człowieku, przeciwnie - zwłaszcza antropologia ma tutaj dużo do powiedzenia. Jednak poszukiwania uniwersaliów zgodnie z modelem Bacona (czy szerzej oświeceniowym), jest poszukiwaniem «com,'ensus gentiul11» nie istniejącego w rzeczywistości oraz - kiedy nie znajduje się tego rodzaju substancjonalnych uniwersaliów - prowadzi do «wirówki» relatywiZlnu kulturowego z jego wszelkimi niekonsekwencjami" (Burszta, 1990, s.78). Turner w swoich poglądach - na których kompletne omówienie nie ma tu niestety miejsca - argumentuje na rzecz działall antropologów w obronie ludzkiej różnorodności. Zgadza się z krytykami zachodniego indywidualistycznego podejścia do praw człowieka, iż "społeczellstwo obywatelskie", w sensie zakładanym przez zachodnią liberalną filozofię i myśl prawniczą, nigdy nie istniało i nie istnieje w większości krajów Trzeciego Świata, a zamiar nałożenia jego prawnych form i standardów na tradycyjne i wspólnotowo zorganizowane społeczności może stać się społecznie destrukcyjnym nadużyciem prawa. Kryterium ludzkiego zróżnicowania implikuje nową koncepcję roli społecznych praktyk i instytucji, takich jak pallstwo, jako mediatorów, arbitrów i regulatorów różnorodnych, potencjalnie konfliktowych kulturowych tożsamości (Turner, 1997, s. 284-287). Turner uważa, iż dla odparcia ataków krytyków relatywizmu kulturowego, należy well wpisać - poprzez założenie istnienia kulturowych uniwersaliów uniwersalizm praw człowieka. Relatywizm w antropologii jest dla niego - podobnie jak dla E. Zechenter - wewnętrznie sprzeczn/. Nie odrzuca go jednak, lecz stara się mu nadać formę, która nie będzie pozostawała w sprzeczności z zasadami moralnymi, głoszącymi uniwersalność pewnych prawd. Nie zauważa przy tym, iż zabieg ten jest zbędny, ponieważ taka sprzeczność nie występuje, jako że antropolog posługuje się relatywizmem jako narzędziem badawczym, nie nadając swoim wypowiedziom uniwersalnego znaczenia (o czym pisałam już na początku tego artykułu). Pomimo, iż Turner pojmuje prawa człowieka inaczej niż Zechenter, stawiając obok praw jednostki także prawa grup kulturowych, to jednak oboje autorów łączy poszukiwanie "naukowego uzasadnienia" dla uniwersalnej idei tych praw. Czynią to, szukając dodatkowego wsparcia dla idei praw człowieka, którą obydwoje popierają. Niestety, skupiając się w tym artykule na teoretycznym aspekcie relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii, a poparciem dla tejże idei, nie mogę sobie pozwolić na wskazanie wielu trafnych spostrzeżeń, dotyczących innych aspektów problematyki praw człowieka poczynionych przez tych naukowców. 7 •• Dyskusia nad zgodności,! relatywizmu kulturowego L pewnymi empirycznymi. czy teon> tycznymi kulturowymi uniwersaliami powinna rozpocząć sil,: od stwierdzenia. iż relatywizm kulturowy jest. paradoksalnie. uniwersalnym twierdzeniem. co do natury kultury w ogólności. które zakłada. że wszystkie «kultury» są całościami tego samego rodzaju" (Turner. 1997. s. 278). �25 Podejście pluralistyczne Zupełnie chciałabym inny punkt widzenia przYJmuJe podejście pluralistyczne, które krótko przedstawić w oparciu o artykuł Ellen Messer, Pluralist Approaches lo Human Righls (Messer,1997). Jest to podejście pragmatyczne, w ramach którego przyjmuje się, iż prawa człowieka mają źródła w różnych tradycjach i kulturach. Aby prawa te mogły skutecznie spełniać swą rolę, muszą zostać zaakceptowane we wszystkich tradycjach kulturowych. Aby tak się stało, konieczny jest konsensus. Pojęcie konsensusu odgrywa w tym ujęciu kluczową rolę. Przedstawiciele tego podejścia nie zakładają, że prawa człowieka mogą zostać dowiedzione, czy też uprawomocnione dzięki nauce. Uznają, iż mają one "pozaprawne wymiary" i podkreślają ,jedność w różnorodności" ich współczesnej formy. Rola antropologa w tym ujęciu pozostaje niepoślednia. Jego wkładem jest łączenie kulturowo specyficznych, wspólnotowych pojęć i praktyk z międzynarodowymi standardami i instrumentami. Zarówno relatywiści jak i antyrelatywiści zgadzają się co do faktu, iż prawa człowieka Narodów Zjednoczonych (NZ) są szczególnym wyrazem międzynarodowo - międzYPaJlstwowej kultury prawnej, a kultura polityczna Zachodu jest ich główną inspiracją. N ie zgadzają się w kwestii, czy są one uniwersalne i adekwatne dla wszystkich czasów, miejsc i ludzi. Szczególnie różnią się w opinii na temat moralnego autorytetu instrumentów praw człowieka oraz tego, czy kulturowe pojęcia prawa odpowiadają międzynarodowej teorii i praktyce. Podejście pluralistyczne jest w pewnej płaszczyźnie podejściem relatywistycznym, nie uznaje bowiem, iż zachodnia uniwersalistyczna koncepcja praw człowieka, traktująca jedynie o prawach jednostki i uznająca ich ponadkulturowy wymiar, jest koncepcją ,jedynie słuszną". Podejście to nie jest jednak koncepcją badawczą - jak jest nią relatywizm kulturowy w obrębie antropologii lecz koncepcją tworzenia szczególnego rodzaju prawa, jakim są prawa człowieka. Jest to więc podejście prawodawcy, który sięga do metod i środków zalecanych przez racjonalność komunikacyjną (konsensualna). Wykorzystuje do swojego modelu tworzenia prawa m. in. prace antropologów, zakładając, iż "jądro podobiellstw" może zostać odnalezione w różnych kulturach i systemach politycznych (czyni tym samym założenie uniwersalistyczne, lecz nie na poziomie badawczym). Punktem wyjścia dla "pluralistów" pozostaje zachodnia koncepcja praw człowieka. Zgodnie z pod~jściem pluralistycznym, źródeł praw człowieka sformułowanych - i wciąż formułowanych - należy szukać w różnych kulturach i tradycjach w tym także w tradycji socjalistycznej. Podejście to wspiera założenia o współzależności praw ekonomiczno-społeczno-kulturowych i cywilno-politycznych, próbując łączyć tradycje "Wschodu" z "Zachodem". (Zdecydowanie ..zachodnie'· stanowisko przyjmują Stany Zjednoczone, które odmawiają ratyfikacji Konwencji Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturowych, obawiąjąc się, że "uwolnienie od niedostatku" mogłoby stać się prawnym obowiązkiem pallstwa. USA oskarżone są o to, iż są głównym sprawcą nadużyć ekonomicz- �26 nych praw człowieka poza swoimi granicami). Podobna współzalcżność istnieje pomiędzy prawami jednostki, a prawami zbiorowymi, np. prawami grup kulturowych. Wiele żądaó grup może wchodzić w konflikt z prawami jcdnostek gwarantowanymi w PDPe. O tym, które z nich mają pierwszelistwo, powinno byćzgodnie z podejściem pluralistycznym - rozpatrywane przypadek po przypadku. W ten sposób stwierdzono na przykład, iż okaleczanie genitaliów kobiet w kulturach afrykańskich, nierówny dostęp do ziemi czy pożywienia nie są istotne dla przetrwania wspólnoty kulturowej. Takie pragmatyczne podejście sprawdzające, czy dana cecha jest istotna dla tożsamości kulturowej, czy też leży w interesie jakiejś frakcji, wywołuje krytykę antyrelatywistów i oponentów praw zbiorowych. Ci ostatni domagają się, by prawa te zostały wpierw zaakceptowane jako prawa człowieka. Uważają, iż tożsamość kulturowa powinna być chroniona poprzez wzmocnienie praw cywilno-politycznych, a nie trudnych do sformułowania "praw do kulturowej tożsamości". Uzasadniona wydaje się ich obawa, iż "mnożenie praw człowieka" może prowadzić do ich osłabienia, wiele zaś grup może deklarować się jako "ludy", wysuwając swoje żądania. Oczywiste wątpliwości może też wzbudzać odpowiedź na pytanie, kto i w jaki sposób ma decydować o tym, które zwyczaje są ważne dla przetrwania danej kultury. Prawa zbiorowe (w tym prawa ludności tubylczej), poprzez które komisje praw człowieka NZ próbują rozwinąć problemy kulturowej i politycznej różnorodności, są przez nie formułowane w sposób niejasny. Mogą więc być szeroko akceptowane, ale pozostają też "szeroko otwarte na interpretacje i kwalifikacje, kto jest «osobą» zasługującą na ochronę" (Messer, 1997, s. 304). Ta ostatnia kwestia, a więc kto jest uznawany za "uprawnionego" do ochrony w poszczególnych kulturach, jest jednym z naj istotniejszych problemów do rozwiązania w ramach podejścia pluralistycznego. Wiele kultur określa "innego" jaką "mniej niż człowieka" (o brytyjskiej koncepcji "pełnego człowieczellstwa" w kolonialnym Egipcie, zob.: Asad, 1997). W takiej sytuacji zarówno antropologowie, jak i filozofowie wysuwają obiekcje wobec założenia, iż przyjęcie wspólności rodzaju ludzkiego jest samo z siebie oczywiste. Rolą antropologa, który bada konkretne p~jęcia kulturowe, porównuje je i analizuje, miałoby być umożliwienie "wielokulturowego spojrzenia" (dla konsckwentnego relatywisty kulturowego jest to sytuacja niemożliwa), które przyczyniłoby się m.in. do zrozumienia, kto w odmiennych kulturach jest pozbawiony przywilejów (praw) i dlaczego. Praca antropologa miałaby służyć nie tylko teoretycznym rozważaniom, ale i konkretnym działaniom. np. podejmowaniu decyzji o rozdziale żywności, a także (sic!) tworzeniu "efektywnych materiałów edukacyjnych" dotyczących praw człowieka. Podejście plural istyczne zakłada bowiem, iż dopiero przyjęcie i zrozumienie tych praw przez wszystkie kultury i warstwy społeczne może zagwarantować ich skuteczność. Można stwierdzić. iż podejście pluralistyczne służy wypracowaniu skutecznych narzędzi dla ochrony praw człowieka bardziej niż filozoficzno - prawniczym odpowiedziom, czy takie (uniwersalne) prawa istni~ją. Oczywiście, by chronić te prawa �27 wpierw musi zakładać ich istnienie, choć uznaje, iż nie są wyłącznie dziedzictwem Zachodu i w związku z tym powinny być formułowane przy udziale innych kultur, dając tym samym większą gwarancję, iż zostaną przez nie zaakceptowane. Podstawą do tej dyskusji pozostają war10ści kultury zachodniej. Pozostaje pytanie na ile wartości te są "negocjowalne" i czy w ogóle są, podczas dążącego do konsensusu procesu tworzenia "nowych praw człowieka", jak na przykład praw ludów tubylczych. Podsumowanie Moim celem było przedstawienie różnych, rozwijanych w drugiej połowie lat 90. podejść do koncepcji praw człowieka, których poznanie powinno być dla antropologa istotne zarówno ze względu na relację (bądź jej brak) pomiędzy konkretnym podejściem, a zadeklarowaną przez naukowca koncepcją badawczą w ramach antropologii, jak i na przedstawienie roli, jaką może odegrać antropolog w działaniu na rzecz praw człowieka, tak jednostki, jak i grupy etnicznej. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to należy mieć świadomość, iż relatywizm kulturowy w antropologii nie jest jednoznaczny z nihilizmem moralnym, że zakładając kulturowe zdeterminowanie wyrzekamy się własnej moralności i własnej hierarchii wartości. Nasze przekonania nie wymagają żadnych dowodów naukowych, co więcej, ich słuszność nie może zostać dowiedziona. Nie możemy w tym względzie liczyć na pomoc nauki, ale też nie musimy obawiać się, iż postrzegając naukę jako dziedzinę kultury i jeden z wielu sposobów widzenia świata, będziemy musieli wyrzec się naszych poglądów etycznych. Różne kultury moglibyśmy przyrównać do ślepców ze staroindyjskiej przypowieści. Obmacując słonia starali się oni poznać to, czego dotykali. Każdy z nich mówił co innego: jeden, że to trąba, drugi, że ogon, itd. Nikt z nich nie potrafił rozpoznać słonia, co nie znaczy, że ich stwierdzenia o ogonie i trąbie nie były prawdziwe. Tak więc różne kultury mogłyby wypowiadać sądy prawdziwe, choć ze sobą sprzeczne. By móc odkryć tego "słonia - most międzykulturowy", trzeba wpierw założyć możliwość jego istnienia. Istnienie takiego mostu może być postulowane także na płaszczyźnie poszukiwania uniwersalnych praw człowieka. Uniwersalnych w tym sensie, że zaakceptują go wszyscy "ślepcy". To chyba postuluje podejście pluralistyczne, które (pomimo wielu słabych punktów dotyczących głównie "niejasnych sformułowal1") chce wykorzystać relatywistyczne nastawienie wielu antropologów. Narzucanie praw innej kultury potraktowane tu może bowiem być jako zmuszanie do zaakceptowania "cudzej wersji słonia". Posłużmy się przykładem: "Zdaniem prawnika adivasl praktykującego w Bastarze, prawo nie-adivasi (hinduskie) jest narzucane adivasi. Ma on nadzieję, iż w przyszłości adivasi będą mogli ustanowić swój własny system prawny oparty na tradycyjnej wioskowej sprawiedliwości. W przypadku, gdy - mówi - czyjś kozioł został skras Adivasi. o kt(lrych mowa w artykule Madhu Ramnatha. to tubylcza plemienna ludność Indii. �28 dziony, typowy sąd nie-adivasi zareaguje karząc złodzieja. Jednakże ten, kto poniósł stratę, niewiele z tej kary zyska. Przeciwnie, jeśli się ona przeciągnie, wrogość pomiędzy stronami będzie narastała, prawdopodobnie skutkując złym nastawieniem pomiędzy ich rodzinami" (Ramnath, ł 997, s. 269). W tradycji adivasi wioskowa rada wpierw nakaże zwrot kozła lub jego równowartości, a potem poprowadzi rytuał pojednujący obydwie strony. Innym przykładem tragicznego wpływu zachodniej kultury prawnej na sytuację ludności tubylczej może być ustawa kongresu USA znana jako Daves General Allotment Act (Indianie ..., 1991). Rozdzielała ona ziemię plemienną pomiędzy poszczególne rodziny i szybko doprowadziła w ten sposób do jej sprzedania, choć celem ustawy było lepsze zagwarantowanie Indianom prawa do ZiemI. Z drugiej strony kultura zachodnia ma również "własną wersję słonia", która określa to, co uznajemy za słuszne. Czy zgodzilibyśmy się, by usprawiedliwić odmiennością kulturową zabicie kobiety, która idąc z dzieckiem do lekarza znalazła się na afgańskiej ulicy bez męskiego krewnego? (Oczywiście musielibyśmy wpierw rozstrzygnąć, czy rządy Talibów są reprezentatywne dla afgańskiej kultury). Czy brak znaku określającego "wolność" w chińskim piśmie możemy przyjąć jako wyjaśnienie, dlaczego w Chinach łamane są podstawowe prawa jednostki? Z jednej więc strony możemy wątpić w to, czy wiemy wszystko i szanować prawdy innych, z drugiej, kwestionowanie własnej hierarchii wartości jest niemożliwe. Nie zakłada tego też relatywizm, który jest próbą poznania i zrozumienia innej koncepcji świata. I jako taki pozostaje w zgodzie z wartością kultury zachodniej,jakąjest szacunek dla "innego". Droga do utworzenia międzynarodowego systemu praw człowieka, które byłoby przestrzegane, wydaje się bardzo długa. Mamy dwa wyjścia, albo uznawać własne tradycyjne prawa za jedynie słuszne i przy nich obstawać (co w żadnym razie nie daje gwarancji, że będą przestrzegane np. w Chinach) bądź dopuścić możliwość, że prawa człowieka mogą mieć również swój aspekt kulturowy, o co dopominają się m. in. ludy tubylcze. Negocjowanie praw człowieka może z drugiej strony doprowadzić do osłabienia jednoznacznego odbioru ich treści. Istota rzeczy leży jednak w tym, by te ustanowione prawa były respektowane, a nie jedynie dyskutowane. "Po 50 latach prawnicy wciąż zastanawiają się, jak stworzyć i wdrożyć standardy praw człowieka, które położą kres wszystkim formom przemocy; podczas gdy jednostki, wspólnoty, organizacje pozarządowe oraz religijne i kulturowe grupy cierpiące z powodu łamania praw człowieka, wciąż mają nadzieję, że struktura praw człowieka może pomóc im w przezwyciężeniu przemocy w uniwersalistycznych lub kulturowo-relatywistycznych terminach" (Messer, 1997, s. 310). �29 BIBLIOGRAFIA /-Iuman RighlL 1992 /-Iuman Ri~hls /'iolalions Againsllhe Indigenous Peoples oflhe Americas, Amnesty International, Londyn. An-Naim·A. A. (red.) 1992 Iluman Righls in ('ross-Cullural Perspeclive. A Quesl for Consensus, University of Pcnsylvania Press. Philadelphia. 1992 Toward a Cross-Cull1lral Approach lo Defining International Standards of Human Rigllls: lhe Meaning ofCruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Asad T. On Torl1lre, or Cruel, Inhuman and Degrading Treatment, w: Human Rights, Cul1997 lUre and Comext. Anthropological Perspectives, R. A. Wilson (red.), London, Chicago-Illinois. Bajor J. Todav's Concerned Anthropologists on the Subject on Human Rights, "Anthropol1998 ogy in Action" 1/2. s. 28-30. Bratt-Paulston Ch. 1997a Language Policies and Language Rights, "Annual Review of Anthropology" 26, s. 73-85. J997b Epilogue: Some Concluding Thoughts on Linguistic Human Rights, "International Journal of the Sociology of Language" 127, s. 187-195. Ruchowski M. 1990 Racjonalno§ć. translacja, interpretacja, Poznań. 1993 Przeciw skrajnemu relatywi::mowi, "Poznańskie Studia z Filozofii Nauki" 13, s. 113-133. Buchowski M .. Burszta W. 1992 O ::alo:::eniachinterpretacji antropologicznej, Warszawa. Burszta W. Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. 1993 Indianie ... I. Indianie Stanów Zjednoczonych. Antologia lekstów źródłowych, E. Nowicka 1991 Rusinowa (wyb. i opr.). Warszawa. Kolakowski L. 1990 Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. Messer E. 1997 PIwalisI Approaches lo Human Rights, ,Journal of Anthropological Research" 53, s. 293-317 Michalska A., Wronkowska S. 1983 Zasady tworzenia prawa, Poznań. 1996 WSlęp do prawoznawstwa, Toruń. Ramnath M. Plants. People. Politics and Management, "Natural Resources Forum" nr 4, s. 2571997 271 Rawls J. 1994 Teoria sprawiedliwo§ci, Warszawa. Rival L. 1993 Conji'onting Pelroleulll Development in the teL/adorian Amazon: the Huaorani, /-Iwnan Rig/lis and Environmenral Proteclion, "Anthropology in Action" 16, s. 1416. de Rougemont D. 1991 List otwarty do LL/ropejc::yków (fragmenry), "Literarura na świecie" 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa. s. 3-42. �30 Rubinstein R. A. 1986 Rubinstein Reflections on Action Anthropology: Some Developmental pological Tradition, "Human Organization" 3. s. 270-279. Dynamics of an Anthro- R. A., Tax S. 1981 Literacy, Evolution and Development, w: The Spirit oj'the l:'arth A. Teilhard Centennial Celebration. J. Perlinski (wyd.). Nowy Jork. Posey D. A. Provisions and AIechanisms ofthe Convention on Biological Diversity lor Access to Traditional Technologies and Benefit Sharing for Indigenous and Local Communities Embodying Traditional Lifestyles, "OCEES Research Paper" 6. Oxford. 1996 Sarkowicz R., Stelmach J. 1996 Teoria prawa. Kraków. Stawecki T., Winczorek D. 1995 Wstęp do prawo::nawstwa. Skrypty Becka, Warszawa. Yanomami. Yanomami, Survival International. Londyn. 1990 Guardians .. 1994 Guardians ofthe Sacred Land. Survival International, Londyn. Confederacy. .. 1993 Confederacy ąf Treaty Six First Nations. In Bad Faith Britain, Canada and the Violation of Indians Rights, Survival International. Londyn. Szynkiewicz S. 1991 Przetrwanie etniczne. "Etnografia "Tawacin" 1998 Tax S. 1988 .,Tawacin" Record of 60 }'ears of Anthropology, 17. s. 1-2 I. of Anthropology" Ph. 'Return ofthe Indian. Londyn. S., Shore C. 1993 Wilson Review Human Rights, fluman Difference: Anthropology's Contrihution to an f:manc/patO/y Cultural Politics .. ,Journal of Anthropological Research" 53. s. 273-291. 1996 Wright 1998. T. 1997 Wearne l, s. 217-222. Pride and Pu::zlement: A Retro-introspective ..Annual Turner nr 3, jesień Polska" Anthropology and the Rights of Indigenous People ... Anthropology in Action" 16. s. 1-2. R. A. (red.) 1997 Human Rights, Culture and Context. Anthropological Perspectives, Londyn, Chi- cago - Illinois. Wilson R. A. 1997 Wróblewski Representing fluman Rights Violations: Social lontext and Subjectivities. w: Human Rights. lulture and Context. Anthropological Perspectives. R. A. Wilson (red.), J. 1984 London. Chicago Wstęp do prawo::nawstwa. Łódź. Zechcnter E. M. 1997a 'ts i\4odern Human "American Society nal of Anthropological 1995 Rights Regime Appropriate of International In the Name olCulture: 1997b Ziembiński - Illinois. in LIRht ąj' Human Diversity. Law" 3, s. 16-22. Cultural Relativism and t/Je Ahuse olthe Individual, ,,JourResearch" 53, s. 319-347. Z. O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe. Warszawa. �31 Magdakna Krysińska CULTURAL RELATIVISM VS. HUMAN RIGHTS (Summary) This tcxt discusses the rclation between different attitudes to the concept of human rights and cultural relativism in anthropology. Following the assumption that relativism on the level of cultural studies docs not imply that the researcher has to adopt the relativistic approach on the philosophical level. the author analyzes examples of the 'universalistic," "relativistic," and "pluralistic" approach to human rights, indicating a seeming contradiction between the assumption of the universalislic approach to the concept of these rights and of the relativistic approach in anthropological studies. Assumption of both approaches at the same time requires neither "adjustment" of the n:lativistic approach on the scientific level, which is suggested by the "relativistic" approach. nor justitication of the universal character of human rights, whose legitimacy cannot be "proved" (this is what the "universalistic approach" is aiming at), and it does not demand such an approval cither. The "pluralistic"' approach presented in the text (let not engage in a discourse combining the scientific and philosophical dimension). seems - despite its weak points - to enable anthropologists of different methodological views to share the same ideas concerning human rights or engage in a discussion which will not be forjudged by their scientific concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06673ed006f71055c6d0d306cedf1512.pdf c6f3f62e8d88031bdc010b421ac9709a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STUDIA ETHNOLOGICA �STUDIA ETHNOLOGICA Seria publikowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wydawnictwo DiG Zespó³ Redakcyjny: Lech Mróz, Zofia Sokolewicz, Jerzy S. Wasilewski, Anna Zadro¿yñska–Bar¹cz , Magdalena Zowczak Dotychczas w serii ukaza³y siê: Anna Malewska–Sza³ygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994–1995, Warszawa 2002 Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, pod red. Jaros³awa Derlickiego i Wojciecha Lipiñskiego, Warszawa 2002 Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne, pod red. £ukasza Smyrskiego i Magdaleny Zowczak, Warszawa 2003 Wojciech Bêben, Mały świat wokół wulkanu. Tradycyjne normy zwyczajowe w życiu wyspiarzy Biem w Papui Nowej Gwinei, Warszawa 2004 Etnos przebudzony, pod red. Lecha Mroza, Warszawa 2004 Agnieszka J. Kowarska, Polska Roma. Tradycja i nowoczesność, Warszawa 2005 Maciej Z¹bek, Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007 Religijność chrześcijan obrządku wschodniego na pograniczu polsko–ukraińskim, pod red. Magdaleny Lubañskiej, Warszawa 2007 Anna Malewska–Sza³ygin, Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich. 1999–2005, Warszawa 2008 £ukasz Smyrski, Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Warszawa 2008 Bartosz Hlebowicz, „Odnaleźć nasze prawdziwe ścieżki”. Nanticoke Lenni–Lenapowie i Oneidowie ze Wschodniego Wybrzeża Stanów Zjednoczonych, Warszawa 2009 W cieniu drzewa wiar. Studia nad kulturą religijną na pograniczach „Slaviae Orthodoxae”, pod red. Magdaleny Zowczak, Warszawa 2009 Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii — refleksje antropologiczne, pod red. Karoliny Bielenin–Lenczowskiej przy wspó³udziale Katarzyny Paczóskiej, Warszawa 2009 Andrzej Perzanowski, Odmieńcy. Antropologiczne studium dewiacji, Warszawa 2009 Marek Arpad Kowalski, Dyskurs kolonialny w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2010 Dylematy kaukaskie. Problemy narodowościowe i migracyjne, pod red. Macieja Z¹bka przy wspó³pracy Patrycji Przeœlakiewicz i Iwony Kaliszewskiej, Warszawa 2010 Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, pod red. Magdaleny Zowczak, Warszawa 2010 Marian Grzegorz Gerlich, „My prawdziwi Górnoślązacy...”. Studium etnologiczne, Warszawa 2010 Wojciech Lipiñski, Ludzie tundry. Tożsamość i granice etniczne na północy Syberii, Warszawa 2011 Pośród chaosu. Antropologiczne refleksje nad współczesnością, pod red. Anny Zadro¿yñskiej, Warszawa 2011 Doświadczanie świata, doświadczanie lektury, pod red. Magdaleny Radkowskiej–Walkowicz, Warszawa 2011 Marta Godlewska–Goska, Justyna Kopañska, Życie w dwóch światach. Tożsamość współczesnych Romów, Warszawa 2011 Dzisiejsze Polesie, pod red. Wojciecha Lipiñskiego, Warszawa 2013 Armenia: kultura współczesna w ujęciu antropologicznym, pod red. Lewona Abrahamiana i Konrada Siekierskiego, Warszawa 2014 �Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Magdalena Zowczak Religijnoœæ na pograniczach. Eseje apokryficzne Warszawa 2015 �Recenzenci: prof. dr hab. Miko³aj Olszewski prof. dr hab. Lech Mróz Publikacja ukaza³a siê we wspó³pracy z Polskim Towarzystwem Historycznym Wydanie dofinansowane przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy¿szego (Umowa nr 578/P–DUN/2014) Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Redakcja wydawnicza: Maria ¯urek Projekt ok³adki: Wioletta Szebesta Na ok³adce: Bazylika Matki Bo¿ej Bolesnej Królowej Polski w Licheniu Starym. Fot. M. Zowczak © Copyright by Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego & Wydawnictwo DiG, 2014 ISBN 978–83–7181–900–1 Wydawnictwo DiG Sp. j. 01–987 Warszawa, ul. Dankowicka 16c lok. 2 tel./fax: (+48 22) 839 08 38 e–mail: biuro@dig.pl; http://www.dig.pl Druk cyfrowy: TOTEM w Inowroc³awiu �Spis treści WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 TAKTYKA POGRANICZA. ANTROPOLOGIA, HISTORIA A SPRAWA UKRAIŃSKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O pewnym stereotypie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problem podręczników. Pogranicze versus mitologia narodowa . . . . . . . . . . . . . . O modelu antropologii krytycznej: pięć razy pogranicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Króliki z domieszką słonia: projekt badań na pograniczu polsko–ukraińskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 APOKRYF JAKO PRÓBA WIARY I PRAKTYKA KULTUROWA . . . . . . . . . . . . . . Negocjowanie tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Apokryf ludowy w badaniach etnograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Apokryf a pastisz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 39 42 46 DWA PRZYMIERZA W RELIGIJNOŚCI LUDOWEJ: KONTAMINACJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 OD PANIENKI ZE DWORA DO SPRAWCZEJ FEMINISTKI. ANTROPOLOGICZNE WYMIARY KULTU MARYJNEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 WŁOCHATE NOGI KRÓLOWEJ SABY. O MITOLOGIACH PATRIARCHALNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Patriarchalne stereotypy apokryfów ludowych, czyli women jokes . . . . . . . . . . . . . Kobieta transgeniczna w apokryfach. Powrót Lilit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lilit i wierzba (Kobieta–drzewo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lilit i jej awatary (Kobieta–zwierzę: gadzina, ryba, koza) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lilit jako królowa Saby, trzynasta Sybilla, gęsionoga prorokini . . . . . . . . . . . . . . 93 94 103 107 109 111 13 13 17 20 ŚWIĘTY PIOTR, PATRON KATOLICKIEJ INICJACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 �6 Spis treœci APOKRYFICZNE INTERPRETACJE KURBANU JAKO OFIARY CHRZEŚCIJAŃSKIEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Łono” i ofiara Abrahama jako zapowiedzi Eucharystii. Obraz Syna . . . . . . . . . Abraham jako pradziad i ofiarnik. Obraz Ojca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Relacja z Macedonii. Szczegóły wioskowego rytuału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interpretacje Kurbanu wśród chrześcijan i muzułmanów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka ofiarowanego. Kobieta wobec ofiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słowiański kontekst: ofiara spełniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rzeź niewiniątek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 137 140 142 144 148 151 153 TYDZIEŃ CZUWANIA (1–8 IV 2005 R.). ZBIOROWE DOŚWIADCZENIE RELIGIJNE WE WSPÓŁCZESNYCH PRAKTYKACH KULTUROWYCH . . . . . Dwa rodzaje doświadczenia religijnego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Typy doświadczenia religijnego a jego operacjonalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Literalizm biblijny”, „heretycki imperatyw”, pluralizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Typy idealne doświadczenia religijnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czym jest doświadczenie zbiorowe? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wspólnota i nowe media. Flash mob . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tydzień Czuwania jako czas communitas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 158 160 162 164 165 167 169 REHABILITACJA JUDASZA. O APOKRYFACH W KULTURZE POPULARNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 RELIGIJNOŚĆ LUDOWA I KULTURA POPULARNA. MIĘDZY TRADYCJĄ A KOMERCJĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katolicy i Kościół: reinwencja rodowodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co się stało z religijnością ludową? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi Rozmówcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antysemityzm i mit ofiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żydzi jako „Oni”: demony sporzące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . My jako Żydzi: ukrzyżowanie Hamana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krzyż „smoleński” i pogranicza religii kościelnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religijność ludowa a kultura popularna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 187 193 198 203 208 213 224 231 LITERATURA CYTOWANA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 ANEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 SPIS ILUSTRACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 �Wstęp Ta monografia — z wyj¹tkiem pierwszego tekstu, poœwiêconego relacjom pomiêdzy antropologi¹ a histori¹ — jest zbiorem esejów z zakresu antropologii religii. Wszystkie one powsta³y po roku 2000, wiêkszoœæ przedstawia konfrontacjê tradycyjnej kultury religijnej z kultur¹ popularn¹ w epoce gwa³townej liberalizacji spo³eczeñstwa. Niektóre z nich rozwijaj¹ interpretacje œwiêtej historii, które przedstawi³am w monografii Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze wsi (2000; wyd. II 2013), z perspektywy wspó³czesnych zmian kulturowych. W Biblii ludowej opisa³am du¿y zbiór źróde³ etnograficznych, zgromadzonych przez ponad 20 lat moich badañ, w wiêkszoœci prowadzonych z kolejnymi grupami studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Objê³y one Polskê wschodni¹ i fragment Mazowsza, a nastêpnie — po upadku ZSRR — Litwê, zachodnio–pó³nocn¹ Bia³oruœ (Bras³awszczyznê) i Ukrainê (g³ównie Podole). S¹ to w przewa¿aj¹cej czêœci tereny o specyficznym zabarwieniu kultury religijnej ukszta³towanej na pograniczu katolicyzmu i prawos³awia. Oznacza to zazwyczaj nieœwiadome, wzajemne zapo¿yczanie i zarazem œwiadome dystansowanie siê wobec kultury religijnej s¹siadów. Niew¹tpliwie na tê kulturê wywar³a wp³yw unia brzeska, pomimo ¿e jej zasiêg w XVIII w., wed³ug map przedstawiaj¹cych stosunki wyznaniowe w I Rzeczypospolitej, nie obejmowa³ badanych przez nas terenów, na których religi¹ panuj¹c¹ by³ katolicyzm (oczywiœcie z wyj¹tkiem Podola). Ta specyfika pogranicza, przenikania siê i odró¿niania, wyczuwalna jest w zgromadzonych przez nas źród³ach etnograficznych — wywiadach narracyjnych, które koncentrowa³y siê wokó³ apokryficznych i lokalnych interpretacji Pisma Œwiêtego, tzw. apokryfów ludowych, w kontekœcie to¿samoœci rozmówców. Sens tych interpretacji jest ³atwiej uchwytny w zestawieniu ze œwiadectwami ikonograficznymi tych obszarów, ³¹cz¹cymi ikonografiê wschodniego i zachodniego chrzeœcijañstwa, które s¹ integraln¹ czêœci¹ mojej Biblii ludowej. Stara³am siê uchwyciæ cechy charakterystyczne i sposoby przekszta³ceñ historii biblijnych, które umo¿liwi³y im ¿yw¹, inspiruj¹c¹ obecnoœæ w œrodowiskach chrzeœcijan pozbawionych bezpoœredniego dostêpu do Biblii a¿ do schy³ku lat 90. ubieg³ego wieku. Interpretacje te koncentrowa³y siê na poziomie skojarzeñ zachodz¹cych miêdzy s³owem a obrazem, czasami równie¿ rytua³em, ods³aniaj¹c stereotypy kulturowe gruntuj¹ce wiedzê potoczn¹. �8 Wstêp Stereotyp kulturowy stosujê tu jako pojêcie neutralne, kondensacjê mitu lub mit w postaci zal¹¿kowej. Przyjmujê to za³o¿enie zgodnie z wnioskami Zbigniewa Benedyktowicza, który dowodzi, ¿e stereotyp jest to symbol spłaszczony, czyli uproszczony, pozbawiony g³êbi mitu i wskutek tego ³atwy do praktycznego wykorzystania w konstruowaniu to¿samoœci na zasadzie opozycyjnej — odró¿niania siê od otoczenia. Jest to tak¿e symbol odwrócony, odgrywaj¹cy — w porównaniu z mitem — rolê negatywn¹, stymuluj¹c¹ konflikt. Stereotypy nie s³u¿¹ bowiem „podtrzymywaniu przyjaźni, odnalezieniu wspólnej to¿samoœci, lecz podtrzymuj¹ wrogoœæ i w tej funkcji ró¿ni³yby siê od symbolu, by³yby jego odwróceniem. Z drugiej zaœ strony, opis techniczny, zaczerpniêty ze sztuki drukarskiej, rzeczywisty i zarazem fenomenologiczny opis stereotypu pokazuje nam, ¿e mamy do czynienia z jednym i tym samym zjawiskiem, ¿e stereotyp i symbol to jedno i to samo” (Benedyktowicz 2000, s. 106). Ta filozofia symbolu/stereotypu jest mi bli¿sza ni¿ z góry klasyfikuj¹cy, utarty pogl¹d, ¿e s¹ to kategorie odrêbne, a nawet opozycyjne. Takie za³o¿enie sprzyja bowiem generowaniu myœlenia w kategoriach dualistycznych, którego chcia³abym unikn¹æ. To za³o¿enie pozwala powi¹zaæ myœlenie mityczne z wiedz¹ potoczn¹ (common sense knowledge), konstruowan¹ wokó³ stereotypów i niezbêdn¹ w ¿yciu codziennym. Rozwiniêta przez Benedyktowicza filozofia symbolu jest przedmiotem badañ wspó³czesnej antropologii kulturowej — „porównawczego badania zdrowego rozs¹dku — zarówno jego form kulturowych, jak i efektów spo³ecznych” (Herzfeld 2004, s. 9). Ta filozofia pozwala te¿ dostrzec, jak wiele z tych niepoprawnych politycznie stereotypów, które œledzi³am w zmarginalizowanej, spetryfikowanej i rzekomo archaicznej tradycji ustnej, oddzia³uje na wspó³czesne myœlenie zdroworozs¹dkowe, nasze zbiorowe poczucie sensu, w epoce dominacji wzorów zachodniej kultury popularnej. Jej wspó³czesne mitologie tworz¹ siê w du¿ym stopniu poprzez praktyki pastiszu dokonywane na tradycji chrzeœcijañskiej, która by³a te¿ źród³em biblii ludowej. W zamieszczonych tu esejach stara³am siê skonfrontowaæ kulturowe stereotypy z ich spo³ecznymi znaczeniami, zmieniaj¹cymi siê pomiêdzy tzw. kultur¹ ludow¹ a kultur¹ popularn¹. Oznacza to, w odniesieniu do pojêæ, którymi siê pos³ugujê, próbê przejœcia od semiotyczno–strukturalnego modelu kultury jako systemu lub zbioru tekstów, który funkcjonowa³ w polskiej etnologii lat 80., do opisu praktyk kulturowych, które ³¹cz¹ aspekty systemowe z dzia³aniem, zgodnie z obowi¹zuj¹cym we wspó³czesnej antropologii za³o¿eniem, ¿e „wyobra¿enia s¹ faktami spo³ecznymi” (Rabinow 1999). Interpretujê wybrane zjawiska kultury symbolicznej, a zw³aszcza religijnoœci, obserwowane w ci¹gu ostatniej dekady, w kontekœcie transformacji spo³ecznej w Polsce. S¹ to zarazem zjawiska, które wydawa³y mi siê symptomatyczne dla naszej czêœci Europy. Traktujê je jako emanacje naszej zmieniaj¹cej siê to¿samoœci. Zdarzenie lub zjawisko kulturowe obserwowane przez badacza oznacza w praktyce etnograficznej fenomen doœwiadczany niejako od wewn¹trz, co odbiera etnografowi pewnoœæ siebie �Wstêp 9 i nakazuje poszukiwañ ci¹g dalszy, praktycznie bez koñca. Oznacza to równie¿, ¿e interpretacja pozostaje w pewnym sensie niedokoñczona, otwarta. St¹d typow¹ form¹ wyrazu staje siê esej. Dwa pojêcia przewijaj¹ siê w ka¿dym z artyku³ów, co najmniej implicite organizuj¹c ich strukturê: apokryf i pogranicze. Dlatego te¿ poœwiêcam im dwa pierwsze studia, w których przedstawiam moj¹ interpretacjê tych kategorii. Apokryfowi nadajê szersze znaczenie ni¿ to, które siê przyjê³o na gruncie filologii i teologii. Traktujê go jako kulturow¹ praktykê pogranicza — wyznaniowego, spo³ecznego, etnicznego, jêzykowego, a zatem równie¿ pogranicza to¿samoœci — w relacji do dyskursów dominuj¹cych. Apokryf jest moim narzêdziem, neutraln¹ kategori¹ opisu kultury symbolicznej, interpretowanej z perspektywy zmiennej relacji miêdzy pograniczem a centrum, czyli dyskursów mniejszoœci i ich relacji wobec dyskursu dominuj¹cego. Bywa (trans)graniczn¹, performatywn¹, twórcz¹ praktyk¹ kulturow¹, ujawniaj¹c¹ siê w ró¿nych typach ekspresji, pojêciem u¿ytecznym w opisie eksperymentowania z to¿samoœci¹ i tradycj¹, symptomem ¿ywego doœwiadczenia i zmiany kulturowej. Stanowi jednak zarazem residuum stereotypów o zapomnianych znaczeniach, spetryfikowanych w jêzyku potocznym. Pierwszy z esejów odbiega charakterem od pozosta³ych, poniewa¿ nie dotyczy kultury religijnej. Analizujê w nim relacje pomiêdzy antropologi¹ a histori¹ na poziomie ich dyskursów, w kontekœcie badañ polsko–ukraiñskiego pogranicza. Zarazem przedstawiam wspó³czesne, kluczowe znaczenie pogranicza, kulturowo i politycznie równowa¿nego wobec centrum. Jeœli jednak chodzi o ten konkretny teren badawczy, to dziœ nale¿a³oby ten tekst napisaæ od nowa. Mo¿na by³o bowiem od koñca 2013 roku obserwowaæ kolejny przypadek œcis³ego zwi¹zku pomiêdzy wydarzeniami w centrum, na kijowskim Majdanie, i na ukraiñskim pograniczu. Przemytnicze praktyki mafijnych karteli terroryzuj¹cych tereny pograniczne USA i Meksyku, wspominane w moim tekœcie z 2011 roku, s¹ od miesiêcy wykorzystywane z sukcesem w niewypowiedzianej wojnie na wschodnim pograniczu Ukrainy. „Zielone ludziki” bez wojskowych dystynkcji i identyfikatorów, za to z prawdziw¹ broni¹, stosuj¹ te same przemytnicze strategie przebieranek, osi¹gaj¹c zaplanowany efekt ca³kowitego chaosu i zastraszenia sterroryzowanej ludnoœci. Mo¿na by opisaæ te praktyki, parafrazuj¹c cytowany przeze mnie artyku³ Mariusza Zawadzkiego, jako Atak klonów z Rosji1. Esej poœwiêcony zmieszaniu dwóch Przymierzy w religijnoœci ludowej stanowi próbê syntetycznego przedstawienia przekszta³ceñ, jakie uda³o mi siê uchwyciæ w narracjach nawi¹zuj¹cych do Biblii, szczegó³owo udokumentowanych w mojej pracy Biblia ludowa. Przekszta³cenia te czyni¹ bezu¿ytecznym wci¹¿ stosowany przez niektórych badaczy podzia³ tzw. apokryfów ludowych wed³ug 1 Por. Zawadzki 2010 (czyli artyku³ w „Gazecie Wyborczej” pt. Atak klonów w Meksyku, do którego odwo³ujê siê w eseju Antropologia, historia a sprawa ukraińska). �10 Wstêp kanonicznych Testamentów i chronologii biblijnej. Najbardziej wyrazist¹ zasad¹ klasyfikacji biblii ludowej jest podzia³ na obcych i swoich w kategoriach genealogicznych, za poœrednictwem opowiadañ ajtiologicznych — o pochodzeniu ró¿nych „gatunków” istot. Kult maryjny wydaje siê jednym z najbardziej oczywistych aspektów polskiego katolicyzmu, jest zatem wdziêcznym przedmiotem studiów nad kultur¹ religijn¹. W eseju Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki. Antropologiczne wymiary kultu maryjnego œledzê historiê jego badañ i przedstawiam, jak kulturowe „rozpoznanie” fenomenu kultu maryjnego odpowiada konstruowaniu w³asnej to¿samoœci spo³ecznej autorów w ramach rozwijanych przez nich interpretacji religijnoœci ludowej czy „typu ludowego”. Przy okazji powracam do znaczenia sensualizmu jako cechy katolickiej religijnoœci i formu³ujê tezê, ¿e uleg³ on przemieszczeniu. Nie jest ju¿ przedmiotem interpretacji studiów kultury religijnej, lecz sta³ siê cech¹ dyskursu wspó³czesnych badaczek, skoncentrowanych na ucieleśnieniu kultu i jego spo³ecznym aspekcie. Ludowym przekszta³ceniom wizerunku œw. Piotra poœwiêcona by³a pierwsza czêœæ artyku³u na temat aposto³ów w wierzeniach ludowych, przeznaczonego do Apokryfów Nowego Testamentu pod redakcj¹ ks. prof. Marka Starowieyskiego (Zowczak 2007). Ten fragment zosta³ jednak odrzucony przez Redaktora, który uzna³, ¿e wykracza on poza tytu³ow¹ kategoriê apokryficznych przekazów o aposto³ach. Rzeczywiœcie, Pietropaweł, b³azeñski towarzysz i niewydarzony uczeñ Jezusa z popularnych narracji, wydaje siê parodi¹ ewangelicznego Szymona, syna Jony. A jednak nie jest to tylko wynik jego metamorfozy w odmiennym œrodowisku kulturowym. Facecje na temat tego aposto³a poœwiadczone s¹ co najmniej od X wieku, a œredniowieczne misteria rozpowszechni³y je w ca³ej Europie (np. Bocian 1996, s. 438). Co wiêcej, posiadaj¹ one wyraźne zal¹¿ki w pismach kanonicznych, w ewangelicznych opisach relacji miêdzy Mistrzem i Jego uczniem. Dlatego zdecydowa³am siê podj¹æ ponownie ten temat w nowym kontekœcie2, uwzglêdniaj¹c spo³eczne i wyznaniowe okolicznoœci funkcjonowania przeœmiewczych narracji o œw. Piotrze. Odgrywane przez niego role charakteryzuj¹ go za poœrednictwem kulturowo wartoœciowanych kategorii z przestrzeni profanum: pracy i lenistwa. Wskazujê te jego cechy, które staj¹ siê lepiej widoczne dopiero w zestawieniu z postaciami innych aposto³ów w zgromadzonych przez nas materia³ach. Niektóre aspekty jego popularnego wizerunku czyni¹ go wdziêcznym obiektem studium p³ci kulturowej (podwa¿aj¹ opozycjê miêdzy tym co „mêskie” i „¿eñskie”). W czasach radykalnych zmian spo³ecznych spetryfikowane pojêcia staj¹ siê przedmiotem wywrotowych praktyk pulweryzacji (w znaczeniu, jakie nada³ temu 2 Pozostajê tu d³u¿niczk¹ prac Jerzego Wasilewskiego (2002), którego teksty by³y dla mnie najcenniejsz¹ inspiracj¹. �Wstêp 11 terminowi Roland Barthes) — rozbijania w proch stabilnych znaczeñ, pastiszu, ró¿norakich rekonstrukcji — b¹dź, co naj³atwiejsze — zwyk³ej inwersji. W esejach na temat Judasza i Lilit próbowa³am okreœliæ kryteria wyboru i sposoby reanimacji bohaterów tradycji biblijnej w kulturze popularnej. Lilit jako wyklêta uwodzicielka, przyczyna mêskiego upadku, oraz Judasz, zdrajca i zarazem kozio³ ofiarny, uwik³any w anty¿ydowskie stereotypy, to tradycyjne przedstawienia, które zosta³y przewartoœciowane i podniesione do rangi bohaterów popkultury. Sta³o siê to niejako równolegle do rozwoju kariery Lilit w dyskursach feministycznych, a Judasza, bohatera odnalezionej w 2006 roku gnostyckiej ewangelii, w dyskursach podwa¿aj¹cych tradycjê chrzeœcijañsk¹. Œledzi³am relacje miêdzy kultur¹ ludow¹ a popularn¹ na przyk³adzie tych dwóch postaci, ich przekszta³cenia w kulturowe reprezentacje wartoœci spo³ecznych i politycznych. Rytualny aspekt religijnoœci jest przedmiotem rozdzia³u o ofierze — interpretacji obrzêdów Kurbanu przez bu³garskich i macedoñskich chrzeœcijan. Ten tekst, powsta³y w wyniku mojego doœwiadczenia z klasztoru w Rile, dotyczy wyj¹tkowo S³owiañszczyzny po³udniowej, któr¹ traktujê jednak jako przynale¿n¹ ze wzglêdu na kulturê religijn¹ do Slavia Orthodoxa. Przedstawiam w tym eseju wielowymiarowy charakter popularnych apokryfów, porównuj¹c interpretacje modelowej ofiary Abrahama w prawos³awiu, na pograniczu z islamem i — w katolicyzmie. Tydzień czuwania ukazuje wspó³czesne, zbiorowe doœwiadczenie religijne, obserwowane w czasie umierania papie¿a Jana Paw³a II i ¿a³oby zwi¹zanej z jego œmierci¹. W tym kontekœcie podjê³am próbê przedstawienia roli mediów w tworzeniu nowego typu wiêzi spo³ecznych na przyk³adzie praktyki tzw. błyskawicznego tłumu, flash mob. W ostatnim z esejów staram siê podsumowaæ relacje miêdzy kultur¹ ludow¹ a popularn¹, uwzglêdniaj¹c stan wspó³czesnej religijnoœci „koœcielnej” oraz jej pogranicza. Szczególn¹ uwagê zwracam na pamiêæ i praktyki upamiêtniania kultury ¿ydowskiej, które maj¹ decyduj¹ce znaczenie dla konstruowania wspó³czesnej to¿samoœci jako symptomatyczne dla stosunku wobec Innego („Obcego”) w znaczeniu kulturowym. Chcia³abym podkreœliæ, ¿e podstawowe zasoby źród³owe oraz doœwiadczenie badawcze, gruntuj¹ce te eseje, maj¹ charakter œciœle etnograficzny. Oznacza to dla mnie przyjêcie — na poziomie badañ i obserwacji — perspektywy fenomenologicznej, w sposób, który najpe³niej ze znanych mi autorów charakteryzuje w tym kontekœcie Ilja Maso w eseju Phenomenology and Ethnography (2001). W czasach, kiedy jêzyk wydaje siê źle dopasowanym do kultury i zbyt statycznym œrodkiem ekspresji, fenomenologia przypomina o mo¿liwoœci refleksji przedjêzykowej, aby w œwietle bezpoœredniego doœwiadczenia, jak to sformu³owa³ Norwid, „odpowiednie daæ rzeczy s³owo”. W tym miejscu czujê siê w obowi¹zku wyt³umaczyæ z u¿ywania okreœlenia „ludowy”, które we wspó³czesnym jêzyku i m³odym spo³eczeñstwie obywatelskim �12 Wstêp brzmi anachronicznie. Wymienianie jednak tego pojêcia na proponowane przez niektórych „przynale¿ny grupie spo³ecznie wykluczonej” czy „zmarginalizowanej”, zw³aszcza w odniesieniu do biblii ludowej, raczej mija siê z celem, jako ¿e zupe³nie nie odpowiada znaczeniu tego produktu z pogranicza wsi i dworu oraz wsi i miasteczka. Podobnie ma siê sprawa z religijnoœci¹ ludow¹, reprezentowan¹ przez osoby przynale¿ne do ró¿nych grup spo³ecznych, niekiedy nawet elit. S¹ to wci¹¿ u¿yteczne terminy umowne. Co innego w przypadku kultury wspó³czesnej: tu u¿ywam ju¿ raczej okreœlenia „religijnoœæ popularna”. Jeœli zaœ chodzi o rozpowszechnione wœród antropologów w latach 90. okreœlenie „religijnoœæ typu ludowego”, odrzucam je z powodów, które przedstawi³am w eseju o antropologicznych wymiarach kultu maryjnego. Jestem wdziêczna studentom za wspólne badania etnograficzne; czêsto odwo³ujê siê do ich prac oraz publikacji. Chcê przy tej okazji wyjaœniæ Czytelnikowi liczbê mnog¹, któr¹ czêsto stosujê w opisach obserwacji z badañ. Sformu³owania w rodzaju „nasi rozmówcy”, „obserwowaliœmy” itp., nie s¹ przejawem nadêtego pluralis maiestaticus, lecz wyrazem praktyki badawczej: badañ z grup¹ studenck¹, których rezultat wyra¿a wspólne doœwiadczenia i d³ugie dyskusje. Prezentowane tu studia by³y w wiêkszoœci publikowane w czasopismach i pracach zbiorowych, których spis znajduje siê na koñcu ksi¹¿ki. Prawie wszystkie jednak uleg³y zmianom, nieraz gruntownym. Wszystkim wydawcom dziêkujê za zgodê na wykorzystanie tych tekstów b¹dź ich fragmentów. Źród³em cytatów biblijnych jest Biblia Tysiąclecia (wersja: Pismo święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, Pallotinum, wyd. V, Poznañ 2008; w tekœcie jako Pismo Święte 2008). Kursywê stosujê zarówno do wyrazów obcych, jak i okreœleñ gwarowych oraz celnych sformu³owañ u¿ytych przez rozmówców. U¿ywam jej równie¿ dla pojêæ stosowanych do analizy kultury (np. projekcja odwrócona). �Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraińska O pewnym stereotypie ¯ycie naukowe obfituje w stereotypy nie mniej, a mo¿e nawet bardziej ni¿ inne dziedziny kultury. Charakter stereotypów jest wszak ambiwalentny: przyswojenie ich jest niezbêdne dla funkcjonowania w œrodowisku, bo umo¿liwiaj¹ nam komunikacjê i orientacjê w œwiecie, daj¹ oparcie i poczucie ³adu. Zastajemy je gotowe, niczym narzêdzia oszlifowane praktyk¹ i doœwiadczeniami pokoleñ. Staj¹ siê szkodliwe, kiedy tracimy sta³¹ gotowoœæ ich sprawdzania i podwa¿ania. Przyk³adem takiego irytuj¹cego stereotypu, od dawna podmywanego fal¹ œwie¿szych kulturowych praktyk w ¿yciu naukowym, jest traktowanie antropologii kulturowej jako „nauki pomocniczej historii”. To miejsce wspó³czesna antropologia dziedziczy po etnografii, klasyfikowanej tak w PRL skromnej subdyscyplinie, której najmocniejszym walorem mia³ byæ opis „wytworów kulturowych” na wzór konstrukcji dachowych i wi¹zañ cepów. Dominacja zainteresowañ kultur¹ materialn¹ by³a w obozie pañstw socjalistycznych ideologicznie s³uszna, a zarazem umo¿liwia³a archeologom i historykom ³atwe odwo³ania do opisów etnograficznych. Tym pierwszym pomaga³o to w wyci¹ganiu daleko posuniêtych wniosków na temat znaczenia symboliki artefaktów z zamierzch³ych tysi¹cleci, tym drugim — w studiach nad modernizacj¹, postrzegan¹ w kategoriach ewolucyjnych. Jednak¿e pomimo tej marginalizacji ówczesnej etnografii w kontekœcie materializmu dialektycznego w badaniach etnograficznych tkwi³ zawsze potencja³, deprecjonuj¹cy tego rodzaju klasyfikacjê. Nad praktyk¹ etnograficzn¹ czuwa³y duchy Jana Stanis³awa Bystronia, Józefa Obrêbskiego, Cezarii Baudouin de Courtenay Jêdrzejewiczowej, a tak¿e mniej znanych, ale nie mniej wa¿nych etnografów, jak choæby ¿ydowskiej badaczki i nauczycielki, Reginy Lilientalowej. Badania te zawsze przyjmowa³y za punkt wyjœcia doœwiadczenie wspó³czesnoœci, aktualnie obserwowane miêdzyludzkie wiêzi i relacje oraz ich kulturowy �14 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska kontekst, nawet jeœli ogniskow¹ ktoœ nam usi³owa³ ustawiaæ inaczej. ¯eby narysowaæ zacios na jaskó³czy ogon, trzeba by³o najpierw pogadaæ z w³aœcicielem cha³upy, a czêsto i w niej pomieszkaæ. A to ju¿ oznacza³o rozliczne problemy, towarzysz¹ce konfrontacji odmiennych typów common sense, w któr¹ wpisany jest pewien potencja³ poznawczy, rozbudzaj¹cy zainteresowania daleko wykraczaj¹ce poza cel „nauki pomocniczej historii”. Taka etykietka nadana pracom etnograficznym w katalogu Biblioteki Uniwersyteckiej budzi³a mój opór w zamierzch³ych latach moich studiów — latach 70. ubieg³ego wieku. Moje pierwsze prace by³y ahistoryczne. Dopiero z czasem zaczê³am w coraz wiêkszym stopniu uwzglêdniaæ kontekst historyczny badanych spo³ecznoœci. W 2011 roku zaskoczy³o mnie zaproszenie od zespo³u badaczy, pracuj¹cego nad projektem realizowanym w ramach programu Niemieckiej Wspólnoty Badawczej im. Emmy Noether1, z proœb¹, abym podzieli³a siê moimi refleksjami z badañ na Ukrainie, uwzglêdniaj¹c znaczenie historii jako nauki czy te¿ metod historycznych w moich badaniach. Zespó³ by³ te¿ zainteresowany moj¹ wspó³prac¹ z ministerialn¹ Polsko–Ukraiñsk¹ Komisj¹ Ekspertów do spraw doskonalenia treœci podrêczników szkolnych historii i geografii2. Esej ten jest prób¹ odpowiedzi na wyzwania zwi¹zane z tymi dwoma kontekstami mojej wspó³pracy z historykami. Jest zarazem odpowiedzi¹ na utrzymuj¹cy siê fa³szywy stereotyp, powszechny brak zrozumienia celu i metodologii badañ etnograficznych i niepokoj¹ce symptomy marginalizacji antropologii kulturowej i etnologii w obecnej polityce naukowej. Na nieadekwatne miejsce antropologii w systemie Narodowego Centrum Nauki w stosunku do naszych rzeczywistych praktyk badawczych zwróci³ uwagê Wojciech Buchowski w liœcie do cz³onków Komitetu Nauk Etnologicznych3. Nasza dyscyplina zosta³a zlokalizowana w dziale Nauk Humanistycznych, Spo³ecznych i o Sztuce, w panelu „Wiedza o przesz³oœci” po historii i archeologii. W tym zestawie figuruje pomiêdzy numizmatyk¹, epigrafik¹ i papirologi¹ a dziedzictwem kulturowym, czyli „inwentaryzacj¹ pami¹tek i zabytków kultury i aktywnoœci¹ regionalistyczn¹”, jako: „HS3_11 Etnografia i antropologia kulturowa (w tym: opis kultur tradycyjnych, antropologia magii, kultu i religii, zmiana kulturowa i procesy globalistyczne, antropologia zjawisk spo³eczno–kulturowych, etnicznych i to¿samoœciowych)”. 1 Projektem „Sposoby ustalania norm prawnych w spo³eczeñstwach mieszanych pod wzglêdem etniczno–religijnym. Doœwiadczenia w Królestwie Polsko–Litewskim i jego pañstwach sukcesyjnych” kieruje historyczka, dr Yvonne Kleinemann. Zespó³ zosta³ powo³any przy Instytucie Slawistyki, Universität Leipzig; <http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/pl/> (10.10.2014). 2 <http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id =124&Itemid=137> (10.10.2014). 3 Z 27 kwietnia 2011 r. �O pewnym stereotypie 15 Zgodnie z systematyk¹ Narodowego Centrum Nauki to bibliotekoznawcy zajmuj¹ siê kultur¹ i, oczywiœcie, tak¿e kulturoznawcy. Jednak¿e i oni zajêli dalek¹ pozycjê w swojej dziedzinie (HS2 „Kultura i twórczoœæ kulturowa”) — po bibliologii i konserwatorstwie4. Klasyfikacja ta jest wyrazem wartoœciuj¹cego i archaicznego rozumienia „kultury”, zgodnego z dziewiêtnastowiecznymi standardami — i z potocznym znaczeniem tego terminu (odpowiada on przymiotnikowi „kulturalny”, a nie neutralnemu „kulturowy”). W czasach, kiedy wiêkszoœæ etno– i antropologów usi³uje nad¹¿yæ za kalejdoskopowo zmieniaj¹c¹ siê rzeczywistoœci¹, lektura ministerialnego dokumentu budzi wspomnienia Mro¿kowych klimatów PRL–u. Inercja spo³ecznego wizerunku tych dyscyplin (poniek¹d zawiniona przez najbardziej zainteresowanych, bo nasz g³os nie dociera do szerszych krêgów odbiorców) sk³ania mnie do refleksji, osobistych i fragmentarycznych, w nadziei na zainicjowanie debaty na temat znaczenia antropologii kulturowej w polskich dyskursach publicznych. Co zaniedbaliœmy? Co mo¿emy zrobiæ, ¿eby rola etno– i antropologa sta³a siê lepiej czytelna? Czy w ogóle jest to mo¿liwe, skoro wynika ona ze zmieniaj¹cego siê zestawu praktyk, usytuowanych zazwyczaj na pograniczu dyscyplin akademickich? Punktem wyjœcia mo¿e byæ k³opotliwe pytanie: dlaczego historyk wie, a antropolog ma w¹tpliwoœci? W pytaniu tym (historyka mo¿na te¿ zast¹piæ socjologiem) zawiera siê nieuniknione, polityczne status quo typu relacji miêdzy dwoma dyskursami. Nie jest to jednak problem lokalny, skoro w 1993 roku Clifford Geertz, komentuj¹c obawy historyków o antropologizacjê historii, przytoczy³ anegdotê o gulaszu ze s³onia i królika. Jeœli zastosujemy recepturê: weź 1 s³onia i 1 królika, s³oñ nie musi siê martwiæ, czy jego smak siê przebije, natomiast królik jest do tego przyzwyczajony5. Na w³asnej skórze, czy raczej na w³asnych publikacjach, doœwiadczy³am tego fenomenu, kiedy przedstawia³am swoje badania na forum historyków. W latach 90., przed prezentacj¹ moich badañ na posiedzeniu Towarzystwa Nauk Warszawskiego, d³ugo negocjowa³am tytu³: Interpretacje wątków biblijnych w kulturze wsi. Kiedy jednak uda³o mi siê dotrzeæ do publikacji materia³ów z posiedzeñ TNW, odkry³am streszczenie mojego referatu pod tytu³em Interpretacja wątków biblijnych w l e k t u r z e wsi, jakby wieœ litewska, bia³oruska czy nawet polska minionej epoki rozczytywa³a siê w Biblii6. Ostatnio spotka³a mnie podobna niespodzianka na ³amach szacownego „Kwartalnika Historii Kultury Materialnej”. Mój artyku³ z fotografiami zosta³ wydany bardzo starannie, a korektê robi³am dwukrotnie. A jednak tytu³ publikacji, 4 <http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf> (07.06.2014). W oryginale: „the elephant need not unduly worry as to its savor coming through. As for the rabbit, it is used to such arrangements” (Geertz 2000, s. 133). 6 Biblia sta³a siê powszechnie dostêpna na terenie by³ego obozu pañstw socjalistycznych dopiero w latach 90. XX wieku. 5 �16 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska List do św. Piotra w pochówkach XVI–XVIII w. w świetle współczesnych praktyk pogrzebowych i modlitw apokryficznych, ktoœ poprawi³ na List do św. Piotra w pochówkach XVI–XVIII w. w świetle ó w c z e s n y c h praktyk pogrzebowych i modlitw apokryficznych. Naprawdê nie wiem, kiedy siê to sta³o, ale nie s¹dzê, ¿eby by³a to zmiana przypadkowa. W obu opisanych tu sytuacjach podstawê moich interpretacji stanowi³y źród³a tworzone w aktualnych badaniach etnograficznych. * Odpowiedzi na postawione wy¿ej pytanie (dlaczego historyk wie, a antropolog ma w¹tpliwoœci?) mo¿e byæ kilka, trzeba jednak przede wszystkim wzi¹æ poprawkê na nieobecnoœæ antropologii kultury, a nawet etnologii, wœród dyscyplin naukowych dawnych krajów obozu socjalistycznego. (Oznacza to miêdzy innymi ci¹gn¹ce siê do dziœ problemy ze znalezieniem partnerów do badañ, prowadzonych przez nas za wschodni¹ granic¹ Polski). Z przyczyn ideologicznych, instytucjonalnych, a tak¿e spo³ecznych, historia by³a i w zasadzie jest nadal dominuj¹c¹ formacj¹ dyskursywn¹ w Polsce. Zak³ad Historii Kultury Materialnej PAN by³ jednostk¹ organizacyjn¹ dla powojennej etnografii. Status etnografii jako „nauki pomocniczej historii” utrzymuje siê w dyskursie uniwersyteckim kreowanym przez starsze pokolenie profesorów do dziœ, do niego te¿ nawi¹zuje polityka naukowa, o czym œwiadczy systematyka NCN. Z drugiej strony „historia” o zabarwieniu ideologicznym (ewolucyjnym, marksistowskim lub — religijnym) pozostaje w Polsce dominuj¹cym źród³em wiedzy zdroworozs¹dkowej, wyobraźni spo³ecznej, poczucia wspólnoty. Dlatego ¿aden polski historyk nie obawia siê „antropologizacji historii”, chocia¿ coraz czêœciej czerpie z antropologii inspiracje. W ramach historycznej metanarracji przestrzeñ badañ etnograficznych minionej epoki, g³ównie polska prowincja, wieœ — by³a przedmiotem skonstruowanym zgodnie z ramami „ewolucjonizmu krytycznego”, dostosowanym do potrzeb politycznych i propagandowych (patrz np.: Kazimierz Dobrowolski, Kazimierz Moszyñski). „Lud”, czyli wieœ, ciemna i nieoœwiecona, przechowa³ to co archaiczne, samorodne, s³owiañskie i pogañskie, prezentuj¹c to w formie ekspresji naiwnie autentycznej, o prymitywnej, poci¹gaj¹cej elitê estetyce (któ¿ lepiej te ci¹goty podpatrzy³ ni¿ Witold Gombrowicz). Sprzyja³a tej wizji polska osobliwoœæ w ramach obozu wschodniego: ch³opska w³asnoœæ ziemi, która wspomaga³a d³ugie trwanie schematów kulturowych. S³awetne has³o polityki kulturalnej PRL: „narodowe/ludowe w formie, socjalistyczne w treœci” doœæ skutecznie jednak patroszy³o wszelk¹ „rodzimoœæ” w przestrzeni publicznej, odbieraj¹c znaczenie i paso¿ytniczo niszcz¹c to, co objê³o czu³ym mecenatem. Z poetyk¹ „archaizmów” rozprawi³ siê 30 lat temu Ludwik Stomma w wa¿nej dla rozwoju naszego dyskursu Antropologii kultury wsi polskiej XIX/XX w. (notabene, jednej z kilku polskich prac antropologicznych standardowo cytowanych przez historyków). Ale jego polemika reprezentowa³a metanarracjê Rozumu �Problem podrêczników. Pogranicze versus mitologia narodowa 17 oœwieconego, zapocz¹tkowuj¹c binarn¹ klasyfikacjê na „kultury typu ludowego” (zamkniête, ksenofobiczne itp.) i nieludowego (to wszystko á rebours; Stomma 1986, s. 145–146). Klasyfikacja ta, waloryzuj¹ca i w efekcie moim zdaniem szkodliwa, pokutuje w pracach antropologicznych do dziœ. Podobnie jak stereotyp etnografii, uwik³anej w politykê „ludowoœci”, który utrzymuje siê w œwiadomoœci potocznej. Pomimo ca³kowitej metamorfozy dyscypliny w ci¹gu ostatnich 30 lat dziennikarze przypominaj¹ sobie o etnografie/antropologu, kiedy potrzebuj¹ zapychacza o „tradycjach œwi¹t dorocznych”, rozumiej¹c je zazwyczaj w duchu historii kultury i zarysowanego tu stereotypu. Tymczasem wspó³czesna antropologia kulturowa w wiêkszym stopniu jest mutacj¹ ni¿ rezultatem ewolucji etnografii z pierwszej po³owy lat 70. W praktyce dydaktycznej naszych studiów proces zmian postêpowa³ pod has³ami kolejno etno– i antropologii. Gwa³towna antropologizacja, g³ównie w duchu anglosaskim, w po³¹czeniu z zainteresowaniami kultur¹ wspó³czesnej metropolii, gubi perspektywy historyczne, zbli¿aj¹c nasze projekty do socjologii (od dawna) b¹dź do kulturoznawstwa (od niedawna, ze wzglêdu na ekspansjê tego ostatniego). Moje studia uniwersyteckie sprzed 40 lat w ówczesnej Katedrze Etnografii ³¹czy z obecn¹ dydaktyk¹ g³ównie typ praktyki edukacyjno–badawczej w ramach dwuletniego „laboratorium etnograficznego” — nauka warsztatu, tworzenia źróde³ i pisania tekstu na ich podstawie, jednak z zastosowaniem aktualnych narzêdzi rejestrowania i w formie znacznie bardziej zindywidualizowanej ni¿ niegdyœ. Jeœli laboratorium prowadzi m³ody absolwent, rzadko dba o osadzenie swojego problemu badawczego w jakiejkolwiek perspektywie historycznej (co bywa brakiem, ale czasem i g³ównym atutem projektu). Istnieje zatem wyraźny rozdźwiêk pomiêdzy faktycznym stanem i potencja³em antropologii kulturowej, nastawionej na krytyczne, refleksyjne badanie wspó³czesnoœci, a jej usytuowaniem w ramach struktur uniwersyteckich i instytucji pañstwowych oraz w kontekœcie „wiedzy potocznej”, dominuj¹cej w mediach. Nawi¹zuj¹c do anegdoty Geertza: w tym gulaszu potrzeba nam kilku tuzinów królików, ¿eby ktokolwiek poczu³ ich smak. Proszê nie pos¹dzaæ mnie o pychê, nie chodzi tu te¿ o lamenty nad biedn¹ antropologi¹. Chodzi o to, aby królik nie uchodzi³ za gorsz¹ czêœæ s³onia. Problem podręczników. Pogranicze versus mitologia narodowa Antropologia akademicka w³aœnie dziêki wypracowaniu praktyk laboratorium etnograficznego dysponuje oryginalnym projektem edukacyjnym, który móg³by stanowiæ przeciwwagê dla scentralizowanego, dogmatycznego dyskursu przeciêtnej lekcji historii. Dlaczego nie mielibyœmy kszta³towaæ „œwiadomoœci antropologicznej” na szersz¹ ni¿ dot¹d skalê? W obrêbie odmiennego paradygmatu, �18 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska za poœrednictwem odmiennych, ale i czasem krzy¿uj¹cych siê praktyk, dzielimy przecie¿ cele z Fundacj¹ i Oœrodkiem „Pogranicze — sztuk, kultur, narodów”. To nie s¹ uzurpacje, tak by³o zawsze. Moje przekonanie o sensownoœci takiej wizji wynika z okazjonalnej wspó³pracy z historykami z Polsko–Ukraiñskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia treœci podrêczników szkolnych historii i geografii. Nasze spotkanie wi¹za³o siê z trudnym doœwiadczeniem zderzenia dyskursów, dla mnie co najmniej podwójnym (nie doœæ ¿e historycy, to jeszcze ukraiñscy). Wieloletni uczestnik Komisji, historyk i antropolog W³odzimierz Mêdrzecki, zaproponowa³ mi przedstawienie na forum Komisji kategorii pogranicza jako pojêcia, które mo¿e siê przys³u¿yæ dyskursowi, czy raczej dwóm przeciwstawnym dyskursom historyków. Cz³onkowie komisji (ze strony ukraiñskiej sk³ad by³ bardziej sta³y i podporz¹dkowany instytucjom ni¿ w przypadku strony polskiej) reprezentuj¹ perspektywê centrum i oficjalny dyskurs pañstwowy. Poniewa¿ problem formowania œwiadomoœci historycznej wydaje mi siê w œwietle moich ukraiñskich doœwiadczeñ badawczych spraw¹ najwy¿szej wagi, zdecydowa³am siê na skromn¹, antropologiczn¹ skalê podj¹æ zadania, które mia³o wspomóc dialog historyków. Mêdrzecki zaproponowa³ Komisji zast¹pienie dwóch g³ównych konfliktowych kategorii, wbudowanych w podrêcznikowe dyskursy obu stron: polskich „Kresów wschodnich” oraz „ziem rdzennie ukraiñskich” — terminem „pogranicze”. Przedstawiliœmy na posiedzeniu komisji referaty: Kategoria pogranicza jako problem metodologiczny (perspektywa antropologiczna) oraz Pogranicze polsko– ukraińskie. Perspektywa polska7. Faktycznie tego rodzaju zmiana otwiera przestrzeñ negocjacji nie tylko pomiêdzy historykiem i antropologiem, ale mo¿e i odczarowuje poniek¹d ca³y szereg magicznych kulturowych i jêzykowych dychotomii. Pomys³ dekonstrukcji nie spotka³ siê wprawdzie z entuzjazmem Komisji, ale w podpisanym przez obie strony komunikacie uczestnicy dostrzegli pozytywne znaczenie kategorii pogranicza, która pozwala „na podmiotowe traktowanie wszystkich jego mieszkañców niezale¿nie od pozycji spo³ecznej, narodowoœci i postawy politycznej” (Protokół 2010 s. 2). Pomys³ Mêdrzeckiego mia³ swoje korzenie w jego doœwiadczeniu uczestnictwa w dialogu historyków polskich i ukraiñskich, w trakcie seminariów historycznych organizowanych w latach 1994–2005 pod patronatem prezydentów i wielu oficjalnych instytucji Polski i Ukrainy. Podczas seminariów omawiano rozmaite aspekty stosunków polsko–ukraiñskich z lat 1918–1947. Obrady otwiera³y prezentacje referatów autorów polskich i ukraiñskich, których treœæ dotyczy³a tej samej lub zbli¿onej problematyki. Później nastêpowa³a dyskusja 7 Oba teksty dostêpne na stronie: <http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_content&view =category&layout=blog&id=102&Itemid=137> (10.10.2014). �Problem podrêczników. Pogranicze versus mitologia narodowa 19 i przygotowywanie wspólnego dokumentu uzgodnieñ i rozbie¿noœci stanowisk8. Mêdrzecki w syntetyczny sposób przedstawi³ bariery i trudnoœci wzajemnej komunikacji historyków dwóch narodowoœci w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku (2010). Trzy wyró¿nione przez niego strategie, praktykowane przez uczestników dialogu: „pragmatyczna”, „wy¿szoœci moralnej” oraz „krytyczna”, s¹ charakterystyczne nie tylko dla œrodowiska historyków. Tworz¹ wspó³czesn¹ typologiê polsko–ukraiñskich kontaktów, sygnalizuj¹c trafnie problemy, których doœwiadczy³am w trakcie badañ na pograniczu. Jednak¿e jêzyk, którego u¿ywa Mêdrzecki, ukszta³towany w ramach instytucjonalnego dyskursu, brzmi chwilami obco, a nawet problematycznie w uchu antropologa, który zazwyczaj sytuuje swoj¹ narracjê w pewnym dystansie, jeœli nie w perspektywie krytycznej wobec tego, co dominuje w jego w³asnej kulturze. Pierwsza z wyró¿nionych strategii, „pragmatyczna”, wi¹¿e siê z przemilczaniem kwestii najbardziej spornych, w tym zw³aszcza „praw do ziem szerokiego pogranicza polsko–ukraiñskiego. Zagadnienie to jest klasycznym problemem, który nie da siê rozwi¹zaæ «kompromisowo». Strona ukraiñska postrzega go w kontekœcie kategorii «ukraiñskie terytorium etniczne». W aksjologii ukraiñskiej ziemie, które zosta³y doñ zaliczone (tak¿e Che³mszczyzna, Podlasie ³¹cznie z Bielskiem Podlaskim, £emkowszczyzna po Krynicê) w sposób niepodlegaj¹cy dyskusji s¹ czêœci¹ Ukrainy, nawet jeœli pozostaj¹ poza jej granicami. Najwiêksze ustêpstwo, jakie mog¹ Ukraiñcy uczyniæ, to nie podnosiæ w danym momencie tego problemu. Z kolei w aksjologii polskiej pogranicze polsko–ukraiñskie jest postrzegane jako terytorium polskiej pracy cywilizacyjnej i kulturalnej, którego Polacy byli przez setki lat pe³noprawnymi gospodarzami. Polacy godz¹ siê z faktem rozwoju ukraiñskiego ruchu narodowego oraz przyjmuj¹ do wiadomoœci fakt, ¿e odniós³ on historyczne zwyciêstwo w walce o suwerennoœæ nad tym terytorium, ale dotyczy to wspó³czesnoœci i nie daje to tytu³u do ukrainizacji/negowania «polskiego dziedzictwa kresowego» A tym bardziej prawa do monopolizowania identyfikacji z przesz³oœci¹ tych terenów przez Ukraiñców” (Mêdrzecki 2010, s. 47). Strategia druga, „wy¿szoœci moralnej” (mam ochotê nazwaæ j¹ strategi¹ resentymentu), wynika „z g³êbokiego, osobistego przekonania wielu uczestników spotkañ, ¿e naród, do którego nale¿¹, by³ w przesz³oœci wzajemnych stosunków stron¹ g³êboko pokrzywdzon¹, i ¿e nad doznanymi krzywdami nie mo¿na przejœæ 8 Dokumentacja spotkañ zosta³a opublikowana w wielotomowym wydawnictwie Polska — Ukraina. Trudne pytania (1998–2006), Oœrodek Karta, Warszawa. �20 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska do porz¹dku dziennego. Dlatego te¿ warunkiem rzetelnego porozumienia i pojednania jest skrucha, wyznanie win i proœba o wybaczenie ze strony partnera dialogu. W zamian za to my, w poczuciu wy¿szoœci moralnej, dokonamy wspania³omyœlnie aktu wybaczenia. Reprezentuj¹cy tê strategiê ukraiñscy uczestnicy dialogu koncentrowali siê g³ownie na tezie o polskim imperializmie i okupowaniu ziem ukraiñskich, konsekwentnej polityce polonizacji «rdzennej ludnoœci ukraiñskiej», pozbawianiu Ukraiñców godnoœci narodowej, pogardzie, jak¹ Polacy okazywali Ukraiñcom, wykorzystywaniu ich pracy dla w³asnego bogacenia siê, stosowaniu wobec nich wszelkiego rodzaju represji i przeœladowañ przez setki lat. Oskar¿enia ze strony polskiej s¹ nie mniej powa¿ne — Ukraiñcy s¹ opisywani jako naród pe³en nienawiœci wobec Polaków, zdolny do niewyobra¿alnego okrucieñstwa, winien ludobójstwa dokonanego na polskiej ludnoœci Wo³ynia, Galicji i Che³mszczyzny. W tym ujêciu wszelkie «nasze» dzia³ania wymierzone w drug¹ stronê mia³y charakter obrony przed «ich» agresj¹, lub by³y wyrazem sprawiedliwej walki o podstawowe, niezbywalne interesy pokrzywdzonego narodu” (Mêdrzecki 2010, s. 49). W tej sytuacji nadzieje nale¿y wi¹zaæ — uwa¿a Mêdrzecki — ze „strategi¹ krytyczn¹”, odrzucaj¹c¹ retorykê krzywdy i mitologii narodowej. Ta trzecia strategia faktycznie jest jedyn¹ do przyjêcia na gruncie historycznych badañ naukowych. Reprezentuj¹ j¹ badacze o uznanym autorytecie, których ustalenia w zasadzie nie s¹ kwestionowane. Z perspektywy strategii pragmatycznej, a zw³aszcza strategii „wy¿szoœci moralnej”, maj¹ one charakter samobójczy, dostarczaj¹c drugiej stronie argumentów przeciw „swoim”. To jednak w³aœnie narracja krytyczna „tworzy³a istotn¹ przeciwwagê dla narracji wy¿szoœci moralnej i zapewnia³a pragmatycznemu centrum mo¿liwoœæ tonowania dalej id¹cych ¿¹dañ z tamtej strony”, komentuje Mêdrzecki (2010, s. 52). Wypada tu powtórzyæ, ¿e narracja krytyczna realizuje taktykê pogranicza, faktycznie otwieraj¹c przestrzeñ porozumienia pomiêdzy histori¹ i antropologi¹. O modelu antropologii krytycznej: pięć razy pogranicze Wspó³czesna antropologia, „chocia¿ nie wyklucza etnicznoœci ze swego pola badawczego, jest obecnie bardziej zaanga¿owana w badania «pograniczy» — pojêciem tym okreœla siê pewn¹ fizyczn¹ przestrzeñ, sugeruje ono coœ znajduj¹cego siê «pomiêdzy», strefê kontaktu, obszar, na którym zerwanie ci¹g³oœci staje siê trochê nieostre” (Herzfeld 2004, s. 204). Metaforyczny i wieloznaczny charakter kategorii pogranicza (borderland) nie przeszkadza zatem w uznaniu jej za bardziej u¿yteczn¹ w analizie wspó³czesnej kultury ni¿ eksplorowana do niedawna �O modelu antropologii krytycznej: piêæ razy pogranicze 21 „to¿samoœæ”. Dlaczego tak siê dzieje? Spróbujê poddaæ refleksji przedstawion¹ tu tezê, odnosz¹c kategoriê pogranicza do tendencji zarysowuj¹cych siê w naszych badaniach. Dla antropologa bêd¹ to sprawy znane, chcia³abym jednak podj¹æ próbê powi¹zania ze sob¹ ró¿nych, przecinaj¹cych siê wymiarów granicznoœci, w których uwik³ane s¹ nasze wspó³czesne praktyki badawcze. Zainicjowana przez Fredrika Bartha (redaktora Ethnic Groups and Boundaries 1969) zmiana w postrzeganiu etnicznoœci wyra¿a siê w jej negacji jako danej czy stabilnej; przyznaje siê jej charakter procesu. Podejœcie do to¿samoœci (ró¿nych jej odmian, nie tylko etnicznej) w kategoriach „transakcji ekonomicznych” wi¹za³o siê z uznaniem jej za przedmiot negocjacji, konstruowany i aktualizowany w konkretnym kontekœcie politycznym, oraz zapocz¹tkowa³o „gastronomiczne” teorie narodu (przeciwstawione „geologicznym”; Smith 1995 za: Burszta 1998, s. 1519). Z kolei przyjêcie perspektywy mniejszoœciowej, a nawet zindywidualizowanej, jako podstawowego punktu odniesienia w analizie kultury (odwrotnie ni¿ we wczeœniejszej, modernistycznej antropologii) mo¿na uznaæ za zwrot w stronê obywatelskiej podmiotowoœci b¹dź — ideologii multikulturalizmu (por. Burszta 1998, s. 151 nn). Odmiennoœæ jest wytworem ludzkiego dzia³ania i konfrontacji; zainteresujmy siê zatem obszarem tej ostatniej. W tej sytuacji podstawow¹ kategori¹ staje siê pogranicze, postrzegane jednak nie tyle jako pojêcie odnosz¹ce siê do konkretnej, fizycznej przestrzeni, ile w³aœnie jako strefa konfrontacji i przenikania siê praktyk spo³ecznych lub/i kulturowych w kontekœcie polityki s¹siaduj¹cych ze sob¹ grup spo³ecznych, etnosów b¹dź pañstw. Granice kulturowe s¹ jednak znacznie bardziej problematyczne ni¿ spo³eczne, uparcie opieraj¹ siê konceptualizacji. Wspó³czesne pañstwowe dyskursy wykorzystuj¹ dziedzictwo dawnej etno– i antropologii w wersji spopularyzowanej, sprowadzaj¹c je do wskazania pozbawionych kontekstu, sta³ych cech kulturowych czy „stylizowanych artefaktów”, jak na turystycznych mapach, gdzie zaznaczono lokalne ciekawostki w postaci symbolicznych ikon. Takie podejœcie — twierdz¹ antropolodzy — w gruncie rzeczy wi¹¿e siê z tuszowaniem historii. „[...] sama bowiem idea autochtonicznych pocz¹tków «kultury» pozostaje w sprzecznoœci z wszelkimi dowodami sugeruj¹cymi, i¿ tak naprawdê to¿samoœci trwaj¹, a nawet rodz¹ siê poprzez grê kontaktów — poprzez negocjowanie oraz genezê granic spo³ecznych i kulturowych. Idee, praktyki i artefakty mog¹ siê rozprzestrzeniaæ poprzez kontakty spo³eczne na ca³y 9 „To, co dla modernistów jawi siê jako ci¹g³oœæ dziedzictwa i wspólnota podstawowych wartoœci narodowych, ich krytykom przypomina «kartê dañ», na któr¹ sk³adaj¹ siê symbolika, mity, jêzyk, literatura piêkna, oficjalna wyk³adnia historii. Jednocz¹cy sens «narodowej substancji» nadaj¹ tym ró¿nym sk³adnikom narodowego menu nacjonaliœci, konstruuj¹c wizjê ca³oœci, nie istniej¹c¹ w takiej postaci w rzeczywistoœci” (Burszta 1998, s. 151). �22 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska œwiat, zgodnie z wieloma ró¿nymi logikami, gromadz¹c przy tym bardzo odmienne historie” — co, jak podkreœla Herzfeld, udowodnili ju¿ dyfuzjoniœci (2004, s. 203). Popularna jeszcze w latach 80. analogia pomiêdzy kultur¹ a jêzykiem b¹dź kultur¹ a tekstem nie satysfakcjonuje ju¿ antropologa, podatnego na „zwrot performatywny”. Richard Schechner, jeden z ojców za³o¿ycieli tego nurtu, konstatuje: „Œwiat nie jest ju¿ postrzegany jako ksiêga, któr¹ siê czyta, lecz jako performance, w którym siê uczestniczy” (2002, s. 21 za: Domañska 2007, s. 48). Najczêœciej t³umaczy siê performans jako „wykonanie” z akcentem na dzia³anie, aktywnoœæ i bezpoœrednie, zmys³owe doœwiadczenie. Zinstytucjonalizowane ju¿ w pocz¹tkach lat 80. perfomance studies maj¹ dwojakie korzenie. Wywodzi siê je, po pierwsze, ze studiów teatrologicznych oraz z prac antropologów i socjologów, którzy wykorzystywali metafory zwi¹zane z teatrem, a zw³aszcza metaforê gry (jak np. Clifford Geertz, Victor Turner, Thomas Luckmann, Erving Goffman). Jako drugie źród³o wskazuje siê zazwyczaj teoriê aktów mowy Johna Austina. Wypada tu te¿ moim zdaniem wspomnieæ s³ynn¹ analizê jêzyka Trobriandczyków autorstwa Bronis³awa Malinowskiego w Ogrodach koralowych i ich magii. Analizuj¹c kulturê w kategoriach zachowañ, traktowa³ on analogicznie akty mowy; za pierwotn¹ uznawa³ pragmatyczn¹ funkcjê jêzyka. Jêzyk jest zatem przede wszystkim dzia³aniem (Malinowski 1987). Kultura, to¿samoœæ, zwyczaj, rytua³, obrzêd — wszystkie te pojêcia, jako zbyt statyczne i sk³aniaj¹ce do esencjalizacji, bywaj¹ wspó³czeœnie przek³adane na „praktyki kulturowe” (zgodnie z rozumieniem Pierre’a Bourdieu) b¹dź — bliskie im, ale bardziej zindywidualizowane, przygodne i dynamiczne — wykonania, performans. Performatywnoœæ wi¹¿e siê z przeœwiadczeniem, „¿e jêzyk nie tylko przedstawia rzeczywistoœæ, lecz tak¿e powoduje w niej zmiany, a ponadto, ¿e pewne zjawiska istniej¹ tylko w akcie ich wykonywania i ¿e musz¹ byæ powtarzane, by zaistnieæ” (Domañska 2007, s. 49). Skoro ta ostatnia teza stosuje siê do p³ci kulturowej (gender), to tym bardziej — do to¿samoœci etnicznej czy narodowej. W tym momencie mo¿na zauwa¿yæ, ¿e pogranicze jako przestrzeñ eksperymentalna jest rodzajem sceny i zarazem laboratorium dla wykonywania (odgrywania) ró¿nego rodzaju to¿samoœci oraz najw³aœciwszym kontekstem innowacji kulturowych i spo³ecznych performansów10. Metodyka wspó³czesnej antropologii kulturowej wpisuje siê w zwrot performatywny akcentowaniem refleksyjnoœci czy te¿ refleksyjnoœci zwrotnej11 (reflexivity) miêdzy badaczem a rzeczywistoœci¹ badan¹. Poza oczywistym wp³ywem badacza 10 Por. np. Joanna Pietruszka o strategiach uczestnictwa przybyszów z Zachodu w ¿yciu spo³ecznoœci lokalnej na pograniczu polsko–ukraiñskim (2010). 11 Tak proponuje t³umaczyæ reflexivity Ewa Klekot, chocia¿ mo¿na siê zgodziæ ze S³awomirem Sikor¹, ¿e jest to, bior¹c pod uwagê etymologiê, mno¿enie bytów. �O modelu antropologii krytycznej: piêæ razy pogranicze 23 na przedmiot badañ podkreœla siê proces odwrotny. To, co badane, zmienia badacza i wp³ywa na przekszta³cenia jego projektu. Œwiadomy tego stanu rzeczy antropolog powinien w konsekwencji odpowiednio odgrywaæ i modyfikowaæ swoj¹ rolê. Wchodz¹c w interakcje z badan¹ spo³ecznoœci¹, uczestnicz¹c w jej ¿yciu, doœwiadcza wraz z ni¹ zdarzeñ o znaczeniu symbolicznym i zyskuje szansê na przekroczenie granic, czy raczej ograniczeñ swojej to¿samoœci; funkcjonuje zatem na pograniczu to¿samoœci. Warunkiem realizacji badañ staje siê, w miejsce obiektywizmu i dystansu, wspó³udzia³ w codziennych praktykach, a nawet interakcje, podejmowane w obliczu wa¿nych wydarzeñ. Zaanga¿owanie, interwencja, wpisane w rolê badacza, tworzenie wiedzy „w solidarnoœci z podmiotami i przedmiotami swoich badañ” [b¹dź w opozycji do nich — M. Z.] jako jego cel — to cechy „performatywnego Ja”. Badacz „nie «wynajduje tradycji», ale w ni¹ interweniuje (from invention to intervention); œwiadomie i aktywnie wspó³dzia³a w tworzeniu œwiata innych, podobnie jak i oni wspó³tworz¹ jego/jej œwiat” (Domañska 2007, s. 6012). Sprawstwo czy sprawczoœæ (agency) badacza jest wiêc kolejnym pojêciem, które nale¿y uwzglêdniæ w konstruowaniu metodologicznego kontekstu dla kategorii pogranicza13. Zwrot performatywny jest uwa¿any za reakcjê na postmodernistyczne ograniczenie podmiotu, postrzeganego jako pasywny, uleg³y, kszta³towany przez przemoc zinstytucjonalizowanej wiedzy/w³adzy (zw³aszcza w niektórych teoriach poststrukturalistycznych, np. w kontekœcie teorii dyskursu Michela Foucaulta i jego pojêcia „cia³ podatnych”). Byæ sprawc¹ zmian, a nie ich przedmiotem, to cel badacza konwencji performatywnej. Kontemplacjê i godzenie siê z rzeczywistoœci¹ zastêpuje d¹¿enie do zmiany jako wartoœci (bezwzglêdnie) pozytywnej, otwarcie — za pomoc¹ dzia³ania, performansu — przestrzeni oporu i buntu wobec zniewalaj¹cych struktur. Ewa Domañska zwraca uwagê na marksowski charakter projektu (celem jest uœwiadomienie podmiotom ich sprawczoœci; 2007, s. 56). Wydaje mi siê, ¿e mo¿na tu zauwa¿yæ podobieñstwo stylu do Kondycji ponowoczesnej Jean–François Lyotarda (1997), który przeciwstawia³ paralogię jako cel nauki — innowacyjnoœci przypisanej do systemu i przezeñ wykorzystywanej, konflikt i niezgodê zaœ — konsensusowi, „wartoœci przestarza³ej i podejrzanej”14. Styl ten — zw³aszcza z perspektywy 12 Ewa Domañska powo³uje siê w tym fragmencie swojego artyku³u na tekst autorstwa Tami Spry, A „Performative–I” Coopresence. Embodying the Ethnographic Turn In Performance and the Performative Turn In Ethnography, „Text and Performance Quarterly” 2006, vol. 26, nr 4. 13 Sprawczoœæ definiujê za Agnieszk¹ Koœciañsk¹ jako „zdolnoœci i chêci jednostki b¹dź grupy do podjêcia autonomicznego, twórczego i celowego dzia³ania w ramach relacji spo³ecznych” (Koœciañska 2009, s. 21–22). Starsi antropolodzy wol¹ t³umaczyæ agency jako „sprawstwo”. 14 Innowacja „jest sterowana, a w ka¿dym razie wykorzystywana przez system w celu zwiêkszenia skutecznoœci”, podczas gdy paralogia „jest posuniêciem w pragmatyce wiedzy, którego znaczenie na pocz¹tku bywa czêsto zapoznane”. Dlatego wed³ug Lyotarda to ta druga uprawomocnia naukê w epoce utraty wiarygodnoœci przez metanarracje, wielkie opowieœci nowoczesnej nauki europejskiej (1997, s. 164). �24 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska centrum i dyskursu dominuj¹cego — wydaje siê niebezpiecznie zbli¿aæ ku anarchii i terroryzmowi (eksplorowa³ ten problem Jean Baudrillard 2005, s. 190, passim). Tak zwany zwrot performatywny uwa¿any jest jednak za odpowiedź na wyzwania wspó³czesnego œwiata, wœród których — obok globalizacji i zmian technologicznych — wskazuje siê w³aœnie terroryzm i ludobójstwo. Przedstawi³am pogranicze jako podstawow¹ przestrzeñ „wykonywania” (rozgrywania, przedstawiania) to¿samoœci oraz przemieszczenie roli samego badacza w strefê pogranicza to¿samoœci. Teraz wypada jeszcze wspomnieæ o przedmiocie szczególnego zainteresowania performance studies: o hybrydowych „figuracjach podmiotowoœci”, do których nale¿¹ postacie najbardziej ekstremalne, graniczne. Nale¿¹ do nich: „cyborg, klon, rzecz w swojej podmiotowoœci, mutant (jednostka ludzka czy zwierzêca genetycznie zmanipulowana), terrorysta (zw³aszcza muzu³mañska samobójczyni)”, a pomiêdzy tymi odmieñcami „przedstawiciele ró¿nego rodzaju mniejszoœci (zw³aszcza queer, transseksualista, lecz tak¿e ludzie o ró¿nym pochodzeniu etnicznym oraz niepe³nosprawni)” (Domañska 2007, s. 54). Ze wzglêdu na zwrot ku rzeczom, a tak¿e ku œrodowisku naturalnemu, mówi siê o posthumanistycznym zabarwieniu tego stylu. Podmioty — przedmioty ukazywane s¹ „historycznie”, to znaczy w procesie tworzenia siê, w postaci niedokonanej, niedookreœlonej. S¹ to zatem modelowe przyk³ady dawniejszych antybohaterów — nieludzkich obcych i wrogów narodowego dyskursu. Ewa Domañska, charakteryzuj¹c zainteresowania humanistycznej awangardy, powiada, ¿e „cz³owiek «normalny», tj. bia³y, heteroseksualny Europejczyk z klasy œredniej, nie jest ju¿ atrakcyjnym przedmiotem badawczym” (2007, s. 55). Zainteresowania te wychodz¹ naprzeciw wyzwaniom zwi¹zanym z tzw. kreolizacj¹ kultury (Clifford 2000, s. 22; Hannerz 2006, s. 23). Czwartym kontekstem funkcjonowania kategorii pogranicza we wspó³czesnej humanistyce jest transdyscyplinarnoœæ, a nawet — jak chc¹ niektórzy — antydyscyplinarnoœæ. To tak¿e jest jednak cecha, któr¹ uznawano za charakterystyczn¹ dla postmodernizmu. Ju¿ Frederic Jameson wskazywa³ zanik granic pomiêdzy gatunkami literackimi i dyscyplinami nauki akademickiej, wraz z przenikaniem siê kultury elitarnej i popularnej, jako istotny wyznacznik postmodernizmu. I tu spektakularnym przyk³adem by³a twórczoœæ Michela Foucaulta, z³oœliwie okreœlona przez Jamesona jako „dyskurs teoretyczny”, co do którego „kwesti¹ nierozstrzygaln¹” jest, czy nale¿y do filozofii, historii, socjologii czy politologii (1996, s. 192–193). Trzeba przyznaæ, ¿e tak te¿ siê przedstawia coraz czêœciej dyskurs wspó³czesnej antropologii kulturowej, której wyznacznikiem pozosta³y g³ównie badania etnograficzne jako empiryczny kontekst wspó³doœwiadczania badanych „œwiatów”, czy te¿, zgodnie z dyskursem performatywistów, uczestniczenia w nich, a nawet odgrywania w nich w³asnych ról, jak w performansach czy happeningach (Hastrup 2008). Powróæmy do podstawowego, źród³owego znaczenia pogranicza. Postrzegane tak, jak to przedstawi³am, jest stosunkowo nowym przedmiotem badañ �O modelu antropologii krytycznej: piêæ razy pogranicze 25 antropologicznych. Ich modelowym przyk³adem s¹ studia dotycz¹ce pogranicza USA i Meksyku. Co prawda, wspó³czesny antropolog dystansuje siê wobec przestrzeni jako wyznacznika okreœlaj¹cego przedmiot badañ. Jak to zwiêźle uj¹³ Ulf Hannerz, „jako ¿e ludzie przemieszczaj¹ siê ze swoimi znaczeniami, a znaczenia znajduj¹ sposoby przemieszczania siê nawet wtedy, kiedy ludzie pozostaj¹ na miejscu, terytoria nie mog¹ ju¿ zawieraæ w sobie kultur” (2006, s. 21). Czyni siê jednak wyj¹tek w przypadku pogranicza pañstwowego. Poniewa¿ „granice pañstwa–narodu, przybieraj¹c postaæ to¿samoœci zbiorowej, w pewnych kontekstach uprzywilejowuj¹ wymiar przestrzenny, st¹d analiza to¿samoœci ludzi «pogranicza» nie daje siê pomyœleæ bez odwo³añ do terytorialnoœci owych wspólnot” (Kempny 2004, s. 125). Przedstawiony tu sposób interpretacji pogranicza wywodzi siê z lat 80. ubieg³ego wieku, ale antropologia, zawsze zainteresowana przestrzeni¹ peryferii, wypracowa³a wczeœniej pewne narzêdzia analityczne, które — refleksyjnie zmodyfikowane — mog¹ stanowiæ dogodny punkt wyjœcia dla jego opisu. Na przyk³ad strukturalizm Lévi–Straussa wprowadzi³ mediacjê jako element zmiennoœci i ruchu w strukturze scenariusza kulturowego i jego transformacji (por. np. Lechte 1999, s. 133–138). Kategoria liminalnoœci/liminoidalnoœci Victora Turnera, chocia¿ z pewnoœci¹ jest nadu¿ywana15, ma niew¹tpliwe zalety dla zwolenników „zwrotu performatywnego”, choæby dlatego, ¿e czêsto zaczynaj¹ swoje studia od krytyki prac tego klasyka (por. np. Mizieliñska 2009). Obie te kategorie zaœ odnosz¹ siê do ró¿nych rodzajów granic: przestrzennych, czasowych, kulturowych. Trzeba zatem przemyœleæ mo¿liwoœci ich modyfikacji i wykorzystania w odniesieniu do tradycyjnej, binarnej opozycji pomiêdzy centrum a granic¹ terytorium narodowego. Jeden z rozdzia³ów Antropologii Michaela Herzfelda nosi tytu³ Pogranicza, zapętlenia, zgrupowania. Miasto, a zw³aszcza metropolia, megalopolis i strefy graniczne, a szczególnie przejœcia graniczne, Herzfeld traktuje jako podobne do siebie przestrzenie, symboliczne dla kondycji wspó³czesnego cz³owieka. W obu przypadkach s¹ to przestrzenie symbolicznie „nieczyste”, w których „przep³yw towarów, idei, wyobra¿eñ i ludzi” powoduje krzy¿owanie siê niewspó³miernych, heterogenicznych kategorii, odmiennych systemów klasyfikacyjnych. Przejœcie graniczne Herzfeld okreœla jako „zmaterializowany punkt za³amania taksonomii”. Zgodnie ze strukturalistycznym idiomem bitwix and between, tê pe³n¹ potencjalnej mocy wieloznacznoœæ mo¿na postrzegaæ jako przestrzenny odpowiednik czasu przejœcia. Próba jego opisu wi¹¿e siê z koniecznoœci¹ konstruktywistycznego, czy lepiej performatywnego, podejœcia do zmiennej sytuacji politycznej, spo³ecznej, ekonomicznej. Herzfeld nawi¹zuje do teorii Fredrika Bartha: „uwagê trzeba skupiaæ raczej na kwestii tworzenia i utrzymywania 15 Por. Buchowski, Burszta 1992, s. 47–68. �26 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska granic, a nie na jakiejœ pozornie trwa³ej «zawartoœci kulturowej» istniej¹cej w obrêbie granic” (Herzfeld 2004, s. 193–216). Powrócê na chwilê do amerykañsko–meksykañskiego, modelowego pogranicza. W kulturze amerykañskiej by³o to pojêcie zwi¹zane z romantyczn¹ epok¹ pionierów i z dyskursem kolonialnym, podobnie jak Kresy w polskiej kulturze16. Później pogranicze skojarzono metaforycznie z typem wêdrowca, przemieszczaj¹cego siê w poszukiwaniu czasowego zatrudnienia; to on, swoista odmiana self–made mana, pojawiaj¹cy siê znik¹d i znikaj¹cy po odegraniu swej roli, sta³ siê reprezentantem pogranicza. Nale¿y niejako odwróciæ tê bohatersk¹ rolê — samotnego „stra¿nika prawa” — aby znaleźæ siê w krêgu wspó³czesnych zainteresowañ badawczych. „Figuracjami podmiotowoœci” bêd¹ tu zmarginalizowani migranci, ofiary karteli narkotykowych, bezrobotni mieszkañcy pogranicza utrzymuj¹cy siê z przemytu (tak jak polskie i ukraiñskie Mrówki17). S¹ to zatem osoby niekiedy pozbawione prawnej podmiotowoœci, dzia³aj¹ce z przymusu b¹dź z wyboru w przestrzeni bezprawia, zarazem czêsto jego ofiary. Celem opisu jest ich ¿ycie codzienne, zestaw pogranicznych performansów i happeningów wpisanych w strategie przetrwania, oraz milcz¹ca wiedza, która pozwala konstruowaæ i komponowaæ owe strategie w cieniu wszechobecnej przemocy. Patronuje jej postaæ „kojota”, przemytnika ludzi i faktycznego beneficjenta politycznych ró¿nic (Donnan, Wilson 2008, s. 179–180). Ró¿nica ekonomicznych, prawnych i obyczajowych potencja³ów, narzucona przez arbitralnie poprowadzon¹ granicê (tak ona zazwyczaj wygl¹da z perspektywy mieszkañców zmarginalizowanych spo³ecznoœci, które maj¹ do niej stosunek g³êboko ambiwalentny), tworzy kontekst praktyk kulturowych, czêsto kontestuj¹cych politykê spo³eczn¹ pañstwa i jego instytucji w³adzy. Elastycznoœæ cz³owieka pogranicza, jego pomys³owoœæ w dostosowywaniu siê do zmieniaj¹cych warunków i zasad, tak¿e pozostaj¹ w opozycji do romantycznego bohatera, samotnego obroñcy prawa, i czyni¹ pogranicze modelowym obszarem eksperymentu kulturowego. Typowym przyk³adem zbeletryzowanej, medialnej popularyzacji problemów wspomnianego pogranicza mo¿e byæ np. tekst Mariusza Zawadzkiego w „Gazecie Wyborczej” z wrzeœnia 2010 r. Tytu³ Atak klonów z Meksyku uzupe³niono nastêpuj¹cym „abstraktem”: „Amerykanie obawiaj¹ siê, ¿e okrutna wojna narkotykowej mafii z meksykañskim pañstwem przeleje siê na ich stronê granicy. Przemytnicy w USA ju¿ stosuj¹ niektóre metody z tej wojny” (Zawadzki 2010, s. 9). 16 Zdajê sobie sprawê z historycznych ró¿nic, dziel¹cych relacje polityczne i kulturowe w II Rzeczpospolitej od relacji pomiêdzy pañstwami Europy Zachodniej i ich koloniami. Niemniej jednak, ze wzglêdu na charakter tego tekstu, chodzi mi o model dyskursu konstruowanego z perspektywy bezwzglêdnej dominacji, który wyklucza w pe³ni podmiotowe traktowanie zdominowanych. 17 Por. np. Byrska–Szklarczyk 2010. �Króliki z domieszk¹ s³onia: projekt badañ na pograniczu... 27 Narracja dotyczy przebieranek przemytników, którzy w sposób doskona³y wcielaj¹ siê w role szeryfów, policjantów, kierowców ambulansów i szkolnych autobusów, dostawców supermarketów, listonoszy i techników telewizji kablowej, przewo¿¹c przez granicê w stosownych pojazdach z demobilu setki kilogramów marihuany. „Ale przebieranki za policjantów s¹ szczególnie niebezpieczne, bo podkopuj¹ zaufanie funkcjonariuszy do siebie samych” — konstatuje autor — „Teraz ka¿dy amerykañski policjant czy stra¿nik graniczny musi przygl¹daæ siê podejrzliwie koledze w mundurze, jeœli go nie zna osobiœcie [znamy podobne przypadki z pogranicza polsko–ukraiñskiego — M. Z.]” (Zawadzki 2010, s. 9). Amerykanie, kupuj¹c od szmuglerów narkotyki i zatrudniaj¹c nielegalnych imigrantów, ponosz¹ wspó³odpowiedzialnoœæ za „mafijn¹ bonanzê w Meksyku”. Mieszkañcy amerykañskiego pogranicza wykazuj¹ ambiwalentn¹ postawê wobec wspomnianych praktyk. Z jednej strony maj¹ miejsce próby zaostrzenia prawa imigracyjnego i akcje aktywistów Tea Party przeciwko przemytowi, z drugiej — trudno wyobraziæ sobie np. Kaliforniê bez nielegalnych imigrantów z Meksyku: „sprz¹taczek, niañ, czyœcicieli basenów, ogrodników, kelnerów i kucharzy” (Zawadzki 2010, s. 9). I znów trudno siê oprzeæ skojarzeniu z naszym rodzimym, polsko–ukraiñskim kontekstem. Króliki z domieszką słonia: projekt badań na pograniczu polsko–ukraińskim18 Badania za wschodni¹ granic¹ Polski, które prowadzi³am z kolejnymi grupami studenckimi w ramach laboratoriów etnograficznych19, dotyczy³y spo³ecznoœci polskich w ich kontaktach z s¹siadami. Problematyka badañ wi¹za³a siê z kultur¹ religijn¹ jako jednym z g³ównych aspektów to¿samoœci zbiorowej, etosu i pamiêci. Dla etnologicznych studiów kultury Polaków, tworz¹cych na Litwie i Bia³orusi skupiska na terenach, które przed II wojn¹ œwiatow¹ nale¿a³y do Rzeczypospolitej, perspektywy diachroniczne wyznacza³y monografie historyczne i studia regionalne sprzed 1939 roku (np. Ottona Hedemanna Historia powiatu brasławskiego wydana w Wilnie w 1930 roku), a tak¿e, okazjonalnie, dziewiêtnastowieczna literatura romantyczna i wspomnieniowa oraz reporta¿e z okresu 18 Projekt zosta³ zrealizowany w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy¿szego: „Ukraina: pamiêæ, to¿samoœæ, podmiotowoœæ” (1H01HH 011) w latach 2006–2009. 19 W ramach grantów badawczych, kierowanych przez Lecha Mroza; por. Mróz 1993, s. 51–57. �28 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska W czasie hymnu (Murafa, rej. szarogrodzki, obw. Winnica, Ukraina, 9 maja 2013). Fot. R. Biery³o miêdzywojennego (np. Melchiora Wañkowicza z Bras³awszczyzny). Natomiast dla badañ na Podolu (1998–2000) inspiracjê stanowi³y przede wszystkim prace Daniela Beauvois. Z kolei dla projektu badañ na pograniczu polsko–ukraiñskim20, realizowanego w latach 2006–2009, rolê analogiczn¹ do podolskich studiów Beauvois odgrywa³a Rekonstrukcja narodów Timothy’ego Snydera (2006). Nie dlatego, ¿eby brakowa³o — jak w przypadku Polaków na Podolu — polskich prac historycznych, przeciwnie, literatura narasta lawinowo od koñca lat 80. Ale ten typ szerokiej syntezy (zarówno w znaczeniu czasowym, jak terytorialnym), konstruowanej z dystansu i z „obcej”, oddalonej perspektywy, przez historyków nieuwik³anych w narodowy dyskurs jednej ze stron, pomaga odzyskaæ oddech, nie zatraciæ siê w etnograficznych szczegó³ach i narodowych traumach. Przy tym prace te w obu przypadkach s¹ znacznie bli¿sze antropologii, ni¿ ma to zwykle miejsce w twórczoœci polskich historyków. W projekcie dotycz¹cym polsko–ukraiñskiego pogranicza tradycyjna tematyka etnologiczna — wzory kulturowe w ich „d³ugim trwaniu” i ich wspó³czesne adaptacje — zesz³a jednak na drugi plan. Nie mogliœmy ju¿ koncentrowaæ siê na opowieœci o tym, jak „brutalne si³y historii rozbijaj¹ kryszta³owe wzory 20 Por. Zowczak 2010. �Króliki z domieszk¹ s³onia: projekt badañ na pograniczu... 29 kultury” (Geertz), chocia¿ faktycznie w narracjach najstarszego pokolenia rozmówców obecna Zachodnia Ukraina, a Ma³opolska Wschodnia lat 30., jawi siê jako sielska kraina s¹siedzkiej harmonii. Ten projekt odbiega³ od wczeœniejszych zarówno problematyk¹, jak i metodologi¹. Pytania badawcze dotycz¹ce to¿samoœci i pamiêci wspó³czesnych mieszkañców pogranicza zosta³y osadzone w kontekœcie komunikacji i wymiany. Trzeba by³o prze³o¿yæ je na jêzyk dzia³añ, i to przede wszystkim praktycznych, codziennych, opisanych z perspektywy podmiotowo traktowanych mieszkañców spo³ecznoœci lokalnych zamieszka³ych po obu stronach granicy. Wymusi³o to odniesienie tych trzech kategorii (to¿samoœci, pamiêci i podmiotowoœci) do relacji w³adzy i polityki pañstw narodowych. Uwzglêdnienie zaœ tych relacji oznacza³o wkroczenie — mówi¹c znów jêzykiem Geertza — na tereny ³owieckie historyków. Opis pogranicza pañstw narodowych wymaga czegoœ wiêcej ni¿ „przeplatanie dyskursów”, które poprzednio uprawia³am; oznacza konwergencjê zainteresowañ w kwestii „faktów”, wypracowanych w oficjalnym jêzyku narodowych historii. Aby przygotowaæ studentów do rozmów z ludźmi pogranicza, zorganizowaliœmy wspólnie z W³odzimierzem Mêdrzeckim seminarium Antropologia granicy. Problemy formowania siê polsko–ukraiñskiego pogranicza etnicznego, historia kozaczyzny, powstañ ukraiñskich i konfliktu polsko–ukraiñskiego od koñca XIX wieku po 1947 rok, pamiêtny ze wzglêdu na przesiedlenia w ramach akcji „Wis³a”, oraz kszta³towanie siê wspó³czesnej sieci osadniczej (Mêdrzecki) uzupe³ni³y wzajemne wizerunki Polaka i Ukraiñca, w tym w literaturze etno– i socjologicznej, a tak¿e w polskiej prozie21. Omówiliœmy kategorie obcoœci, pamiêci, mitu i stereotypu, a tak¿e ró¿nice i wzajemne relacje miêdzy katolikami greckimi i rzymskimi. Poddaliœmy refleksji problem, dlaczego (i w jakich warunkach) przesz³oœæ legitymizuje (Herzfeld 2004, s. 111), miêdzy innymi w kontekœcie ³¹cz¹cego Polaków i Ukraiñców zami³owania do pomników (kondensuj¹cych religiê narodow¹ i pañstwow¹) i praktyk cmentarnych (³¹cz¹cych to¿samoœæ indywidualn¹ i zbiorow¹). Przeplataliœmy dyskursy, konstruowane wed³ug relacji syntagmatycznych (zdarzenia definiowane wed³ug miejsca na linii czasu, zwi¹zane z kumulacyjn¹ wizj¹ historii — Mêdrzecki) oraz paradygmatycznych (metaforycznych, ³¹cz¹cych zdarzenia jako przynale¿ne klasom dzia³ania22; Mêdrzecki — czasem, ja — z regu³y). Dyskursy te czasami siê krzy¿owa³y. Nie jestem pewna, czy nasze konfrontacje da³y jakiœ wyraźny rezultat w pracach naszych studentów, ale ja — poza tym, ¿e lepiej wyobrazi³am sobie przyczyny polsko–ukraiñskich konfliktów — poprzez pe³niejszy wgl¹d w moj¹ 21 Pomocna by³a œwietna praca Doroty Sapy, zw³aszcza fragment Dwie strony braterstwa (Sapa 1998, s. 185–223), w której autorka podda³a krytycznej analizie sposób konstruowania postaci Polaka i Ukraiñca we wzajemnych kontaktach w polskiej literaturze z lat 1918–1988, obna¿aj¹c cechy narodowej mitologii. 22 Valeri 1990 za: Herzfeld 2004, s. 110. �30 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska nieuchronnie zdecentrowan¹ perspektywê paradoksalnie zyska³am poczucie wiêkszej pewnoœci co do za³o¿eñ projektu. Za³o¿y³am dla potrzeb naszych badañ, ¿e relacja pomiêdzy kulturowymi kategoriami centrum i granicy ma charakter wspó³zale¿noœci, a przemiennoœæ ich wzajemnego przyci¹gania i odpychania zale¿y od politycznej i ekonomicznej koniunktury. (W jêzyku symbolicznym relacjê tê mo¿na przedstawiæ na przyk³adzie miejsca po³o¿enia grobowca bohatera, który ma od czasów klasycznych alternatywn¹ lokalizacjê: w sercu miast, gdzie skupia siê ¿ycie publiczne, albo na jego granicy, „przy bramach lub nawet pod sam¹ bram¹”, wreszcie na granicy terytorium polis; Czarnowski 1956, s. 25–26). Z perspektywy spo³ecznej centrum i granica zajmowanego przez wspólnotê terytorium s¹ zatem symbolicznie równowa¿ne, a relacja miêdzy nimi œwiadczy o typie w³adzy i aktualnej polityce. Symbolika mitu odpowiada spo³ecznemu wartoœciowaniu przestrzeni; granicê narodow¹ mo¿na postrzegaæ jako projekcjê centrum. (W czasach powszechnej mobilnoœci i globalizacji tak¿e teza odwrotna wydaje siê coraz bardziej sensowna: niektóre centra staj¹ siê projekcj¹ granic). Ten rodzaj wspó³zale¿noœci móg³by byæ równie¿ metafor¹ relacji pomiêdzy antropologicznym i historycznym wymiarem projektu23. Bez w¹tpienia rozpad ZSRR, upadek muru berliñskiego, ale tak¿e atak na World Trade Center mo¿na traktowaæ jako metaforyczny kres wyobra¿eñ mieszkañca Europy Œrodkowo–Wschodniej o nieprzenikalnych, przeciwstawnych sobie, równoleg³ych œwiatach, zakreœlonych granicami porz¹dkach kulturowych i ustalonych to¿samoœciach ich przedstawicieli. Kiedy przystêpowaliœmy do realizacji projektu badawczego dotycz¹cego pogranicza, wydawa³o siê, ¿e chocia¿ Ukraina nie ma szans na szybkie cz³onkostwo w Unii, to nowe typy relacji i wiêzi, budowane niejako w poprzek granicy, pod wieloma wzglêdami bardziej ³¹cz¹ ni¿ dziel¹ spo³ecznoœci zamieszka³e po obu jej stronach. Chocia¿ obserwowaliœmy odradzanie siê i umacnianie partykularyzmów i fundamentalizmów, wznosz¹cych nowe mury pomiêdzy œwiatami swoich wyznawców, wydawa³o siê, ¿e ta granica mo¿e siê staæ dobrym przyk³adem globalnych zmian, „przepuszczalnych granic”, nie tylko politycznych. Nastroje spo³eczne po pomarañczowej rewolucji by³y optymistyczne. By³ to czas prze³omu i o¿ywienia w relacjach polsko–ukraiñskich, chwilowego powrotu — zw³aszcza w przypadku m³odszych generacji — do nadziei, wywo³anej pewnym podobieñstwem fenomenu „pomarañczowej rewolucji”24 do ruchu „Solidarnoœci”. Na krótki czas pojednane miasta Kijów i Lwów sta³y siê modnymi celami podró¿y polskich polityków i — nieco d³u¿ej — wycieczek polskiej 23 Nie traktujê tych relacji jako uniwersalnych, ale przyjê³am taki ich model jako pomocny dla tego konkretnego projektu. 24 Listopad 2004–styczeñ 2005. �Króliki z domieszk¹ s³onia: projekt badañ na pograniczu... 31 m³odzie¿y, a granica z Ukrain¹ pojawi³a siê w centrum publicznej uwagi. Jednak¿e w kolejnej fazie, w miarê stopniowego otwierania siê Polski na Zachód, nast¹pi³o uszczelnianie granicy z Ukrain¹ poprzez wprowadzenie wiz dla Ukraiñców i — w grudniu 2007 — wejœcie Polski do strefy Schengen. Mo¿na postrzegaæ ten proces jako rekonstrukcjê dawnych kategorii w zmienionej konfiguracji. (Uniê nazywaj¹ nasi rozmówcy z Zachodniej Ukrainy, podobnie jak w wielu przypadkach i inni obywatele pañstw by³ego ZSRR, Ewrosojuzem i wyobra¿aj¹ j¹ sobie jako twór przypominaj¹cy upad³¹ metastrukturê: Zwi¹zek Radziecki). Relacje w³adzy oraz polityka pañstwowa na Ukrainie i w Polsce zmienia³y siê zatem dynamicznie w trakcie realizacji trzyletniego projektu. Kolejne fazy tej historii pozwalaj¹ œledziæ zmienne znaczenie granicy w kontekœcie sytuacji miêdzynarodowej i globalnej (np. zapocz¹tkowanej w 2009 strategii tzw. Partnerstwa Wschodniego), a jednoczeœnie w kontekœcie wewn¹trzpañstwowej relacji pomiêdzy centrum a peryferi¹. Mo¿na dla opisu tych zmian zastosowaæ pojêcia communitas i „struktury”, zaczerpniête z antropologii Victora Turnera (2004). Za pomoc¹ tych kategorii próbowa³am przedstawiæ zmienn¹ relacjê pomiêdzy centrami a granic¹ jako proces, którego prze³omem by³a ukraiñska pomarañczowa rewolucja i wywo³ana przez ni¹ spontaniczna, gor¹ca reakcja znacz¹cej czêœci polskiego spo³eczeñstwa. Bez wzglêdu na trwa³oœæ efektów (a nawet jej brak, jeœli „struktura” siê umacnia25), doœwiadczenie communitas przekszta³ca i formuje znaczenia, zmieniaj¹c je w stosunku do wczeœniejszych norm i stereotypów, utrwalonych w d³ugim historycznym trwaniu. W przypadku znacz¹cej czêœci polskiego spo³eczeñstwa oznacza³o to poddanie refleksji stosunku do Ukrainy i Ukraiñców. Wprowadzenie kategorii communitas umo¿liwia opis zmiany niejako od wewn¹trz, z wykorzystaniem mojego w³asnego doœwiadczenia nastrojów spo³ecznych, poœwiadczanych tak¿e przez zainteresowania i emocje uczestników badañ, Polaków i Ukraiñców. Czas prze³omowych wydarzeñ, które poci¹gnê³y za sob¹ poczucie wspólnoty w skali ponadlokalnej, pozwoli³ na dowartoœciowanie pogranicza, spo³ecznoœci lokalnych (centrum przesunê³o siê na peryferie), otwarcia, o¿ywionej komunikacji i wymiany, budowy kontaktów i struktur transnarodowych. Stopniowo jednak nasta³ czas dekoniunktury: powrót do strukturalnego usztywnienia granic na wschodzie Unii. Spo³ecznoœci lokalne trac¹ znaczenie na rzecz centrum, nast¹pi³o zahamowanie wymiany, a Euroregion Karpaty ostatecznie okaza³ siê fikcj¹. Po obu stronach polsko–ukrainskiej granicy — zwanej w radzieckiej epoce marginalizacji i zamkniêcia „œcian¹ wschodni¹” — rozci¹ga³y siê tereny pod specjalnym nadzorem, okupowane przez wojskowe poligony zamieszka³e przez przesiedleñców, a w Polsce wyludnione po akcji „Wis³a” i zasiedlane stopniowo nowymi osadnikami. Przyczyni³o siê to do radykalnego przewartoœciowania 25 Zgodnie z za³o¿eniami teorii Victora Turnera. �32 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska pojêcia pogranicza w polskim dyskursie narodowym. Konstatacja Józefa Pi³sudskiego z maja 1920 roku (a wiêc jeszcze przed bitw¹ warszawsk¹), ¿e „Polska to obwarzanek: kresy urodzajne, centrum — nic” (Wilamowski et al. 1998, s. 115) zupe³nie nie przystaje do wspó³czesnego obrazu zw³aszcza wschodniego pogranicza, które utrzymuje swój peryferyczny, tzw. stykowy charakter, wytworzony w warunkach d³ugotrwa³ej izolacji politycznej i ideologicznej. Po upadku ZSRR ¿ycie jego mieszkañców pod wzglêdem ekonomicznym podupad³o wskutek bankructwa dawnych zak³adów pracy. Bezrobocie i ubóstwo konserwuj¹ tradycyjne postrzeganie œwiata, stawiaj¹c mieszkañców pogranicza przed dramatyczn¹ alternatyw¹: praca „na granicy” albo praca za granic¹, czêsto za cenê skazania dzieci na los eurosierot. Po obu stronach obserwuje siê od lat niekorzystne tendencje demograficzne. Dotyczy to nie tylko wyludniaj¹cych siê wsi, gdy¿ spada tak¿e liczba mieszkañców miast (Kawa³ko, Miszczuk 2008). Poniewa¿ w okresie po podpisaniu miêdzy Polsk¹ a Ukrain¹ traktatu o dobrym s¹siedztwie i wzajemnej wspó³pracy (1992) granica mia³a charakter otwarty, z ruchem bezwizowym, stanowi³a oœ lokalnego ¿ycia — „centralny zak³ad pracy”. Dla ¿ycia lokalnych spo³ecznoœci po obu jej stronach kluczowe znaczenie mia³o stopniowe wprowadzanie regulacji prawnych, zwi¹zanych z przyst¹pieniem Polski do Unii Europejskiej i dostosowaniem standardów dotycz¹cych wschodniej granicy Polski do obowi¹zuj¹cych w Unii. Mieszkañcy tych terenów odczuli pierwsze zmiany w pocz¹tkach 2006 roku. Proces uszczelniania granicy zakoñczy³ siê ostatecznie pod koniec 2007 roku, wraz z wejœciem w ¿ycie traktatu z Schengen. Dla Ukraiñców oznacza³o to praktycznie koniec drobnego handlu przygranicznego, co w warunkach bezrobocia na ubogich, zmarginalizowanych obszarach ma powa¿ne konsekwencje spo³eczne. Nale¿y do nich nasilenie migracji zarobkowych Ukraiñców do Rosji, a jeœli na Zachód — to dalszy, bo praca w Polsce sta³a siê ma³o op³acalna. Pogranicze polsko–ukraiñskie zachowuje zatem charakter stykowy. Nawet stosunkowo pomyœlny dla jego mieszkañców czas otwarcia granicy dla ruchu bezwizowego (1997–2001) w niewielkim tylko stopniu przyczyni³ siê do wyrównania „potencja³ów”, mo¿e najbardziej widocznego w zakresie domowych euroremontów26. Obok traktatu z Schengen to chyba jednak przede wszystkim tzw. proces narodotwórczy, uwik³any w czystki etniczne i przesiedlenia lat 40. ubieg³ego wieku, wp³yn¹³ na utrzymanie jego stykowego charakteru w przeciwieñstwie do sytuacji na pograniczu polsko–niemieckim, które — pomimo mocniejszej bariery jêzykowej — przejawia wed³ug badaczy w wiêkszym stopniu cechy przejœciowe (por. Buchowski 2004, s. 11). Nie uda³o siê w skali spo³ecznej przepracowaæ starej traumy, co niepokoi w sytuacji usztywnienia „struktury” 26 Wed³ug danych z 2008 roku wielkoœæ PKB per capita w Polsce wynosi³a 7944 USD, na Ukrainie — 1384 (Kawa³ko, Miszczuk 2008). �Króliki z domieszk¹ s³onia: projekt badañ na pograniczu... 33 i odbudowy podzia³ów na poziomie instytucjonalnym. O pamiêci historycznej Polaków i Ukraiñców trzeba nadal mówiæ jako o dwóch zaprzeczaj¹cych sobie pamiêciach, utrwalonych w warunkach i na potrzeby miêdzynarodowego podzia³u. Œwiadcz¹ o tym konflikty wybuchaj¹ce wokó³ cmentarzy, œwi¹tyñ, pomników. Do granicy polsko–ukraiñskiej mo¿na w tym kontekœcie zastosowaæ modne ostatnio w dyskursie europejskim patetyczne okreœlenie „blizna historii”. Konflikt pamiêci wyostrza siê jeszcze w kontekœcie religijnym (symptomatyczny jest np. podwójny kult Matki Bo¿ej Che³mskiej, której œwiêta Polacy i Ukraiñcy obchodz¹ osobno; Bylicka 2010, s. 578). W sporach katolików rzymskich i greckich o koœció³ karmelitów w Przemyœlu oraz Polaków i Ukraiñców o rekonstrukcjê Cmentarza Orl¹t we Lwowie w³adze lokalne tych dwóch miejskich spo³ecznoœci nie waha³y siê przeciwstawiæ koncyliacyjnym politykom swoich w³adz centralnych, realizuj¹c wbrew ich decyzjom w³asn¹ wyk³adniê narodowej racji stanu. Przemyœl i Lwów jawi¹ siê w kontekœcie tych wydarzeñ jako opozycyjne oœrodki koncentracji narodowych emocji. (Przypomina to wspomniany w kontekœcie pogranicza USA i Meksyku problem konfliktu pomiêdzy polityk¹ pañstwow¹ a partykularn¹ polityk¹ lokalnych centrów). Nasz ukraiñski wspó³pracownik, etnolog Roman Czme³yk, zwróci³ jednak uwagê na istotn¹ asymetriê. O ile sprawa Cmentarza Orl¹t porusza³a polsk¹ opiniê publiczn¹, to konflikt o koœció³ karmelitów mia³ charakter lokalny, ograniczony do Lwowa i miast dawnej wschodniej Galicji, zamieszka³ych przez grekokatolików. Nie znalaz³ szerszego oddźwiêku w innych czêœciach Ukrainy, bo dla ich mieszkañców by³ niezrozumia³y, wi¹za³ siê z „cudz¹ histori¹” i obc¹ religi¹ (Czme³yk 2010, s. 58). Granice pamiêci nie pokrywaj¹ siê bowiem z granic¹ polityczn¹. O ¿ywotnoœci urazów po obu jej stronach œwiadcz¹ nasi najtrudniejsi rozmówcy, „niewidzialni” Ukraiñcy w Polsce i „niewidzialni” Polacy na Ukrainie. ¯ywione przez nich lêki znajduj¹ wyraz w niemo¿liwych do oddzielenia wspomnieniach i fantazjach na temat okrutnych czynów przeciwnej strony. W typowych dla wspó³czesnej antropologii badaniach pamiêci zwraca siê uwagê na rolê traumy w budowaniu grupowej i jednostkowej to¿samoœci. „Trauma jest w tym kontekœcie doœwiadczeniem zamra¿aj¹cym dzia³ania lub wprowadzaj¹cym element nieuœwiadamianego powtórzenia, pewnej biernoœci. [...] W kontekœcie «zwrotu performatywnego» chodzi o to, by wyjœæ poza melancholijn¹ kontemplacjê traumy i sprowokowaæ jednostkê czy spo³ecznoœæ do podjêcia rytua³ów ¿a³oby czy uroczystoœci rocznicowych, które s¹ rodzajem spo³ecznych performance’ów”, pisze Ewa Domañska (2007, s. 57). Zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie dosz³y do g³osu œrodowiska konserwatywne, reaktywuj¹c dyskurs krzywdy. Pojawi³y siê inicjatywy w rodzaju na szczêœcie niezrealizowanego projektu rajdu rowerowego „Europejskimi œladami �34 Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraiñska Stepana Bandery” z Czerwonogradu do Monachium, gdzie znajduje siê grób przywódcy OUN–UPA, czy budowy w centrum Warszawy pomnika ofiar wo³yñskich, przedstawiaj¹cego czwórkê powieszonych na drzewie dzieci, zwi¹zanych drutem kolczastym. Fotografia, która mia³a byæ wzorem pomnika, pomimo udowodnionego braku zwi¹zku z wo³yñskimi ofiarami27, nadal pojawia siê na forach internetowych jako „logo” rzezi wo³yñskiej. Jeœli uznaæ rozpad ZSRR i upadek muru berliñskiego za symboliczne momenty dekonstrukcji stabilnego, binarnego podzia³u na Wschód i Zachód rozdzielonych ¿elazn¹ kurtyn¹, to wydaje siê, ¿e schy³ek pierwszej dekady XXI wieku jest œwiadkiem odbudowy tego podzia³u w zmienionych granicach. Grzegorz Babiñski, socjolog i badacz polsko–ukraiñskiego pogranicza w latach 90., stwierdza wprost regres we wzajemnej komunikacji. „W ci¹gu ostatniej dekady ubieg³ego wieku zaobserwowaæ mo¿na by³o przesuwanie siê funkcji tej granicy od koegzystencji do wspó³pracy, w ci¹gu ostatniego piêciolecia nasili³y siê, jak s¹dzê, zjawiska, które uzasadniaj¹ tezê, ¿e jest to znowu tylko granica koegzystencji” (Babiñski 2010, s. 33–34). Mêdrzecki wykazuje jednak umiarkowany optymizm. Uwa¿a, ¿e negocjacje co do porozumienia mo¿liwego do zaakceptowania przez strony polsk¹ i ukraiñsk¹ w oficjalnym dialogu historyków „powoli posuwaj¹ siê do przodu; œwiadcz¹ o tym spektakularne gesty polityków, takie jak otwarcie Cmentarza Orl¹t, czy wizyta prezydentów w Paw³okomie” (znane cmentarze — miejsca pamiêci, kontestowane s¹ przez spo³ecznoœci i w³adze lokalne). Konstatuje jednak z melancholi¹, ¿e „jedyne œrodowisko, które w ci¹gu ostatnich kilkunastu lat znalaz³o wspólny jêzyk i spojrzenie na przesz³oœæ Polaków i Ukraiñców, to niewielka grupka historyków, którzy w badaniach przesz³oœci zrezygnowali z nacjonalistycznego paradygmatu” (Mêdrzecki 2010, s. 52). Nasi studenci, bardziej ni¿ histori¹ i pamiêci¹, zajêli siê badaniem praktyk komunikacji i wymiany, a zw³aszcza powszechnego zajêcia pogranicza, jakim jest przemyt. Ich wybór mia³ charakter pragmatyczny, z pewnoœci¹ oznacza³ odrzucenie resentymentu, byæ mo¿e — w jakimœ stopniu — strategiê przemilczeñ. Czy Euro 2012 przywróci choæ na krótko dawny entuzjazm? Niestety ani klimat polityczny, ani kryzys gospodarczy nie pozwalaj¹ na optymizm. Nastroje spo³eczne wydaj¹ siê z nimi zbie¿ne, a poczynania polskich kibiców napawaj¹ obaw¹. Tym wiêksz¹ rolê mo¿e odegraæ krytyczna antropologia pogranicza. 27 Por. Rutkowska, Stola 2007; G³uchowski, Kowalski 2007. �Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa Apokryf jako indywidualna lub mniejszoœciowa interpretacja kanonu, jako typ kontrkulturowej praktyki: czy taka perspektywa nie wydaje siê kusz¹ca nawet dziœ, w sytuacji, kiedy Biblia przesta³a byæ podstawowym tekstem kultury, a pojêcie kanonu wypar³y zmieniaj¹ce siê z dnia na dzieñ „utwory kultowe”? Jakie znaczenie mo¿e mieæ wspó³czeœnie studiowanie apokryfów? Spróbujê odpowiedzieæ na te pytania, zaczynaj¹c od zasygnalizowania znaczeñ nadawanych apokryfowi w ró¿nych œrodowiskach naukowych. Nastêpnie przedstawiê go jako termin antropologicznej analizy kultury i sprecyzujê znaczenie okreœlenia „apokryf ludowy”. Postaram siê te¿ okreœliæ warunki, w jakich ekspresja apokryficzna staje siê niemo¿liwa, a parafrazy kanonu ograniczaj¹ siê do pastiszu w ramach subiektywnych, wybiórczych praktyk. Na koniec okreœlê cel antropologicznych studiów nad praktyk¹ apokryfu. Przyjmujê, ¿e apokryf jest pojêciem komplementarnym wobec pojêcia kanonu, a zarazem sugeruje jego naœladownictwo. W literaturze u¿ywa siê nieraz wobec apokryfów i ich autorów okreœlenia „podszywa siê” (udaje tekst b¹dź autora kanonicznego), bo chocia¿ wcale nie zawsze chodzi tu o zamierzone fa³szerstwo, to jednak konieczny wydaje siê moment „uzurpacji”, poprawiania czy uzupe³niania kanonu, co ³¹czy siê z jego interpretacj¹ wed³ug odmiennych ni¿ uznane kryteriów (Starowieyski 1986, s. 16; Banak 1986, s. 33; o „podrabianiu” tekstów biblijnych Adamczyk 1996, s. 26). St¹d wynika ich status jako ksi¹g „podstawionych”, gr. notha, i w nastêpstwie odrzuconych przez Koœció³. St¹d ich z³a s³awa, której niekiedy dawali wyraz Ojcowie Koœcio³a. Klemens Aleksandryjski obdarzy³ je epitetem pism „nieprawego pochodzenia”, a Euzebiusz z Cezarei nazwa³ je „bêkartami, dzieæmi z nieprawego ³o¿a” (Starowieyski 2003, s. 41). Wspó³czeœni badacze apokryfów przyjmuj¹ ró¿ne, niekiedy skrajnie odmienne opinie tak co do znaczenia, jak i chronologicznego zakresu tego terminu, zale¿nie od przyjêtego celu badañ. W drugim wydaniu Apokryfów Nowego Testamentu ich wydawca, ks. prof. Marek Starowieyski, zajmuje stanowisko liberalne �36 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa i otwarte. Stwierdza, ¿e nie mo¿na przyj¹æ ¿adnych cezur czasowych dla apokryfów, poniewa¿ nadal powstaj¹. „Kontynent apokryfów” wci¹¿ têtni ¿yciem, a tworzy go „ca³oœæ tradycji apokryficznych biblijnych rozprzestrzenionych w œwiecie staro¿ytnym, potem œredniowiecznym, przez judaizm, chrzeœcijañstwo i islam” (Picard 1999, s. 211 za: Starowieyski 2003, s. 24). Starowieyski zachowuje wprawdzie „szacowny i powszechnie przyjêty tytu³” dla swojej pierwszej w jêzyku polskim, obszernej edycji apokryfów Nowego Testamentu, jednak rozumie je bardzo szeroko, jako apokryfy chrzeœcijañskie. Do nich zaœ w³¹cza siê „wszystkie utwory istniej¹ce dziœ w formie chrzeœcijañskiej, a wiêc tak¿e utwory, których bohaterami czy «autorami» s¹ postaci Starego Testamentu [...], które dawniej zaliczano w sposób sztuczny do apokryfów Starego Testamentu, bior¹c jako kryterium osoby, a nie treœæ” (Starowieyski 2003, s. 23). Ró¿nice znaczeniowe i terminologiczne w interpretacji apokryfów zazwyczaj wi¹za³y siê z perspektyw¹ religijn¹ przyjêt¹ w kulturze danego badacza. Zale¿nie od od³amu chrzeœcijañstwa inaczej rozumie siê kanon biblijny, zakreœlaj¹cy granice Pisma Œwiêtego, czyli tekstów natchnionych. Tak zwane ksiêgi deuterokanoniczne (wtórnokanoniczne) w Biblii katolickiej, pochodz¹ce z greckiej Septuaginty, nie zalicza³y siê do Biblii hebrajskiej, a zatem równie¿ przez protestantów traktowane s¹ jako pozakanoniczne i nazywane apokryfami. St¹d badacze anglosascy stosuj¹ obok tego terminu okreœlenie „pseudoepigrafy”, obejmuj¹c nim zazwyczaj katolickie „apokryfy”. W staro¿ytnoœci wiele tekstów podpisywano bowiem nieprawdziwym imieniem, a praktyka ta zyska³a miano pseudonimii1. Dotyczy to tak¿e tekstów kanonicznych, np. Pięcioksięgu przypisywanego Moj¿eszowi. Pseudoepigraf, jako termin zorientowany na kanon, nie jest jednak ³atwiejszy do zdefiniowania ni¿ apokryf, ani te¿ bardziej precyzyjny (jak wynika z powy¿szego wywodu). James VanderKam, badacz wczesnego judaizmu, nazywa ¿artobliwie pseudoepigrafy plagiatami á rebours, „skoro prawdziwy autor przypisuje swój utwór komuœ innemu” (2006, s. 72). Zwraca uwagê na zwi¹zan¹ z obu terminami — apokryfami i pseudoepigrafami — sztuczn¹ i niekiedy niew³aœciw¹ klasyfikacjê tekstów, ró¿ni¹c¹ siê zale¿nie od wydania źród³owego. Podkreœla równie¿ wartoœciuj¹cy, pejoratywny charakter obu terminów. Obok wskazanego wy¿ej znaczenia apokryfów jako deuterokanonicznych ksi¹g Biblii katolickiej nazywa nimi tak¿e inne utwory, znane z greckich rêkopisów Starego Testamentu, które nie wesz³y ani do kanonu hebrajskiego, ani katolickiego. Takim tekstem jest np. Trzecia Księga Machabejska, która nale¿y jednak do kanonu Biblii prawos³awnej. 1 By³ to popularny na staro¿ytnym Bliskim Wschodzie rodzaj konwencji literackiej, zwi¹zanej ze spo³ecznym znaczeniem imienia i z poczuciem wspólnoty duchowej, w której imieniu wypowiada³ siê twórca. Dlatego obce mu by³o, jak pisze Ryszard Rubinkiewicz, „tzw. pobo¿ne fa³szerstwo czy te¿ wprowadzanie w b³¹d czytelnika” (1987, s. 14). �Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa 37 Groty w Qumran: miejsce odkrycia rêkopisów znad Morza Martwego. Fot. M. Zowczak, 2010 Marinus de Jong podkreœla, ¿e tytu³ jego pracy Pseudoepigrafy ST jako część literatury chrześcijańskiej sygnalizuje przekszta³cenia paradygmatu naukowego w zwi¹zku z nieadekwatnoœci¹ kategorii „pseudoepigraf” wobec tekstów pozakanonicznych (2003, s. 1–2). Na zmianê pogl¹dów w kwestii kszta³towania siê kanonu Biblii hebrajskiej wp³ynê³o odkrycie manuskryptów znad Morza Martwego, które poœwiadczaj¹ jednoczesne funkcjonowanie rozbie¿nych wersji niektórych tekstów biblijnych. Na przyk³ad wersja Księgi Jeremiasza, uwa¿ana wczeœniej za woln¹ przeróbkê hebrajskiego orygina³u w jêzyku greckim, okaza³a siê „wiernym przek³adem innego, równie¿ oryginalnego tekstu, który jednak ró¿ni³ siê znacznie od obecnego w tradycyjnej Biblii Hebrajskiej (zwanej tekstem masoreckim)” (VanderKam 2006, s. 245). „Z niektórych pism qumrañskich wynika — pisze VanderKam — ¿e komentatorzy zdawali sobie sprawê z istniej¹cych ró¿nic, nie martwili siê tym jednak, a czasami wykorzystywali rozbie¿noœci do pog³êbienia swoich interpretacji” (ibidem, s. 245). Tote¿ VanderKam, aby unikn¹æ pu³apek zwi¹zanych z tradycyjn¹ terminologi¹, ostatecznie woli stosowaæ w prezentacji ¿ydowskiej literatury okresu Drugiej Œwi¹tyni porz¹dek chronologiczny, nawet jeœli datowanie niektórych utworów pozostaje spraw¹ dyskusyjn¹ (ibidem, s. 74). W tym przypadku mamy do czynienia z ograniczonym i zamkniêtym zakresem badanych �38 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa źróde³ (516/515 p.n.e.–70 n.e.). Im bardziej jednak siê on rozszerza, tym wiêkszy problem stanowi datowanie, co dotyczy wspomnianej liberalnej perspektywy, przyjêtej wobec apokryfów chrzeœcijañskich. Jak twierdzi Marek Starowieyski, sprawa datowania niekiedy bywa beznadziejna. Z kolei James H. Charlesworth, badacz z Princeton, okreœla apokryfy i pseudoepigrafy Nowego Testamentu jako autentyczne wczesnochrzeœcijañskie utwory powsta³e przed koñcem IV wieku, zanim stworzono akceptowane definicje ortodoksji, herezji lub kanonu. Naœladuj¹ one zazwyczaj dokumenty ostatecznie uznane za kanoniczne. Te wczesne pisma (jak np. Protoewangelia Jakuba) s¹, jak pisze Charlesworth, „autentyczne” w tym znaczeniu, ¿e wielu patrystycznych i wczesnochrzeœcijañskich uczonych, nie mówi¹c o wiernych pierwszych wieków chrzeœcijañstwa, za takie je uwa¿a³o. Powinny one byæ bezwarunkowo odró¿nione od „fa³szywych” apokryfów, jak np. List Lentulusa, „który jest œredniowieczn¹ prób¹ stworzenia czegoœ w rodzaju autentycznych apokryfów Koœcio³a” (Charlesworth 1998, s. X). Celem Charleswortha jest bowiem propagowanie apokryfów i pseudoepigrafów Nowego Testamentu dla ich ewangelicznej prawdy (ibidem, s. X). Ubolewa on, ¿e s¹ czêsto pomijane w studiach nad pochodzeniem chrzeœcijañstwa. Badacze Nowego Testamentu ignoruj¹ je, bo nie nale¿¹ do kanonu; specjaliœci od patrystyki nie studiuj¹ ich, bo nie stanowi¹ czêœci „literatury patrystycznej”, a znawcy gnostycyzmu pomijaj¹ je, bo nie s¹ czysto „gnostyczne” i nie odnaleziono ich w „bibliotece gnostyckiej” ko³o Nag Hammadi (ibidem, s. IX). „Stoj¹ bowiem apokryfy na granicy historii, hagiografii, legendy, folkloru i baœni, ale tak¿e [...] teologii”, zauwa¿a Marek Starowieyski, który przez dziesiêciolecia realizowa³ interdyscyplinarny projekt edytorski. Zaanga¿owa³ do niego grono specjalistów, którzy zapewne nigdy wczeœniej ani później siê nie spotkali. Nie by³oby to mo¿liwe, gdyby poprzesta³ na „klasycznych” apokryfach w bezpiecznych, zazwyczaj zak³adanych przez wydawców i badaczy ramach chronologicznych. Podsumujmy, na czym polega apokryf jako fenomen kulturowy. Powróæmy do podstawowego, sformu³owanego na pocz¹tku stwierdzenia o wspó³zale¿noœci pomiêdzy apokryfem i kanonem. Jeœli jednak chodzi o cel, czy te¿ intencje ich autorów, anonimowych czy znanych, apokryfy mog¹ mieæ zarówno charakter polemiczny wobec g³ównych treœci wiary (czyli „heretycki”), jak i braæ je w obronê b¹dź komentowaæ w nowym kontekœcie. Apokryf jest zatem kategori¹ graniczn¹, poœrednicz¹c¹ miêdzy centralnymi, zinstytucjonalizowanymi wartoœciami religii a ich odmiennymi systemami, uznanymi za przeciwstawne. Kluczowa jest dla niego granica miêdzy œwiêtym (natchnionym) a œwieckim (jego podróbk¹ czy naœladownictwem). Na niej jednak buduje siê kolejne, zale¿ne od niej, coraz bardziej umowne i zmienne granice: miêdzy orto– a heterodoksj¹, centrum a peryferi¹, elit¹ a ludem, tradycj¹ a nowatorstwem (b¹dź nowinkami), a nawet miêdzy ró¿nymi gatunkami dyskursu, np. tekstem teologicznym a epik¹ (por. np. stopniow¹ fabularyzacjê utworów teologicznych jako jeden �Negocjowanie to¿samoœci 39 z mechanizmów kszta³towania siê apokryfów, charakterystyczny dla œredniowiecza; Starowieyski 1986, s. 18). Chodzi wreszcie o granicê pomiêdzy swoim a obcym, poniewa¿ religia nie istnieje w izolacji wobec kultury, zabarwia j¹ i sama nasyca siê jej wartoœciami. Jeœli wiêc wykroczymy poza œcis³e teologiczno–filologiczne znaczenie terminu, w jakim apokryf najczêœciej siê pojawia, ods³oni siê on nam jako praktyka kulturowej innowacji b¹dź przek³adu, dotycz¹ca najwa¿niejszych prawd wiary. Dotyczy to zarówno twórców apokryfów, jak i ich badaczy i systematyków, o czym œwiadcz¹ przytoczone powy¿ej cytaty. Negocjowanie tożsamości Funkcjonuj¹ce wspó³czeœnie pojêcie apokryfu ukszta³towa³o siê w pewnej mierze w wyniku wzajemnego oddzia³ywania chrzeœcijañstwa i judaizmu (oraz ich reakcji na inne religie i kulty), równolegle do okreœlenia ich kanonów, a zatem — zakreœlenia wyraźnych granic pomiêdzy judaistyczn¹ tradycj¹ a wyros³¹ z niej „sekt¹”. Konfrontacja ich stanowisk ods³ania obraz konfliktu i prowadzi do okreœlenia pewnej zasady, jak siê zdaje, trwale strukturyzuj¹cej wzajemne relacje chrzeœcijan i ¯ydów, a przynajmniej ich ortodoksyjnych reprezentantów. Przyjrzyjmy siê zatem, w jaki sposób apokryfy funkcjonowa³y w obrêbie tych dwóch tradycji i jak definiuje je ka¿da ze stron. Oficjalny kanon Biblii hebrajskiej ustalony zosta³ do koñca I wieku, chrzeœcijañskiej zaœ — oko³o pocz¹tku V (orzeczenia synodów afrykañskich w Hipponie i Kartaginie). Alan Unterman pisze, i¿ w judaizmie klasycznym tradycja nie tylko dopuszcza³a ró¿ne typy interpretacji œwiêtych tekstów, ale uznawa³a nawet istnienie ustnej Tory, objawionej Moj¿eszowi na górze Synaj i przedstawianej jako dusza prawa pisanego. Pierwotnie nie wolno by³o jej spisywaæ. Przechowywanie jej w pamiêci i t³umaczenie uczniom stanowi³o domenê tanaitów. Zakaz uchylono dopiero w obliczu przeœladowañ rzymskich i groźby ostatecznej utraty Bo¿ego przes³ania. Komentarze ustnej Tory czêsto znacznie odbiegaj¹ od dos³ownego sensu tekstu (Unterman 1989, s. 58; 1994, s. 292). Dopiero „istniej¹ce okolicznoœci wp³ynê³y na to, ¿e bardziej by³o potrzebne posiadanie œciœle okreœlonego kanonu ani¿eli zbioru luźno zwi¹zanych ze sob¹ tekstów œwiêtych, pó³œwiêtych i œwieckich. Kiedy w obiegu znajduj¹ siê dzie³a, zawieraj¹ce idee heretyckie, g³osz¹ce przy tym przynale¿noœæ do Pisma Œwiêtego, zachodzi koniecznoœæ nakreœlenia granicy miêdzy tekstami natchnionymi i ca³¹ reszt¹. A je¿eli dzie³a uznane za natchnione daj¹ siê interpretowaæ w sposób niezgodny z tradycj¹ — nale¿y rozwa¿yæ ewentualne usuniêcie ich z krêgu ogólnie dostêpnych” (Unterman 1989, s. 58). �40 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa Pewne pojêcie o okolicznoœciach, które wspomina Unterman, daje charakterystyka pochodzenia apokryfów Starego Testamentu przedstawiona przez Stanis³awa Mêdalê CM, chrzeœcijañskiego badacza judaizmu: „s¹ pismami pochodz¹cymi od ¯ydów, ale dosz³y one do nas na ogó³ w przeróbce chrzeœcijañskiej. Dlatego do apokryfów ST zalicza siê te¿ takie dzie³a chrzeœcijañskie, które przekazuj¹ materia³y ¿ydowskie” (1994, s. 118). I dalej: „Poniewa¿ chrzeœcijanie widzieli w apokryfach ¿ydowskich przygotowanie do dzia³alnoœci Jezusa i Koœcio³a, dlatego dodawano wyjaœnienia w formie interpolacji, które jednoznacznie wskazuj¹ na odniesienie wypowiedzi do Jezusa lub Koœcio³a. W wielu przypadkach do oryginalnego tekstu ¿ydowskiego wstawiano elementy chrzeœcijañskie lub ca³e dzie³o przerabiano w duchu chrzeœcijañskim. Poniewa¿ apokryfy wywodz¹ siê z kó³ ¿ydowskich, do których nie nawi¹zuje judaizm rabiniczny, pisma te s³u¿y³y chrzeœcijanom w konfrontacji z judaizmem oficjalnym” (1994, s. 120). Podobnie do Untermana sformu³owa³ znaczenie chrzeœcijañskiego kanonu biblijnego Jerzy Banak: „[...] od po³owy IV w. zbiór ksi¹g Pisma œw. poczêto nazywaæ kanonem, a poszczególne ksiêgi do tego zbioru nale¿¹ce — kanonicznymi (kanoniká). Poniewa¿ oprócz ksi¹g œwiêtych u¿ywanych w publicznym kulcie Koœcio³a by³y w obiegu jeszcze inne pisma, przeto powsta³a koniecznoœæ sporz¹dzenia katalogu pism natchnionych, by uchroniæ wiernych przed popadniêciem w b³êdne nauki” (1986, s. 31). Koœció³ chrzeœcijañski przechowywa³ apokryfy ¿ydowskie (powsta³e miêdzy pocz¹tkiem II wieku p.n.e. a koñcem I n.e.), widz¹c w nich pomost miêdzy „Starym” Testamentem a chrzeœcijañstwem, œwiadectwo narodzin nowych idei w obrêbie tradycji judaistycznej. St¹d uznawane s¹ za istotn¹ czêœæ tzw. literatury miêdzytestamentalnej (Mêdala 1994, s. 120–121). Ich oryginalne wersje, gromadzone wraz ze zniszczonymi i b³êdnie przepisanymi tekstami kanonicznymi, ¯ydzi przechowywali w schowkach, mieszcz¹cych siê zwykle na strychu b¹dź w piwnicy synagogi. Nie wolno ich niszczyæ przez wzgl¹d na obecne w nich imiê Boskie, gdy jednak geniza zape³ni siê, ksiêgi s¹ grzebane na cmentarzu. (Zarówno geniza, jak i genūdīm wywodz¹ siê z hebrajskiego czasownika gānăd — „ukrywaæ”, „wykluczaæ”; Banak 1986, s. 32). Przyczyni³o siê to do zaginiêcia wiêkszoœci oryginalnych apokryfów ¿ydowskich. Mo¿na je rekonstruowaæ na podstawie t³umaczeñ i przeróbek sporz¹dzanych przez chrzeœcijan, np. cytatów przytaczanych przez Ojców Koœcio³a. By³y one ³¹czone z ksiêgami deuterokanonicznymi jako wyra¿aj¹ce w sposób symboliczny i alegoryczny pochwa³ê ascezy i przeciwstawiaj¹ce siê pogañstwu. Jak wynika z przytoczonych cytatów dotycz¹cych kanonu, obie tradycje, chrzeœcijañska i ¿ydowska, podobnie okreœla³y granicê wobec konkurencji, �Negocjowanie to¿samoœci 41 jednak chrzeœcijanie byli zarazem zainteresowani podkreœlaniem ci¹g³oœci, czy wrêcz pokrewieñstwa z judaizmem, wybiórczo i niekiedy pod warunkiem pewnych „przeróbek”. Idea ewolucji Bo¿ego objawienia, wyra¿aj¹ca siê w tytu³ach Starego i Nowego Testamentu, w poœredni sposób konotowana jest tak¿e w pozornie neutralnym, powszechnie u¿ywanym pojêciu „literatura miêdzytestamentalna”, nie do przyjêcia z punktu widzenia judaizmu. Równie¿ termin „judeochrzeœcijañstwo” wywo³uje krytykê ze strony ortodoksyjnych ¯ydów. (W takim kontekœcie mo¿na zapewne interpretowaæ wspó³czesne g³osy oburzenia, wywo³ywane chrzeœcijañskim sformu³owaniem „starsi bracia w wierze”, które bywa uznawane nie za wyraz szacunku, ale hipokryzji). Tymczasem w judaizmie obowi¹zuje zasada „Nie bêdziecie postêpowaæ wed³ug ich obyczajów” (Kp³ 18, 3 i podobnie 20, 23). Wed³ug Alana Untermana zakaz ten odnosi siê do obyczajów gojów (chukat ha–goj), których ¯ydom nie wolno naœladowaæ. „Zwyczaj noszenia nakrycia g³owy, na przyk³ad, przekszta³ci³ siê w obowi¹zek dlatego, ¿e chrzeœcijanie modlili siê w koœcio³ach z odkryt¹ g³ow¹, a klêkania podczas mod³ów judaizm równie¿ zakazuje ze wzglêdu na skojarzenie z chrzeœcijañstwem” (1994, s. 62). Przyjrzyjmy siê jeszcze, w jaki sposób obchodzono siê z tekstami apokryficznymi w obu tradycjach. Zarówno w judaizmie, jak i w chrzeœcijañstwie konsekwencj¹ uznania tekstu za apokryf by³o niedopuszczenie go do publicznego odczytywania w œwi¹tyni, do u¿ytku liturgicznego, z obawy, aby nie by³ źle zrozumiany. Mogli go studiowaæ jedynie czytelnicy wprawni w oddzielaniu ziarna od plew, bo „wielkiej trzeba m¹droœci, aby z³oto umieæ odszukaæ w b³ocie”, jak pisa³ o apokryfach œw. Hieronim (Adamczyk 1996, s. 16). Argument bezpieczeñstwa wiernych, czy te¿ przeciêtnego wyznawcy, przys³ania kwestiê owego ukrytego „z³ota”, czyli szczególnie poci¹gaj¹cej mistyków i profanów wiedzy tajemnej. Wszak ten w³aœnie sens niesie w³aœciwa etymologia biblos apokryphos, terminu u¿ytego w pierwszej po³owie III wieku przez Orygenesa dla pism gnostyckich (zarazem analogicznego do hebrajskich genūdīm). „Kto znajdzie znaczenie tych s³ów, nie zakosztuje œmierci”, g³osi gnostycka Ewangelia Tomasza. „Rzek³ Jezus: Niech ten, który szuka nie ustaje w poszukiwaniu, a¿ znajdzie. I gdy znajdzie, zadr¿y, a jeœli zadr¿y, bêdzie siê dziwi³ i bêdzie panowa³ nad Pe³ni¹” (Ewangelia Tomasza 1992, s. 13). W³aœciwe chrzeœcijañskiej odmianie gnostycyzmu przekonanie, i¿ Chrystus wyjawi³ aposto³om wiedzê, która nie zosta³a przekazana w Ewangeliach i niesie wyzwolenie tylko wybranym, nie jest, jak siê niekiedy wskazuje, innym znaczeniem „apokryfu”, lecz tym samym co poprzednie, postrzeganym z odwrotnej perspektywy. Pierwszy rodzaj argumentacji ma charakter instytucjonalny i spo³eczny, drugi zaœ — indywidualistyczny b¹dź mniejszoœciowy. Istotnie, niektórzy badacze podkreœlaj¹, i¿ apokryfy s³u¿y³y okreœleniu to¿samoœci jednostek b¹dź grup wyznaniowych wobec ortodoksji. „Podstawowym Sitz im Leben apokryfów ST jest pobo¿noœæ prywatna zarówno wspólnotowa, jak i indywidualna. By³y one pisane zasadniczo po to, aby uzupe³niæ ksiêgi œwiête i w ten sposób �42 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa ustaliæ w³asn¹ to¿samoœæ w stosunku do grup rywalizuj¹cych lub w stosunku do judaizmu œwi¹tynnego i w stosunku do Boga”. Mo¿na wiêc przeprowadziæ ich typologiê wed³ug postaci biblijnych, którym zosta³y przypisane, bo owe idealne postacie s¹ symbolami okreœlonych wspólnot religijnych (Mêdala 1994, s. 118). Wobec tego apokryf ods³ania siê jako praktyka negocjowania to¿samoœci, subiektywna próba zmierzenia siê ze status quo, próba wiary. Apokryf ludowy w badaniach etnograficznych Pominê tu dwa wa¿ne studia nad tworzeniem siê i spo³ecznym funkcjonowaniem ludowych apokryfów w przedwojennej polskiej etnologii: Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów Cezarii Baudouin de Courtenay (1922) oraz Łańcuch szczęścia Jana Stanis³awa Bystronia (1938), o których pisa³am w innym miejscu2. Po d³ugiej i oczywistej przerwie w publikacjach dotycz¹cych kultury religijnej apokryfy powróci³y jako problem badawczy w po³owie lat 70. ubieg³ego wieku. Zbigniew Benedyktowicz w artykule opublikowanym w „Tygodniku Powszechnym” (Wielkanoc w cyklu Święta po polsku, 1975) sygnalizowa³ problemy, które poddam tu refleksji w œwietle moich późniejszych przygód z apokryfami. Benedyktowicz konstatuje „apokryficzny charakter kultury europejskiej w ogóle”, wyjaœniaj¹c, i¿ oznacza to tendencjê do antropologizowania przekazu ewangelicznego. Zauwa¿a zarazem odmienny kontekst tego procesu w kulturze elitarnej, zw³aszcza wspó³czesnego zachodu Europy, w stosunku do kultury ludowej, przyjmuj¹c przekaz ustny jako jej cechê charakterystyczn¹. Omawiaj¹c ludow¹ obrzêdowoœæ Wielkanocy zwraca te¿ uwagê na wzajemn¹ adaptacjê miêdzy systemem wierzeñ chrzeœcijañskich a obrzêdowoœci¹ rolnicz¹, wpisan¹ w cykl wegetacyjny, na „kongenialnoœæ [...] kosmicznego wymiaru ludowej Wielkanocy z chrzeœcijañsk¹ wizj¹ zmartwychwsta³ego Chrystusa” (Benedyktowicz 1975, s. 7). Jeœli mo¿na dostrzegaæ w kulturze ludowej pewien system adaptacji tekstów i tradycji biblijnej, to przede wszystkim dziêki powi¹zaniu w niej chrzeœcijañskiego roku obrzêdowego z rolnicz¹ obrzêdowoœci¹ gospodarcz¹ oraz obrzêdowoœci¹ rodzinn¹. Nak³adanie siê na siebie tych trzech symbolicznych systemów prowadzi³o do obustronnych projekcji, w rezultacie zaœ do syntezy, która nadawa³a kulturze spoistoœæ, a jej uczestnikom silne poczucie to¿samoœci. Ewangeliczno–apokryficzne dzieje Œwiêtej Rodziny, a zw³aszcza ¿ywoty Chrystusa i Marii, w³¹czone zosta³y w oprawê dramatu przyrody — naturalnego cyklu wegetacji, w³aœciwego œrodowisku wyznawców. W tej postaci tworzy³y wzór ¿ycia, który by³ źród³em swoistej klasyfikacji bytów. Wobec tego wzoru ka¿dy uczynek, najdrobniejsze 2 Por. Zowczak 2000, s. 320. �Apokryf ludowy w badaniach etnograficznych 43 Sklepik w Kanie Galilejskiej oferuje wino na wesela. Fot. M. Zowczak, 2010 wydarzenie, gest czy przedmiot, nawet źdźb³o trawy, skrzyp drzewa czy g³os ptaka, mog³y byæ w³¹czone w system jako przyjazne b¹dź wrogie. Absolutyzm ch³opskiej kultury oraz jej doœwiadczanie przez uczestników jako obiektywnej rzeczywistoœci wynika³y z obustronnych projekcji miêdzy ¿yciem jednostki, ¿yciem otaczaj¹cego j¹ œwiata — i odpowiednio przekszta³conymi dziejami postaci biblijnych. Projekcje te ³¹czy³y wewnêtrzny œwiat wspólnoty lokalnej z religijnym orbis exterior (por. Tomicki 1981; Stomma 1986; Zowczak 2000). Wydarzenia biblijne poznawano z przekazu zapoœredniczonego, ustnego, przyswajano je poprzez udzia³ w liturgii, w licznych formach paraliturgicznych (jak godzinki, Droga Krzy¿owa, Gorzkie ¯ale, roraty itd.) oraz poprzez przedstawienia plastyczne. Ju¿ źród³owo by³y wiêc zabarwione konotacjami lokalnego ¿ycia spo³ecznego i jêzyka; taki by³ kontekst twórczoœci apokryficznej, zasilanej te¿ przez lokalne autorytety: proboszcza, wêdrownego dziada, a czasem ¿ydowskiego s¹siada. Pojêcie apokryfu zmienia swoje znaczenie w kontekœcie przekazu ustnego. Jest to kwestia zasadnicza dla etnografa: gdzie nie ma pisma, trudno te¿ mówiæ o apokryfie w œcis³ym, filologiczno–teologicznym znaczeniu, podobnie jak termin „literatura ludowa” jest pierwotnie sensowny tylko jako analogia. Ponadto apokryf, który w kontekœcie pisma stanowi w jakimœ stopniu œwiadome fa³szerstwo, �44 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa a co najmniej naœladownictwo (Aleksander Naumow nazywa apokryfy w systemie literatury cerkiewnos³owiañskiej mimēsis Biblii), w przekazie ustnym znacznie czêœciej, choæ rzecz jasna nie zawsze, oznacza nieœwiadom¹ adaptacjê. (Jej najbardziej oczywiste przyk³ady to mechaniczne kontaminacje postaci o tych samych imionach w narracjach poœwiêconych wydarzeniom biblijnym, jak nowotestamentalny Józef, m¹¿ Marii, i starotestamentalny Józef Patriarcha; albo kontaminacje tekstów obu Testamentów wynikaj¹ce z na³o¿enia siê czytañ liturgicznych mszy œw., jak uto¿samienie uosobionej M¹droœci Bo¿ej (Ks. Przys³ów 8, 22–31) z Matk¹ Bosk¹3). Zarazem jednak bezpoœredni, ustny przekaz biblijny powraca w pewnym sensie do źród³a Ewangelii, do performatywnej mocy s³owa–zdarzenia, które integruje wypowiadaj¹cego i s³uchaczy. Zainteresowanie ludowymi apokryfami ³¹czy siê zatem ze studiami nad technologi¹ przekazu ustnego, a w zakresie studiów nad apokryfami — z zainteresowaniem tzw. logiami (s³owami) Jezusa, które ujawni³y takie odkrycia, jak to w Nag Hammadi, gdzie znaleziono m.in. Ewangelię Tomasza, sk³adaj¹c¹ siê w ca³oœci z takich „tajemnych s³ów”, odmiennych od zapisanych w kanonicznych Ewangeliach. Apokryf ludowy jest wiêc pojêciem granicznym równie¿ ze wzglêdu na sposób przekazu, w kontekœcie wzajemnej wymiany miêdzy elitarn¹ kultur¹ pisma a kultur¹ ludow¹, opart¹ na przekazie ustnym. Wielu uczonych i dziœ woli nie uwzglêdniaæ obustronnego charakteru tej komunikacji, zak³adaj¹c, i¿ sensowna mo¿e byæ jedynie analiza wp³ywów w jednym kierunku, od elity do ludu. Doœwiadczy³am rezultatów tego sposobu myœlenia, pertraktuj¹c w latach 90. z historykami w sprawie tytu³u mojego wyk³adu na temat biblii ludowej w Towarzystwie Naukowym Warszawskim. Ostatecznie uzgodnion¹ Biblię w kulturze wsi zmieniono mi na Biblię w lekturze wsi, co wyda³o mi siê sformu³owaniem doœæ fantastycznym, a przy tym zupe³nie odbiegaj¹cym od treœci moich wywodów. Trochê podobnie by³o te¿ z filologami, którzy bibliê ludow¹ poprawiaj¹ zawsze na „Bibliê ludow¹”, najwyraźniej traktuj¹c ma³¹ literê jako zwyk³y b³¹d. Tymczasem nie chodzi³o o sam¹ Bibliê ani o jej lekturê, ale o termin analizy antropologicznej, odnosz¹cy siê do zdarzeñ i postaci biblijnych przekszta³conych w dyskursie kultury ludowej na pograniczu katolicyzmu i prawos³awia, bo taki by³ obszar moich badañ. Biblia dociera³a do niej czêœciej za poœrednictwem przekazu ustnego i plastycznego, poprzez liturgiê i rytua³ ni¿ przez bezpoœredni¹ lekturê. Dlatego wziê³am sobie do serca pomys³ edytorski ks. prof. Starowieyskiego, który w pierwszym wydaniu Apokryfów Nowego Testamentu zastrzega: „Aby unikn¹æ efektów groteskowych, w niektórych rozdzia³ach zaimki osobowe odnosz¹ce siê do Jezusa i Maryi pisane s¹ ma³ymi literami” (1986, s. 24). Pisownia biblii ludowej jest w³aœnie konsekwencj¹ analogicznego zabiegu, przy czym nie chodzi tu ju¿ o groteskê, która i tak jest nieunikniona, ale o precyzjê. 3 Por. esej Dwa Przymierza w religijności ludowej. �Apokryf ludowy w badaniach etnograficznych 45 Je¿eli u¿ywamy terminu apokryf w w¹skim, historyczno–filologicznym znaczeniu, to trzeba stwierdziæ, ¿e wiele wierzeñ ludowych pochodzi od apokryfów sensu stricte b¹dź przypomina te z nich, które badacze wskazuj¹ jako przyk³ady ludowej egzegezy Biblii (np. Ewangelia Nikodema4). Tu stanowisko filologa bêdzie siê pokrywa³o z tradycyjn¹ folklorystyk¹, która d¹¿y do genealogicznej rekonstrukcji w¹tków, zestawiaj¹c teksty literackie z zapisami przekazów ustnych z regu³y jako pochodz¹cych od tych pierwszych. Tego rodzaju systematyki wydaj¹ mi siê przydatne w studiach antropologicznych nad apokryfem przede wszystkim jako ogólne informacje o dotychczas odnotowanych kontekstach symbolicznych toposów. Jednak¿e koncentracja na podobieñstwach pozbawia klasyfikowane narracje ich specyfiki, w zwi¹zku z tym etnograf/antropolog potraktuje systematykê folkloru g³ównie jako zestaw wskazówek bibliograficznych, dziêki którym dotrze do tekstów źród³owych, aby je porównaæ ze swoim zapisem w celu skonstruowania w³asnego modelu interpretacyjnego. Celem etnograficznych badañ apokryfów jest dla mnie interpretacja ich aktualnego znaczenia niejako in situ, w kontekœcie bezpoœredniego przekazu b¹dź praktyki i tradycji kulturowej, w której obrêbie zostaj¹ zarejestrowane. Istnieje tu, jak mi siê zdaje, pewna analogia wobec rekonstrukcji bazy skrypturystycznej chrzeœcijañskiego apokryfu, czyli odnalezienia jego mo¿liwych powi¹zañ ze ST i NT: „cytatów, aluzji, parafraz, s³ownictwa”. „Badacz musi tu byæ przygotowany na wszelkiego rodzaju niespodzianki — pisze Marek Starowieyski — które dla nas mog¹ siê wydawaæ zaskakuj¹ce, jeœli nie bluźniercze. Sposób myœlenia chrzeœcijan, a zw³aszcza judeochrzeœcijan [w których œrodowisku zrodzi³o siê wiele apokryfów — M. Z.], wychowanych na Piœmie œw. bardzo ró¿ni³ siê od naszego” (1986, s. 18). Chocia¿ jest to g³os teo– i filologa, komentuj¹cy g³osy zapisane, docieraj¹ce poprzez wieki, móg³by byæ g³osem etnografa, studiuj¹cego bibliê ludow¹. Ostatecznie kierunek antropologicznych studiów nad ludowym apokryfem wydaje mi siê odwrotny wobec dot¹d w naszej literaturze praktykowanego. Ten ostatni mo¿na zaprezentowaæ, odwo³uj¹c siê do Zofii Romanowiczowej, zas³u¿onej edytorki pierwszego polskiego (londyñskiego) wydania antologii apokryfów NT: „Niektóre apokryficzne elementy tak dok³adnie zosta³y przyswojone, ¿e trudno je rozpoznaæ i zidentyfikowaæ. Roztopi³y siê w fantazji ludu, zasyciwszy j¹. Tak czêste u nas przydzielanie komicznej roli diab³u ma swoje źród³o w czartowskiej pora¿ce z Ewangelii Nikodema; Madej ze swoj¹ zakwitaj¹c¹ pa³k¹ zapatrzy³ siê mo¿e na œwiêtego Józefa; Sybilli, na Siwilijê pod Wieliczk¹ przechrzczonej, nie wolno prz¹œæ w Gody, aby nie przyœpieszyæ koñca œwiata” (Apokryfy 1986, s. 20; Brückner 1903, s. 116–117). 4 Por. Apokryfy 1986, s. 425–444. �46 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa Romanowiczowa powtarza tu wczeœniejsz¹ opiniê Aleksandra Brücknera, któr¹, jak s¹dzê, we wszystkich trzech przypadkach mo¿na z powodzeniem odwróciæ. Wszak, jak dowodzi ks. Marek Starowieyski, „obok racji teologicznych wa¿nym motywem powstania apokryfów by³a ludowa egzegeza tak ST, jak i NT” (1986, s. 16); „w apokryfach ST znalaz³a wyraz pobo¿noœæ ludowa, która w formie obrazowej przekazuje bezpoœrednie doœwiadczenia ¿yciowe i na ich podstawie formu³uje i propaguje odpowiednie postawy ¿yciowe”, wtóruje znawca literatury miêdzytestamentalnej, ks. Stanis³aw Mêdala (1994, s. 120). Odwróæmy zatem opiniê cytowanych wy¿ej badaczy, uwzglêdniaj¹c okrê¿ny obieg kulturowych konceptów: czartowska pora¿ka z Ewangelii Nikodema mo¿e mieæ swoje źród³o w komicznej roli diab³a w kulturach ludowych, œw. Józef z kwitn¹c¹ lask¹ zapatrzy³ siê na Madeja, a prorokuj¹ca Sybilla na ¿eñskie postacie demoniczne, które wystêpowa³y w ró¿nych tradycjach. Z perspektywy studiów antropologicznych mo¿na za³o¿yæ — odwrotnie, ni¿ to czynili dawniejsi autorzy — ¿e i egzegeza ludowych narracji stanowi cenny przyczynek dla poznania apokryfów judeochrzeœcijañskich. Apokryf a pastisz Przytoczy³am powy¿ej fragment artyku³u Benedyktowicza, w którym przeciwstawi³ autentyzm religijnoœci ludowej „apokryficznym” praktykom wspó³czesnej kultury zachodniej. Jako ich przyk³ad wskaza³ operê rockow¹ Jesus Christ Superstar, która mówi o œmierci Chrystusa, lecz milczy o Jego zmartwychwstaniu. „Ta antropologizacja dramatu ewangelicznego, obecna tak¿e w wielu zachodnich prezentacjach Chrystusa jako przywódcy politycznego, rewolucjonisty, jest wyrazem ogólnego procesu desakralizacji, zeœwiecczenia, rozmienienia œwiêtoœci na drobne tematy literackie, wyrwane z kontekstu w z o r c o w e s y t u a c j e d r a m a t y c z n e [podkreœlenie moje — M. Z.]. To odbóstwienie i jednoczesne powo³ywanie siê na źród³o, siêganie do jego struktur symbolicznych (jak¿e nadu¿ywanych w dzisiejszym awangardowym teatrze) ods³ania apokryficzny w najbardziej negatywnym sensie tego s³owa charakter tych «antropologizuj¹cych» utworów” (Benedyktowicz 1975, s. 7). Po latach, kiedy przywykliœmy ju¿ do zalewu bardziej drastycznych produktów ni¿ wspomniana rock–opera, wydaje mi siê jasne, ¿e Benedyktowicz charakteryzuje tu nie tyle praktyki apokryfu, ile jedn¹ z jego technik: pastisz, æwiczenie w sztuce plagiowania. Nieprzypadkowo Zygmunt Bauman ten sam utwór uznaje za charakterystyczny produkt epoki telewizji, spektakularny przyk³ad postrzegania œwiata jako „zbioru alternatyw — (do)wolnych wyborów”, których symboliczn¹ postaci¹ jest wolny konsument, telewidz przemieszczaj¹cy siê pomiêdzy �Apokryf a pastisz 47 kana³ami przy pomocy pilota i dowoln¹ liczbê razy odtwarzaj¹cy okreœlone obrazy czy sceny. W Jesus Christ Superstar Judasz pyta Chrystusa: „Czy mo¿emy zacz¹æ od nowa?”. Komentarz Baumana kontynuuje niejako zarysowan¹ przez Benedyktowicza charakterystykê „apokryficznych” tendencji kultury zachodniej, czyli kultury postmodernizmu: „Œwiat, podzielony na mnóstwo m i n i d r a m a t ó w [podkreœlenie moje — M. Z.] [...] nie ma wyraźnego kierunku. Jest to œwiat «miêkki»”, w którym skutki dzia³añ s¹ chwilowe i odwracalne, a wobec tego sk³adaj¹ce siê na nie ludzkie czyny nie poci¹gaj¹ za sob¹ powa¿niejszej moralnej odpowiedzialnoœci” (Bauman 1995, s. 96). Œwiat apokryfów nie jest miêkki, dopóki jest zorientowany na kanon. Oba te pojêcia zachowuj¹ swój sens, jeœli mo¿na je sobie przeciwstawiæ, a przynajmniej — dopóki sobie towarzysz¹. Gdy kanon traci znaczenie, apokryf przestaje byæ prób¹ wiary b¹dź jej negacj¹, pozostaje stylistycznym æwiczeniem, zabaw¹, znan¹ dawniej pod nazw¹ „groch z kapust¹” — czyli pastiszem. Nasza epoka zanikaj¹cej ró¿nicy pomiêdzy znacz¹cym a znaczonym, orygina³em a kopi¹, jest tym samym epok¹ dekonstrukcji pojêcia kanonu jako uniwersalnego metaprojektu, Wielkiej Narracji. Tymczasem, paradoksalnie, s³owo apokryf wci¹¿ œwiêci triumfy w tytu³ach nowych utworów literackich, i to nie byle jakich, lecz ró¿nego rodzaju bestsellerów, ³udz¹c nostalgicznym czarem staroœwieckiej tajemnicy (np. Apokryfy Stanis³awa Lema, Wydawnicwo Znak, Kraków 2000; Apokryf Agłai Jerzego Sosnowskiego, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2001). W duchu stylistyki François Lyotarda mo¿na skonstatowaæ, ¿e wprawdzie kanonu nie ma i nikt za nim nie têskni, ale apokryfy przetrwa³y pod postaci¹ gry literackiej. Innowacjê, sugeruj¹c¹ zwi¹zek z Projektem, zastêpuje paralogia (Lyotard 1997, s. 161–178). Indywidualistyczny, subiektywny aspekt znaczeniowy apokryfu, zwi¹zany z wtajemniczeniem, przewa¿a obecnie nad instytucjonalnym i spo³ecznym. Maria Adamczyk, badaczka staropolskich apokryfów, odnotowuje „ekspansjê leksykaln¹” tego terminu i zauwa¿a, i¿ w przypadku literatury dwudziestowiecznej oznacza on „swoisty kamufla¿ dla celów przewrotnej, literackiej «gry» z czytelnikiem («apokryfy» Èapka, Panasa, Trziszki itp.), gry nie skrywanej, lecz jedynie «udaj¹cej» mistyfikacjê. Takie, doœæ ostentacyjne, «ukostiumowanie» przekazu nie jest jednak równoznaczne z p r a w d z i w ¹ m i s t y f i k a c j ¹, z r z e c z y w i s t y m f a l s y f i k a t e m [podkreœlenie moje — M. Z.] — nazywanym w nomenklaturze filologicznej: apokryfem, niezale¿nie od tego, do jakich treœci siê odnosi. W obrêb tej kategorii wprowadza siê zatem wszelkie dzie³a œwiadomie (ze «z³¹ wol¹»), przypisane jakiemuœ nie¿yj¹cemu ju¿ (nierzadko legendarnemu) twórcy, którego rzekomo «odnalezione» utwory og³asza siê jako autentyczne zabytki” (Adamczyk 1996, s. 25, przyp. 46). �48 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa Literackie „fa³szywe mistyfikacje” i „udawane falsyfikaty” najwyraźniej jednak posiadaj¹ cechy wspólne z apokryfami powsta³ymi w pierwszych wiekach chrzeœcijañstwa, skoro Marek Starowieyski, wybitny ich znawca, konstatuje: „opowiadania o Chrystusie S. Lagerlöf, Barabasz P. Lagerkvista, Listy Nikodema J. Dobraczyñskiego, Ostatnia pokusa N. Kazanzakisa, Według Judasza H. Panasa to utwory posiadaj¹ce cechy charakterystyczne apokryfów. Jak w staro¿ytnych apokryfach, spotykamy w nich fragmenty bardzo piêkne i pe³ne liryzmu, oraz takie, które œmia³o mog³yby konkurowaæ z najwiêkszymi aberracjami umys³owymi czasów staro¿ytnych” (1986, s. 21). Liberalne stanowisko ks. Starowieyskiego radykalizuje jeszcze James Charlesworth. Pisze on, ¿e nowy sposób interpretacji tekstów pozakanonicznych wi¹¿e siê ze œwiadomym unikaniem terminu „Nowy Testament” i zast¹pieniem tradycyjnego okreœlenia pola badañ — apokryfów i pseudoepigrafów Nowego Testamentu — pojêciem „chrzeœcijañska literatura apokryficzna”5. „Rozluźnienie kanonicznego gorsetu” umo¿liwi³o swobodn¹ interpretacjê pism kanonicznych z perspektywy przekazów apokryficznych, a tym samym rozwój studiów porównawczych. Proces ten ma charakter ponadwyznaniowy i s³u¿y zarówno studiom nad tradycj¹ chrzeœcijañsk¹, jak i judaistyczn¹, która da³a pocz¹tek, zosta³a przekszta³cona, wreszcie zachowa³a siê fragmentarycznie w pismach chrzeœcijañskich. Niektóre apokryfy s¹ przecie¿ starsze od niektórych pism kanonicznych (np. Ewangelia Tomasza, prawdopodobnie z pocz. II w.; Apokryfy 2003, s. 61). Ponadto, o czym ju¿ by³a mowa, niektóre spo³ecznoœci chrzeœcijañskie by³y przekonane o ich autentycznoœci. Charlesworth uwa¿a, ¿e jest niekonsekwencj¹ ze strony badaczy Nowego Testamentu nadawanie apokryfom i pseudoepigrafom statusu ksi¹g odrzuconych pod pretekstem, ¿e zosta³y uformowane przez legendy i mity, a jednoczeœnie wielbienie Mateusza Ewangelisty, pos³uguj¹cego siê mitem i legend¹ w kanonicznej Ewangelii Dzieciństwa. „Musimy przyznaæ, ¿e znaczna czêœæ literatury wczesnochrzeœcijañskiej zosta³a ukszta³towana przez mity, ale zarazem, ¿e te mity stanowi¹ najlepszy sposób przekazu naszych najcenniejszych prawd i uczuæ” (Charlesworth 1998, s. XI). 5 Jako przyk³ad Charlesworth podaje projekt wydawniczy opracowany przez L’ Association pour l’Etude de la Litterature Apocryphe Chretienne (AELAC) w ramach Corpus Chrystianorum. Trzy serie wydawnicze, poœwiêcone apokryfom, „zawieraj¹ zasadniczo to, co nazywa siê zazwyczaj apokryfami NT (ewangelie, apokalipsy itd.). Ale odnoszenie tych prac tylko do NT oznacza niedocenianie ró¿norodnoœci tej literatury. Jej zakres jest rozleglejszy: obejmuje pseudoepigrafy lub anonimowe teksty pochodzenia chrzeœcijañskiego, których g³ównym tematem s¹ postacie biblijne b¹dź zwi¹zane z wydarzeniami opisanymi w tekstach biblijnych. Teksty takie jak Wniebowstąpienie Izajasza czy Apokalipsa Zachariasza nale¿¹ do tej literatury o tyle, o ile zosta³y stopniowo schrystianizowane, chocia¿ dotycz¹ postaci ST i zosta³y skonstruowane zgodnie z tradycj¹ ¿ydowsk¹” (Charlesworth 1998, s. XI; por. wizytówkê tego¿ projektu na stronie CCSA: <http://www.corpuschristianorum.org/series/ccsa.html> (3.08.2011). �Apokryf a pastisz 49 Moja fascynacja zjawiskiem apokryfów siêga mych pierwszych badañ etnograficznych w wiosce Chilmony pod D¹brow¹ Bia³ostock¹, w czasach, w których powsta³ cytowany tu artyku³ Benedyktowicza. Pamiêtam, z jakim rozczarowaniem porzuci³am wówczas Księgę apokryfów Karela Èapka. Ten pozbawiony wiary rodzaj parafrazy odczuwa³am jako p³ytk¹ zabawê w porównaniu z „prawdziwym”, ludowym apokryfem. W tamtej odleg³ej epoce s³owo to kojarzy³o mi siê przede wszystkim z ¿yciem duchowym, z poszukiwaniem sensu. Opowieœci moich rozmówców, parafrazuj¹ce Pismo Œwiête z pe³ni¹ wiary, ods³ania³y przede mn¹ egzystencjalne g³êbie, o których Èapek nie mia³ nic do powiedzenia w swoich zracjonalizowanych konceptach. Tote¿ rozumiem wielokrotne cudzys³owy, jakimi obdarza wspó³czesny literacki apokryf Maria Adamczyk. Zapewne s³uszne jest podejrzenie, i¿ dzisiejsza kariera tego terminu wi¹¿e siê z przypisaniem go — jako rodzaju kamufla¿u — do praktyki pastiszu. Jako gra z czytelnikiem czy widzem oznacza ona przecie¿, ¿e mamy do czynienia z apokryfem ujêtym w cudzys³ów, z niby–apokryfem, nale¿¹cym do ulubionych form wspó³czesnych kreacji. Jest to kolejny przypadek Baumanowskiego „gatunku dramatycznego”, gdzie zarówno dramat, jak i powaga spraw, jakich dotyczy, jest spraw¹ konwencji: „wie siê ca³y czas, ¿e brak wiary zawiesza siê jedynie na czas trwania przedstawienia, ¿e zainwestowana ufnoœæ mo¿e byæ w ka¿dej chwili wycofana. [...] Dramat jest pewn¹ ci¹g³¹, nigdy nie koñcz¹c¹ siê, wiecznie powtarzan¹ prób¹ œmiertelnoœci rzeczy i ludzi [...] nigdy nie staj¹c siê «realn¹ rzecz¹»” (Bauman 1996, s. 162). Oto dlaczego nie chodzi o „prawdziw¹ mistyfikacjê”, „prawdziwy” apokryf: œwiat pozbawiony absolutu i metafizyki staje siê œwiatem znaków, które donik¹d nie prowadz¹, œwiatem skazanym na pastisz. Pozbawiony wymiaru duchowego, oznacza on brak wiary i autentyzmu. Wbrew przypadkowemu skojarzeniu na gruncie polszczyzny nie jest pastelowy, lecz jaskrawy jako pasticcio, „pasztet”, czyli utwór muzyczny napisany przez spó³kê kompozytorów, osiemnastowieczna sk³adanka fragmentów znanych oper, skompilowanych wed³ug nowego libretta (Słownik 1980, s. 556). Dostrze¿one przez Benedyktowicza wyrywanie z kontekstu Biblii „wzorcowych sytuacji dramatycznych” to jednak zarazem praktyka, która przypomina ¿ydowski midrasz. Jego charakter „najlepiej oddaje obraz m³ota rozbijaj¹cego wielk¹ ska³ê Tory na wiele kawa³ków”, bo midrasz to „wyszukiwanie” (hebr.), „homiletyczna metoda interpretacji biblijnej”, która pomaga „wywieœæ z tekstu biblijnego aktualne przes³anie dla zwyk³ych ludzi” (Unterman 1994, s. 180). Midrasz ró¿ni siê w oczywisty sposób od krytykowanego przez Benedyktowicza pastiszu wiar¹ w natchniony charakter Ksiêgi, a zatem równie¿ w to, ¿e jest ona niewyczerpanym źród³em odpowiedzi na wszelkie pytania egzystencjalne, jakie kiedykolwiek postawi³ sobie cz³owiek. �50 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa Biblia jest źród³em, generuj¹cym niezliczone teksty kultury. Zwi¹zek miêdzy religi¹ a kultur¹ europejsk¹ (co konstatowa³ Benedyktowicz) przez stulecia oznacza³ ich wzajemne nak³adanie siê i przenikanie. Nawet bunt wobec instytucji religijnych dokonywa³ siê w imiê wartoœci tej¿e religii, na nowo zinterpretowanych. Tote¿ socjologiczne teorie religii a¿ do lat 60. XX wieku tak w³aœnie formu³uj¹ model relacji miêdzy tymi dwoma pojêciami, religii i kultury, których definicje w du¿ym stopniu siê pokrywaj¹ (np. Bell 1983, s. 1380). Istotn¹ rolê w podtrzymywaniu takiej perspektywy odegra³o podejœcie funkcjonalne, pozwalaj¹ce na abstrahowanie od treœci samej wiary. Uogólniaj¹c, religia postrzegana by³a jeszcze przez Talcotta Parsonsa, Roberta Bellaha, Cifforda Geertza i wielu innych badaczy jako „najwy¿szy i najbardziej ogólny poziom kultury”, wyodrêbniona w jej obrêbie sfera wartoœci religijnych, form symbolicznych, b¹dź perspektywa religijna (Piwowarski 1996, s. 32). Dlatego na pytanie, gdzie szukaæ religii, odpowiadano: w kulturze (K³oczowski 1994, s. 19). Ta sytuacja zmieni³a siê na Zachodzie wraz z liberalizacj¹ kultury w epoce postindustrialnej. Ju¿ dzie³a trzech wspomnianych autorów, powsta³e na pograniczu nowoczesnoœci i postmodernizmu, odbijaj¹ „pewne pomieszanie p³aszczyzn” w spo³ecznym postrzeganiu religii. Jak zauwa¿y³ W³adys³aw Piwowarski, z jednej strony „definiuj¹ religiê, przypisuj¹c jej fundamentalne znaczenie kulturowe, z drugiej zaœ — w konkretnych analizach traktuj¹ j¹ jako wyraźnie oddzielon¹ od innych sfer spo³eczno–kulturowych i znajduj¹c¹ siê raczej na marginesie ¿ycia spo³ecznego” (1996, s. 34). W ponowoczesnoœci Biblia staje siê dla przeciêtnego mieszkañca Zachodu ksiêg¹ nieznan¹, a religiê zaczyna siê postrzegaæ w kontekœcie procesu indywiduacji, niezale¿nie od tradycyjnych instytucji, a nawet wbrew nim (Luckmann 1996, I wyd. 1967). Pocz¹tkowo proces indywiduacji nie oznacza³ subiektywizacji religii, lecz stawanie siê osob¹ prawdziwie spo³eczn¹ (taka by³a te¿ wyk³adnia indywiduacji Junga; por. Jacobi 1993, s. 147). Wyrazem tych zmian sta³o siê zainteresowanie peryferiami, fascynacja pograniczem, gdzie zawsze walczy³y ze sob¹ b¹dź wspó³istnia³y odmienne normy kulturowe, zjawiska z krêgu ró¿nych kanonów. W postmodernizmie religia zostaje skojarzona z totalitarnym nadzorem i uciskiem jednostki. Losy religii dzieli kultura pojmowana jako rodzaj terroru wobec ludzkiej indywidualnoœci. Kiedy wszyscy s¹ œwiadomi wieloœci „kanonów”, zasadniczo zmienia siê sens tego pojêcia: zastêpuj¹ je „regu³y gry”. Bauman (powo³uj¹c siê na Baudrillarda) powiada, ¿e „œwiat nowoczesnego typu jest rz¹dzony przez p r a w o, natomiast nasz w³asny œwiat jest kierowany przez r e g u ³ ê. Prawa nakazuj¹, zakazuj¹ i zabraniaj¹, tym samym tworz¹ one mo¿liwoœæ przekroczenia czy nawet ich w³asnego obalenia, wyznaczaj¹ przestrzeñ w y z w o l e n i a, a tak¿e konspiracji, tajnoœci, ukrytego naœladownictwa i niejawnego dyskursu [czyli apokryfów — M. Z.]. Regu³y nie czyni¹ ¿adnej z tych rzeczy. Regu³y nie s¹ �Apokryf a pastisz 51 zbiorem ograniczeñ narzuconych œwiatu. Regu³y s¹ wielorybem, na którym œwiat spoczywa. Usuñ regu³y, a œwiat wywróci siê do góry dnem i zniknie”. W naszym œwiecie gracz ma jednak do wyboru wiele gier, wiele ró¿nych systemów regu³. Mo¿e w nie wchodziæ i opuszczaæ je dowolnie, gdy tylko dostrze¿e kolejny (Bauman 1996, s. 162–163). W tych okolicznoœciach miejsce „prawdziwego” apokryfu zajmuje wiêc pastisz. Jako „jedn¹ z najbardziej znacz¹cych cech albo praktyk postmodernizmu” analizowa³ go Frederic Jameson, starannie odró¿niaj¹c go od parodii. Oba pojêcia „wi¹¿¹ siê z imitacj¹ albo lepiej z podrabianiem stylów, a zw³aszcza manier i stylistycznych tricków”. Parodia przedrzeźnia jednak orygina³, oœmiesza niepowtarzalny, indywidualny styl, zestawiaj¹c go z jêzykiem przeciêtnych ludzi; implikuje zatem przekonanie o istnieniu normy jêzykowej. Jak apokryf bez kanonu, parodia nie mo¿e obejœæ siê bez normy. Nawet z³oœliwy przeœmiewca, by osi¹gn¹æ efekt, „musi chowaæ w sobie odrobinê sympatii do pierwowzoru, tak samo, jak wielki mim musi odnaleźæ w sobie zdolnoœæ postawienia siê na miejscu osoby naœladowanej”. Pastisz tymczasem jest „neutralnym przypadkiem praktyki podrabiania, pozbawionym ukrytej intencji parodystycznej, satyrycznego impulsu, przeœmiewczoœci [...] to pusta parodia, to parodia, która zatraci³a poczucie humoru” (Jameson 1996, s. 195). Jameson wi¹¿e owo zjawisko ze œmierci¹ podmiotu, z koñcem mieszczañskiej, jednostkowej to¿samoœci w dobie kapitalizmu korporacyjnego i homo organisationis. Praktyka pastiszu mia³aby przynale¿eæ raczej do kultury masowej ni¿ wysokiej, w szczególnoœci zaœ reprezentuje j¹ film nostalgiczny (np. American Grafitti Lucasa, Chinatown Polañskiego, a nawet Konformista Bertolucciego). Jamesonowska charakterystyka pastiszu nie by³aby pe³na, gdyby pomin¹æ inn¹, towarzysz¹c¹ jej wed³ug tego¿ autora, cechê typow¹ dla postmodernizmu. Jest ni¹ specyficzny stosunek do czasu, analizowany w kontekœcie teorii schizofrenii Jacquesa Lacana. Nie miejsce tu, by zg³êbiaæ ten pomys³, trudno jednak odmówiæ pewnej s³usznoœci uwagom na temat ¿ycia w wiecznej teraźniejszoœci i doœwiadczania œwiata jako „osobnych, oddzielonych, nieci¹g³ych, konkretno–zmys³owych znacz¹cych, które nie ³¹cz¹ siê w spójne zdanie”. Diagnoza ta sprawia wra¿enie swoistej karykatury wywodów Baumana na temat zmiennej to¿samoœci, a tak¿e jego mia¿d¿¹cej pogardy dla „nowoczesnego projektu”, uto¿samionego z wszelkimi totali(tary)zmami. „Przekszta³canie rzeczywistoœci w obrazy oraz rozdrobnienie czasu na serie wiecznych «teraz»” (Jameson 1996, s. 213) to w istocie zjawisko to¿same z „gatunkiem dramatycznym” Baumana. Zagubienie sensu, czyli zerwanie zwi¹zku miêdzy znacz¹cymi a znaczonym, oznacza wed³ug Jamesona, i¿ „schizofrenik nie tylko jest «nikim» w znaczeniu braku osobowej to¿samoœci; on lub ona tak¿e nic nie robi, poniewa¿ projektowaæ coœ — to znaczy byæ zdolnym do poœwiêcenia siebie dla pewnej czasowej ci¹g³oœci. Z tego �52 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa powodu cz³owiek staje przed niezró¿nicowanym obrazem œwiata w teraźniejszoœci, co wcale nie jest doœwiadczeniem przyjemnym” (Jameson 1996, s. 204). Trafna te¿ wydaje siê Jamesonowska diagnoza wspó³czesnych mediów z ich nienasycon¹ ¿¹dz¹ nowoœci jako narzêdzi zbiorowej amnezji, pomocy w zapominaniu zdarzeñ. A jednak kreœlony przez Jamesona obraz wydaje siê przesadzony. Pomimo ¿e karykaturalny w swym pesymizmie, pozbawiony jest tej odrobiny ¿yczliwoœci, jaka winna siê wi¹zaæ z karykatur¹. Autor, przedstawiciel późnego, ale wci¹¿ modernistycznego marksizmu, pozostawi³ jadowite memento dla konsumpcyjnego spo³eczeñstwa późnego kapitalizmu, w którym pastisz oznacza martwotê i pustkê, wyra¿a œwiat, gdzie „innowacja stylistyczna jest niemo¿liwa”, a g³ówne przes³anie sztuki i estetyki wypowiada ich klêskê i „uwiêzienie w przesz³oœci” (Jameson 1996, s. 197). Skoro dawny obraz œwiata rozpad³ siê w sposób nieodwracalny, pozbawiaj¹c nas gotowego kanonu, który by³ źród³em bezpiecznej pewnoœci, czy istotnie mo¿liwy jest tylko apokryf w cudzys³owie, czyli pastisz? Tak sformu³owane pytanie sprawia wra¿enie odwrócenia porz¹dku. A jednak trzeba je postawiæ w ten w³aœnie sposób, po czêœci dlatego, i¿ — jak pisa³am wczeœniej — „apokryf” uniezale¿ni³ siê i ¿yje w³asnym ¿yciem, ale te¿ dlatego, ¿e droga do kanonu wiedzie dziœ raczej poprzez apokryfy ni¿ na odwrót. Agata Bielik–Robson w Pytaniach o współczesną formułę duchowości konstatuje odmiennoœæ postaw w obrêbie postmodernizmu, pos³uguj¹c siê przeciwstawieniem parafrazy i pastiszu. Ten ostatni definiowany jest podobnie jak u Jamesona jako „forma paso¿ytnicza wobec duchowoœci tradycyjnej” (Bielik–Robson 2000, s. 277). [...]„utrzymuj¹c powierzchowne podobieñstwo do formy, na której paso¿ytuje, czuje siê obcym goœciem w uniwersum znaczeñ, jakie forma ta niegdyœ ewokowa³a” (ibidem, s. 295). Pastisz jest oczywiœcie tak¿e rodzajem parafrazy, ale dzia³aj¹cej wed³ug zasady dowolnej innowacji, dokonuje siê poprzez „luźne parafrazy i trawestacje, którym nie towarzyszy ¿adne uzasadnienie poza szerokim, kulturowym przyzwoleniem” (ibidem, s. 285). Mo¿na tu znów zauwa¿yæ zbie¿noœæ z krytyk¹ Benedyktowicza arbitralnych praktyk apokryficznych „w najbardziej negatywnym sensie tego s³owa”. Z czego zatem wynika przeciwstawienie przez Bielik–Robson „postmoderny demaskuj¹cej” à la Zygmunt Bauman — „postmodernie parafrazuj¹cej” à la Linda Hutcheon? Ta ostatnia autorka krytykuje czarn¹ wizjê Jamesona, dostrzegaj¹c w archaicznej wed³ug niego parodii doskona³¹ formê postmodernizmu. Nie chodzi jej jednak o „przeœmiewcz¹ imitacjê, o jakiej mówi¹ klasyczne definicje, wyrastaj¹ce z osiemnastowiecznej teorii dowcipu”. Konieczne jest przedefiniowanie parodii jako „powtórzenia, ale w ramach krytycznego dystansu; jako ironicznego przypomnienia ró¿nicy przy jednoczesnym podkreœlaniu podobieñstwa. �Apokryf a pastisz 53 W dzisiejszej historiograficznej m e t a f i k c j i [podkreœlenie moje — M. Z.] — uzasadnia Hutcheon — w filmie, malarstwie, muzyce i architekturze parodia zapewnia zarazem zmianê i ci¹g³oœæ: grecki przedrostek para mo¿e znaczyæ zarówno «przeciw» jak «obok»... Ironia i gra nie znacz¹ jeszcze, ¿e sztuka ponowoczesna pozbawiona jest powagi i celowoœci” (A Poetics of Postmodernism. History, Theory, Fiction 1988 a, s. 26–7 za Bielik–Robson 2000, s. 268). Przeciwstawienie sobie dwóch formacji postmodernistycznych koncentruje siê w³aœnie na tym drugim znaczeniu para: chodzi o parodiê, dziêki której mo¿na „nawi¹zaæ «ciep³y», ¿artobliwie przyjazny stosunek z tym, co przesz³e”, ujmuj¹c zarazem nadmiernego ciê¿aru tradycji, uwalniaj¹c j¹ od pompatycznej pretensji do w³asnej koniecznoœci i uniwersalnoœci. W rezultacie zaœ chodzi o otwarcie drogi „indywidualnym epifaniom”, o umo¿liwienie twórczoœci (Bielik–Robson 2000, s. 268, passim). Agata Bielik–Robson proponuje parafrazê w miejsce parodii Lindy Hutcheon, bo chocia¿ nie zawiera ona ¿artobliwej konotacji, „nie budzi jednak w¹tpliwoœci co do rozumienia przedrostka para jako raczej «przesuniêcia obok» ni¿ «staniêcia naprzeciw»”. Zakwestionowanie zastanych pojêæ nie ma na celu ich negacji, lecz „sprawdzenie ich w horyzoncie realnego doœwiadczenia, bez z góry za³o¿onej pewnoœci ani na tak, ani na nie” (Hutcheon 1988, s. 57, za: Bielik–Robson 2000, s. 270). Istotnie, pojêcie parafrazy nie przes¹dza ani na tak, ani na nie. Jest to termin najmniej waloryzuj¹cy, okreœla w sposób najbardziej neutralny i niejako techniczny podstawowy mechanizm parodii i pastiszu, ale, zauwa¿my, tak¿e apokryfu (co ³¹czy siê zreszt¹ w konsekwencji z pewn¹ k³opotliw¹ wieloznacznoœci¹). Parafraza sygnalizuje powtórzenie w nowym kontekœcie. Wed³ug Bielik–Robson ponowoczesna parafraza powinna byæ niemetafizyczna, prywatna (u¿ywaæ sprywatyzowanego jêzyka refleksji) oraz przygodna (dopuszczaæ wieloœæ takich jêzyków; 2000, s. 267–268). Uderzaj¹ca wydaje mi siê zbie¿noœæ tak przedstawionej postawy „parafrazuj¹cej” z etnograficzn¹ aktywnoœci¹, rozumian¹ wed³ug Jamesa Clifforda. Zak³ada ona „ironiczny” dystans wobec wieloœci œwiatów, których g³osy zderzaj¹ siê ze sob¹, skutecznie uniemo¿liwiaj¹c tradycyjn¹ metafizykê (a tym samym i kanon w dawnym znaczeniu tego s³owa). Œwiadomoœæ istnienia owych œwiatów — jêzyków, nie oznacza rezygnacji z w³asnego, lecz zobowi¹zuje do ci¹g³ej pracy otwierania go na inne, wystawiania na próby, brania zañ odpowiedzialnoœci, nieustannego sprawdzania jego znaczeñ w nowych kontekstach. Taka jest te¿ rola etnograficznej ironii, dalekiej od przypisywanego jej niekiedy znaczenia drwiny i szyderstwa. Ironia nie jest postaw¹ naturaln¹, lecz rezultatem refleksji, któr¹ trudno sobie wyobraziæ bez wiedzy o kanonach. Zapocz¹tkowane na prze³omie XIX i XX wieku studia nad literatur¹ judeochrzeœcijañsk¹, w tym i apokryfami nawi¹zuj¹cymi do ¿ydowskich form inter- �54 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa pretacji Pisma — hagady i midraszu, przyczyni³y siê do zainteresowania historyków dogmatu teologi¹ ludow¹ — konstatuje ks. Marek Starowieyski. To j¹ reprezentowa³o wielu anonimowych autorów apokryfów. „Okaza³o siê wtedy, jak wielkie znaczenie niesie teologia ludowa. Wiara bowiem ludu niejednokrotnie wyprzedza³a wielkie dyskusje religijne. Najprawdopodobniej ju¿ w po³owie III wieku w Egipcie u¿ywano w modlitwach terminu Theotókos, a wiêc na oko³o 150 lat przed sporami nestoriañskimi. Dyskutowane w czasach późniejszych problemy czystoœci, bezgrzesznoœci oraz koñca ¿ycia Maryi zosta³y ju¿ postawione i rozwi¹zane w apokryfach na wiele wieków przed og³oszeniem dogmatu niepokalanego poczêcia i wniebowziêcia Maryi. Dodajmy, ¿e w apokryfach problem dziedzictwa i bezgrzesznoœci zosta³ rozwi¹zany prawid³owiej ni¿ u Orygenesa czy u wielkiego doktora Koœcio³a œw. Jana Chryzostoma” (Starowieyski 1986, s. 20). Przytoczone przyk³ady, mimo ¿e dotycz¹ œwiata przednowoczesnego, œwiadcz¹ o mo¿liwoœciach poznawczych, jakie otwiera apokryf. Jak zosta³o ju¿ powiedziane, stanowi on indywidualn¹ lub mniejszoœciow¹ interpretacjê kanonu. Jego nieznany autor czêsto reprezentuje, na poziomie przednowoczesnym, postawê analogiczn¹ wobec tej, któr¹ okreœla siê dziœ jako selektywn¹: parafrazuje, interpoluje, trawestuje. Rezultatem jest synkretyzm, na który sk³adaj¹ siê œlady „gnozy judeochrzeœcijañskiej, apokaliptyki ¿ydowskiej, misteriów hellenistycznych czy nawet iranizmu” (Banak 1986, s. 35). Maria Adamczyk okreœla apokryfy jako intertekstualny dialog, w którym mieszaj¹ siê w¹tki obligatoryjne, przejête z kanonu, z fakultatywnymi rozmaitej proweniencji (1996, s. 24). Apokryf mo¿na zatem postrzegaæ jako pracê interpretacyjn¹, poprzez któr¹ — bez wzglêdu na intencje interpretatora — przeœwieca (realizuje siê?) próba wiary. To w³aœnie znaczenie czyni go tak poci¹gaj¹cym œrodkiem gry dla wspó³czesnej literatury, a zarazem gatunkiem niemo¿liwym. A jeœli tak, to studia nad apokryfami wspomagaj¹ równie¿ ponowoczesn¹ parafrazê duchowoœci, postulowan¹ przez Agatê Bielik–Robson, pomimo ¿e ich „indywidualizm” jest zazwyczaj innego rodzaju ni¿ dzisiejszy, s¹ bowiem metafizyczne oraz pretenduj¹ do uniwersalnoœci i koniecznoœci. A pastisz? Jako próba niewiary mo¿e s³u¿y oczyszczaniu pamiêci, skrywaj¹c nadziejê na powrót do źróde³ — zgodnie z okreœleniem tej¿e autorki — energii krytycznej Zachodu, czyli do biblijnego przes³ania. �Dwa Przymierza w religijności ludowej: kontaminacje Problem, który chcê poruszyæ, dotyczy statusu pojêcia „apokryfy Starego Testamentu”, a w³aœciwie jego anachronizmu i baga¿u mistyfikacji, jak¹ dostrzegam z perspektywy antropologii. Ró¿ni siê ona z pewnoœci¹ od perspektyw teologicznej i filologicznej, a zatem tych dziedzin, które od dawna zajmuj¹ siê krytyk¹ tekstów apokryficznych czy pseudokanonicznych. Jako antropolog czujê siê zaledwie pocz¹tkuj¹c¹ badaczk¹, intruzem w przestrzeniach tej skomplikowanej tematyki. Pocieszaj¹ce s¹ jednak dwa argumenty. Po pierwsze, w badaniach apokryfów konieczna jest wspó³praca ró¿nych dyscyplin, bo apokryf nie ogranicza siê do zabytku pisanego. Jest rodzajem ekspresji, twórczoœci¹, która mo¿e wyra¿aæ siê w ró¿nych formach kultury: w przedstawieniu plastycznym, obrzêdowym geœcie, w dramaturgii zamawiania choroby czy w przepowiadaniu przysz³oœci. Po drugie, zmiana perspektywy badawczej w obrêbie wspó³czesnej antropologii nadaje szczególne znaczenie zjawiskom pogranicza, przestrzeniom liminalnym, co u³atwia postrzeganie tradycyjnych jednostek opisu takich jak kultura, etnos, religia czy to¿samoœæ w kategoriach procesu, jako dynamicznych, zmiennych, performatywnych konstrukcji. Uwzglêdniaj¹c tak zarysowan¹ perspektywê badawcz¹, przedstawiê moj¹ robocz¹ definicjê apokryfu jako fenomenu kultury. Apokryf postrzegam jako rodzaj deklaracji to¿samoœci grupowej b¹dź indywidualnej wobec dominuj¹cego nurtu kultury religijnej. Odnosi siê to zarówno do chrzeœcijañstwa, jak i judaizmu, bo obie religie okreœla³y swoje kanony w wyniku interakcji z konkurencyjnymi ruchami i kultami religijnymi, w tym — ze sob¹ nawzajem. Apokryfy ró¿ni od innych praktyk kulturowych zwi¹zanych z to¿samoœci¹ orientacja na Bibliê, czy te¿ jej aktualn¹, obowi¹zuj¹c¹ wyk³adniê. Apokryf jest zatem prób¹ wiary w znaczeniu religijnym i propaguje konkretny model ludzkiej egzystencji. Z takiego rozumienia tego pojêcia wynika, ¿e jest ono komplementarne wobec pewnego kanonu i w sensie technicznym opiera siê na parafrazowaniu, przek³adaniu fragmentów Pisma na inny jêzyk, �56 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje umieszczaniu ich w nowym kontekœcie. Ze wzglêdu na to, ¿e apokryf jednoczeœnie stanowi mimesis Biblii1 i zajmuje wobec jej oficjalnej interpretacji pozycjê zmarginalizowan¹, jest on kategori¹ z pogranicza dyskursu biblijnego i odmiennych dyskursów religijnych i (lub) kulturowych, jest kategori¹ miêdzy nimi poœrednicz¹c¹. W duchu antropologii inspirowanej hermeneutyk¹ filozoficzn¹ mo¿na rzec, ¿e jest praktyk¹ negocjowania to¿samoœci. Moim celem bêdzie syntetyczne przedstawienie mechanizmów kontaminacji (mieszania siê, przenikania, a¿ po uto¿samienie) postaci i zdarzeñ obu biblijnych Testamentów na podstawie zbioru tekstów pochodz¹cych z badañ etnograficznych z lat 1989–2000, reprezentuj¹cych kulturê ukszta³towan¹ na pograniczu katolicyzmu i prawos³awia (Polska wschodnia, Litwa, Zachodnia Bia³oruœ, centralna Ukraina2). Badania prowadzone by³y nie tylko w przestrzeni pogranicza wyznaniowego i etnicznego (na terenach by³ego ZSRR w polskich diasporach i wœród ich s¹siadów), ale równie¿ w granicznym czasie prze³omu politycznego, upadku totalitarnego porz¹dku i otwarcia granic. Temu zapewne zawdziêczaliœmy przyjazne nastawienie rozmówców i ich otwartoœæ. Ze wzglêdu na nieobecnoœæ „religii koœcielnej” w ¿yciu publicznym ZSRR i trudn¹ sytuacjê ludzi wierz¹cych dominowa³ tam bezpoœredni przekaz wiary domowej miêdzy najstarszym i najm³odszym pokoleniem. Przekaz ten charakteryzowa³ siê pog³êbion¹ adaptacj¹ biblijnych mitologemów ³¹czonych z tradycj¹ lokaln¹, dostosowanych do warunków egzystencji w konkretnej wspólnocie. Narracje niejednokrotnie by³y konstruowane wokó³ schematów interpretacyjnych i spetryfikowanych zwrotów jêzykowych, które odnajdowa³am we wczeœniejszych, rozproszonych zapiskach etnografów, poczynaj¹c od drugiej po³owy XIX wieku. Do podstawowych źróde³ utrwalonego przez nas przekazu nale¿¹ druki dewocyjne, modlitewniki i kantyczki, pochodz¹ce zazwyczaj z pocz¹tków XX wieku, których teksty wykorzystuj¹ symbolikê typologiczn¹3. Mo¿na te¿ stwierdziæ „kolisty” obieg ustnego przekazu, wtórnie w³¹czaj¹cego motywy ludowe zaczerpniête z literatury dewocyjnej czy z pieœni dziadowskich do wspó³czesnych narracji. Wyraźny wp³yw na wiedzê biblijn¹ rozmówców mia³a jeszcze w latach 90. tradycja ¿ydowska, której œlady nosz¹ analizowane przeze mnie narracje. Œlady te 1 U¿ywam tu okreœlenia Aleksandra Naumowa (1976). Materia³y zawieraj¹ zapisy ponad 900 rozmów, ponad po³owa z nich rejestrowana by³a na taœmach magnetofonowych. Efekty tej pracy omówi³am w monografii Biblia ludowa. Interpretacja wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wroc³aw 2000. 3 Typologia biblijna to wypracowany w œredniowiecznej teologii system symbolicznych relacji pomiêdzy postaciami i wydarzeniami Starego i Nowego Testamentu, zgodnie z zasad¹, ¿e ten drugi wype³nia obietnice pierwszego, który by³ jego zapowiedzi¹. Obrazowym modelem typologii by³a opracowana przez uczonych mnichów tzw. Biblia pauperum, zestawiaj¹ca ze sob¹ paralelne sceny z trzech epok biblijnej historii zbawienia: natury (do Moj¿esza), prawa (od Moj¿esza do Chrystusa) i ³aski, czyli Nowego Przymierza. (Por. de Lubac 1959). 2 �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje „Przeciw biciu sercu albo melancholii”. Poradnik z ¿ydowskiego źród³a, z okresu miêdzywojennego, przepisywany przez naszych rozmówców (Widze, rej. bras³awski, obw. witebski, Bia³oruœ, 1996) 57 �58 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje przetrwa³y Holocaust, który spustoszy³ tereny naszych badañ. Przyk³adem takiego wp³ywu mo¿e byæ interpretacja grzechu Chama, który rozmówca spod Wilna wyjaœni³ jako kastracjê Noego, jego ojca. Powo³ywa³ siê przy tym na autorytet swego dawnego ¿ydowskiego s¹siada, podkreœlaj¹c z respektem jego kompetencje w sprawach religijnych, podobnie jak wiele innych osób, indagowanych przez nas w kwestii Biblii. Taka deklaracja wprawdzie nie stanowi sama w sobie ¿adnego dowodu, ale nie dotar³am dot¹d do ¿adnego chrzeœcijañskiego apokryfu czy tekstu folkloru, który mo¿na by uznaæ za źród³o tego rodzaju pomys³u. Odnalaz³am go natomiast w tradycji ¿ydowskiej, w dwóch zbiorach mitów i legend biblijnych4. O ile wœród apokryfów jako zabytków pisanych jêzyka polskiego dominuj¹, jak twierdzi³ Aleksander Brückner, apokryfy Nowego Testamentu (1903, s. 113), to mój zbiór materia³ów przedstawia nieco odmienne proporcje. Nawi¹zania do historii starotestamentalnych dominuj¹ w nich i koncentruj¹ siê wokó³ schematów cudów i tragedii opisanych w Ksiêgach Rodzaju i Wyjœcia. Schematy te strukturyzuj¹ nieraz historiê lokaln¹ i zrastaj¹ siê z ni¹ w zmityzowane dzieje badanych spo³ecznoœci. Identyfikowa³y siê one — jako chrzeœcijañskie — z Narodem Wybranym, chocia¿ bezpoœrednio, œwiadomie, odwo³ywa³y siê zazwyczaj do skromniejszej symboliki: my tu jak w ogródku Matki Boskiej. Za tym mitycznym rodowodem kryj¹ siê dwie tezy. Po pierwsze, ¯ydzi to pierwszy naród na œwiecie, wybrany przez Boga (z wszystkimi pozytywnymi konsekwencjami tego pierwszeñstwa, jak wiedza, spryt i bogactwo, a jednoczeœnie z wynikaj¹c¹ z niego pych¹). Po drugie, jak powiadali niektórzy nasi rozmówcy, my jesteśmy z tych Żydów, co się ochrzcili. Jednoczeœnie Jezus jest w owych narracjach postaci¹ pierwszoplanow¹ w stosunku do Boga Ojca, dominuj¹c¹ poprzez swoj¹ aktywnoœæ. Relacja miêdzy Bogiem Ojcem i Bogiem Synem przypomina w analizowanych narracjach opisywane przez badaczy mitologii archaicznych zjawisko oddalania siê Stwórcy od œwiata przez siebie stworzonego i jednoczeœnie zastêpowanie go przez bohatera kulturowego, który mo¿e, choæ nie musi, byæ jego synem (Eliade 1993, s. 129–132). W charakteryzowanym przeze mnie zbiorze narracji Bóg Ojciec jako Deus otiosus, Bóg odleg³y i „bezczynny”, stapia siê z Synem, zgodnie z tendencj¹ nazwan¹ przez Eliadego „imperializmem” postaci mitycznych. Te, które wœród nich dominuj¹, przejmuj¹ stopniowo od pozosta³ych coraz wiêkszy zakres dzia³añ i symboli. Granica miêdzy tymi dwoma Osobami Trójcy Œw. zaciera siê i Pan Jezus okazuje siê wyrazist¹, pierwszoplanow¹ postaci¹, bohaterem kulturowym spo³ecznoœci lokalnej. Moja negatywna ocena pojêcia „apokryfy Starego Testamentu” odnosi siê do wspomnianego wy¿ej zbioru tekstów — źróde³ etnograficznych — i wynika 4 Zapis pe³nej wypowiedzi z 1990 r. (Zowczak 2000, s. 140). O grzechu Chama lub Kanaana jako kastracji por. Graves, Patai 1993, s. 125; Bin Gorion 1996, s. 121–122. �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 59 z modelu przekszta³ceñ, skonstruowanego na podstawie ich analizy. Œwiadcz¹ one o swoistej chronologii wzglêdnej, na któr¹ sk³adaj¹ siê trzy powi¹zane ze sob¹ symboliczne miary czasu. Cykl dorocznych œwi¹t koœcielnych upamiêtnia wydarzenia z ¿ycia Jezusa i Marii oraz kilku œwiêtych patronów; cykl ludzkiego ¿ycia sprowadza siê do jego spo³ecznego wymiaru, momentów przejœcia nawi¹zuj¹cych symbolicznie do wydarzeñ œwiêtej historii; wreszcie cykl wegetacji, zwi¹zany z obrzêdowoœci¹ gospodarcz¹. Ich wzajemne projekcje umo¿liwia³y generowanie znaczenia ka¿dej drobnej cz¹stki otaczaj¹cego œwiata. Istotnym narzêdziem takich projekcji, przedstawionym klarownie przez Czes³awa Hernasa na przyk³adzie siedemnasto– i osiemnastowiecznych pastora³ek, by³a „semantyka paraleliczna”, charakterystyczna dla ludowej poetyki, rozwijana w obrzêdowych narracjach nie tylko w zakresie œrodków formalnych, ale tak¿e poprzez paralelizm socjologiczny. Jego efekty bywa³y okreœlane wartoœciuj¹co w zracjonalizowanym jêzyku badaczy jako religijny „etnocentryzm”, „socjomorfizm”, „rytualizm”, „utylitaryzm” itd. Jednak¿e owe religijno–socjologiczne paralele, jak konstatowa³ Hernas, nie sprowadza³y siê do identyfikacji czy metafory, nie uto¿samia³y niebios z ziemi¹, nie dokonywa³y ich ca³oœciowego porównania. By³y „jedynie zestawieniem opartym na analogii prostej lub zaprzeczonej i na g³êbszym uzasadnieniu psychologicznym nie formu³owanym osobno, lecz w³aœnie zawartym w kszta³cie paraleli” (1965, s. 123). Umo¿liwia³y poszukiwanie „nowych prawd na granicy ludowej œwiadomoœci i systemu twierdzeñ religijnych” (ibidem, s. 124). Przedstawiê teraz g³ówne tendencje przekszta³ceñ zdarzeñ i postaci biblijnych we wspomnianym ju¿ zbiorze narracji, ze wzglêdu na symbolikê czasu, przestrzeni i ludow¹ antropologiê. Umo¿liwi¹ one wgl¹d w mechanizmy twórczoœci apokryficznej, ³¹cz¹cej zdarzenia i postacie obu Przymierzy. Struktura czasu w tych narracjach jest syntez¹ miary cyklicznej i linearnej. Cykliczna, na któr¹ sk³adaj¹ siê trzy wspomniane, wzajemnie przeplataj¹ce siê cykle, nak³ada siê na liniow¹, trójdzieln¹ strukturê kolejnych epok Boga Ojca, Boga Syna i Boga Ducha Œwiêtego, które tworz¹ kontinuum ludzkich światów5, oddzielonych od siebie kataklizmami. Ka¿dy nastêpny świat jest jednak coraz mniej doskona³y, coraz bardziej grzeszny i mizerny, oddalony od pierwotnej pe³ni rajskiego wspó³¿ycia ludzi w jednym œwiecie ze Stwórc¹ (analogicznie do jego oddalania siê, czy te¿ — starzenia, utraty mocy). Świat w jêzyku naszych rozmówców jest pojêciem pokrewnym erze czy eonowi: odnosi siê jednoczeœnie do czasu, przestrzeni i ¿yj¹cej w nich rasy ludzkiej. Kataklizm zaœ (potop, po¿oga, zaraza) odgrywa rolê oczyszczaj¹c¹ wobec świata, zepsutego i zbrukanego ludzkimi grzechami. Mo¿na dostrzec analogiê pomiêdzy takim oczyszczaniem œwiata i losem duszy, obmywanej wod¹ chrztu i przepalanej ogniem czyœæcowym, powracaj¹cej po pokucie na ziemiê w nowym ciele. W miarê starzenia siê œwiata czas się skraca, co oznacza coraz 5 Kursywa s³u¿y tu do zaznaczenia sformu³owañ u¿ywanych przez rozmówców. �60 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje krótszy rok, dzieñ, minutê. Tote¿ i ¿ycie ludzkie trwa coraz krócej, a ludzie s¹ coraz mniejsi, s³absi i coraz mniej urodziwi. Tylko co do rozumu i jego roli pojawia siê kontrowersja: ludzie s¹ coraz m¹drzejsi, ale i coraz gorsi (³¹czy siê to z uznaniem wiedzy, zw³aszcza technicznej, za dar raczej diabelski ni¿ boski i przeciwstawieniem jej wierze natchnionej, wynikaj¹cej z boskiego objawienia, zawartej w Ksiêdze uto¿samianej niekiedy z Bibli¹, dostêpnej tylko wybrañcom). Wyraźn¹ metastrukturê kontaminacji dwóch Przymierzy wyznacza symbolika przeciwstawnych postaci Adama i Jezusa (Nowego Adama) oraz Ewy i Marii (jako Nowej Ewy). £¹cz¹ one oba Testamenty zgodnie z porz¹dkiem typologicznym. Jezus bywa kontaminowany z Adamem, kiedy wystêpuje w roli pierwszego cz³owieka (w zwi¹zku z cykliczn¹ przemian¹ światów w ka¿dym z nich pojawia siê pierwszy cz³owiek, okazuj¹c siê wci¹¿ tym samym cz³owiekiem). W przeciwieñstwie do niego Maria, matka Jezusa, nigdy nie bywa kontaminowana z Ew¹; zawsze s¹ sobie przeciwstawiane. Chocia¿ obie ³¹cz¹ te same atrybuty (jab³ko, w¹¿, drzewo), to zmieniaj¹ one diametralnie znaczenie w zale¿noœci od tego, której z kobiecych postaci towarzysz¹. Z kolei rajskie drzewo wiadomoœci (grzechu) wraz z przeciwstawnym mu drzewem krzy¿a Zbawiciela (czyli Drzewem ¯ycia) tworz¹ drug¹, s³abiej reprezentowan¹ metastrukturê analizowanych narracji. Drzewo ¯ycia wyrasta z drzewa œmierci, pomiêdzy drzewem przeklêtym a œwiêtym tworzy siê kontinuum i niekiedy dochodzi do ich zmieszania, a nawet uto¿samienia (Zowczak 2000, s. 375). Struktura ta wyra¿a siê zarówno poprzez cykliczn¹ symbolikê wegetacji, jak i — w rytualnym porz¹dku — przemiennie skowania Szatana (rozkwitu ¿ycia) b¹dź przykucia Boga do drzewa Krzy¿a, kiedy świat zbli¿a siê do granicy œmierci. Te dwie metastruktury („typologiczna” i osi kosmicznej) tworz¹ symboliczne ramy dla ³¹czenia i mieszania ze sob¹ postaci i zdarzeñ obu Przymierzy. Przyjrzyjmy siê teraz najbardziej wyrazistym przyk³adom dominacji Jezusa, który przejmuje role Boga Ojca. 1. Jezus często występuje jako Stwórca świata w legendach kosmogonicznych, w których wspó³tworzy œwiat z Diab³em. Ich dzia³ania maj¹ charakter zmagañ czy te¿ wspó³zawodnictwa, w ka¿dym razie interakcji, która znajduje kontynuacjê w scenie zst¹pienia Jezusa „do piekie³” po ukrzy¿owaniu. Jest to mitologem, obecny w apokryficznym Zstąpieniu do otchłani (Apokryfy 1986, cz. 2, s. 449, 459). Po³¹czenie tych dwóch struktur przedstawia opowiadanie z Podola, nagrane u schy³ku ubieg³ego wieku. „No to jak Pan Jezus stworzy³, Pan Bóg stworzy³ ... chcia³ stworzyæ wiêcej ziem, ¿e woda wszêdzie. Posy³a diab³a. A diabe³ du¿e, ¿e bêdzie pomocnikiem we wszystkim. I chce zaj¹æ prawo wsio na ziemi. ¯eby byæ starszym wid Boga. No to i posy³a jego na dno morza: Wynieœ piasku z morza, posiejem, bêdzie wiêcej ziemi. Ten poszed³. No mówi jemu: No mów z Bożyju woli. A ten poszed³: Z moju woli. I chodzi i nie ma nic. �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 61 To i znowu ka¿e: Idź. Ty coœ te¿ nie tak, coœ mówi³? Poszed³ jeszcze raz i znów: Z mojej woli. Ni z Bożuju woli. Wychodzi, nie ma nic w rêkach, a nabira³ tam. A na trzeci raz no w¿e nie powiedzia³, ¿e z Bożej woli, a pomyœla³ sobi, co — to za pazurami troszki wyniós³ tej [ziemi z dna morza — M. Z.]. Pan Jezus [...] posija³, i wiele [tyle — M. Z.] wody, czem suchej ziemi. A poleg³ spaæ nocowaæ. Nad morzem. A ka¿e diabe³: A, ja jego wtopiê. A ja starszy bêdzie. Po³o¿yli siê, no to i Pan Jezus po³o¿y³ siê od morza, diabe³ na suszy, przebudzi³ siê: Ja jego przewrócê. [...] Sucho za nim [Jezusem — M. Z.], nie ma morza. A bu³o, za nim wsio woda bu³a. To on przest¹pi³ apiat’ na tê strone jego, ogl¹da siê, sucho, a te¿ woda bu³a. Ka¿e Pan Jezus: Nie, nie, nie, nie. To nie ty starszy, a ja starszy, ty mnie nie wtopisz. To ty sam bedziesz. I [diabe³ — M. Z.] tak judzi³ ludzi na wszystkie bidy do... Pan Jezus zmartwychwsta³, przyszed³ do piek³a wywodziæ dusze, z piek³a, które tam prosz¹ pomy³owania Bo¿ego. A on [diabe³ — M. Z.] zgotowa³ kres³o takie z ³añcuchami, jak Pan Jezus przyjdzie, choæ z krzy¿em, powi jemu: Siadaj. On usi¹dzie, a ³añcuch jego wcepi. I on [diabe³ — M. Z.] bedzie starszy, bo z ³añcuchów jak siê wyrwiesz? No, a on [Pan Jezus — M. Z.] ka¿e: Nie. Ty, popatrzam siê, czy siê dobrze siedzi, posiedź. A on nie myœla³, ¿e jego tak woni [³añcuchy — M. Z.] wezmo. — No, usi¹dź se na to krzes³o. £añcuchy sczepili i wsio. I siedzi do S¹du Bo¿ego, na S¹d Bo¿y dopiero jego Pan Jezus oswobodzi... kuda jemu popaœæ siê. Na wiecznoœæ — czy judziæ znowu ludzi”6. Scena zst¹pienia do piekie³, przedstawiona na ikonie Zmartwychwstania Chrystusa, w dramacie liturgicznym (Miron’ 1896) i w kr¹¿¹cych w badanych przez nas spo³ecznoœciach drukach dewocyjnych7, najwyraźniej zosta³a w³¹czona w funkcjonuj¹cy na S³owiañszczyźnie mit kosmogoniczny jako kolejny akt zmagañ miêdzy Bogiem/Jezusem a Diab³em/Lucyferem. Diabelskie próby utopienia Jezusa na pocz¹tku œwiata i uwiêzienia go na ¿elaznym tronie po zejœciu do piekie³ koñcz¹ siê uwiêzieniem Diab³a, który wpada we w³asn¹ pu³apkê. Zamkniêty w piekle jak w grobie, przykuty do ¿elaznego krzes³a b¹dź uwi¹zany do s³upa, ma czekaæ na ponowne przyjœcie Chrystusa i S¹d Ostateczny. Obawiano siê ich przy koñcu ka¿dego cyklu rocznego: ka¿dej Wielkanocy, ka¿dego prze³omu zimy i wiosny. Lucyfer usi³uje bowiem uwolniæ siê z ³añcucha, który go wiêzi: przegryza go b¹dź pi³uje, a pomagaj¹ mu w tym ludzkie grzechy. Oracja wielkanocna z Wileñszczyzny og³asza radosny fina³, równoznaczny z ponownym skowaniem szatana: 6 Bedrykowce, obw. chmielnicki, Ukraina. Zapis magnetofonowy J. Kusy i J. Musiatewicz, 1999. Płacz i narzekanie Ojców Świętych przed narodzeniem Chrystusa Pana blisko 4000 tysiące lat w otchłaniach będących, aż do wstąpienia Chrystusa Pana do piekłów, Czêstochowa 1910. O wp³ywie tego apokryfu na narracje wspó³czesnych rozmówców Zowczak 2003, s. 63–64. 7 �62 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje „Lucyper przeklêty na ³añcuchu skacze. Daj Bo¿e, [byœmy] ten rok prze¿yli i drugiego doczekali, z ma³ymi biedami, z wielkimi pociechami”8. Moment prze³omowy, w którym ³añcuch wiê¿ wi¹¿¹cy Lucyfera zrasta siê na nowo, ma miejsce, kiedy wierni (lub kap³an) dope³ni¹ wielkanocnego rytua³u. Zale¿nie od lokalnej tradycji jako rytua³ podtrzymuj¹cy dalsze trwanie œwiata wskazywano ró¿ne elementy zwyczajowych praktyk lub liturgii. Wed³ug rozmówców na Wileñszczyźnie i w woj. przemyskim moment prze³omu wyznacza³ dawny obrzêd, funkcjonuj¹cy niegdyœ w liturgii obu obrz¹dków chrzeœcijañskich: potrójne, procesyjne obchodzenie koœcio³a podczas rezurekcji (Badura 1903) lub cerkwi — noc¹, z Wielkiej Soboty na Niedzielê, po którym kap³an trzykrotnie stuka³ krzy¿em lub kluczem w zamkniête wrota œwi¹tyni, otwierane nastêpnie od wewn¹trz przez koœcielnego. Obrzêd ten przypomina scenê zst¹pienia Chrystusa do piekie³ w przedstawieniach pasyjnych, kiedy uderza on krzy¿em w bramê piekieln¹ (Smoleñ 1987, s. 110) . Historie cierpienia i triumfu Zbawiciela ³¹czy symboliczny rekwizyt: ¿elazne ³añcuchy, które skuwaj¹ go podczas wydarzeñ pasyjnych. Oprawcy prowadz¹ Jezusa na ³añcuchu; jest on symbolem diabelskiej pu³apki, w wyniku której dochodzi wprawdzie do ukrzy¿owania i œmierci Jezusa, ale po jego zmartwychwstaniu ³añcuchem zostaje skowany Szatan. Obraz upokorzonego Jezusa u słupa, który jest popularnym przedstawieniem dewocyjnym i modlitewnym9, zostaje zast¹piony obrazem Lucyfera, przykutego do s³upa we wnêtrzu ziemi. Ów słup kamienny zaœ, moc¹ semantyki paralelicznej, staje siê inwariantem drzewa krzy¿a, podobnie jak rajskie drzewo ¿ycia i suchy d¹b u Grobu Pañskiego, który wed³ug przepowiedni ma zakwitn¹æ i wydaæ owoce u koñca œwiata, zwiastuj¹c powtórne przyjœcie Mesjasza10. Lucyfer bywa³ z kolei zastêpowany w narracjach naszych rozmówców przez z³ego ³otra lub, czêœciej, Judasza: „On poca³owa³ Pana Jezusa i zdradzi³. To dlatego nazywa siê Judasz, ¿e zdradzi³. — A jak on umar³? — Umar³... ³añcuch jemu powiesili [...] £añcuch jemu gruby, gruby wisi temu Judaszu na szyi. I to mówi¹, ¿e jak on ³añcuch ten przegryzie, tedy skoñczenie œwiata bêdzie. A jak na Wielkanoc Wesa³ynê zaœpiewaj¹, to ten [³añcuch — M. Z.] stanie taki, jak by³. I za to on nie przegryzie i wisi, wisi. To Judasz zdrajca”11 . 8 Rej. wileñski, Litwa, 1991. Tak¹ wizjê zawiera np. apokryficzny Sen Najświętszej Panny, i to zarówno jego najstarszy znany polski zapis z 1564, jak i wersja zapisana w 1989 roku w woj. przemyskim. Por. Bystroñ 1980, s. 74; Zowczak 2000, s. 397. 10 Np. w tzw. przepowiedniach Sybilli; por. Zowczak 2000, s. 376–377. 11 Rej. solecznicki, Litwa, 1992. 9 �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 63 Po³¹czenie wydarzeñ pocz¹tku i koñca tworzy symboliczne ramy dziejów œwiata i ich cyklicznego porz¹dku, generuje ich ca³oœciow¹, „totaln¹” wizjê, w której mieszaj¹ siê „podobne” postacie i zdarzenia obu Przymierzy — Testamentów, przejmuj¹c nawzajem swoje cechy. Zapewne zawa¿y³ tu wp³yw wczesnego t³umaczenia Ewangelii Nikodema na jêzyk starocerkiewnos³owiañski i jej wykorzystywania w wielkosobotniej liturgii (Minczew, Skowronek 2006, s. XIX). Przypisanie Jezusowi stworzenia œwiata poœwiadcza przytaczana przez Aleksandra Œwiêtochowskiego anegdota o „bezrozumnej” frazeologii pobo¿noœci szlacheckiej drugiej po³owy XVII wieku i czasów saskich: „Gdy Massalski ¿eni³ siê z Radziwi³³ówn¹, biskup, chc¹c przed œlubem zrewidowaæ wiedzê religijn¹ krewniaka, zapyta³ go: — A kto stworzy³ œwiat? — Pan Jezus! — odrzek³ bez namys³u nowo¿eniec” (za: Hernas 1965, s. 102). 2. Jezus stwarza ludzi, podobnie jak w apokryficznej po³udniowos³owiañskiej legendzie O Morzu Tyberiadzkim12. Stworzywszy zaœ ich, odchodzi, opuszczaj¹c bezbronne stworzenie. Korzysta z tego Diabe³, który je psuje, dziurawi¹c, opluwaj¹c lub przydaj¹c mu organy seksualne. Jest wiêc znów wspó³twórc¹, podobnie jak przy stwarzaniu œwiata. Zgodnie z zasad¹ ci¹g³ej degradacji stworzenia ju¿ Ewa, powsta³a po Adamie, jest mniej ni¿ on doskona³a. Narracje o grzechu pierworodnym, interpretowanym niekiedy jako akt seksualny13, powtarzaj¹ schemat dramatu stworzenia: Adam odchodzi od Ewy, podobnie jak wczeœniej Jezus od stworzonych przez siebie ludzi, a wówczas Diabe³ po raz kolejny psuje boskie stworzenie (Zowczak 2000, s. 56–61). Zatem relacja typologiczna (Adam/Jezus) w kontekœcie cyklicznie postrzeganego czasu ulega transformacji: ta sama struktura powraca w ró¿nych formach symbolicznych (zw³aszcza w interpretacjach Ksiêgi Rodzaju14). Mechanizm ten w oczywisty sposób ³¹czy siê z charakterystyczn¹ dla przekazu ustnego redundancj¹, powtarzaniem tego samego na ró¿ne sposoby. Niektóre narracje, zachowuj¹c wzglêdn¹ wiernoœæ wobec Biblii, nazywaj¹ jednak uparcie stwórcê Panem Jezusem, który „...ulepi³ ich [ludzi — M. Z.] z b³ota. To tchn¹³ duchem. Potemu mówi: có¿ to jedno bêdzie, jak siê rozmno¿y? Wyci¹gn¹³ rebro z Adama i z nioho zrobiw kobite. Ta para, ¿eby siê rozmna¿ali, no z tym rajskim sadom, ¿eby... wsio wasze, wsio ludzie bêdziecie ¿yæ bez s³aboœci, wsio spo¿ywajcie, „Potem wst¹pi³ Pan do swojego Ojca na niebiosa po duszê dla Adama” (O morzu Tyberiadzkim, w Minczew, Skowronek 2006, s. 6–8). Na zast¹pienie Ojca przez Syna w tekstach tej legendy zwróci³ uwagê Ryszard Tomicki (1980, s. 59). 13 Pomiêdzy Adamem i Ew¹ b¹dź Ew¹ i Diab³em. Tak¹ interpretacjê spotykaliœmy czêsto w po³udniowo–wschodniej Polsce w latach 90. 14 Wytropi³ to Edmund Leach. Jego analiza strukturalna zastosowana wobec Biblii wydaje mi siê zbyt arbitralna, ale ze wzglêdu na zachowanie cech przekazu ustnego daje niekiedy interesuj¹ce rezultaty. Por. Leach 1969. 12 �64 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje tylko z jednej jab³oni nie spo¿ywajcie. A diabe³ Jewe podkusi³, ona wkusi³a. Wot, jest u mu¿cziny na szyi taka gula. Je, przywiezali, no to ka¿e, to potomstwo, z tego potomstwa, ¿e Adam nie wyplu³ tego jab³ka, a je zjad³. Potemu zgrzeszyli i Pan Jezus spyta³: — Pocoœcie tak zrobili? Teraz bêdziecie karane do œmierci s³aboœciami, czo³o wasze bêdzie zawsze w pocie od pracy. Bêdziecie zarabiaæ sobie chleb swoim zdrowiem i swoimi rêkami”15 . 3. Jezus karze ludzi za grzechy nie tylko jako przysz³y Sêdzia, lecz tak¿e poprzez kataklizmy, kojarzone z biblijnym potopem oraz zag³ad¹ Sodomy. Niszczy k³osy, skazuj¹c stworzenie na œmieræ g³odow¹ (na Litwie wypraszaj¹ ocalenie czubka pierwotnego k³osa pies i kot, st¹d ¿yjemy na psiej doli, w Polsce wstawia siê za pieskiem i kotkiem sama Matka Boska); zsy³a na grzeszników potop (w niektórych wariantach w³aœnie potopem niszczy k³osy); grozi spuszczeniem ognia (w Listach z nieba). Chrystus Frasobliwy, jeden z najpopularniejszych typów ikonograficznych sztuki ludowej, by³ uwa¿any w ró¿nych regionach Polski za Jezusa rozmyœlaj¹cego nad zag³ad¹ ludzi, którzy zatonêli w czasie potopu. ¯a³uje ich i postanawia, ¿e wiêcej ju¿ ich w ten sposób kara³ nie bêdzie (por. Rdz 8, 21 i 9, 11): „Ludzie maj¹ takie Pany Jezusy, co to po potopie siê wziê³o. Pan Jezus podpar³ sie, sie tak zastanowi³ ze juz innymi karami nie bandzie ludzi kara³, bo przy tym potopie to straœnie duzo ludzi wyginê³o” (Olêdzki 1971, s. 79, przyp. 55). Przekazy, wed³ug których Frasobliwy „turbuje siê nad Jerozolim¹”, nawi¹zuj¹ te¿ do dialogu Abrahama z Jahwe o losie mieszkañców Sodomy i Gomory (Rdz 18, 23–33). Narratorzy ³¹cz¹ w nich elementy dwóch starotestamentowych przymierzy: Noachickiego i Abrahamowego, aby wyjaœniæ przyczynê frasunku Pana Jezusa. Mog³a wp³yn¹æ na tê interpretacjê recepcja Lamentacji Jeremiasza, czytanych w liturgii Wielkiego Tygodnia (Jer 9, 16–23). Koœció³ uznaje je wszak „za najodpowiedniejszy œrodek do wyra¿enia dramatu Mêki Pañskiej — ogromu cierpieñ Zbawiciela” (Pismo Święte 2008, s. 969) „Siedzia³ smutny Pan Jezus nad Jerozolim¹, nie móg³ im darowaæ, co same grzeszniki byli. Oni go prosz¹, a on powiedzia³, jak znajd¹ piêædziesiêciu sprawiedliwych, to przebaczy; oni szukali i nie znaleźli. Dajcie dziesiêciu. Te¿ nie znaleźli. Dajcie jednego. Nawet jednego nie by³o. No i Pan Jezus zg³adzi³ Jerozolimê”16. 15 Bedrykowce, obw. chmielnicki, Ukraina. Zapis magnet. Joanna Musiatewicz, 1998. Woj. p³ockie, 1989. Podobne interpretacje rzeźby Chrystusa Frasobliwego jako „sêdziego zniszczenia s³usznego” zanotowane w woj. rzeszowskim — Kunczyñska–Iracka 1980. 16 �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje Chrystus Frasobliwy przed katedr¹ w Kamieñcu Podolskim. Fot. M. Zowczak 65 �66 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 4. W ajtiologicznych legendach o Bogu/Jezusie chodzącym po ziemi w towarzystwie œw. Piotra ten ostatni zastêpuje czêsto wszystkich dwunastu aposto³ów i dziedziczy w strukturze narracji miejsce po Diable, naœladowcy Stwórcy i z³odzieju boskiej substancji (jest to szczególnie widoczne w opowiadaniach o powstaniu grzybów z wyplutych przez Piotra kawa³ków skradzionego przezeñ placka (Zowczak 2000, s. 72, 326). Mity o Bogu wêdruj¹cym po œwiecie w postaci wêdrownego dziada–¿ebraka mieszaj¹ siê z w¹tkami i motywami kanonicznych Ewangelii. W wielu przypadkach Jezus i œw. Piotr ulegaj¹ ca³kowitej metamorfozie, tak ¿e nawet trudno mówiæ o adaptacji. W dziewiêtnastowiecznej legendzie ukraiñskiej nosz¹ imiona Mudrec i Chytrec. Jezus wystêpuje jako lekarz–cudotwórca i bohater kulturowy, œw. Piotr zaœ, podobnie jak z³y brat w analizowanych przez Eleazara Meletinskiego archaicznych mitach, odgrywa rolê demonicznego i komicznego zarazem trickstera, który nieudolnie naœladuje lub parodiuje czyny i wynalazki bohatera (1981, s. 227). Wed³ug Jerzego Wasilewskiego postaæ ta reprezentuje w ludowym systemie wierzeniowym podwójn¹ symbolikê przejœcia: od œwiata idealnego do realnego oraz od niedoros³ego i niepowa¿nego ucznia do nauczyciela–mistrza. „Jest to zarazem punkt styku logiki mitu (pocz¹tków stworzenia) i rytua³u (inicjacji)” (Wasilewski 2002, s. 159–164) . Mudrec i Chytrec poprzez swoje interakcje sankcjonuj¹ etos wiejskich spo³ecznoœci i okreœlaj¹ wartoœæ elementów œwiata, postrzeganego z ich perspektywy. „Œwiêty Piotr szed³ i nogi go rozbola³y, i skrad³ konia. Spotyka Pan Bóg Piotra i pyta siê go: — Sk¹d wzi¹³eœ konia? — Kupi³em. Pan Bóg mówi: — Poka¿ œwiadków. A tam by³a kuku³ka i wrona. Kuku³ka mówi: — Kupi³, kupi³. A Pan Bóg ca³y czas wie, ¿e Piotr skrad³. Pyta siê wrony. — Krad³, krad³. I przywo³a³ wronê i mówi: — Mo¿esz ca³y rok krzyczeæ, a kuku³ka bêdzie kukowaæ tylko do œwiêtego Piotra”17. Cztery przedstawione wy¿ej przyk³ady ukazuj¹ Jezusa jako Stwórcê œwiata, jego surowego Sêdziego oraz bohatera kulturowego — „drugiego stwórcê”, który porz¹dkuje istniej¹cy ju¿ œwiat, dokonuj¹c przemian jego i jego mieszkañców — nadaj¹c im charakterystyczne cechy. Zwi¹zane z tymi rolami kontaminacje dwóch Testamentów mo¿na uznaæ za efekt uboczny adaptacji w¹tków biblijnych do wierzeñ niechrzeœcijañskich, zgodnie z ich cykliczn¹ organizacj¹ czasu. Światy Boga Ojca i Boga Syna nak³adaj¹ siê na siebie i s¹ praktycznie nie do oddzielenia. Idea, i¿ Chrystus przekszta³ci³ stworzenie, nie k³óci siê z chrzeœcijañskim przes³aniem, twierdzi Marlène Albert–Llorca, autorka monografii poœwiêconej europejskim legendom o pochodzeniu roœlin i zwierz¹t. Tak jak nowe prawo wype³ni³o dawne, œwiat stworzony przez Boga zosta³ przemieniony przez Jezusa (Albert–Llorca 1991, s. 28). Jest to przecie¿ nie tylko zasada typologii 17 Rej. œwiêciañski, Litwa, 1992. �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 67 biblijnej, ale prawda ca³ego chrzeœcijañstwa. Badacze uznawali mieszanie obu Przymierzy za wynik ignorancji narratorów, poniewa¿ sami postrzegali czas liniowo, jako nieodwracalny, przeciwstawiaj¹c pierwotn¹ kreacjê — stworzenie œwiata, legendom o drugiej kreacji — metamorfozie, osnutym wokó³ dzia³alnoœci Chrystusa. W analizowanych przeze mnie narracjach Pan Jezus jest wy³¹cznym podmiotem w¹tków, wierzeñ i zwyczajów dotycz¹cych Bo¿ego Narodzenia i Dzieciñstwa oraz Pasji i Zmartwychwstania, a zatem zostaje wyraźnie odró¿niony od Boga Ojca jako Odkupiciel, Syn Marii. W pozosta³ych przypadkach przenikanie siê obu postaci jest uderzaj¹ce. Przedstawiê teraz dwa przyk³ady kontaminacji, które wynikaj¹ w sposób oczywisty ze „sp³aszczenia” typologii biblijnej, czyli umieszczenia typu i antytypu w jednej p³aszczyźnie czasowej. Cykliczny charakter czasu ma w tym przypadku drugorzêdne znaczenie, poniewa¿ na pierwszy plan wysuwa siê literalne potraktowanie podobieñstwa zestawianych ze sob¹ postaci i zdarzeñ obu Przymierzy. Prowadzi to do ich zmieszania. 5. Wydarzenia z dziejów Mojżesza i Jezusa ulegają kontaminacjom zw³aszcza w epizodach topienia/rzezi niewini¹tek oraz wyjœcia Izraela z Egiptu/ucieczki œw. Rodziny do Egiptu. Liczne przypadki tego rodzaju adaptacji zarejestrowaliœmy na Litwie. „Przez Morze Czerwone jak Pan Jezus chodzi³, to machn¹³ lask¹ i morze siê rozst¹pi³o, a potem jak przeszli tak¹ œcie¿k¹ miêdzy wod¹, znowu machn¹³ i z powrotem by³a woda i zatopi³a tych, co go gonili”18. Jezus zast¹pi³ tu Moj¿esza w epizodzie cudownego rozst¹pienia siê wody podczas ucieczki Izraelitów z Egiptu (Wj 14, 21–22). Jest to w pewnym sensie kontaminacja zgodna ze struktur¹ Biblii chrzeœcijañskiej, bowiem przejœcie Izraelitów przez Morze Czerwone ma zgodnie z porz¹dkiem typologicznym prefigurowaæ chrzest Chrystusa w Jordanie (por. 1 Kor 10, 1–2). W innych narracjach nastêpuje uto¿samienie faraona z Ksiêgi Wyjœcia z Herodem–dzieciobójc¹ (Mt 2, 16–18); Jezus i Moj¿esz uczestnicz¹ w tym samym wydarzeniu. „[...] I wtedy król ¿ydowski, ale nie powiem nazwiska, zamyœli³ tak: Aha, poczekajcie; wykroiæ ch³opczyków z tych trzech lat, czy te nawet co dopiero urodziwszy siê, to wszystko jedno — ka¿de wykroiæ, matki zmusiæ. I taki ¯yd chodzi³ i — ciach, g³ówki, i o œcianê rzuca³. A tego Józefa pobudzi³ anio³ i mówi: Wstañ, Józefie, zabieraj Maryjê i Jezusa i uciekaj do Egiptu. [...] A jeszcze jedna ¯ydówka [mia³a — M. Z.] Moj¿esza, synka swego, a jemu by³o drugi roczek [...], ale wziê³a do koszyka, takie i teraz s¹, do koszyka posadzi³a, na rzeka wynios³a i zawróci³a siê i uciek³a. Mówi: Utopi siê, to utopi, ale ¿eby ja nie widzia³a, jak jego z moich r¹k bior¹. 18 Rej. solecznicki, Litwa, 1991. �68 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje [...] A wtedy tylko te dwa zosta³y siê, Pan Jezus i ten Moj¿esz. Tylko te dwa dzieciaczki z tych trzech lat. A jak ten król ¿ydowski zmar³, to Matka Boska wróci³a siê do swojej ziemi”19 . O ile w tym opowiadaniu Moj¿esz zosta³ przeniesiony do Ewangelii œw. Mateusza jedynie poprzez w³¹czenie epizodu z koszykiem i z imienia, kolejne w wiêkszym stopniu uwzglêdnia jego to¿samoœæ. Po opisie narodzin Jezusa nastêpuje historia Moj¿esza: „[...] jedna matka mia³a ch³opczyka, przykazania dawa³ na górze Synaj, Moj¿esz mu by³o, i ona po¿a³owa³a go do ¿niêcia [rzezi — M. Z.] ¿eby poszed³, to ona splot³a taki koszyczek i jego zamaza³a smo³¹, no i zawinê³a, w³o¿y³a go do koszyczka i puœci³a na morze. Ten Moj¿esz p³yn¹³, p³yn¹³, tam gdzieœ na drugi brzeg i tam go jakaœ niewiasta znalaz³a na morzu, za to siê Moj¿esz nazywa³ i on osta³ siê ¿ywy i da³ tych dziesiêæ przykazañ. — A kiedy to by³o? — Wtedy, w tym czasie jak Pan Jezus narodzi³ siê i ta niewiasta chcia³a syna przed Herodem uratowaæ”20 . Interpretacja ta — jeœli j¹ traktowaæ typicznie — jest zgodna z Ksiêg¹ Wyjœcia (1, 22). Zgodnie z ni¹ faraon wyda³ narodowi rozkaz: „wszystkich nowo narodzonych ch³opców Hebrajczyków nale¿y wrzuciæ do rzeki...”, a tradycja ¿ydowska objaœnia, ¿e przyczyn¹ tego zarz¹dzenia by³ proroczy sen faraona o Moj¿eszu (Ginzberg 1909, s. 254–256). Przedstawiê jeszcze dwa przyk³ady narracji, w których Jezus zastêpuje Moj¿esza w starotestamentowym epizodzie: „[...] jak Pana Jezusa chcieli zabiæ i Matka Boska go w koszyczku schowa³a. [...] Jak Matka Boska z Józefem siê chowa³a i jak tego Pana Jezusa na morze da³a w koszyku, bo takie Izraeli czy jakie to chcieli zabiæ, i tak sie Pan Jezus uratowa³”21 . „Pan Jezus jak ucieka³ z Matk¹ Bosk¹ na osio³ku przez rzekê, pa³k¹ machn¹³ i przeszed³ przez rzekê, a faraoni, wozy i konie, pyszne wojsko w g³êbinie tonie22. Pan Jezus przejecha³, a te, co nie uwierzyli, wszystko tonie”. 19 Rej. œwiêciañski, Litwa, 1991. Rej. solecznicki, Litwa, 1991. 21 Rej. wileñski, Litwa, 1991. 22 Rozmówczyni w³¹czy³a w opowiadanie fragment pieœni kantyczkowej o opatrznoœci Bo¿ej. Rej. wileñski, Litwa, 1991. 20 �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 69 Symboliczny paralelizm, prowadz¹cy do kontaminacji w¹tków dwóch Przymierzy, opiera siê na nastêpuj¹cych skojarzeniach: faraon topienie ch³opców wyjœcie Izraelitów z Egiptu wojsko faraona Herod rzeź ch³opców ucieczka œw. Rodziny do Egiptu ¿o³nierze Heroda Warto zauwa¿yæ, ¿e bohaterowie naszych narracji przechodz¹ nie p o w o d z i e, jak w tekstach Ewangelii, lecz p r z e z wodê, œcie¿k¹. Jezus przechodzi po piasku, tak jak Moj¿esz, kiedy „wody siê rozst¹pi³y, a Izraelici szli przez œrodek morza po suchej ziemi, maj¹c mur z wód po prawej i po lewej stronie” (Wj 14, 21–22). Podobne zdarzenie opisuje Ksiêga Jozuego: kiedy Izraelici przechodzili przez Jordan, „zatrzyma³y siê wody sp³ywaj¹ce do morza Areby, czyli Morza S³onego, oddzieli³y siê zupe³nie, a lud przechodzi³ naprzeciw Jerycha” (Joz 3–4, 18). 6. Maria z Nazaretu jako Mądrość Boża. Ostatni przyk³ad dotyczy chrzeœcijañskiej adaptacji starotestamentowego Hymnu o Mądrości Bożej jako uosobionej towarzyszce Stwórcy (Prz 8, 22–31). „M¹droœæ opiewana w tej ksiêdze — pisze Alan Unterman — odnosi siê do Tory, poprzez któr¹ Bóg stworzy³ œwiat” (1994, s. 224). Liturgia chrzeœcijañska odnosi natomiast Hymn do Bogarodzicy jako „Stolicy M¹droœci” (Pismo Święte 2008, s. 716, przyp.). Od X wieku sta³ siê on lekcj¹ mszaln¹ na uroczystoœæ Narodzenia Najœwiêtszej Marii Panny. „Wydaje siê, ¿e chciano podkreœliæ pochodzenie z Bo¿ej myœli Tej, której narodziny czczono”, pisze René Laurentin (1989, s. 249). Do kultury ludowej Hymn dotar³ w postaci pieœni maryjnej, któr¹ rozpowszechni³y popularne druki dewocyjne. Oto fragment takiej 22–zwrotkowej Pieśni do Najświętszej Maryi Panny, stanowi¹cej przeróbkê wspomnianego fragmentu Ksiêgi Przys³ów: Nim tê ziemiê Bóg utworzy³, Jam ju¿ by³a poczêta, Jeszcze nie by³o przepaœci, A jam by³a zrodzona. Tyœ o Matko nasza By³a ju¿ wybrana. Gdyœ utwierdza³ fundamenta Na tym okrêgu ziemi, Kiedyœ noc od œwiat³a dzieli³, Da³ im porz¹dek piêkny; Ja z nim pracowa³a W¿dy we wszystkich rzeczach. [...] Kiedy utwierdza³ powietrze, �70 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje S³oñce, ksiê¿yc i gwiazdy, Kiedy wywy¿sza³ planety Da³ mi wielk¹ moc wszêdy Ja tam w ka¿dej dobie W¿dy by³a przy Panu, itd. (Nowa kantyczka 1904, s. 267–277). W innej kantyczce, wydanej nak³adem tej samej wileñskiej ksiêgarni, rozpoznajemy biblijny Hymn w odmiennej redakcji, w pieœni zatytu³owanej Zawitaj, Córko Ojca przedwiecznego: Jeszcze w swym szyku nieba nie stanê³y, Ani w swych brzegach morza zatonê³y, Gdy Boska m¹droœæ pagórki warzy³a, Tyœ przy niej by³a! [...] Nim grzesznik Adam stan¹³ po lewicy, W przejrzeniu Boskiem jednaœ po prawicy Przed wieki by³a, niewinnie poczêta, Panienko œwiêta! (Kantyczka 1915, s. 288–289). Zatem „apokryf”, stworzony wskutek literalnego potraktowania alegorii, jest w³aœciwie kanoniczny. Tysi¹ce pielgrzymów podczas drogi na Kalwariê powtarza³y jego kolejne zwrotki za przewodnikiem. Badacze cytowali podobn¹ pieœñ (w kolejnej, trzeciej ju¿ wersji!) na dowód kreacyjnej roli, przypisanej Matce Boskiej w religijnoœci ludowej23, ale ani dawniejsze źród³a, ani nasze narracje takiej interpretacji nie potwierdzaj¹. Matka Boska w ¿adnym znanym mi tekœcie nie uczestniczy w stworzeniu œwiata. Odgrywa raczej rolê bohaterki kulturowej, przemieniaj¹cej istniej¹cy ju¿ œwiat, podobnie jak czyni to Jezus w legendach ajtiologicznych. Przedstawiona wy¿ej struktura mitów o wspó³tworzeniu œwiata przez Boga i Diab³a jest kompletna i nie pozostawia miejsca dla kolejnej postaci, Diabe³ bowiem gra w niej rolê postrzegan¹ w kulturze narratorów jako ¿eñska. Prawd¹ jest natomiast, ¿e najwa¿niejsze postacie ludowego panteonu istniej¹ „od pocz¹tku œwiata”, co wynika z ich istnienia poza ludzkim czasem. Zebrane przez nas narracje, w zgodzie z dziewiêtnastowiecznymi źród³ami, wprowadzaj¹ Mariê w kontekœcie buntu Lucyfera. Jego przyczyn¹ mia³ byæ bo¿y nakaz, aby pok³oni³ siê ujrzanej w widzeniu Maryi. „Przecie¿ ten Lucyper to by³ najlepszy, ten, co najwiêcej wiedzia³ anio³. I jak Pan Bóg pokaza³ jemu niewiasta w widzeniu, to on pierwszy zbuntowa³ siê. 23 Olêdzki 1975, s. 235. Cytowana przez niego pieœñ pochodzi z drukarni Franciszka Or³a i Syna we Frydku na austriackim Œl¹sku, brak informacji o roku wydania. Na ten sam tekst powo³uje siê Ryszard Tomicki (1981), s. 42. �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 71 Kantyczka Zofii Puszkowej z Widz (obw. witebski, Bia³oruœ). Fot. M. Zowczak, 1996 [...] i znalaz³ swoich popleczników i powiedzia³, ¿e nie bêdzie s³u¿yæ. — A co to by³a za niewiasta? — Matka Boska”24 . Miejsce Matki Boskiej w strukturze wierzeñ ludowych, a tak¿e w opisywanym przeze mnie zbiorze narracji, ukazuje pewien osobliwy tekst z tomu Krakowskie Oskara Kolberga, z czêœci poœwiêconej wierzeniom. Zgodnie z nim s³oñce, ksiê¿yc i gwiazdy odbijaj¹ œwiat³o z nieba, a w³aœciwie z niebieskiego pa³acu, gdzie zasiada na tronie Bóg Ojciec, który „trzyma na kolanach Najœwiêtsz¹ Panienkê niepokalan¹ Bo¿¹ Rodzicielkê, a w rêku ma ber³o i kulê œwiata. Po prawej stronie Boga Ojca siedzi z krzy¿em i barankiem Syn Bo¿y Jezus Chrystus, Zbawiciel i Odkupiciel œwiata. Ponad niemi wznosi siê w œwiat³oœci Duch Œwiêty jako go³¹bek bieluchny” (Kolberg 1962, s. 21–22) . Wizja zminiaturyzowanej Marii jako córki Boga na kolanach Ojca, wkomponowana w hieratyczny wizerunek Trójcy Œwiêtej, przywo³uje skojarzenie z ikon¹ Ojcostwa25. Wyobra¿enie „Córki Boga” lepiej odpowiada charakteryzowanym 24 Rej. solecznicki, Litwa, 1991. Jest to przedstawienie Trójcy Nowotestamentowej: „siedz¹cego na tronie starca, który ma na kolanach (na ³onie) dziecko trzymaj¹ce medalion lub kulê z wylatuj¹cym z niej go³êbiem” (Jazykowa 1998, s. 98). 25 �72 Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje tu narracjom ni¿ rola wspó³twórczyni œwiata z apokryficznych pieœni. Wyobra¿enie to wydaje siê okreœlaæ wzajemne relacje postaci analogicznie do ikony Uspienia (Zaœniêcia Najœwiêtszej Marii Panny), gdzie Chrystus trzyma na rêkach duszê Matki Bo¿ej przedstawionej jako spowite w powijaki niemowlê lub kilkuletni¹ dziewczynkê. Dodaæ tu jeszcze trzeba banalne, ale w efektach zbie¿ne z poprzednimi, kontaminacje postaci obu Przymierzy ze wzglêdu na to¿samoœæ imienia (np. Józefa Patriarchy i Józefa, mê¿a Maryi — Zowczak 2000, s. 235), ze wzglêdu na to¿samoœæ atrybutów (np. kojarzone z drzewem Krzy¿a œw. królowa Saby i œw. Helena — ibidem, s. 209, wreszcie ze wzglêdu na to¿samoœæ funkcji b¹dź patronatów (np. prorok Eliasz i œw. Piotr, zarz¹dzaj¹cy gromem i plonami — ibidem, s. 329). Bliskie temu ostatniemu rodzajowi mo¿e byæ tak¿e mieszanie cech postaci dramatu obrzêdowego, granych w kolejnych scenach przez tego samego aktora; np. Abraham i Józef, m¹¿ Maryi, w Chodzeniu z Abrahamem upodabniaj¹ siê do siebie jako ojcowie — starcy o cechach komicznych (ibidem, s. 229–235)26. Przedstawione przyk³ady kontaminacji œwiadcz¹ o tym, ¿e interpretacje Biblii w naszym zasobie źród³owym nie mog¹ byæ interpretowane z perspektywy podzia³u na Stary i Nowy Testament. Osi¹ klasyfikacyjn¹ mo¿e byæ natomiast podzia³ ajtiologiczny: na obcych, odmieñców, b¹dź swoich — wybrañców. Rodowód ka¿dej istoty i ka¿dej cz¹stki œwiata mo¿e byæ bowiem wpleciony w œwiêt¹ historiê. Tylko uwzglêdnienie po³¹czonych struktur tekstów obu Przymierzy, wraz z midraszowymi legendami i apokryfami ¿ydowskimi jako materia³em porównawczym, otwiera perspektywy umo¿liwiaj¹ce sensown¹ symboliczn¹ analizê zebranego przeze mnie zbioru tekstów, które postrzegam jako ¿yw¹ kontynuacjê wczeœniejszych przekazów z pogranicza kultury ludowej i elitarnej. 26 O komicznej roli Abrahama w przedstawieniach ludowych por. Fischer 1913, s. 65. �Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki. Antropologiczne wymiary kultu maryjnego Kult maryjny wydaje siê najbardziej oczywistym aspektem polskiego katolicyzmu, jest zatem wdziêcznym przedmiotem studiów nad kultur¹ religijn¹. Jan Lechoñ pisa³ w wierszu–modlitwie do Matki Boskiej Czêstochowskiej: „w któr¹ wierzy nawet taki, który w nic nie wierzy”1. Ta diagnoza wiary sygnalizuje stabilny temat i rozleg³¹ problematykê. Jeœli przyj¹æ za Michaelem Herzfeldem, ¿e wspó³czesna antropologia polega na „porównawczym studiowaniu zdrowego rozs¹dku, zarówno jego form kulturowych, jak i efektów spo³ecznych”2, to w³aœnie w przypadku polskiej kultury kult maryjny oferuje bogactwo symbolicznych, skondensowanych wzorów, formuj¹cych potoczne myœlenie i emocje oraz (co najmniej poœrednio) wywiera wp³yw na relacje spo³eczne. W zwi¹zku z postmodernistycznym prze³omem i liberalizacj¹ kultury kult maryjny sta³ siê w ostatniej dekadzie ulubionym przedmiotem dekonstrukcji z perspektywy antropologii zaanga¿owanej, a zw³aszcza — feministycznej. Jej wyraźny socjocentryzm, wraz z dowartoœciowaniem cia³a (uprawomocnionym w antropologii religii przez tzw. paradygmat ucieleœnienia, embodiment, którego wyrazicielem sta³ siê Thomas Csordas; 1990), zazwyczaj ignoruje tradycjê religijn¹ b¹dź ca³kowicie zmienia jej sens. Jej duchowoœæ nie jest zakorzeniona w transcendencji, lecz koncentruje siê na praktykach cielesnych oraz buduje rewolucyjny dyskurs kobiecej sprawczoœci3. Importowane z Zachodu pojêcia Z tomu Aria z kurantem (Lechoñ 1945). Wiersz pt. Matka Boska Częstochowska, napisany w 1942 roku, sta³ siê s³owami piosenki znanego krakowskiego kabaretu Piwnica pod Baranami w wykonaniu Oli Maurer z muzyk¹ Zbigniewa Raja. A¿ zbyt dos³owny jego przek³ad obrazowy mo¿na znaleźæ pod adresem: Matka Boska Częstochowska, <http://gloria.tv/?media=325439> (15.02.13). 2 Common sense, common sense knowledge (Herzfeld 2004, s. 8). 3 Tak t³umaczone jest na jêzyk polski pojêcie agency, bliskoznaczne tradycyjnemu znaczeniu podmiotowoœci. 1 �74 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... i jêzyk buduj¹ nowe wzorce „zdroworozs¹dkowe” i nowy typ wra¿liwoœci spo³ecznej, które funkcjonuj¹ ju¿ obok dawnych, zazwyczaj zupe³nie siê z nimi nie komunikuj¹c. G³osy zaanga¿owanych s¹ s³yszalne w mediach i polityce, dyktuj¹ polityczn¹ poprawnoœæ i autocenzurê w sferze publicznej, ale czêœciej przyczyniaj¹ siê do konfliktów z tradycjonalistami i do ich okopywania siê we w³asnych zaœciankach, ni¿ tworz¹ modele alternatywne. Feministki, obstaj¹c przy skrajnoœciach, na ogó³ nie pozostawiaj¹ przestrzeni na dialog. Przedstawiê wybrane przyk³ady dyskursów w polskich pracach z zakresu kultury religijnej z perspektywy znaczeñ, jakie nadawano pojêciu „kult maryjny”, oraz celów jego studiowania. Skonfrontujê je z moj¹ interpretacj¹, powsta³¹ w efekcie doœæ d³ugotrwa³ej ju¿ obserwacji kultury religijnej. Mo¿e uda siê odszukaæ jakieœ zwi¹zki semantyczne pomiêdzy znaczeniami nadawanymi temu pojêciu, a mo¿e jedynie wskazaæ historiê zerwania — mapê nieci¹g³oœci? W latach 30. ubieg³ego wieku Stefan Czarnowski opublikowa³ wp³ywowy esej Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego (19374). Czarnowski by³ socjologiem, religioznawc¹ i historykiem kultury ukszta³towanym przez francusk¹ szko³ê socjologiczn¹ Emila Durkheima i Marcela Maussa; zajmowa³ siê te¿ folklorem. Jego skromny esej, licz¹cy niespe³na 20 stron, zapocz¹tkowa³ w Polsce wspó³czesne studia nad religijnoœci¹. Esej ów dotyczy stanu kultury religijnej polskiej wsi „sprzed jednego pokolenia”, a zatem z koñca XIX wieku, i ma charakter publicystyczny (ukaza³ siê w popularnonaukowym miesiêczniku „Wiedza i ¯ycie”). W swobodnej narracji Czarnowski prezentuje bogaty repertuar zjawisk, odwo³uj¹c siê niekiedy do w³asnych wspomnieñ z dzieciñstwa. Tworzy, rzec mo¿na nieco anachronicznie — „opis gêsty” kultury religijnej. Definiuje j¹ na wstêpie jako kategoriê badawcz¹ przeciwstawion¹ studiom nad religi¹ i odnosi j¹ do sposobu przyswojenia i przekszta³cenia nauki Koœcio³a przez okreœlone historycznie, w miarê jednorodne, œrodowisko spo³eczne. Badanie kultury religijnej kieruje siê ku przedstawieniom, kojarzonym „z wystêpuj¹cymi w kulcie imionami i nazwami rzeczy”, ku charakterowi jej nabo¿noœci i tej nabo¿noœci przejawom (Czarnowski 1958, s. 80). Tak okreœlona kultura religijna odpowiada w pewnym stopniu projektowi przedstawionemu blisko 40 lat później przez Clifforda Geertza w eseju Religia jako system kulturowy (Geertz 2005; I wyd. 1973): koncentruje siê on na wzajemnym modelowaniu ¿ycia spo³ecznego i religii w konkretnym œrodowisku kulturowym. Zazwyczaj socjolodzy, etno– i antropolodzy, którzy zajmowali siê studiami nad kultur¹ religijn¹ w Polsce od lat 60. a¿ do dziœ5, rozpoczynali od krytyki tego impresyjnego, syntetycznego eseju. W tym sensie wszyscy mogliby byæ nazwani „dzieæmi Czarnowskiego”. Po trzydziestu latach zmian w kulturze oraz 4 5 Nastêpnie sta³ siê on czêœci¹ zbioru Kultura (Czarnowski 1958). Na przyk³ad £uczewski 2012. �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 75 Madonny na straganie. Uroczystoœæ koronacji kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Latyczowskiej (Latyczów, 2013). Fot. J. Wajszczak sposobach jej percepcji by³a to krytyka doœæ ³atwa i naturalna. Wieœ nie uchodzi³a ju¿ za „wzglêdnie w sobie zamkniêt¹ i historycznie w wysokim stopniu jednorodn¹” warstwê spo³eczn¹, „bytuj¹c¹ do niedawna w na ogó³ jednakowych warunkach” (Czarnowski 1958, s. 82). Najpewniej nigdy taka nie by³a, a jej obraz Czarnowski konstruowa³, przywo³uj¹c wspomnienia doœwiadczeñ ze swego dzieciñstwa na Mazowszu w latach 80. XIX wieku. To w³aœnie jednak takie unifikuj¹ce za³o¿enie sprawia, ¿e lektura tekstu Czarnowskiego przypomina dzisiejszemu czytelnikowi monograficzne konstrukcje klasyki antropologicznej, prezentuj¹ce badane kultury jako homogeniczne „ca³oœci”, zorganizowane wed³ug okreœlonego wzoru. Ten wzór kszta³tuje wed³ug Czarnowskiego przede wszystkim spo³eczny charakter religijnoœci ludowej, która (zgodnie z teori¹ Durkheima) bezwzglêdnie dominowa³a nad jej indywidualnymi przejawami. Pozwala to opisaæ kulturê religijn¹ w œcis³ym zwi¹zku ze struktur¹ spo³eczn¹ wspólnoty i jej parafialnym, czyli lokalnym charakterem (jego spektakularnym wyrazem jest do dziœ wieloœæ oœrodków kultu maryjnego, skoncentrowanych wokó³ cudownych miejsc i wizerunków). Mo¿na te¿ ³atwo dostrzec, jak sam Czarnowski modeluje opisywan¹ kulturê, odciskaj¹c na niej wizerunek w³asny — przedwojennego intelektualisty, nacechowany dwojakiego rodzaju dystansem — wynikaj¹cym �76 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... z racjonalistycznego ogl¹du œwiata, ale równie¿ dystansem klasowym. Ów podwójny dystans przyczyni³ siê do egzotyzowania religijnoœci ludowej, bo sporz¹dzona przez Czarnowskiego charakterystyka w du¿ym stopniu odnosi³a siê do polskiego katolicyzmu — a pod pewnymi wzglêdami, o których powiem za chwilê, do katolicyzmu w ogóle. Dystans klasowy autora ujawnia siê miêdzy innymi w sposobie przedstawienia kultu maryjnego. W skonstruowanej przez Czarnowskiego strukturze kultury religijnej samoistne i centralne miejsce zajmuje po pierwsze Œwiêta Rodzina, po drugie — Jezus jako wêdruj¹cy po ziemi skromny cudotwórca oraz jako umêczony Odkupiciel. „Spoœród osób Œwiêtej Rodziny na pierwsze miejsce wysuwa siê Matka Boska, od której Dzieci¹tko jest nieod³¹czne” [...], „jeœli nie naczelna w znaczeniu hierarchicznym, to w ka¿dym razie najpowszechniej i najgorliwiej czczona postaæ œwiêta”. Ludowe wyobra¿enia maryjne maj¹ charakter dwoisty, narodowy i lokalny. Matka Boska Czêstochowska — jako rodzaj narodowego emblematu — ³¹czy „ch³opa naszego z narodem polskim jako ca³oœci¹ i jednoœci¹”, bo „wiêź narodowa przedstawia siê u ludu w wiêzi kultowej” (Czarnowski 1958, s. 86). Zarazem specyfika wyobra¿eñ ludowych wyra¿a siê w cechach Opiekunki i Orêdowniczki, przeciwstawionej w³oskim „boginiom matczynym” oraz zachodnioeuropejskim wizerunkom „mo¿nej feudalnej Pani, otoczonej dworem, sprawuj¹cej s¹dy”. „Jest przede wszystkim piêkn¹ i dobr¹ ³askaw¹ Panienk¹ wstawiaj¹c¹ siê za czcicielami swymi u Syna, podobnie jak — wed³ug pragnieñ ch³opa polskiego z okresu pañszczyźnianego — winna by siê za nim wstawiaæ dobra panienka z dworu”. Jej dzieciêca niewinnoœæ, nieskalana czystoœæ, nieograniczona dobroæ ³¹cz¹ siê z „wy¿szoœci¹ natury”. Wydaje siê to oczywiste, zwa¿ywszy, ¿e chodzi o wyobra¿enia religijne, a zatem — o transcendencjê. Nie to, a przynajmniej nie tylko to, ma jednak Czarnowski na myœli. Matka Boska bowiem, „mimo ¿e boso, jak ch³opska dziewczyna po wsiach i po polach przechadza³a siê — wyobra¿ana jest jakby pañskie dziecko”, jest bowiem „najbardziej œwiêt¹ osob¹ po Bogu”. Œwiadczy to — komentuje Czarnowski — o „arystokratyzmie ch³opskim”, co oznacza „czeœæ dla wy¿szoœci natury pañskiej tym wiêksz¹, gdy istota wy¿szego rzêdu miesza siê z pospólstwem” (ibidem, s. 88–89). Tu w³aœnie wyobraźnia Czarnowskiego wydaje siê p³ataæ mu figla: to on sam, pañskie dziecko, projektuje w³asn¹ wizjê œwiata na pospólstwo, konstruuj¹c wizerunek „Matki Boskiej ze dwora”, podobnej popularnym w tamtej epoce i niejako wros³ym w polski katolicyzm rycinom Piotra Stachiewicza. Ten malarz i ilustrator w latach 1892–1893 stworzy³ cykl wizerunków maryjnych, siêgaj¹c do tradycyjnej, ludowo–narodowej symboliki œwi¹t oraz legend. Przetworzy³ je w sentymentalnym, sielankowym stylu, dalekim od surowej ekspresji ówczesnej sztuki ludowej. Madonny Stachiewicza reprodukowano miêdzy innymi na pocztówkach, które zasili³y wyobraźniê kolejnych pokoleñ Polaków. S¹ to jednak wyobra¿enia rodem ze szlacheckiego dworu, który wprawdzie komunikowa³ siê z ludem, ale przede wszystkim tworzy³ dla niego konserwatywn¹ literaturê �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 77 i obrazki w duchu spo³ecznej solidarnoœci, w ramach ideologii narodowej odrodzonego po 1918 roku pañstwa polskiego. „Arystokratyzm ch³opski”, dwuznaczne okreœlenie ³¹cz¹ce ziemsk¹ hierarchiê spo³eczn¹ z porz¹dkiem transcendencji, wytkn¹³ Czarnowskiemu po latach Czes³aw Hernas w monografii dotycz¹cej źróde³ folklorystyki w Polsce. „To termin myl¹cy i wyrós³ jak gdyby z przekonania, ¿e ch³op jest rzeczywiœcie gorszy!”, oburza siê Hernas, i proponuje w zamian „ch³opskie poczucie godnoœci” jako cechê obyczajowoœci i twórczoœci ludowej, towarzysz¹c¹ przejêciu przez lud „motywów chrzeœcijañskich” (1965, s. 123–4). Korekta ta tworzy kontekst filologicznej analizy wzajemnej adaptacji kultury ch³opskiej i religii miêdzy XVI a XVIII wiekiem, która pog³êbia wprowadzone przez Czarnowskiego pojêcie kultury religijnej. Podstawowym terminem, zamiast rozmaitych „socjomofizmów”, staje siê w niej „semantyka paraleliczna”, która pomaga skrzy¿owaæ ze sob¹ odrêbne i nieprzystaj¹ce wzajemnie jêzyki (oraz œwiaty): teoretyczny i abstrakcyjny jêzyk prawd koœcielnych z konkretnym, sensualistycznym jêzykiem folkloru. Termin ten znajduje zastosowanie zarówno na poziomie ich poetyki, jak i prawd wyra¿anych przez owe jêzyki — odmiennych, czêsto wrêcz sprzecznych obrazów œwiata. A przy tym uchyla kolejne wartoœciuj¹ce terminy badaczy religijnoœci ludowej, takie jak „nacjonalizm wyznaniowy” (Czarnowski), czy „prymitywizm, niezdolny do wyra¿enia czegoœ w sposób oderwany” (Jan Stanis³aw Bystroñ). Ów „prymitywny” jêzyk — pisze Hernas — „ujawnia pe³n¹ sprawnoœæ w poznaniu artystycznym i posiada w³asne prawid³owoœci w stosowaniu typów paralel zgodnie z ich kodem znaczeniowym upowszechnionym w danym œrodowisku” (1965, s. 106–107). Pomimo konfliktu jêzyków, reprezentuj¹cych odrêbne kody semantyczne, nast¹pi³a jednak w koñcu ich wzajemna adaptacja. W centrum powsta³ego w efekcie, wieloaspektowego obrazu, przedstawionego przez Hernasa na przyk³adzie pastora³ek, znajduj¹ siê oczywiœcie Œwiêta Rodzina i kult maryjny. Ich paralelizm socjologiczny zestawia ewangeliczny dramat z losem ch³opskiej rodziny w duchu œredniowiecznych apokryfów, wykorzystuj¹c szczególnie topos ubogiego macierzyñstwa. Jest ono zawsze centraln¹ osi¹ pastora³ek, pisze Hernas. Model jêzykowy, nieobecny w funkcjonalistycznym eseju Czarnowskiego, nie jest zatem ca³kiem zbie¿ny z jego modelem kultury, ale mog³o o tym zadecydowaæ zawê¿enie przedmiotu analizy. Ryszard Tomicki w obszernym artykule Religijność ludowa (1981) przedstawia j¹ jako system kultury w okreœlonym przedziale czasowym (XIX–XX w.), powo³uj¹c siê na wspomniany ju¿ esej Clifforda Geertza (2005), ale synteza ta bli¿sza jest duchem strukturalno–semiotycznej racjonalnoœci ni¿ amerykañskiej antropologii interpretatywnej. „Etnografia religioznawcza” Tomickiego obejmuje wszystkie formy dzia³alnoœci spo³ecznej, „które determinowane s¹ rozró¿nieniem rzeczywistoœci empirycznej i pozaempirycznej” (Tomicki 1981, s. 30). Staranny przegl¹d źróde³ ujawnia wprawdzie ich fragmentarycznoœæ i braki, jednak autor konstruuje ca³oœæ, w której ³¹czy ró¿norodne fenomeny w jeden �78 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... Antoni Porczak, Matka Boska Licheńska (fragment); Wêgierka, woj. podkarpackie. Fot. M. Zowczak, 2010 system semantyczny. £¹czy równie¿ elementy za³o¿eñ teoretycznych wczeœniejszych prac. Oprócz elementów koncepcji Czarnowskiego („socjomorfizm”) i Hernasa (paralelnoœæ, synkretyzm) w³¹cza do swojej syntezy ustalenia zaczerpniête z pracy Williama Thomasa i Floriana Znanieckiego (Thomas, Znaniecki 1976; I wyd. 1918), jeszcze w du¿ej mierze obarczonej ewolucjonistyczn¹, wartoœciuj¹c¹ terminologi¹. Na przyk³ad „system dzia³añ religijno–magicznych” to „praktyczny aspekt religijnoœci ludowej” przeciwstawny „dzia³aniom opartym na empirycznych, realnych podstawach” (Tomicki 1981, s. 47). Kult œwiêtych zaœ „mia³ charakter g³ównie utylitarny” (ibidem, s. 45). Czy zatem w ogóle mo¿na mówiæ o religijnoœci? W takim kontekœcie Tomicki charakteryzuje równie¿ kult maryjny. Zarówno bogactwo i ró¿norodnoœæ jego form w polskim katolicyzmie, jak i struktura miejsc odpustowych (75% to miejsca „maryjne”) œwiadczy wed³ug Tomickiego o tym, ¿e Matka Boska zajmowa³a „najbardziej eksponowane miejsce w wierzeniach i kulcie spo³ecznoœci wiejskich” (Tomicki 1981, s. 44). Wyró¿nia jego dwa wyraźne aspekty: opiekuñczo–macierzyñski ³¹czy Mariê „z kobietami, porodem i macierzyñstwem” oraz ogólnie z p³odnoœci¹ i wegetacj¹, natomiast opiekuñczo– w³adczy z pozoru odpowiada „Najœwiêtszej Panience ze dwora” Czarnowskiego. Temu drugiemu wizerunkowi jednak, poza ³askawoœci¹ i wstawiennictwem, �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 79 przypisana zostaje tym razem potê¿na moc, która poza ziemskimi cudami („na miarê wioskowych problemów”, jak twierdzi³ Czarnowski) wyra¿a siê w wymiarze eschatologicznym. Matka Boska „[...] prócz normalnego skracania pobytu w czyœæcu i wprowadzania dusz do raju mog³a ³amaæ ustanowiony przez Boga porz¹dek i ratowaæ od m¹k piekielnych dusze grzeszników”, zauwa¿a Tomicki. Podkreœla te¿ znaczenie œwi¹t maryjnych, ³¹cz¹cych symbolikê ewangeliczn¹ z prze³omowymi momentami wegetacji i wpisanych w rytm rolniczego ¿ycia. Trudno siê nie zgodziæ, ¿e jeœli ludowe (rolnicze) interpretacje Biblii mo¿na postrzegaæ jako pewien symboliczny system, to g³ównie ze wzglêdu na nak³adanie siê na siebie trzech cykli czasowych: roku koœcielnego, a zw³aszcza œwi¹t zwi¹zanych z ¿yciem Jezusa i Jego Matki, cyklu ludzkiego ¿ycia z jego doœwiadczeniami granicznymi — momentami zwrotnymi, oraz dorocznego cyklu wegetacji wraz z zajêciami gospodarczymi. Te trzy miary czasu i ich symbolika przenikaj¹ siê, tworz¹c system paralelicznych odniesieñ. St¹d podwójne nazwy œwi¹t maryjnych, liturgiczna i wegetacyjno–gospodarcza, jak np. Narodzenie Najœwiêtszej Marii Panny, czyli œwiêto Matki Boskiej Siewnej (8 IX). Z kolei roczny cykl wegetacyjno–gospodarczy by³ źród³em metafor dla biegu ludzkiego ¿ycia i zmian statusu spo³ecznego. I tak np. Ofiarowanie Jezusa w Œwi¹tyni, zwane œwiêtem Matki Boskiej Gromnicznej, uchodzi³o za wzór rytualnego wywodu, czyli oczyszczenia po³o¿nicy i jej dziecka, którego dokonywa³ kap³an przed o³tarzem. Dziêki temu matka mog³a wyobra¿aæ sobie, ¿e uczestniczy w takim samym rytuale jak Matka Boska, a i w sztuce ludowej Gromniczna przedstawiana bywa³a jak wiejska kobieta, pod¹¿aj¹ca do wywodu z zapalon¹ œwiec¹ w rêku — „tak, jak Matka Boska sz³a”, jak powiedzia³a jedna z moich rozmówczyñ. Tomicki jednak, komentuj¹c wieloœæ wyobra¿eñ i wizerunków Matki Boskiej, nazywa je „multiplikacjami” (1981, s. 44). Jego racjonalny, zobiektywizowany jêzyk staje siê znowu sposobem egzotyzowania religijnoœci wiejskiej. Potêguje j¹ koncentracja autora na apokryficznych szczegó³ach wierzeñ oraz „utylitarnych” praktykach magicznych. Z jednej strony oznacza to konsekwentn¹ realizacjê zapocz¹tkowanego przez Czarnowskiego opisu kultury religijnej, odmiennej od religii wyznawanej: to ró¿nice, a nie to¿samoœæ, czy nawet podobieñstwa, s¹ interesuj¹ce, pozwalaj¹ uchwyciæ specyfikê fenomenu w konkretnym œrodowisku kulturowym. Z drugiej jednak strony znaczenie tych ró¿nic, starannie odnotowywanych szczegó³ów, powinno byæ uwa¿nie wywa¿one. W artykule Tomickiego wydaje siê dominuj¹ce, przerysowane na u¿ytek racjonalnego projektu. Na przyk³ad rzekomo czêste przypisywanie Matce Boskiej funkcji kreacyjnych w ludowej wizji powstania œwiata Tomicki opiera g³ównie na pewnej cytowanej przez rozmówców pieœni, wed³ug której Maria, Matka Jezusa, towarzyszy³a Bogu przy stwarzaniu œwiata. Jest to jednak pieœñ z rozpowszechnianych przez Koœció³ kantyczek, adaptacja starotestamentalnego Hymnu o Mądrości Bożej (Ks. Przys³ów 8, 22–31). Hymn ten liturgia Koœcio³a stosuje do Bogarodzicy — Stolicy M¹droœci, dlatego w miejsce uosobionej M¹droœci Bo¿ej jako towarzyszki Stwórcy pieœñ �80 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... wprowadza Mariê, Matkê Jezusa6. Akomodacji Hymnu dokonali sami duchowni, tworz¹c popularn¹ pieœñ maryjn¹. „Apokryf” okazuje siê zatem adaptacj¹ tekstu biblijnego dla potrzeb wiernych, wykorzystuj¹c¹ sens typiczny, duchowy. W latach 80., w epoce „Solidarnoœci”, prowadz¹c badania dotycz¹ce bohatera wsi, zwróci³am uwagê na jeszcze jeden rodzaj spo³ecznego znaczenia kultu maryjnego, odnosz¹cy siê do jego aspektu, jak to okreœli³ Tomicki, „opiekuñczo–w³adczego”. W polskim folklorze epos bohaterski nie przetrwa³, a w epice brak rozwiniêtego mitu bohaterskiego, w przeciwieñstwie do po³udniowej i wschodniej S³owiañszczyzny. Jego miejsce zajmuj¹ legendy i podania lokalne, w których g³ówn¹ postaci¹ dzia³aj¹c¹ jest czêsto Matka Boska. W narracjach moich rozmówców z pocz¹tków lat 80. historia lokalna zdominowana by³a przez zdarzenia cudowne, a jej bohater wspierany przez Najœwiêtsz¹ Pannê, która b¹dź przejmowa³a jego rolê, b¹dź wystêpowa³a jako jego Opiekunka (Zowczak 1991). Modelem móg³ tu byæ podkreœlany przez Czarnowskiego kult Matki Boskiej Czêstochowskiej. Paralelizm pomiêdzy bohaterem mitycznym a Matk¹ Bosk¹ z popularnych narracji ma zreszt¹ w du¿ej mierze charakter strukturalny. Jak zwraca³ uwagê Tomicki, Najœwiêtsza Panna przekracza granice œwiatów (nieba/ziemi/czyœæca), œpiesz¹c z pomoc¹ swoim podopiecznym. Bohater mityczny, postaæ par excellence graniczna (równie¿ w znaczeniu przekraczania zasad ludzkiego œwiata), jest swoistym monstrum, wyj¹tkowym grzesznikiem7. Oboje spotykaj¹ siê jednak na granicach œwiatów. Ponadto Matka Boska — patronka lokalnych wspólnot — wspiera bohatera, kiedy staje siê Jej (wizerunku, sanktuarium) obroñc¹, i wybawia go jako grzesznika, podobnie jak ratuje grzeszne dusze od m¹k czyœæcowych w ludowych pieœniach pogrzebowych. W ten sposób dyskurs religijny strukturyzuje historiê wokó³ cudów takich jak „cud nad Wis³¹” w dniu Wniebowziêcia Matki Bo¿ej. Nie jest to jednak schemat ograniczony do kultury wiejskiej czy rolniczej. W sugestywny sposób tê szczególn¹ wiêź miêdzy polskim bohaterem a Matk¹ Bo¿¹, wiêź opart¹ na transgresji i inwersji, ukazuje anegdota, popularna w Warszawie w 1981 roku. Lech Wa³êsa, przywódca Niezale¿nego Samorz¹dnego Zwi¹zku Zawodowego „Solidarnoœæ”, ówczesny trybun i bohater ludowy, nie rozstawa³ siê z wpiêtym w klapê marynarki znaczkiem z wizerunkiem Matki Boskiej Czêstochowskiej na bia³o–czerwonym tle. Opowiadano wówczas, ¿e nad 6 Od X wieku tekst ten funkcjonowa³ jako lekcja mszalna na uroczystoœæ Narodzenia Najœwiêtszej Marii Panny. „Wydaje siê, ¿e chciano podkreœliæ pochodzenie z Bo¿ej myœli Tej, której narodziny czczono” (Laurentin 1989, s. 249). Teksty pieœni — przeróbek Hymnu — cytujê w mojej monografii Biblia ludowa (Zowczak 2000, s. 74–75). 7 Œwiadczy o tym etymologia: dopiero w XVI wieku termin „bohater”, po¿yczka z jêzyka perskiego za poœrednictwem tureckiego i ukraiñskiego, zast¹pi³ s³owiañski wyraz „gardzina”: mocarz, ale te¿ pysza³ek, a źród³owo „okropny, szkaradny”; w jêzyku s³oweñskim grdina to „ohyda, ohydna istota” (S³awski 1952, s. 405; 258). �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje Antoni Porczak, rysunek: Matka Boska Licheńska powinna być z Dzieciątkiem (Wêgierka, woj. podkarpackie). Fot. M. Zowczak, 2010 81 �82 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... Czêstochow¹ mia³o miejsce nowe objawienie: ukaza³a siê w ob³oku Matka Boska z Wa³ês¹ w klapie. Znacz¹cy wydaje siê sposób interpretacji wieloœci przedstawieñ maryjnych. Czarnowski dopatrywa³ siê w tym zjawisku symptomu „ludowego sensualizmu”, a Tomicki okreœli³ je jako „multiplikacjê”. Stanowiska te w swojej racjonalnoœci wydaj¹ siê analogiczne do tzw. literalizmu biblijnego. Jeœli kult jest ¿ywy, czy nie oznacza to wcielania go wci¹¿ na nowo w kulturê, czyli — interpretacji? To nie multiplikacja, lecz interpretacja koœcielnego modelu, jego ró¿nicowanie zarówno w czasie, jak i w spo³ecznoœciach lokalnych, lepiej odpowiada znaczeniu pojêcia „kultura religijna”, które wszak by³o przedmiotem obu tekstów. W warunkach stabilnej, d³ugotrwa³ej organizacji ¿ycia w obrêbie parafii, cudowne wizerunki stanowi³y istotne źród³o lokalnego kodu symbolicznego, modelowa³y wyobraźniê i zarazem by³y modelowane przez lokaln¹ spo³ecznoœæ. W Antropologii kultury wsi polskiej XIX wieku (1986) Ludwik Stomma poœwiêci³ osobny rozdzia³ religijnoœci ludowej, staraj¹c siê wywa¿yæ wiedzê i wyczucie istoty religii ze strukturalno–historyczn¹, sprzyjaj¹c¹ uprzedmiotowieniu perspektyw¹. To tu znajdziemy po raz pierwszy wyraźnie sformu³owane zarzuty pod adresem odchodz¹cej w przesz³oœæ etnografii, która skupia³a zainteresowania badaczy na s³owiañskiej, „pierwotnej” archaice, powoduj¹c oddzielenie „ludowych obrzêdów i wierzeñ” od ksiêdza, koœcio³a i mszy, oraz ich eliminacjê z opisu jako elementów zaburzaj¹cych przekaz „autentycznej”, rodzimej kultury. To anachroniczne rozumienie celu badañ etnologa zostaje zdekonstruowane i oœmieszone, jednak w impresyjnej, ¿ywej narracji Stommy mo¿na zauwa¿yæ konflikt jêzyków. Zatem z jednej strony otrzymujemy obraz skonstruowany wed³ug koncepcji „izolacji œwiadomoœciowej” ch³opów i „ubóstwa doktrynalnego” ich religijnoœci, ich uniformizmu i bezrefleksyjnego rytualizmu praktyk religijnych, wreszcie — ksenofobii; przypomina to Durkheimowski wywód na temat pierwotnych aborygenów. Zarazem jednak Stomma podj¹³ próbê uwzglêdnienia wra¿liwoœci religijnej i „prze¿ycia g³êbi”, czyli indywidualnego doœwiadczenia religijnego, które jednak „znajduje siê niew¹tpliwie poza zasiêgiem narzêdzi i metod etnologa” (Stomma 1986, s. 228). Nie mo¿na ca³kiem pomin¹æ projekcji tego doœwiadczenia, bo stanowi ono istotê religijnoœci. Jego œwiadectwa s¹ jednak wed³ug Stommy sporadyczne i późne, bo dostrzegalne dopiero w wieku XX jako efekty d³ugotrwa³ego oddzia³ywania chrzeœcijañstwa (ibidem, s. 222). Skoro zaœ wykraczaj¹ one poza zakres czasowy monografii, przes¹dza to ostatecznie o ich marginalizacji. Kult maryjny Stomma lokuje raczej w przestrzeni bezrefleksyjnego rytualizmu i sensualizmu ni¿ „prze¿ycia g³êbi”. Przyk³adem mo¿e byæ interpretacja obrzêdów Zaœniêcia Matki Bo¿ej, praktykowanych przez pielgrzymów w Kalwarii Pac³awskiej w dniu 14 sierpnia, uznanych za „wtórn¹ mityzacjê rytua³u” pozbawion¹ zwi¹zku z teologi¹. A przecie¿ Stomma sam odnotowuje wœród trzech maryjnych „stereotypów kultowych” przedstawienie „zbola³ej Matki” obok �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 83 Piastunki i Opiekunki (Orêdowniczki). To w³aœnie „³atwo dostêpne sensualnej mentalnoœci ch³opskiej” stereotypy kultowe, spopularyzowane przez Koœció³ po soborze trydenckim, stanowi¹ wed³ug niego g³ówn¹ przyczynê znaczenia kultu maryjnego w religijnoœci ludowej. Wp³ynê³y nañ równie¿: brak wp³ywów protestanckich, wp³ywy prawos³awia, oraz... „bardzo silne pierwiastki matriarchalne” w rolniczym, osiad³ym ¿yciu polskiej wsi (Stomma 1986, s. 225). Tu autor bez jakiegokolwiek wyjaœnienia przejmuje terminologiê od wczeœniej przez siebie zdekonstruowanych etnografii, w opozycji miêdzy innymi wobec wniosków Hernasa. Ten ostatni bowiem podkreœla³ znaczenie idei patriarchalnych w zaszczepionym ch³opu przez Koœció³, organicznym „micie adaptacyjnym”, opartym na pojêciu w³adzy ojca i organizacji rodziny (Hernas 1965, s. 88). Stereotyp „zbola³ej Matki” sygnalizuje d³ugo pomijany b¹dź marginalizowany przez badaczy aspekt kultu maryjnego. Jest to uderzaj¹ce, ¿e w studiach poœwiêconych religijnoœci ludowej pozostawiano w zasadzie tematykê pasyjn¹, a wraz z ni¹ mistykê i religijny doloryzm, poza g³ównym komentarzem. Wspó³cierpienie Marii z Chrystusem (Compassio) oraz wspó³udzia³ w odkupieniu (Corredemptio) wyznaczaj¹ przecie¿ g³ówne aspekty popularnego kultu maryjnego. Reprezentuj¹ce je liczne przedstawienia dziedzicz¹ nieraz wyobra¿enia i zwroty po najstarszych zachowanych zabytkach literatury staropolskiej, jak Lament świętokrzyski, datowany na koniec XV wieku. Przenika³y siê z niechrzeœcijañsk¹ obrzêdowoœci¹ pogrzebow¹ i eliminowanymi przez Koœció³ archaicznymi, œpiewnymi lamentami przy sk³adaniu zmar³ego do grobu. Obecne w folklorze fragmenty staropolskich dialogów Marii z Jezusem, z Archanio³em Gabrielem, oraz ze œw. Janem nacechowane s¹ ekspresj¹ wci¹¿ o¿ywian¹ doœwiadczeniem kobiecego cierpienia. Anna Kunczyñska–Iracka, badaczka sztuki ludowej, pisa³a: „rzeźby Matki Boskiej Bolesnej i Piety zawieraj¹ najwiêcej dramatycznej ekspresji. Wydaje siê te¿, ¿e w przypadku Piety œwi¹tkarze niemal z regu³y wzorowali siê na znanych im z w³asnego otoczenia twarzach steranych ¿yciem wiejskich kobiet. [...] Rzeźby Piety i Marii pod krzy¿em nale¿¹ do najciekawszych osi¹gniêæ artystycznych polskiej sztuki ludowej. W ich te¿ przypadku korelacje dzie³ plastycznych z tekstami literackimi s¹ wyj¹tkowo liczne i dawno zakorzenione w tradycji pieœni pasyjnych” (1988, s. 251). Porównuj¹c takie dziewiêtnastowieczne ludowe wizerunki z obrazami Piotra Stachiewicza, odczuwam jeszcze g³êbsz¹ nieufnoœæ wobec odmalowanego przez Czarnowskiego wizerunku „dobrej Panienki ze dwora”. Kiedy w latach 1979– 1980 prowadzi³am badania w podkrakowskiej wsi Mników, odnotowa³am tam obecnoœæ dwóch obrazów maryjnych, przy których odprawiano liturgiê. Jednym z nich by³ wizerunek czêstochowskiej Madonny, zwany „Matk¹ Bosk¹ Dworsk¹”, w kaplicy sióstr albertynek. Drugim — Matka Boska Skalska, namalowana bezpoœrednio na opadaj¹cym pionowo zboczu ska³y w pobliskim w¹wozie. To w³aœnie przedstawienie mieszkañcy Mnikowa otaczali szczególnym kultem, chocia¿ msze na tamtejszym polowym o³tarzu odprawiane by³y tylko okazjonalnie. �84 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... Dziêki temu, ¿e malowid³o w Ska³ach odnowiono przed moim przyjazdem, mog³am us³yszeæ i porównaæ opinie na temat obu wersji Maryjnego wizerunku. Dawna Matka Boska, „prawdziwa Skalska”, by³a bardzo ³adna: „jakby baba ze wsi”, „wsiowa Matka Boska”, „powa¿na, jakby niewiasta rzeczywiœcie ju¿ leciwa”, „okr¹glutka na twarzy”, „w spódnicy, w zapasce d³ugiej”, „r¹czki mia³a roz³o¿one, ¿e widzia³o siê, ¿e tak wszystkich przygarnia do siebie”, „mia³a z jednej rêki promienie, a w drugiej sierp”8; „u r¹czek sz³y takie promienie, ³aski wyobra¿a³y”. Niestety, po odnowieniu wizerunek przesta³ byæ dla wiernych atrakcyjny: „to taka raczej pani, nie Matka Bo¿a”, „wiêcej dziewicza”, „m³odsza”; „t¹ zrobili tak, jak królowa Jadwiga”, „taka okropna baba”, „bez promieni”. Opisana przez rozmówców symbolika i charakter wczeœniejszego przestawienia podkreœlaj¹ jego swojsk¹ bliskoœæ — jest to wizerunek mnikowskiej gospodyni, niejako konkurencyjny wobec nowszej, m³odszej Dziewicy–Królowej, a tak¿e wobec Matki Boskiej Dworskiej, czyli — Czêstochowskiej. Komentarze mieszkañców Mnikowa na temat wygl¹du odnowionego obrazu — „nowej” Matki Boskiej — œwiadczy³y o ich przywi¹zaniu do dawnego, swojskiego wizerunku, z którym mogli siê pe³niej uto¿samiæ (nawet jeœli koronê cierniow¹ w d³oni Marii postrzegali jako sierp). Trudno budowaæ ogólne wnioski na tym przyk³adzie, tym bardziej ¿e dotyczy innej epoki i regionu ni¿ studium Czarnowskiego. G³osy mnikowian podwa¿aj¹ jednak przekonanie Czarnowskiego o popularnoœci wyobra¿eñ Najœwiêtszej Panienki „ze dwora”, natomiast wspó³brzmi¹ z uwagami Hernasa i Kunczyñskiej–Irackiej. Poczynaj¹c od eseju Czarnowskiego, refleksja nad kultem maryjnym w polskim katolicyzmie przywo³ywa³a problem sensualizmu („naiwnego sensualizmu” b¹dź — w po³¹czeniu z rytualizmem „magicznego charakteru”) jako podstawowej cechy religijnoœci ludowej. By³ on tak oczywisty, ¿e nie poœwiêcano uwagi jego definicji. Mo¿e dlatego, ¿e krytyka katolicyzmu ze wzglêdu na jego „zmys³owoœæ” ma d³ug¹ tradycjê, która zd¹¿y³a przekszta³ciæ siê w rodzaj stereotypu, zasilaj¹cego common sense uczonych. Ju¿ Hegel skojarzy³ ducha katolicyzmu ze zmys³owoœci¹, w przeciwieñstwie do ducha protestantyzmu, który cechuje tendencja ascetyczna9. Podobne stanowisko krytyczne zajmowali teolodzy prawos³awni, jak np. Pawe³ Florenski. Muzyka organowa i t³uste farby olejne, nadaj¹ce sztuce „soczyst¹ zmys³owoœæ”, s¹ dla niego symptomami uwik³ania w sprawy ziemskie, doczesnoœæ i materiê. Poczynaj¹c od epoki Odrodzenia, „ontologiczna m¹droœæ rzeczy zostaje zast¹piona ich zjawiskow¹ zmys³owoœci¹” (Florenski 1981, s. 114). Sergiej Bu³gakow tê sam¹ tezê formu³uje w odniesieniu 8 Wed³ug fotografii z lat 50. w lewej rêce Matki Boskiej Skalskiej widoczna jest korona cierniowa. Na przyk³ad: „U protestantów bowiem duch i myœl musz¹ same zajmowaæ siê religi¹, podczas gdy przy mszy œw. i innych obrzêdach katolickich nie potrzeba o niej myœleæ. Wystarczy uczestniczyæ w imponuj¹cym, zmys³owym widowisku, przy którym mo¿na bez zastanowienia mamrotaæ mod³y, by spe³niæ to, co nale¿y” (Hegel 1958, s. 309). 9 �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 85 do tradycyjnych form kultu w katolicyzmie: adoracji Eucharystii, Serca Jezusowego, Serca Bogurodzicy i piêciu ran Chrystusa. „Mistyka prawos³awna nie tylko nie lubi, ale wszelkimi si³ami usuwa wyobraźniê, w której cz³owiek stara siê wyobra¿aæ i prze¿ywaæ zjawiska duchowe (cecha w³aœciwa exercitia spiritualia Ignacego Loyoli i ca³ej mistyki katolickiej)”. Albowiem — wed³ug Bu³gakowa — „to, co pochodzi z ludzkiej wyobraźni, obci¹¿one jest subiektywnoœci¹ i zmys³owoœci¹, a przez to nie przynosi ¿adnej korzyœci” (1992, s. 161). Naszkicowane tu interpretacje w sposób krytyczny konstruuj¹ typ idealny katolicyzmu sprzed Soboru Watykañskiego II. Sta³ siê on wyrazem zmian wra¿liwoœci religijnej katolików i przyczyni³ siê do jej dalszego ró¿nicowania. Typy idealne nie maj¹ charakteru uniwersalnego, dlatego przyjmowane bezrefleksyjnie jako źród³o ocen ³atwo przekszta³caj¹ siê w stereotypy i przyczyniaj¹ siê do anachronizmów. Religijny sensualizm katolików, byæ mo¿e oczywisty dla obserwatora religijnoœci przedsoborowej, sta³ siê problematyczny dla badaczek w latach 80. i 90. ubieg³ego stulecia, czasach, kiedy równie¿ „kultura ludowa” by³a ju¿ postrzegana jako puste pojêcie, nieprzystaj¹ce do zmienionej rzeczywistoœci. Podzia³ na elitê i lud w ramach pañstwa narodowego utraci³ dawn¹ oczywistoœæ, wiêc zarówno te pojêcia, jak i opozycja miêdzy nimi utraci³y wartoœæ dyskursywn¹. Sensualizm religijnoœci ludowej zas³u¿y³ zatem na podwójn¹ dekonstrukcjê. Nie znalaz³am jednak lepszego okreœlenia dla postaci, jak¹ przyj¹³ przekaz biblijny w narracjach mieszkañców badanych przeze mnie spo³ecznoœci ni¿ „biblia ludowa” (Zowczak 2000)10. Natomiast Joanna Tokarska–Bakir w hermeneutycznej pracy Obraz osobliwy opracowa³a model „religijnoœci typu ludowego” (2000). W obu tych monografiach sensualizm sta³ siê kluczow¹ kategori¹ opisu. Moja interpretacja pod¹¿y³a za „stereotypami kultowymi”, o których wspomnia³ Stomma, a które wydawa³y mi siê źród³owe dla badanej przeze mnie kultury religijnej. Za ich reprezentacjê przyjê³am tzw. przedstawienia dewocyjne, ukszta³towane w sztuce po 1300 roku i przyswojone przez sztukê ludow¹. Inspiracj¹ by³a dla mnie typologia Erwina Panofsky’ego, który wyró¿ni³ trzy kategorie przedstawieñ religijnych w sztuce europejskiej. Późnoœredniowieczne przedstawienia dewocyjne przeciwstawi³ z jednej strony „przedstawieniom historycznym”, przypominaj¹cym scenê teatraln¹, z drugiej zaœ — hieratycznym b¹dź kultowym „przedstawieniom reprezentacyjnym” (Panofsky 1971, s. 96–98)11. 10 Zawa¿y³y na tym peryferyczne tereny moich badañ, zw³aszcza w przypadku polskich spo³ecznoœci na Litwie, Bia³orusi i Ukrainie, przez dziesi¹tki lat pozbawionych kontaktu z oficjalnymi instytucjami Koœcio³a. U¿ywam jednak terminu „biblia ludowa” jako kategorii analitycznej, akcentuj¹c tym samym, ¿e jest czêsto (choæ nie zawsze) daleka od Biblii, natomiast reprezentuje okreœlony typ kultury religijnej. 11 Przedstawienia dewocyjne ró¿ni od dwóch wymienionych typów „d¹¿enie do stworzenia widzowi mo¿liwoœci kontemplacyjnego pogr¹¿enia siê w treœci przedstawienia, bêd¹cej przedmiotem jego rozwa¿añ, inaczej mówi¹c, do duchowego spowodowania po³¹czenia siê przedmiotu z podmiotem” (Panofsky 1971, s. 96). �86 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... Poniewa¿ zaœ ten typ przedstawieñ wystêpuje szczególnie wyraziœcie w dziewiêtnastowiecznej sztuce ludowej na terenach polskich, za³o¿y³am, ¿e reprezentuj¹ w³aœnie ten typ wra¿liwoœci religijnej, który sta³ siê przedmiotem krytyki zarówno z perspektywy zachodniego, jak i wschodniego chrzeœcijañstwa. Przyk³adem takiego przedstawienia jest wspomniana ju¿ Pietà, a zw³aszcza tzw. Pietà corpusculum: na kolanach Marii spoczywa cia³o zdjêtego z krzy¿a Chrystusa, zmniejszone do wymiarów dziecka. Jego s³ownym odpowiednikiem jest Sen Najświętszej Panny, apokryficzna modlitwa pasyjna (znana w prawos³awiu zazwyczaj w bardziej rozbudowanej formie). Jej najprostsza struktura, notowana w jêzyku polskim od XVI wieku, to rodzaj dialogu Marii z Jezusem. Matka opowiada Synowi swój sen, w którym widzia³a jego mêkê, a on odpowiada, ¿e ten sen jest prawdziwy i obiecuje ka¿demu, kto bêdzie odmawia³ tê modlitwê, ³askê dobrej œmierci, a nawet odpuszczenie grzechów. Jeœli trafna jest powy¿sza, „wizualna” interpretacja sensualizmu, to wi¹¿e siê on z ide¹ ³¹cznoœci pomiêdzy cielesnym œwiatem rzeczy i zdarzeñ a œwiatem duchowym zamiast ich ostrego, platoñskiego przeciwstawienia. Idea ta jest zgodna z wiar¹, ¿e cz³owiek zosta³ stworzony na obraz i podobieñstwo Boga, a poprzez otaczaj¹cy go œwiat emanuje dobro Stwórcy. Ten wspólnotowy optymizm, wynikaj¹cy z religijnego doœwiadczenia communitas, czêsto okupiony by³ projekcj¹ z³a poza granice orbis interior — mitologi¹ Obcego, który staje siê mrocznym cieniem wspólnoty, jej nieod³¹cznym alter ego. Tak rozumiany religijny sensualizm cechowa³ zarówno popularn¹ postaæ judaizmu, którego wp³ywy na badanych przeze mnie terenach pozostawi³y wyraźne œlady, jak i katolicyzmu, w którym jego podstaw¹ sta³ siê przede wszystkim kult ucieleœnionego Boga i Jego ziemskiej Matki. Joanna Tokarska–Bakir, pod¹¿aj¹c œladem dualnych klasyfikacji Stommy, uzna³a sensualizm za jeden z g³ównych aspektów kultury religijnej „typu ludowego”. Podstawowe kryterium odró¿nienia jej od kultury „typu nieludowego” mia³a pe³niæ „izolacja œwiadomoœciowa” tej pierwszej, wyra¿aj¹ca siê „przewag¹ ideologii nad empiri¹” (Stomma 1986, s. 144–147). Tokarska–Bakir s³usznie oprotestowa³a to sformu³owanie, uznaj¹c te pojêcia za „pseudonimy wiary i wiedzy, których nierozdzielnoœæ zosta³a wspó³czeœnie wielokrotnie wykazana”, i które w gruncie rzeczy powielaj¹ star¹ definicjê zabobonu jako wiary w si³y nadprzyrodzone (Tokarska–Bakir 2000, s. 92–93). Pomimo krytyki binarnej typologii, która w kategoriach oœwieceniowego rozumu ocenia ka¿d¹ religijnoœæ jako bezrozumn¹, Tokarska–Bakir konstruuje podobne opozycje w ramach coraz bardziej precyzyjnej, ale nieadekwatnej wobec ¿ywej religii, charakterystyki religijnoœci „typu ludowego”. Sensualizm Tokarska–Bakir identyfikuje jako „ustny sposób bycia w œwiecie” i styl poznawczy, który cechuje „rematyczny” sposób u¿ytku pisma — jako przedmiotu kultu, anga¿uj¹cy zmys³y „ni¿sze”: dotyk i smak (pe³ni¹ one aktywn¹ rolê równie¿ w przypadku wizerunków). Towarzyszy tej postawie �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 87 bytowa — zamiast komunikacyjnej — koncepcja jêzyka, zgodnie z któr¹ jego pochodnym, pismu i Ksiêdze, przys³uguj¹ cechy magiczne, a jego funkcj¹ jest raczej skrywanie ni¿ czytelnoœæ. Sakralizacja pisma kojarzy je z prawd¹, ta zaœ przynale¿y bytowi, a nie — poznaniu. Hebrajski źród³os³ów dabar, jednoczeœnie s³owa i bytu, stanowi wskazówkê dla zrozumienia tej postawy (Tokarska– Bakir 2000, s. 238–270). Sensualizm odnosi siê do nierozró¿nialnoœci signans i signatum jako „dyspozycji onto–epistemologicznej, która w obrazie pozwala rozpoznawaæ (lub nie pozwala rozpoznaæ!) to, co namalowane, a w tekœcie — rzecz, jaka siê w nim przedstawia” (Tokarska–Bakir 2000, s. 20). Owa dyspozycja to „religijny korzeñ mimesis”, który pe³ni podstawow¹ funkcjê równie¿ w sztuce. Nierozró¿nialnoœæ, czyli „sklejanie” obrazu i desygnatu, zasadniczo funduje i umo¿liwia doœwiadczenie religijne. Wszyscy ulegaj¹ sile nierozró¿nialnoœci, reaguj¹ na ni¹ jednak zale¿nie od tego, czy umiej¹ czytaæ, czy nie. W tym drugim przypadku (religijnoœci „typu ludowego”) ma miejsce afirmacja nierozró¿nialnoœci, „naiwnie sklejonego” znaku i znaczenia, zgodnie z koncepcj¹ prawdy jako cechy bytu, a nie — aspektu poznania. Religijnoœæ „typu nieludowego” (a zatem niesensualistyczn¹) cechuje zaprzeczanie nierozró¿nialnoœci, zacieranie i zrywanie wiêzi pomiêdzy signans i signatum, a¿ po postawê skrajnie nominalistyczn¹ (Tokarska–Bakir 2000, s. 20–21). Wyra¿a siê ona w instrumentalnym traktowaniu s³owa i obrazu, pozostawiaj¹c im wy³¹cznie wartoœæ estetyczn¹. Pozbawia tym samym roszczeñ do prawdy takie pojêcia jak „obraz prawdziwy”, czyli „nie–ludzk¹–rêk¹–uczyniony”. Tokarska–Bakir dwa wspomniane typy kultury i religijnoœci postrzega wprawdzie jako opozycyjne bieguny continuum, zgodnie z konstrukcj¹ typu idealnego, ale nie zmienia to ostatecznego efektu interpretacji. Cechy ontologii archaicznej (sensualizm wraz z „ustnoœci¹” i wra¿liwoœci¹ „magiczn¹”) zostaj¹ przypisane ju¿ nie religijnoœci ludu polskiego, lecz wra¿liwoœci religijnej w ogóle, jeœli tylko chce pozostaæ wierna swemu doœwiadczeniu. W tej kwestii wiêksz¹ intuicjê okaza³ Stomma, który napomkn¹³ o „niekoniecznie intelektualnym” poznaniu religijnym, odwo³uj¹c siê przy tym do kilku znakomitych przyk³adów; jeden z nich dotyczy kultu maryjnego. Jest to zas³yszany na targu komentarz przekupki w kwestii zasadniczej to¿samoœci Matki Boskiej Czêstochowskiej i Ostrobramskiej (w przeciwieñstwie do tej pierwszej przedstawionej bez Dzieci¹tka), przekazany przez pisarza, Antoniego Go³ubiewa: „Mo¿e i prawda, ¿e ta sama. Ale ró¿nica taki jest: nie pójdziesz do tutejszej jak do naszej, ka¿dy zrozumi, ¿e taka rzecz niemo¿ebna. [...] Do naszej Ostrobramskiej polecisz, wyp³aczesz siê, wypowiesz wszystko jak kobieta kobiecie, dusza ca³a otworzysz. A u tej Czêstochowskiej na renku siedzi malusieñki Jezusik, patrzy swoimi oczkami i ka¿dziutkie s³owo pods³uchuji: to i dyskrecji ¿adnej nie ma. A jeszcze Królowa Polski, ci¿ �88 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... z królow¹ bêdziesz gada³ bez nijakiej ¿enady? [...]” (Go³ubiew 1977 za: Stomma 1979, s. 141). „Genderowe” zabarwienie kultu, rozpowszechnione w katolicyzmie (ale przecie¿ nie mniej w prawos³awiu), mo¿na uznaæ za efekt sensualizmu. Czy jednak rzeczywiœcie oznacza ono zawsze bezrefleksyjne „sklejanie” znacz¹cego ze znaczonym? W czasie badañ terenowych w latach 80., œwie¿o po lekturze Czarnowskiego, zada³am pewnej wiejskiej gospodyni podchwytliwe pytanie o kult maryjny: dlaczego czci siê tyle Matek Boskich — i Czêstochowsk¹, i Zieln¹, i Kodeñsk¹, a ka¿d¹ w innym dniu? Zamyœli³a siê chwilê zafrasowana, po czym odpowiedzia³a, ¿e zwyk³y cz³owiek obchodzi imieniny raz w roku, a Matka Boska, jako szczególnie wa¿na Osoba, obchodzi je wielokrotnie. Pomimo ¿e Tokarska–Bakir objê³a analiz¹ materia³y nie tylko z pogranicza katolicyzmu i prawos³awia, ale w znacz¹cym stopniu równie¿ samego prawos³awia (Bia³oruœ, Ukraina), przedmiotem jej monografii pozostaje nominalnie „lud polski” (2000, s. 22), a sensualizm ogranicza siê do jego kultury religijnej. Tokarska–Bakir nie poœwiêci³a równie¿ uwagi wp³ywom ¿ydowskim na „kulturê religijn¹ ludu polskiego”, zak³adaj¹c, ¿e g³osy ¯ydów by³y jej nie tylko obce, ale i przez ni¹ wykluczone, co moim zdaniem nie wytrzymuje konfrontacji ze źród³ami, bazowymi zarówno dla Obrazu osobliwego, jak i dla Biblii ludowej. Ostatecznie autorka formu³uje dwie propozycje interpretacji sensualizmu, obie w duchu platoñskiego (b¹dź gnostycznego) przeciwstawienia ducha — cia³u. Pierwsza i g³ówna jest zaskakuj¹co materialistyczna: sensualizm jest przek³adem sacrum na jêzyk cia³a, przek³adem, „który w kontakcie z tym, co obce, duchowe, rozbudza w³asny cielesny ¿ywio³” (Tokarska–Bakir 2000, s. 267). Druga interpretacja dotyczy „nieznanej nam dzisiaj, nieantagonistycznej relacji, zachodz¹cej pomiêdzy œwiêtoœci¹ i cielesnoœci¹. Gdyby uda³o siê znaleźæ ów «tajemniczy punkt równowagi» pomiêdzy przeciwieñstwami, znalaz³yby siê one w harmonii: sacrum nie by³oby ju¿ d³u¿ej domen¹ ducha poza mo¿liwoœci¹ wcielenia, a z kolei cia³o mog³oby zerwaæ z etykietk¹ duchowych ciemnoœci, czystej nieobecnoœci znaczenia” (ibidem). Tokarska–Bakir uznaje bowiem, ¿e „pomimo wcielenia Chrystusa i dogmatu o inkarnacji harmonia ducha i cia³a pozostaje jedn¹ z najwiêkszych niewykorzystanych szans chrzeœcijañstwa” (ibidem). Interpretacja sensualizmu wydaje siê wiêc rezultatem za³o¿enia o niewykorzystanym dogmacie inkarnacji oraz „ucieleœnienia” jako praktyki czysto materialnej. Œladem Obrazu osobliwego pod¹¿y³a Ewa Klekot w artykule O urodzie Matki Boskiej: „oswojenie” formy a waloryzacja przedstawień religijnych (2009). Autorka dr¹¿y problem wra¿liwoœci estetycznej „religijnych odbiorców bez wykszta³cenia artystycznego b¹dź humanistycznego”, katolików, nale¿¹cych jednak do �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 89 ró¿nych œrodowisk spo³ecznych. Byli wœród nich mieszkañcy podwarszawskiej Weso³ej, jak równie¿ popularnych miejscowoœci pielgrzymkowych (Czêstochowy, Lichenia, Kalwarii Pac³awskiej), wierni, pielgrzymi i sprzedawcy dewocjonaliów, którzy komentowali demonstrowane im, ró¿norodne obrazki dewocyjne (w tym reprodukcje ikon) o tematyce maryjnej. Klekot zak³ada, zgodnie z teori¹ Pierre’a Bourdieu, ¿e nowoczesna sztuka wypracowa³a w³asne strategie i skale oceny i jest coraz wa¿niejszym graczem „w walce o pozycjê metapola, czyli w³adzy definiowania wartoœci w obrêbie innych pól, co potwierdza niezwykle istotna rola szeroko rozumianego s¹du smaku jako skutecznego i precyzyjnego mechanizmu klasyfikacji spo³ecznej”. A przy tym nowoczesne pole sztuki wywalczy³o swoj¹ pozycjê w du¿ym stopniu kosztem pola religii (Klekot 2009, s. 213–214). Jak jednak œwiadcz¹ przytoczone przez autorkê wyniki badañ — religijni odbiorcy wy³amuj¹ siê z coraz powszechniejszego s¹du smaku, najwy¿ej wartoœciuj¹c wizerunki, na których Matka Boska jest „podobna”, które naj³atwiej rozpoznaj¹. „Piêkne” s¹ przedstawienia najbardziej znane rozmówcom, czêsto obecne w ich domach: Matka Boska Czêstochowska, Fatimska b¹dź Ostrobramska. Równie¿ technika wykonania, styl i typ fizyczny przedstawionej postaci oceniane s¹ zale¿nie od tego, co odbiorca identyfikuje jako swojskie: znajome b¹dź bliskie. Klekot interpretuje tê prawid³owoœæ jako „cechê religijnoœci katolickiej, a zw³aszcza tak zwanej religijnoœci ludowej” (za Czarnowskim), oraz „typu ludowego” (za Tokarsk¹–Bakir), czy wreszcie „tak zwanej religijnoœci popularnej”: „W warstwie wizualnej waga tego rodzaju rozpoznania widoczna jest w sposobie podpisywania obrazów i grafik ludowych jako «prawdziwych wizerunków», nie tyle po prostu œwiêtej postaci czy wydarzenia ze œwiêtych dziejów, ile konkretnego, materialnego przedstawienia, «obrazu cudami s³yn¹cego Matki Boskiej». Prototypem jest wiêc nie tyle Matka Boska, ile jej konkretny cudowny wizerunek, który stanowi potwierdzenie jej obecnoœci”, stwierdza Klekot (2009, s. 220). I uznaje „nierozró¿nialnoœæ” za równoznaczn¹ z „myleniem orygina³u z prototypem”, czyli signans z signatum, wizerunku z Matk¹ Bosk¹. Autorka wpada tu chyba w sid³a w³asnej racjonalnoœci, bowiem zgodnie z terminologi¹ u¿ywan¹ od czasów Ferdynanda de Saussure’a signatum nie oznacza samej Matki Boskiej, lecz pojêcie — Jej wyobra¿enie w œwiadomoœci wiernego. Gdyby zreszt¹ nawet tak nie by³o, gdyby „prototyp” — signatum — oznaczaæ mia³ sam¹ Matkê Bo¿¹, czy dziwi, ¿e owo wyobra¿enie odwo³uje siê do obecnych w bliskim otoczeniu przedstawieñ? Kszta³tuj¹ one nie tylko wra¿liwoœæ estetyczn¹, ale i doœwiadczenie religijne, o którym w ogóle jednak w tym tekœcie nie ma mowy. Autorka u¿ywa terminu „rozpoznanie”, ale chocia¿ pasuje on do dyskursu religijnego, stosuje go wy³¹cznie w odniesieniu do �90 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... estetyczno–materialnych aspektów wizerunku i nie zostawia miejsca na ¿adne konotacje religijne. Pytania o „œwiête obrazki” wywo³a³y jednak w cytowanych przez Klekot komentatorach reakcje wskazuj¹ce na religijne kryterium os¹du. Jeden z nich wyjaœnia: „No moim zdaniem to nie ma obrazków [œwiêtych] brzydkich ani ³adnych. To mog¹ byæ obrazki brzydkie i ³adne w ksi¹¿ce — ilustracje. Ale œwiête nie, no bo s¹ ró¿ne style, ale przedstawiaj¹ jedno i to samo” (Klekot 2009, s. 222). Trudno siê ostatecznie nie zgodziæ z konkluzj¹ autorki: „piêkno wizerunku Matki Boskiej nie jest kwesti¹ indywidualn¹, [...] to wspólnota nadaje ludziom w³adzê wartoœciowania wizerunków Matki Boskiej, które s¹ wybierane dlatego, ¿e s¹ «nasze»” (ibidem, s. 224). W kontekœcie wspó³czesnej krytyki feministycznej kult maryjny dzieli los kultury religijnej jako istotne źród³o formowania siê to¿samoœci i relacji spo³ecznych, oczywiœcie — wbrew supozycji Stommy — patriarchalnych. Interesuj¹ce stanowisko zajmuje Agnieszka Koœciañska, która w duchu antropologii zaanga¿owanej krytykuje jednoznaczne oskar¿enia religii jako instytucji odpowiedzialnej za ucisk kobiet. W artykule o wymownym tytule: Twórcze odgrywanie Matki Polki i Matki Boskiej. Religia a symbolika macierzyńska w Polsce (2012) Koœciañska podwa¿a tezê, i¿ katolicyzm jest g³ównym wrogiem emancypacji kobiet w Polsce. „Feminizm niejako orientalizuje religie i ludzi religijnych, przedstawiaj¹c ich jako masê pozbawion¹ sprawczoœci i historii” — pisze. „Odbiera tym samym g³os i sprawczoœæ kobietom religijnym [...]” i ignoruje zró¿nicowanie postaw w obrêbie katolicyzmu, w tym jego elementów specyficznych dla religijnoœci ludowej (Koœciañska 2012, s. 150). A takimi s¹ wed³ug autorki silny kult maryjny i dystans wobec ksiê¿y. Przy tym „wiele kobiet w Polsce podejmuje mniej lub bardziej œwiadome wysi³ki na rzecz «dekolonizacji» [...] religii i ujêcia kwestii duchowych w bardziej przyjaznych kobietom ramach, a tak¿e wykorzystania treœci religijnych na rzecz poprawy sytuacji kobiet” (ibidem, s. 145). Kult maryjny jest wiêc traktowany jako zasób wzorów, których znaczenie podlega ocenie ze wzglêdu na ewentualn¹ u¿ytecznoœæ w dyskursie emancypacyjnym. Zatem ani sama religia, ani kultura religijna, lecz kulturowy „fantazmat” kobiecoœci staje siê przedmiotem rozwa¿añ: ³¹cznoœæ ideologii narodowej i katolicyzmu w bliskich sobie modelach–wzorach „Matki Polki” i Matki Boskiej. Koœciañska twierdzi bowiem, ¿e kult maryjny jest w Polsce kultem Matki, a nie, jak w wielu innych krajach katolickich, Maryi Dziewicy. To w³aœnie te dwa wzory pozostaj¹ celem dekonstrukcji, która ma pomóc kobietom w uzyskaniu sprawczoœci, czyli w efektywnym dzia³aniu na rzecz zmiany spo³ecznej (Koœciañska 2012, s. 150). Sprawczoœæ jest idea³em, który trzeba nieco przeformu³owaæ, aby zachowaæ jego wartoœæ w kontekœcie religijnym, bowiem dos³owne znaczenie nadawane jej w jêzyku feministycznym koliduje z doœwiadczeniem „osób, które wierz¹ w istnienie duszy oraz Boga i bior¹ to pod uwagê w swych wyborach ¿yciowych, �Dwa Przymierza w religijnoœci ludowej: kontaminacje 91 podporz¹dkowuj¹c siê zasadom wykraczaj¹cym poza doczesnoœæ [...]”, i które w zwi¹zku z tym nie s¹ autonomiczne. Tymczasem kobieta, która postrzega siebie jako narzêdzie Boga, zyskuje moc i autorytet duchowy, pozwalaj¹ce jej przekraczaæ ograniczenia p³ci kulturowej; zyskuje, krótko mówi¹c, „sprawczoœæ duchow¹”. Koœciañska odwo³uje siê do retoryki charakterystycznej dla protestantyzmu (a dok³adniej — osiemnastowiecznych kwakierek, aktywistek spo³ecznych), aby skonstruowaæ uzasadnienie sprawczoœci polskich katoliczek. Odwo³uje siê jednak przede wszystkim — za El¿biet¹ Adamiak — do interpretacji teologicznej, dotycz¹cej ewangelicznej sceny Zwiastowania. S³owa Marii: „Niech mi siê stanie wed³ug s³owa Twego” (£k 1, 38) oznaczaj¹ podjêcie decyzji w imieniu ludzkoœci (obu p³ci), zatem przejaw takiej w³aœnie, kobiecej sprawczoœci. Jakby ten argument nie by³ wystarczaj¹cy, Koœciañska dodaje kolejny: interpretacjê Maryi jako jednej z Osób Trójcy Œwiêtej w apokryfach ludowych. Takie wierzenia, czasem odnotowywane w przesz³oœci przez etnografów, mo¿na interpretowaæ jako projekcjê Œwiêtej Rodziny. W¹tpliwe jednak, czy mo¿na je uznaæ za przypadkow¹ projekcjê Œwiêtej Rodziny i nigdy dot¹d nie by³y jednak uwa¿ane za rozpowszechnione w religijnoœci ludowej, jak by to wynika³o z wywodu autorki. Uderza w jêzyku tego tekstu manipulacja znaczeniem. Skoro kult maryjny jest w gruncie rzeczy spo³eczno–materialnym „fantazmatem”, w jego interpretacji mo¿na swobodnie ³¹czyæ elementy semantyki ewangelicznej i interpretacji teologicznej (cytat z encykliki papieskiej) z apokryfem, praktykami kwakrów, katolickiej grupy modlitewnej i ruchu Brahma Kumaris, dzia³aj¹cego w polskim i katolickim kontekœcie kulturowym. Jednoœæ tych zjawisk autorka odnajduje w przyjêtym przez siebie celu: ideale kobiecej, duchowej sprawczoœci. W tym kontekœcie nie jest ju¿ zaskoczeniem, ¿e pojêcia teologiczne s¹ redukowane do ich konotacji spo³ecznej, co pod pewnymi wzglêdami czyni ten dyskurs zbie¿nym z sensualizmem ludowym. Na przyk³ad cytowany passus z Ewangelii œw. £ukasza, odpowiedź Maryi na zwiastowanie anielskie, by³a przez wieki — i nadal jest — „podstaw¹ tego, by postrzegaæ Maryjê jako pos³uszn¹ Bogu–mê¿czyźnie, poœwiêcaj¹c¹ siê i bezwoln¹ [...] Katolicki kult maryjny mo¿e byæ potraktowany jako wpajanie kobietom pos³uszeñstwa, biernoœci i uleg³oœci; tak zreszt¹ przedstawia³y go feministyczne badaczki religii” (Koœciañska 2012, s. 149). Ów „Bóg–mê¿czyzna” nie jest tylko przypadkow¹ wpadk¹, pojawia siê w tekœcie ponownie na nastêpnych stronach. Tytu³owe „twórcze odgrywanie Matki Boskiej” nie ma na celu odrzucenia krêpuj¹cych wiêzów rodziny czy wspólnoty religijnej, ale ich zmianê od wewn¹trz, „na niezauwa¿alnym poziomie praktyk ¿ycia codziennego”, takich jak reorganizacja ¿ycia ma³¿eñskiego czy „redefinicja macierzyñstwa”, które w naszej kulturze konstytuuje sferê domow¹. Puenta brzmi rewolucyjnie: autorka �92 Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki... ma nadziejê na zmianê uk³adu si³ „przy stole zarówno kuchennym, jak i ofiarnym” w wyniku kobiecej rebelii, bowiem w Polsce „wielokrotnie rewolucje pos³ugiwa³y siê jêzykiem religii, a zaczyna³y przy kuchennym stole — z dala od zaw³aszczonej przez ciemiê¿ycieli sfery publicznej” (Koœciañska 2012, s. 158). „Odgrywanie Matki Boskiej” w opozycji do „Boga–mê¿czyzny” to polityczna, ziemska gra, z której ulotni³a siê transcendencja. Up³ciowienie sacrum, które kiedyœ intrygowa³o antropologa jako przejaw (i kwintesencja) sensualizmu ludowego, teraz zosta³o w³¹czone w dyskurs antropologii feministycznej, dla której religia ucieleœniona sprowadza siê do jej przejawów materialnych i spo³ecznych. Mo¿na zauwa¿yæ w prezentowanym przez Koœciañsk¹ dyskursie pewne analogie do socjologicznej perspektywy Czarnowskiego (którego esej zreszt¹ nie figuruje na jej liœcie literatury), jednak zastosowanej nie do celów analityczno–opisowych, ale do performatywnego projektu politycznego. Sensualizm uleg³ przemieszczeniu: z przedmiotu analizy sta³ siê cech¹ dyskursu praktykowanego przez autorkê. Powa¿nemu ograniczeniu uleg³ zarazem semantyczny wymiar analizy rozbudowywany w etnologii lat 80. i 90. w studiach z zakresu kultury symbolicznej. I tak od interpretacji kultu maryjnego postrzeganego zbyt czêsto w kategoriach „magicznych” nast¹pi³ radykalny zwrot do traktowania go jako „fantazmatu” — produktu modelu relacji spo³ecznych, a od obrazu ³askawej Panienki ze Dwora — do duchowo Sprawczej Feministki. Kulturowe rozpoznanie fenomenu kultu maryjnego w przedstawionych przypadkach odpowiada konstruowaniu w³asnej, spo³ecznej to¿samoœci autorów. Nie jest to oczywiœcie specjalne odkrycie, chocia¿ spojrzenie na przedstawione prace z perspektywy antropologicznej „zwrotnoœci” (reflexivity) pozwala doceniæ znaczenie tego kultu ze wzglêdu na jego otwartoœæ na ró¿norakie interpretacje symboliczne, nawet jeœli jest traktowany coraz bardziej instrumentalnie. �Włochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych „W epoce bowiem patriarchalnej wziê³y prawdopodobnie pocz¹tek rozmaite imioniska ¿eñskiej twarzy, które ona dzisiaj nosi. Stanowisko ¿eñskiej twarzy w rodzinie patriarchalnej, o którem napisaæby siê da³o z ³atwoœci¹ obszern¹ ksi¹¿kê, nadzwyczajnie jest upoœledzone” (Ciszewski 1927, s. 1). W czasach walki z genderami warto przypomnieæ mitologie patriarchalne, czêsto o charakterze apokryficznym. Przedstawiê mityczne genealogie kobiet — żeńskich twarzy (czyli w jêzyku staropolskim stworzeñ) jako specyficznego gatunku (lub gatunków) na podstawie źróde³ etnograficznych z pogranicza Polski, Litwy, Ukrainy i Bia³orusi. Zestawiaj¹c materia³y z badañ terenowych z lat 90. ze starszymi, siêgaj¹cymi po³owy XIX wieku, oraz tekstami legend ¿ydowskich, wska¿ê ich kanoniczne odpowiedniki, a mo¿e nawet źród³a, w Biblii i w Koranie. Te „apokryficzne” obrazy kobiet w kulturze naszej czêœci Europy w wielu przypadkach funkcjonuj¹ do dziœ niejako podskórnie, w ukryciu, ze wzglêdu na swoj¹ niepoprawnoœæ polityczn¹. Uwa¿am je za przynale¿ne do ¿ydowsko– chrzeœcijañskiej kultury religijnej, której œwiadectwa przetrwa³y Zag³adê i exodus ¯ydów z tej czêœci Europy i wynurzaj¹ siê na nowo w postaci specyficznych wierzeñ i wyobra¿eñ starszego pokolenia moich rozmówców. Psychoanalityk nazwa³by je fantazmatami, ja lokujê je na pograniczu wiedzy potocznej i wyobra¿eñ religijnych. W drugiej czêœci tekstu koncentrujê siê na Lilit, ca³kowicie marginalnym demonie biblijnym, a zarazem jednej z najbardziej wyrazistych reprezentantek patriarchalnej tradycji apokryficznej. Lilit odgrywa znacz¹c¹ rolê w ¿ydowskich wierzeniach, które zasila³y wyobraźniê chrzeœcijan, oraz we wspó³czesnej ideologii niektórych œrodowisk feministycznych. Jest równie¿ bohaterk¹ kultury popularnej. Lilit zachowuje swoje podstawowe cechy w odmiennych dyskursach: czy to w roli modliszki — œmiertelnego zagro¿enia dla mê¿czyzn, czy te¿ modeluj¹c konstruowanie niezale¿nej kobiecej to¿samoœci. Jej przypadek jest interesuj¹cym przyk³adem zwi¹zków pomiêdzy patriarchaln¹ tradycj¹ apokryficzn¹ a wspó³czesn¹ kultur¹ popularn¹. �94 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Patriarchalne stereotypy apokryfów ludowych, czyli women jokes Stereotypy kulturowe okazuj¹ siê czasami strukturami d³ugiego trwania, niczym œrodowisko naturalne w dziejach œwiata œródziemnomorskiego, uznane za tak¹ przez Fernanda Braudela. Jak nasiona drzemi¹ przez wieki w ukryciu, aby w sprzyjaj¹cych warunkach przybraæ zaktualizowane, dostosowane do œrodowiska znaczenie, rozrosn¹æ siê w mit. W³aœciwie s¹ mitem w zwiniêtej postaci, niczym jego kod genetyczny1.Trzebione, wykazuj¹ z³oœliw¹ zdolnoœæ do przepoczwarzania siê, przenoszenia na now¹ ofiarê. Jêzyk zawsze niesie w sobie nadwy¿kê mitu i ideologii, które przyswajamy nieœwiadomie w trakcie uczenia siê kultury. Przyswojone zaœ traktujemy nie jako wynikaj¹ce z jêzyka, ale jako efekt doœwiadczenia, zjawiska z porz¹dku natury. Stereotypy maj¹ swe siedlisko w jêzyku i w³¹czaj¹ siê w ten mechanizm. Wydaj¹ siê odbijaæ porz¹dek natury, a jednoczeœnie s¹ zroœniête z jêzykiem, wpisuj¹ siê w gry s³ów. Dlatego etymologie s¹ bezcennym źród³em dla tropiciela stereotypów, a wiêc tak¿e mitów i ideologii. Równie¿, a mo¿e zw³aszcza, etymologie ludowe, reprezentuj¹ce tzw. zdrowy rozs¹dek. Stereotypy ujawniaj¹ siê w sposób spektakularny w chrzeœcijañskich apokryfach, które dokonuj¹ zmian b¹dź uzupe³niaj¹ tekst kanoniczny Biblii zgodnie z potrzebami mniejszoœci, niejako na ich u¿ytek. Przyjrzyjmy siê patriarchalnym stereotypom legend apokryficznych, women jokes z pogranicza katolicyzmu i prawos³awia, zaczerpniêtym z materia³ów etnograficznych zebranych w latach 80. i 90. ubieg³ego wieku. Pochodz¹ one z Polski wschodniej oraz Litwy (Wileñszczyzny). Dla pe³niejszej interpretacji siêgnê do wczeœniejszych materia³ów z tych samych terenów. Zak³adam, ¿e apokryfy s¹ œwiadectwem to¿samoœci konstruowanym na wzór kanonu, a w ka¿dym razie w obrêbie stworzonego przezeñ typu dyskursu. W czasie badañ terenowych w œrodowiskach katolików i prawos³awnych nieraz spotyka³am siê z przekonaniem, i¿ opowiadane mi ajtiologiczne przypowieœci s¹ wiernym przekazem biblijnym. Inni rozmówcy te same koncepty traktowali z przymru¿eniem oka, z pe³n¹ œwiadomoœci¹ ich „nieprawego” pochodzenia. W obu przypadkach chodzi³o jednak o kulturowe stereotypy, które wp³ywa³y na sposób przetwarzania przekazu biblijnego. 1 Przyjmujê relacje pomiêdzy stereotypem, symbolem i mitem zgodnie ze stanowiskiem wypracowanym przez Zbigniewa Benedyktowicza w pracy Portrety obcego (2000). Stereotyp jest „odwróconym symbolem”, skutkuj¹cym wrogoœci¹ zamiast przyjaźni; jest te¿ mitem w zal¹¿ku, „o uproszczonych i odwróconych proporcjach”. Granice miêdzy nimi s¹ p³ynne, zale¿ne od interpretacji i dynamiki kulturowej. �Patriarchalne stereotypy apokryfów ludowych, czyli women jokes 95 Apokryfy jako œwiadectwo to¿samoœci kultury rolniczej, wpisanej w cykl wegetacji, konstruuj¹ rodowód w³asny, chrzeœcijañski i chrystocentryczny, w opozycji do rodowodów Obcych — odmieñców i czarowników. Mo¿na wskazaæ dwa sposoby wyjaœnienia tego zró¿nicowania boskich stworzeñ. Wed³ug pierwszego u pocz¹tków œwiata wszystkie ¿ywe istoty by³y sobie równe w rajskiej spo³ecznoœci. Zró¿nicowanie i podzia³ nast¹pi³y w wyniku grzechu i kl¹twy — kary bo¿ej, która by³a przyczyn¹ metamorfozy grzesznika. Drugim sposobem wyjaœnienia, sk¹d wzi¹³ siê Obcy, jest przypisana diab³u ingerencja w bo¿e dzie³o, jego destrukcja. W obu przypadkach otrzymujemy obraz Obcego jako zepsutego stworzenia. Nieraz zreszt¹ obie interpretacje wspó³wystêpuj¹, wzmacniaj¹c efekt monstrualnoœci Obcego. Znana antropologom „feminizacja Obcego”, tzn. kszta³towanie jego obrazu na wzór stereotypu kobiecoœci, jaki funkcjonuje w danej kulturze, posiada swój symetryczny odpowiednik w postaci „alienacji kobiety”. Rodowody Obcych, prezentowane w ludowych apokryfach, „wyjaœniaj¹” zarazem ich cechy zgodnie z zasadami zmityzowanej wiedzy. Odpowiadaj¹ im rodowody kobiety b¹dź ró¿nych rodzajów kobiet. Anegdotyczne wyjaœnienia ró¿nic miêdzy p³ciami oparte s¹ na strukturach analogicznych b¹dź tych samych, co mityczne wyjaœnienia ró¿nic spo³ecznych i etnicznych. Zacznijmy od ró¿nicy podstawowej: kobieta to nie cz³owiek, wyra¿onej expressis verbis w jêzyku ukraiñskim. Czolowik to cz³owiek, m¹¿, ma³¿onek (nie tylko w³asny, ale i córki czy siostry), mê¿czyzna. Żinka to kobieta, ¿ona. Podobnie w jêzykach ludów egzotycznych, opisywanych przez dziewiêtnastowiecznych etnografów, ich nazwy w³asne, etnonimy, oznaczaj¹ czêsto „ludzi” lub „prawdziwych ludzi” w przeciwieñstwie do Obcych, którzy najwyraźniej nimi nie s¹. Biblijny przekaz o stworzeniu Ewy z ¿ebra Adama mo¿e stanowiæ tu pewn¹ analogiê. Ewa jest krzywym kawa³kiem mêskiej koœci, Adam zaœ jest z ziemi. Obcy posiada nieprzyjemny zapach, tote¿ ¿ydowskie midrasze wi¹¿¹ z t¹ ró¿nic¹ komentarz, i¿ tylko kobiecie niezbêdne s¹ pachnid³a, gdy¿ ziemia nie psuje siê, natomiast „miêso potrzebuje soli, aby przetrwa³o w dobrym stanie” (Ginzberg 1997, s. 60). Jednak i pozbawiony ¿ebra Adam jest tworem zepsutym, os³abionym przez samego Stwórcê, bowiem hebrajskie cela to zarazem „¿ebro” oraz „potkniêcie”, „nieszczêœcie” (Graves, Patai 1993, s. 68, 71; Bin Gorion 1996, s. 54). Podobnie na Litwie do dziœ powiadaj¹, ¿e stworzenie Ewy by³o przyczyn¹ os³abienia Adama, pozbawienia go pierwotnej si³y: „Przedtem, jak Adam by³ stworzony, to tak ¿ebra krugom mia³, tak jak koc le¿a³y — taki Adam silny by³”2. St¹d te¿ popularne jest wierzenie, i¿ mê¿czyźni nie maj¹ jednego ¿ebra. (Funkcjonuje tak¿e wierzenie odwrotne, choæ znaczenie rzadsze: gdy urodzi siê dziecko z dodatkowym ¿ebrem, bêdzie si³aczem). 2 Litwa, rej. solecznicki, 1991. �96 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Charakterystyczne jest dla ludowych apokryfów przesuniêcie przyczyny ludzkiej niedoskona³oœci z grzechu pierworodnego na epizody historii stworzenia, a dok³adniej na niedba³oœæ czy wrêcz fuszerkê Stwórcy. Tu ju¿ nie chodzi o mêskie ¿ebro, ale o znacznie gorsze tworzywo, które w dos³owny i obrazowy sposób wyjaœnia, dlaczego kobieta wlecze się za mężczyzną jak ogon. „Niewiasta jest stworzona z ¿ebra boku prawego Adama, dla tego to mê¿czyźni tego jednego ¿ebra nie maj¹. Gdy Bóg wyj¹³ pierwszemu cz³owiekowi ¿ebro, pies je pochwyci³ i po¿ar³. Wtedy Bóg pochwyci³ psa za ogon chc¹c ¿ebro wytrz¹œæ, lecz nie wytrz¹s³ tylko urwa³ psu ogon. A poniewa¿ niewiasta jest z tak poni¿aj¹cej rzeczy stworzona, dla tego wci¹¿ musi upokarzaæ siê przed mê¿czyzn¹” (Dowojna–Sylwestrowicz, s. 1). Anegdota o stworzeniu kobiety z psiego ogona, zapisana na ¯mudzi w latach 80. XIX wieku, by³a po ponad 100 latach powszechnie znana na Wileñszczyźnie. W roli Stwórcy — pechowego Demiurga — w narracjach naszych rozmówców wystêpuje Pan Bóg albo Pan Jezus. „Pan Bóg stworzy³ Adama, ¿ebro suszy³ na p³ocie. Sk¹dœ bieg³ pies i chwyci³ to ¿ebro. Pan Bóg bieg³, a ¿e staruszek, to nie móg³ dopêdziæ i chwyci³ za chwost, no i chwost zerwa³ siê, a pies pobieg³ z ¿ebrem. A ¿e Pan Bóg ju¿ dalej tworzyæ nie móg³, to stworzy³ z tego chwosta kobietê. I dlatego kobieta siê tak ci¹gnie za mê¿czyzn¹ jak chwost psa. To tak ludzie czêsto opowiadaj¹. A to ¿ebro? To chyba pies zjad³”3. „Ja s³ysza³a, ¿e kobieta od psa chwosta, mówi¹ — za to baba tak gania jak psica, mówi¹, ¿e Pan Bóg zrobi³ naprzód mê¿czyznê, a potem ten mê¿czyzna da³ takie jakieœ zadanie Bogu, ¿e czemu on jeden, bez kobiety, a bieg pies, Pan Bóg wzi¹³ chwosta i zrobi³ kobietê”4. Anegdota ta posiada paralelê w apokryfach ¿ydowskich. Wed³ug nich Adam mia³ pocz¹tkowo ogon zakoñczony ¿¹d³em. Bóg odci¹³ go i stworzy³ z niego Ewê; pozosta³y po nim kikut to koœæ ogonowa (Graves, Patai 1993, s. 68, 69; autorzy powo³uj¹ siê m.in. na midrasz palestyñski Genesis Rabba z V w.). Uderzaj¹co zbie¿ny z tym konceptem jest apokryf bia³oruski zanotowany przez Micha³a Federowskiego: „Buoh jak stworyu Adama, to stworyu jeho z chwastom; poœla Buoh apamiatawausia, szto kiepsko hetak kab usio i ¿ywina i ludzi byli z chwastami, tak nawiärnuu na Adama son i adriezau jemu chwuost i pa³a¿yu ka³a jeho 3 Litwa, rej. wileñski, 1991. Litwa, rej. wileñski, 1992; podobn¹ narracjê zanotowaliœmy kilka lat później w Polsce, na £emkowszczyźnie. 4 �Patriarchalne stereotypy apokryfów ludowych, czyli women jokes 97 i zrabi³asie z taho chwasta ¿uonka Jewa. To kobiety pachodziaæ z mu¿czynskaho chwasta” (Federowski 1897, s. 201). Wyraźne locus communis apokryfów ¿ydowskiego i bia³oruskiego mo¿na t³umaczyæ dwojako: poza bezpoœrednimi, zapewne obopólnymi wp³ywami, wchodzi w grê tak¿e niezale¿ne podobieñstwo patriarchalnej interpretacji w¹tków biblijnych. To w³aœnie stereotyp modeluj¹cy postrzeganie relacji miêdzy p³ciami, stanowi źród³o podobnych apokryfów z ró¿nych czasów, jêzyków i tradycji. Stereotyp ten jest dobrze ugruntowany w tradycji chrzeœcijañskiej, skoro w Pierwszym Liście do Koryntian œw. Pawe³ napisa³: „To nie mê¿czyzna powsta³ z kobiety, lecz kobieta z mê¿czyzny. Podobnie te¿ mê¿czyzna nie zosta³ stworzony dla kobiety, lecz kobieta dla mê¿czyzny” (11, 8–9). Inny typ rodowodów kobiet ma wyjaœniæ ich zró¿nicowanie: tylko niektóre istoty p³ci ¿eñskiej s¹ „prawid³owe”, inne pochodz¹ od zwierz¹t, tote¿ podobnie jak obcym etnicznie przypisuje im siê cechy zwierzêce. Noe, a wed³ug innych wersji Adam, mia³ wielu synów, lecz tylko jedn¹ córkê. Kiedy przyszed³ czas, aby o¿eniæ synów, Pan Bóg kaza³ Noemu schowaæ pod koszami dziewczynê i ró¿ne zwierzêta: „psinê, œwiniê, krowê, gadzinê, ¿mijê, go³¹bkê [...] no synowie o tym nie wiedzieli i oni odkrywali, a te zwierzêta zmienia³y siê w kobiety, st¹d jedna kobieta jak psina, a inna jak œwinia, w domu u niej jak w chlewie i tylko trzynasta to prawdziwa kobieta”5. Wed³ug innej wersji synowie Adama ci¹gnêli losy. „Kto wyci¹gn¹³ sprawiedliwa, siostra, ta i ¿ona dobra. [...] A to by³a i gadzina, i œwinia, i ma³pa, i rozmaite byli. I kto jaka niecka odwróci, tako on [dostanie — M. Z.]. A później oni to ostali panienkami [...]. I bywa takie, o, tera [...] oni nie pilnuj¹ siê ni mê¿a, ni co, rozmaicie id¹. Ja nie wiem, jak to powiedzieæ, ¿e czego ona nie mo¿e ¿yæ z mê¿em? O, takich du¿o jest, [...], gadzina taka, o. No ot i bywa, ¿e ona jest gadzina na ca³e ¿ycie”6. Zró¿nicowanie kobiet wyjaœniane te¿ bywa na odwrót: pierwsi rodzice mieli wiêcej córek ni¿ synów. Nadliczbowa dziewczyna, skazana na samotnoœæ, jest narzêdziem szatana, poprzedniczk¹ zawitek, pokrytek czy te¿ przeskoczek, czyli panien, które nie ustrzeg³y dziewictwa (por. Ciszewski 1927). Wed³ug dziewiêtnastowiecznej opowieœci apokryficznej spod Krakowa Ewa wyda³a na œwiat 77 synów i 88 córek. „Miêdzy dzieæmi Jadama zawar³o siê 77 ma³¿eñstw, a reszta zbywaj¹cych córek, co ju¿ nie mia³a pary, tak by³a w dodatku dla niektórych, bo i z³y duch tego chcia³, aby siê na œwiecie źle i dobrze robi³o” (Kolberg 1962, s. 7–8). 5 6 Litwa, rej. solecznicki, 1991. Litwa, rej. solecznicki, 1991. �98 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Zawitka to panna z dzieckiem, która musia³a przykrywaæ (zawijaæ) g³owê jak mê¿atka. Nie wiedzia³ ju¿ o tym mój rozmówca, który skonstruowa³ etymologiê na podstawie skojarzenia tego okreœlenia z „zawieœæ”, „zawodziæ”, „uwodziæ”: „[...] nieprawi ludzie to siê znajki nazywa, znajduchy, ¿e to jest potomstwo szatana, nieprawe. Źli, nienawistni, źle wychowani, to w³aœnie ka¿da kobieta, która rodzi, to jest pokolenie Ewy w³aœnie od szatana. I Kain by³ synem pierwszym szatana. I zamordowa³ syna Adamowego, Abla [...]. Adam i Ewa mieli dzieci wiêcej. Nie tylko Kaina i Abla, bo œwiat by siê na tym zakoñczy³. Mówi¹, ¿e mieli dwanaœcie dzieci. Trzynaste nieparzyste. Byli ch³opcy i dziewczyny. Szeœæ tych i szeœæ tych. A siódma znowu dziewczynka. By³a wersja, ¿e siódma by³a nietypowa, zdradzona przez szatana. I ¿e dlatego zostaje ta zawidka nazywana, uwiedziona kobieta, panna, która z dzieckiem jest, nazywa siê zawidka, tak nazywana. I ¿e to ma byæ zawidka uwiedziona przez szatana, ta córka. To jest takie, co tutaj mówi¹, zawiedziona, zawidka”7. „Ewa mia³a 13 córek i 12 synów. Ka¿da córka wychodzi³a za m¹¿ za swego brata, najm³odsza za najstarszego i tak po kolei. Jedna zosta³a bez mê¿a i dlatego teraz kobiet jest wiêcej ni¿ mê¿czyzn i powstaj¹ nieformalne zwi¹zki”8. Szczególne znaczenie w charakterystyce kobiet ma interpretacja grzechu pierworodnego. W Pierwszym Liście św. Pawła do Tymoteusza czytamy: „I nie Adam zosta³ zwiedziony, lecz zwiedziona kobieta popad³a w przestêpstwo” (2, 14). Œwiêtemu Paw³owi wtóruje zaœ polskie przys³owie: „Nie œwiêty Adam krzyw, tylko œwiêta Ewa” (Nowa księga przysłów 1969, s. 7). Tak¿e wspó³czeœnie notowane narracje czêsto obci¹¿aj¹ grzechem pierworodnym wy³¹cznie kobietê. Taka interpretacja Ksiêgi Rodzaju posiada bogate paralele w tradycji ¿ydowskiej, gdzie Adam bywa³ przedstawiany jako cz³owiek œwiat³a, który nigdy nie utraci³ czystoœci, poniewa¿ w ogóle nie zgrzeszy³. Jednym z jego siedmiu wcieleñ mia³ byæ Noe; wyobra¿enie to przetrwa³o w judeochrzeœcijañstwie i w gnozie (Stichel 1979, s. 93). Wy³¹cznoœæ winy Ewy stwierdzaj¹ te¿ apokryfy Vitae Adae et Evae czy Księga Henocha. W wielu przypadkach nie chodzi jednak tylko o winê, ale zmienia siê sens samego grzechu: nie by³o nim z³amanie zakazu, lecz akt seksualny, jakiego Ewa mia³a siê dopuœciæ z szatanem, co jest zreszt¹ równie¿ zgodne z tradycj¹ midraszy. „Kobieta pos³ucha³a tego wê¿a, szatana, i ona zrobi³a pierworodny grzech i pierwszego syna z tym wê¿em urodzi³a — tego judasza, jak mówimy, tego Kaina”9. St¹d te¿ jab³ko uznawane by³o niekiedy (zw³aszcza w woj. przemyskim 7 8 9 Woj. przemyskie, 1990. Woj. kroœnieñskie, 1991, £emko. Litwa, rej. solecznicki, 1992. �Patriarchalne stereotypy apokryfów ludowych, czyli women jokes 99 w latach 90.) za zwyk³y eufemizm. Opowieœæ o jab³ku jest „dla dzieci. ...A ¿e to by³o przez to jab³ko? A gdzie¿ by tam to podszczypywanie mo¿na by³o opisaæ w Biblii”, powiada jeden z rozmówców10. Wspó³czesne opowiadanie precyzuje, ¿e grzech pierworodny polega³ na zdradzie Ewy wobec Adama: diabe³ „zabawi³ siê z Ew¹; [...] czy to przy tym jab³ku, czy za jab³kiem, czy przez jab³ko, mniejsza o to, ale szatan wkroczy³”11. Wed³ug tradycji ¿ydowskiej Samael, najwiêkszy z anio³ów, powsta³y z blasku samego Boga, pod postaci¹ wê¿a „wspó³¿y³ seksualnie z Ew¹ i zosta³ ojcem Kaina”. Niektóre legendy g³osz¹, i¿ uczyni³ to z zazdroœci, obserwuj¹c mi³oœæ pierwszych ludzi w ogrodzie Edenu. Sam w¹¿, król zwierz¹t, by³ zreszt¹ pierwotnie dwuno¿n¹ istot¹, od¿ywia³ siê tym samym co cz³owiek i podobnie pos³ugiwa³ siê mow¹ (Unterman 1994, s. 105; 265–6). Strukturê biblijnej historii grzechu pierworodnego odnaleźæ mo¿na równie¿ w apokryfie o Noem i jego ¿onie. Pierwsza polska wersja tej legendy pojawia siê w szesnastowiecznym apokryfie, Postępku prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu: „Przemieni³ siê czart w osobê m³odzieñca g³adkiego, szed³ do ¿ony Noego, pytaj¹c jej, aby mu powiedzia³a, co Noe ma czyniæ z tym budowaniem; rzek³a, i¿ jej nie chce powiedzieæ. Nauczy³ j¹ tedy czart gorza³ki naczyniæ ze zbo¿a, a upoiæ Noego, który, gdy siê upi³, powiedzia³ ¿onie, i¿ Pan Bóg ma zatopiæ wszytek œwiat okrom nas, co bêdziem w okrêcie” (Benis 1892, s. 60–61). Podobn¹ legendê zanotowano na pocz¹tku XX wieku w pow. limanowskim: Noe chodzi³ kilka lat do jakiejœ pracy z siekierk¹, ale ¿onie nie zdradzi³, dok¹d chodzi. Diabe³ ukrêci³ z nosa wódki i namówi³ kobietê, ¿eby poczêstowa³a ni¹ mê¿a, to wszystko jej opowie. Tak siê te¿ sta³o i kiedy nastêpnego dnia Noe przyszed³ do roboty, ju¿ mu praca nie sz³a tak dobrze, jak przedtem, bo grzech wielki go obci¹¿y³: nie móg³ ju¿ dowolnie wyd³u¿aæ i skracaæ desek przez poci¹gniêcie rêk¹ (Klich 1910, s. 26). Utrata cudownych zdolnoœci jest bezpoœrednim skutkiem, a zarazem trwa³ym znakiem grzechu Noego: musi on odt¹d ciê¿ko pracowaæ, podobnie jak Adam po wygnaniu z Raju. Obecne s¹ tu wszystkie elementy wystêpuj¹ce równie¿ w przypadku grzechu pierworodnego: zakusy diab³a i ciekawoœæ kobiety, która podaje mê¿owi diabelski napój, doprowadzaj¹ Noego do pierwszego grzechu, jakim jest z³amanie boskiego zakazu, czyli wyjawienie tajemnicy budowy arki. Bóg bowiem przykaza³ Noemu dzia³aæ w sekrecie. Apokryf ten by³ rozpowszechniony w œredniowiecznej Europie i znalaz³ odbicie w sztuce (por. fiñskie 10 11 Woj. przemyskie, 1990. Woj. przemyskie, 1989. �100 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych ludowe warianty, a tak¿e tekst rosyjski, bêd¹cy przek³adem wizji Pseudo–Metodego, u Haavio 1979, s. 459–456, il. 50, 51; Réau 1957, t. 2, s. 106). W niektórych wariantach legend o potopie to wci¹¿ sama Ewa, uto¿samiana z ¿on¹ Noego, jest nosicielk¹ z³a: dziêki niej diabe³ przenosi siê do nowego œwiata. Szczegó³owo opowiada o tym legenda O Noem sprawiedliwym ze zbioru Aleksandra N. Afanasjewa. „Diabe³ zaœ zwróci³ siê do Ewy: «A jak ja z tob¹ dostanê siê do arki?» — «Nie wiem». — «Rozzuj lew¹ nogê, a potem spojrzyj na mnie przez nogi. I nie wchodź do arki, a¿ zacznie siê potop, a¿ woda zacznie wszystko zalewaæ. Wtedy Noe na ciebie zacznie wo³aæ: W³aź tu wreszcie, przeklêtnico, bo siê utopisz! Kiedy tylko nazwie ciê przeklêt¹, wtedy i ja bêdê móg³ wejœæ z tob¹. A wczeœniej nie wchodź». Ewa spojrza³a na diab³a przez nogi, Noe zawo³a³: «W³aź tu do nas; w³aź¿e szybko, przeklêta!». Jak tylko to powiedzia³, diabe³ smyk! na korab i ju¿ p³ynie sobie ze wszystkimi” (pol. t³umaczenie £u¿ny 1988, s. 204–205). Szczególnie akcentowan¹ cech¹ w obrazie kobiety jest ciekawoœæ skojarzona z g³upot¹ i destrukcj¹, przeciwstawiona ciekawoœci mêskiej, inteligentnej i twórczej. Ewa, pierwsza „ciekawa baba”, objawia sw¹ wœcibsk¹ naturê w opowieœciach o podgl¹daniu. Prowadzi ono do przekroczenia boskiego zakazu, podobnie jak grzech pierworodny. „Ewa i Adam byli w raju u Boga. I Bóg zrobi³ ciasto na chleb i zostawi³. I zakry³ to, zawi¹za³, tylko nie patrzajcie, nie wolno. Ewa mówi: «Popatrzmy», Adam: «Nie wolno». Adam zasn¹³, Ewa zobaczy³a, ¿e Adam ju¿ œpi, zajrza³a i ciasto wyciek³o z beczki. Potem Bóg mówi: «Źle zrobiliœcie, i wygna³ ich na ulicê, pod jab³oñ, tylko, ¿eby nie rwali jab³ek»”12. Ta sama ciekawoœæ powoduje ¿on¹ Noego w opisanej ju¿ transformacji grzechu pierworodnego, a tak¿e — ¿on¹ Lota, uto¿samianego czasami z Noem. Motyw Pandory funkcjonowa³ szczególnie wyraźnie na Litwie. Tam w³aœnie ch³opa, przemienionego w bociana za ciekawoœæ i przekroczenie zakazu, zastêpuje czêsto kiepska baba, a czasami nawet wystêpuje w tej roli sama Ewa. „Pan Bóg zebra³ wszystkie paskudztwa; komary, ¿miji, hady, z³o¿y³ do worka i kaza³ zanieœæ do jeziora, usi¹œæ na ³ódka i to utopiæ wszystko. A Ewa nios³a ten worek i bardzo j¹ ciekawi, co tam siedzi. No i myœli: rozwi¹¿ê, zobaczê, mo¿e co dobrego, to sobie zabiorê. A tam ¿mieji, hady, robaki wyskoczyli. Ona zbiera³a to wszystko, ale nie wyzbiera³a. T¹ kobietê Pan Bóg obróci³ bocianem. Bocian to jest kobieta: bia³a bluzka, czarna spódniczka. 12 Litwa, rej. wileñski, 1990, Litwinka. �Patriarchalne stereotypy apokryfów ludowych, czyli women jokes 101 Ona zbiera te paskudztwa”13 ; „mówi siê tak, ¿e kobieta jest taka ciekawa jak bocian. Tak bociana siê pokazuje i mówi siê: to twoja siostra tak ³owi”14. Na schemacie, wed³ug którego grzeszna babska ciekawoœæ zostaje ukarana poprzez wieczne napiêtnowanie czy te¿ niekorzystn¹ metamorfozê kobiecego rodu, oparta jest te¿ ukraiñska legenda o przyczynie miesi¹czki, zanotowana przez Juliana Talko–Hryncewicza. „[...] do czasu narodzenia Chrystusa kobiety miesi¹czki nie miewa³y, tylko poporodowe oczyszczenie. Zmiana jednak nast¹pi³a od czasu, gdy N. Panna powi³a Chrystusa i rozkaza³a s³u¿¹cej sw¹ koszulê krwi¹ zbroczon¹ wrzuciæ do rzeki z tym zastrze¿eniem, aby jej nie rozwija³a i nie ogl¹da³a. S³u¿¹ca nie us³uchawszy tego, sta³a siê przyczyn¹, ¿e Najœ. Panna w gniewie rozkaza³a, aby odt¹d ca³y ród niewieœci co miesi¹c odbywa³ oczyszczenie, a od tego zdarzenia i samo oczyszczenie miesiêczne otrzyma³o nazwê «soroczka» (koszula)” (Talko–Hryncewicz 1893, s. 37). Podobne wierzenie bia³oruskie zapisa³ Federowski; nie ma ono jednak zwi¹zku z narodzeniem Jezusa, natomiast jeszcze bardziej przypomina historiê bociana. „Matka Buoska jak dasta³a pierszy raz na chustach, chóczuczy zbawiæ ad hétaho usie kabiety, u³a¿y³a swaju saroczku u nowy harszczok, obwiaza³a syrowym pa³atnom i da³a dzieuczyni, ka¿uczy: «Zaniesi hety harszczok i ukiñ u rieczku, tuolko ni budź ciekawa, ni zahlañ szto tam jeœæ i ni ahledajsie tudy i nazad iduczy». Dzieuku heto wielmi zacikawi³o i jak anno wysz³a, rozwiaza³a harszczok i znasz³a brudnu Matki Buoskaji saroczku. Tak heto jak bacz, u tuom miemenci sama na heto zachwarie³a i praz jeje usie cipier kabiety szto miesiac pakutujuæ” (Federowski 1897, s. 207–208). Miesi¹czka jest przede wszystkim znakiem nieczystoœci, skalania i jako taka mo¿e wystêpowaæ równie¿ u mê¿czyzn. W œredniowieczu wierzono, ¿e ¯ydzi za przelanie krwi Chrystusa mieli cierpieæ menstruacjê — por. Rozmyślanie przemyskie, przytaczam za Aleksandrem Brücknerem (1900, s. 34). Podobn¹ interpretacjê prezentuje tradycja ¿ydowska: „menstruacyjne krwawienie jest kar¹, jak¹ Ewa ponios³a za «rozlanie krwi Adama», czyli spowodowanie jego œmierci w nastêpstwie zjedzenia zakazanego owocu” — pisze Alan Unterman, dodaj¹c, i¿ wed³ug ¿ydowskiego przes¹du „pierwotnie mê¿czyźni mieli tak¿e menstruacje, które usta³y dopiero za czasów matriarchini Racheli” (Unterman 1994, s. 200–201). 13 14 Litwa, rej. wileñski, 1991. Litwa, rej. wileñski, 1990. �102 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Kolejnym wcieleniem Ewy, poza ¿on¹ Noego, zwan¹ w œredniowieczu Nore¹ lub Ore¹, jest ¿ona Lota. Podobnie jak jej poprzedniczki dopuszcza siê grzechu na granicy œwiatów, chocia¿ — w przeciwieñstwie do nich — natychmiast ginie. Podczas ucieczki z Sodomy „zaciekawi³a siê ¿ona [Lota], mówi — jak tu zobaczyæ. Wiêc ona pochyli³a siê i dawaj, trzewik sznurowaæ [w innej wersji — ¿eby poñczoszki sobie poprawiæ — M. Z.], a tutaj spogl¹da, no a jak zobaczy³a, to siê w s³up soli zamieni³a”15. Ów grzech oznacza z³amanie dobrze znanego bajkowego zakazu ogl¹dania siê za siebie (jak w przypadku Orfeusza), powi¹zanego z wystêpn¹ babsk¹ ciekawoœci¹, o której siê mawia, ¿e jest „pierwszym stopniem do piek³a”. Dodajmy na marginesie egzotyczny przyczynek do opisywanych tu symbolicznych zwi¹zków postaci, podkreœlanych niekiedy genealogi¹. Oto w Koranie ¿ony Noego i Lota s¹ wymieniane razem jako potêpione: „Obie by³y pod w³adz¹ Naszych dwóch s³ug, spoœród Naszych s³ug sprawiedliwych, lecz one zdradzi³y ich. I oni nic nie mogli dla nich uczyniæ wobec Boga. I powiedziano im: «Wejdźcie do ognia obie wraz z tymi, którzy tam wchodz¹»” (Koran, sura 47, 10). Tradycja islamu nadaje obu kobietom to samo imiê: Wahela, i czyni z nich prefiguracjê z³ych (niewiernych) kobiet, przeciwstawianych kobietom dobrym — czyli wierz¹cym, tj. ¿onie faraona, która przyjê³a religiê moj¿eszow¹ wystawiaj¹c siê na gniew mê¿a, oraz Marii, matce Jezusa (Koran, sura 47, 11–12; por. Stichel 1979, s. 84), któr¹ wszak¿e i chrzeœcijanie nazywaj¹ now¹ Ew¹. Obraz kobiety jako istoty zdegradowanej b¹dź gorszego pochodzenia rzadko odnosi siê jednoznacznie do wszystkich kobiet. Zazwyczaj rozdwaja siê, tak jak w przypadku typologii biblijnej, która przeciwstawia Ewê Marii, matce Chrystusa. Relacja typologiczna nie jest jednak rzeczywist¹ opozycj¹, dopóki jest wpisana w historiê zbawienia i oznacza odkupienie grzechu pierworodnego. Wierzenia ludowe jednak, podobnie jak rozmaite teorie gnostyckie, wykazuj¹ tendencjê do wyobra¿ania Ewy i Marii synchronicznie, co zarazem zbiega siê z przeciwstawieniem cia³a i duszy. Tymczasem dualizm biblijny jest odmienny: istnieje miêdzy Stwórc¹ i stworzeniem, miêdzy porz¹dkiem nadprzyrodzonym i naturalnym; cz³owiek zaœ jest „dusz¹ ¿yj¹c¹”, której nie przeciwstawia siê cia³u. 15 Litwa, rej. solecznicki, 1992. �Kobieta transgeniczna w apokryfach. Powrót Lilit 103 Ostre przeciwstawienie cia³a (i ogólniej — materii) temu, co duchowe, wi¹¿e siê zazwyczaj z degradacj¹ kobiet. Jeszcze w koncepcjach antycznych dziecko zawdziêcza matce tylko cia³o, materialne tworzywo, duszê zaœ ojcowskiej spermie. Takie mityczne wyobra¿enia szerzyli dawni filozofowie, a wœród nich Tertulian (zm. 220). Chocia¿ jego traducjanizm zosta³ uznany przez Koœció³ za herezjê, to skojarzenie mê¿czyzny z dusz¹, a kobiety z cia³em jest z pewnoœci¹ trwa³ym stereotypem. Jego moralizowana forma bêdzie zaœ przeciwstawia³a grzesznicê (czarownicê) dziewicy, istocie czysto duchowej. I tak, wed³ug legend ukraiñskich, Bóg stworzy³ pierwszego cz³owieka ze skór¹ rogow¹, a nastêpnie utworzy³ mu niewiastê, towarzyszkê, a by³a z kwiatu, iz cwita. Nie spodoba³a siê Adamowi, który prosi³ Boga o drug¹, nie tak w¹t³¹, bli¿sz¹ jego naturze. Bóg stworzy³ mu wówczas Ewê z jego ¿ebra, a niewiastê z kwiatu zabra³ do siebie i da³ j¹ za matkê swemu Synowi (Nowosielski 1857, t. 2, s. 5). Legenda ta prawdopodobnie powsta³a w wyniku projekcji na grunt ludowej wyobraźni tekstów kanonicznych, opiewaj¹cych Mariê jako drug¹ Ewê, niepokalan¹, „czysty kwiat rajski”. Wed³ug innej legendy istnia³y dwie Ewy. Pierwsza, ulepiona z gliny, by³a grzeszna i bardzo p³odna i zosta³a zamieniona w drzewo. Chodzi tu o iwę, wierzbê znan¹ z plennoœci, w której dziuplach zamieszkuje diabe³; najwyraźniej mamy do czynienia z ludow¹ etymologizacj¹. Druga Ewa, z koœci, czyli ¿ebra Adama, zosta³a matk¹ ludzi. Na tym zakoñczmy ten krótki przegl¹d patriarchalnych stereotypów. Apokryfy, poza tym, ¿e znajduj¹ oparcie w œwiêtych ksiêgach trzech pokrewnych religii, wykorzystuj¹ niekiedy bardzo archaiczne struktury, które warto przeœledziæ w ca³ej prostocie ich niepoprawnej politycznie formy, aby tym ³atwiej tropiæ je w jêzyku wspó³czesnych ideologii. Kobieta transgeniczna w apokryfach. Powrót Lilit Szybki rozwój technologii tworzy nowy kontekst dla ekspansji popularnej demonologii. Obawie przed tym, co wykracza poza kategorie dostêpne ludzkiemu doœwiadczeniu, towarzyszy niechêæ wobec naruszania prywatnych, intymnych sfer egzystencji, postrzeganych jako ostatnie przyczó³ki indywidualnej ludzkiej wolnoœci. Kultura popularna ¿ywi siê tymi lêkami. Poetykê krymina³u zdominowa³y horrory wymieszane z science fiction. W myœleniu potocznym pojêcie natury ludzkiej jest matecznikiem kulturowych stereotypów, tym mocniej ugruntowanych, ¿e pojêciu natury przypisuje siê status religijny, chocia¿ jego granice i cechy, które siê z nim ³¹czy, bywaj¹ bardzo odleg³e od oficjalnego stanowiska Koœcio³ów chrzeœcijañskich. Niechêæ wobec sztucznych metod zap³odnienia i eksperymentów genetycznych �104 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych oraz obawa przed ich produktami wpisuje siê w narastaj¹cy lêk przed obcymi. Jej symptomem á rebours jest s³abn¹ca obecnie poprawnoœæ polityczna, która promuje postawê odwrotn¹, neutraln¹ wobec wszelkich ró¿nic albo wprost promuj¹c¹ ró¿nice. Nawet pobie¿na obserwacja rzeczywistoœci spo³ecznej wskazuje, i¿ poprawnoœæ polityczna jest wspó³czesn¹ ideologi¹, maskuj¹c¹ faktyczne emocje. W tej sytuacji warto siê przyjrzeæ postaciom „transgenicznym”, hybrydom zaludniaj¹cym zbiorow¹ wyobraźniê przesz³oœci i powracaj¹cym obecnie w roli patronów nowoplemion, mg³awicowych kultur naszej Królowa nocy16. Starobabiloñski zmiennej, p³ynnej rzeczywistoœci spo³ecznej. gliniany relief datowany S¹ to z regu³y postacie graniczne, które s³u¿¹ na 1800–1750 p.n.e., konfrontacji z dominuj¹c¹ norm¹ kulturow¹. obecnie w British Museum £¹cz¹ zatem cechy postrzegane jako ludzkie z cechami istot innych rodzajów: demonów, zwierz¹t, roœlin, czy nawet tzw. przedmiotów martwych, np. kamieni. Tym samym s¹ to potencjalne postacie obcych, które stanowi¹ po¿ywkê kultury popularnej i ulegaj¹ reaktywacji w wyobraźni masowej. Mo¿na je spotkaæ zarówno w lokalnych wspó³czesnych mitologiach, niekiedy nawet elitarnych, d¹¿¹cych do okreœlenia siê wobec dominuj¹cej kultury masowej, jak i w popularnych mediach, które z za³o¿enia pod¹¿aj¹ tropem elitarnych wzorów, przejmuj¹ je i dostosowuj¹ do potrzeb masowego odbiorcy. Dobrym przyk³adem tych niemal równoleg³ych procesów jest wszechobecna w Internecie Lilit, wa¿na patronka nie tylko œrodowisk feministycznych, ale tak¿e np. smakoszy ludzkiej krwi, sangwinarian. Lilit u¿ycza imienia zarówno licznym call–girls, og³aszaj¹cym swe us³ugi pod tym pseudonimem, jak i popularnym zespo³om rockowym. Stawk¹ w grze jest — jak ju¿ wspomnia³am — wp³yw na stereotypy dotycz¹ce natury b¹dź kondycji ludzkiej, które nale¿¹ do kulturowego sacrum. Bluźnierstwo jest mile widziane. Mo¿na spaliæ Bibliê, ale pod¹¿a siê za apokryfami. Dlatego ze wzglêdu na sw¹ (pseudo)religijn¹ legitymizacjê nabieraj¹ one znaczenia jako dogodne źród³o studiów nad wspó³czesn¹ masow¹ wyobraźni¹. Apokryf, jako rodzaj deklaracji to¿samoœci grupowej b¹dź indywidualnej wobec dominuj¹cego nurtu kultury, ró¿ni siê od innych praktyk kulturowych zwi¹zanych z to¿samoœci¹ orientacj¹ na Bibliê, czy te¿ jej aktualn¹, kanoniczn¹ wyk³adniê. 16 <https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/queen_of_the_night_ relief.aspx>. �Kobieta transgeniczna w apokryfach. Powrót Lilit 105 Apokryf jest zatem prób¹ wiary w znaczeniu religijnym i propaguje konkretny model ludzkiej egzystencji. W sensie technicznym opiera siê na parafrazowaniu, przek³adaniu fragmentów Pisma na inny jêzyk, umieszczaniu ich w innym kontekœcie. Ze wzglêdu na to, ¿e apokryf jednoczeœnie stanowi mimesis Biblii i zajmuje wobec jej oficjalnej interpretacji pozycjê zmarginalizowan¹, jest on kategori¹ z pogranicza dyskursu biblijnego i innych dyskursów religijnych lub (i) kulturowych. Apokryf, który jest praktyk¹ parafrazy, ³¹czy wiêc odmienne normy i systemy symboliczne, co na poziomie fabularnym przejawia siê w kontaminowaniu nieprzystaj¹cych do siebie mitycznych postaci, kojarzonych ze wzglêdu na podobieñstwo jakichœ cech czy ról. Wspomniana przeze mnie Lilit, bohaterka internetowych blogów, jest w Biblii postaci¹ ca³kowicie marginaln¹ (Iz 34, 14). Podobnie podrzêdn¹ rolê odgrywa³a wed³ug badaczy jako demon w babiloñskiej mitologii, sk¹d j¹ prawdopodobnie zapo¿yczy³ judaizm. Dopiero œredniowieczne apokryfy uto¿sami³y j¹ z kobiet¹ stworzon¹ z ziemi jak Adam i równ¹ mê¿czyźnie (Rdz 1, 27), poczynaj¹c od anonimowego Alfabetu Ben–Sira, zbioru opowiadañ o bohaterach biblijnych i talmudycznych, spisanego miêdzy VIII a XI wiekiem. Apokryf ten ma charakter antychrzeœcijañski, szydzi te¿ z ruchów separatystycznych, np. karaimów, a jednoczeœnie niektórzy dopatruj¹ siê w nim satyry anty¿ydowskiej. Pomimo to sta³ siê źród³em mistyki ¿ydowskiej w œredniowiecznych Niemczech. To z niego w³aœnie wywodzi siê obraz Lilit jako „pierwszej ¿ony Adama” i historia ich konfliktu: „Powiedzia³a, «Nie bêdê le¿a³a pod spodem», i powiedzia³, «Nie bêdê le¿a³ pod tob¹, tylko na wierzchu. Poniewa¿ pasujesz tylko do dolnej pozycji, podczas gdy ja mam byæ wy¿szy»”17. To w³aœnie marginalna pozycja postaci i zdarzeñ w obrêbie tekstu kanonicznego sprzyja apokryficznej praktyce parafrazy: im wiêksz¹ powœci¹gliwoœæ zachowuje wobec nich biblijna narracja, tym wiêksz¹ budz¹ ciekawoœæ szerokiego grona odbiorców. Tym te¿ bogatsze potencjalne mo¿liwoœci otwieraj¹ siê przed praktyk¹ parafrazy, która ³¹czy apokryf ze wspó³czesnym pastiszem. Pastisz, powszechna praktyka kulturowa naszych czasów, jest pozbawion¹ (chocia¿ mo¿e i poszukuj¹c¹) wiary, ironiczn¹ gr¹, z za³o¿enia zrelatywizowan¹ do lokalnego kontekstu. (Przeciwnie apokryf, który naœladuj¹c kanon, pretenduje do udzia³u w uniwersalistycznej metanarracji). „P³ynna to¿samoœæ” gracza umo¿liwia mu podejmowanie coraz to nowej gry, ale w ¿adnej nie pozwala mu siê zadomowiæ. „She said, ‘I will not lie below,’ and he said, ‘I will not lie beneath you, but only on top. For you are fit only to be in the bottom position, while I am to be in the superior one.’ Lilith responded, ‘We are equal to each other in as much as we were both created from the earth.’ But they would not listen to one another. When Lilith saw this, she pronounced the Ineffable Name and flew away into the air”. (Za: The Story of Lilith. The Alphabet of Ben Sira Question #5 (23a–b). Tr. N. Bronznick, <http://jewishchristianlit.com//Topics/Lilith/alphabet.html>; 12.11.2014). 17 �106 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Przemyœlany pastisz, plagiuj¹cy ironicznie inne teksty kultury, mo¿e dostarczaæ intelektualnej satysfakcji, ale na poziomie masowego odbioru powoduje raczej têsknotê za pewn¹ wiar¹, radykalizacjê i popadanie w fundamentalizm. Prawdê mówi¹c, Alfabet Ben Sira robi wra¿enie œredniowiecznego pastiszu, poniewa¿ (jak ju¿ wspomnia³am) nie oszczêdza ¿adnej religii. Demoniczna Lilit zosta³a jednak powa¿nie potraktowana w kontekœcie ochronnych rytua³ów, które mog³y byæ znacznie wczeœniejsze ni¿ to dzie³o. W ka¿dym razie marginalnej pozycji Lilit w obrêbie kanonu biblijnego odpowiada bogactwo tekstów pozakanonicznych, od ludowych praktyk i magicznych amuletów a¿ po ¿ydowsk¹ mistykê. Amulety znajduj¹ mocne uzasadnienie w dalszym ci¹gu opowieœci z Alfabetu Ben Sira. Lilit, w nastêpstwie konfliktu z Adamem, wymawia imiê Boga i ulatuje nad Morze Czerwone. Tam zostaje towarzyszk¹ Samaela, rodz¹c niezliczone demoni¹tka, lilin, dzieci Samaela oraz innych demonów. Na proœbê Adama Bóg posy³a za ni¹ trzech anio³ów o imionach Senoi, Sansenoi i Semangelof, którzy gro¿¹ jej zabiciem setki lilin za ka¿dy dzieñ jej ucieczki. Lilit odwzajemnia siê obietnic¹, ¿e bêdzie wiecznie polowaæ na potomstwo Adama i Ewy, które uchroni przed ni¹ tylko przywo³anie trzech anielskich imion. Historiê tê niektórzy uwa¿aj¹ za projekcjê hebrajskiego zwyczaju, który nakazuje zawiesiæ na szyi nowonarodzonego ch³opca amulet z imionami trzech anio³ów, aby go chroniæ przed lilin do czasu obrzezania. Nie œcina siê równie¿ w³osów ch³opcu, dopóki nie ukoñczy trzeciego roku ¿ycia, aby zmyliæ Lilit co do p³ci dziecka i uchroniæ je przed jej atakiem. W tradycji ¿ydowskiej Lilit przeciwstawiana jest Chawie–Ewie jako „matce wszystkich ¿yj¹cych” i gra rolê archetypu demonicznej kobiety, patronuj¹cej nieczystym praktykom seksualnym: nocnym polucjom i masturbacji uwodzonych przez ni¹ samotnych mê¿czyzn, a wiêc „pustemu” seksowi bez prokreacji. Wed³ug ksiêgi Zohar „Lilit, królowa demonów, lub nale¿¹ce do jej dworu demony staraj¹ siê skusiæ mê¿czyznê do aktu p³ciowego, w którym brak partnerki, aby w ten sposób stworzyæ cia³o z przelewanego bezcelowo nasienia” (Scholem 1996, s. 168). Poniewa¿ w wyniku takich kradzie¿y Lilit rodzi tysi¹ce lilin, nie mo¿na odmówiæ jej swoistej p³odnoœci. P³odnoœæ ta jednak jest w specyficznym sensie „duchowa”, bowiem w tradycji talmudycznej demony s¹ duszami bez cia³a. Dlatego jednym z imion Lilit, wypisywanych na amuletach, jest Amorfo, pozbawiona formy (Mify 1982, s. 55). Ponadto za niepos³uszeñstwo Lilit w wyniku boskiego wyroku setka lilin, jej dzieci, ma gin¹æ ka¿dego dnia, a wreszcie i sama Lilit, nie mog¹c porwaæ ludzkich dzieci, po¿era swoje w³asne. Z³owrogie role uwodzicielki i po¿eraczki dzieci akcentuje Kaba³a, przedstawiaj¹c zawistn¹ Lilit jako zagro¿enie prawowitych, uœwiêconych religijnie zwi¹zków i zrodzonego z nich potomstwa. Kiedy Adam, przera¿ony zbrodni¹ Kaina, postanowi³ nie mieæ wiêcej dzieci, opuœci³ Ewê na sto trzydzieœci lat, co wykorzysta³a Lilit �Lilit i wierzba (Kobieta–drzewo) 107 i inne succuby. Odt¹d zawsze Lilit stara siê zaj¹æ miejsce Ewy, czemu przeciwdzia³aæ ma dok³adnie okreœlony w Zohar rytua³ (Scholem 1996, s. 170–171). Tradycja chrzeœcijañska, w odró¿nieniu od ¿ydowskiej, ³¹czy archetyp z³ej, a raczej grzesznej kobiety z Ew¹, przeciwstawian¹ Nowej Ewie — Matce Chrystusa. To w³aœnie pramatce œredniowieczni chrzeœcijanie przypisywali negatywnie waloryzowan¹, nadmiern¹ p³odnoœæ, któr¹ kojarzono z grzechem pierworodnym interpretowanym jako pierwszy akt seksualny. Kiedy Bóg odwiedzi³ pierwszych ludzi, Ewa, zawstydzona, ukry³a czêœæ swoich dzieci. Te schowane Bóg skaza³ na wieczn¹ s³u¿bê ich rodzeñstwu, które pob³ogos³awi³. Ukryte, nadliczbowe dzieci Ewy mia³y wiêc byæ protoplastami poddanych ch³opów (Zowczak 2000, s. 150–151). Ten prosty sposób legitymizacji porz¹dku spo³ecznego by³ form¹ potêpienia nadmiernej, grzesznej po¿¹dliwoœci w ramach prawowitego ludzkiego zwi¹zku. Chrzeœcijañski idea³ dziewictwa i celibatu sta³ w sprzecznoœci z talmudycznym zakazem: „Zabronione jest cz³owiekowi sypiaæ samotnie w domu; a tego, kto œpi sam w domu, schwyta Lilit” (Cohen 1997, s. 272). Lilit i wierzba (Kobieta–drzewo) W Talmudzie obraz Lilit uzyska³ wyrazistoœæ poprzez aluzje do jej skrzyde³ i d³ugich w³osów, które cechowa³y jej babiloñski prototyp w Prologu Gilgamesza. Jest wed³ug niego ¿eñskim demonem zamieszkuj¹cym pieñ drzewa huluppu, co t³umaczy siê jako wierzbê lub topolê. Formy roœlinne i zwierzêce, a w³aœciwie wszystkie elementy œrodowiska, s³u¿¹ kulturze jako rodzaj symbolicznego s³ownika b¹dź odwrotnie, projekcji schematów kulturowych (te dwa kierunki percepcji wzajemnie siê przenikaj¹). Wraz ze swymi nazwami wchodz¹ w sk³ad — jak to okreœla³ Claude Lévi–Strauss — „wiedzy konkretu”. Chocia¿ za ka¿dym razem ustalamy na nowo zmienne znaczenia i relacje w obrêbie kodu symbolicznego, trzeba przyznaæ, ¿e pewne formy bardziej ni¿ inne „nadaj¹ siê do myœlenia”. Co prawda, badacze podaj¹ w w¹tpliwoœæ dokonane przez Samuela Kramera t³umaczenie fragmentu eposu o Gilgameszu, w którym pojawia siê Lilit zamieszkuj¹ca wierzbê. Równie¿ jej to¿samoœci z ¿ydowsk¹ Lilit nie nale¿y traktowaæ zbyt dos³ownie18. Trudno jednak zaprzeczyæ symbolicznej wiêzi demona i wierzby w wielu kulturach. Biblijne „wierzby nadrzeczne” o pokrêconych, spróchnia³ych pniach i charakterystycznych dziuplach bywaj¹ w ró¿nych kodach symbolicznych siedliskiem demonów, poniewa¿ wierzba jest najwyraźniej (znów Lilith Pictures: Ancient and Magical,<http://jewishchristianlit.com/Topics/Lilith/ancPics.html> (12.11.2014). 18 �108 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych u¿yjê okreœlenia Lévi–Straussa) „dobra do myœlenia”. Ze wzglêdu na swe specyficzne cechy symbolizowa³a zarazem kwitn¹ce ¿ycie i bezp³odnoœæ lub czystoœæ albo „¿ycie w cieniu œmierci”. Wed³ug aleksandryjskiego t³umaczenia Biblii Behemot mia³ siedzieæ pod os³on¹ wierzbowych ga³êzi, odroœli drzewa czystego (por. gr agnos: czysty, agonos: bezp³odny; Lurker 1989, s. 262). Wierzba ma zarazem charakter antropomorficzny, wyraźny w wierzeniach s³owiañskich i litewskich. Blendis (lit. wierzba) albo Blinda nazywa³a siê kobieta, która wydawa³a na œwiat liczne potomstwo z nadzwyczajn¹ ³atwoœci¹, a rodzi³a przy tym nie tylko „przyrodzonym sposobem”, ale tak¿e z r¹k, nóg, g³owy i innych czêœci cia³a. Pozazdroœci³a jej tego ziemia, najp³odniejsza z matek, i kiedy Blendis sz³a przez grz¹sk¹ ³¹kê, ziemia uwiêzi³a jej nogi; kobieta nie mog³a siê ju¿ wydostaæ i zamieni³a siê w wierzbê (Jucewicz 1846, s. 81). Podobnie w legendach ukraiñskich pierwsza Ewa, ulepiona z gliny, po wygnaniu z raju zamieni³a siê — nomen omen — w iwê (Gnatjuk 1902, s. 19–20). Wierzba nadaje siê wiêc jak ¿adne inne drzewo do przedstawienia gry miêdzy kobiecymi antynomiami, reprezentowanymi przez Lilit i Ewê oraz Ewê i Mariê: ja³owoœci i p³odnoœci, rozwi¹z³oœci i czystoœci, staroœci i m³odoœci oraz œmierci i ¿ycia19. Rozpowszechniona w Eurazji wierzba bia³a, salix alba, oraz szara, salix caprea, zwana iw¹, tworz¹ mieszanki z topol¹. Iwa najwczeœniej zielenieje, jest wyj¹tkowo plenna i szybko roœnie. W naszej strefie klimatycznej tylko te dwa gatunki drzew mo¿na sadziæ „z ko³ka”, œciêtego ukoœnie siekier¹. Nie wymagaj¹ przygotowania ukorzenionych sadzonek ani specjalnej pielêgnacji i daj¹ niezwykle szybki przyrost ga³êzi (Olêdzki 1994, s. 93). Znana jest sakralna rola wierzbowych ga³¹zek niesionych w Œwiêto Namiotów wokó³ o³tarza z b³aganiem o deszcz, p³odnoœæ i ¿ycie (Por. Kp³ 23, 40; Iz 44, 3 nn.). Wœród chrzeœcijan w Niedzielê Palmow¹, czyli Wierzbn¹, uderzenie wierzbow¹ witk¹, któremu towarzyszy³y s³owa zaklêcia, mia³o zapewniæ uderzonemu si³y witalne. Z drugiej strony, ze wzglêdu na ga³êzie zwisaj¹ce do wody albo wrastaj¹ce w ziemiê, przypisywano wierzbie ³¹cznoœæ z otch³ani¹ i bezp³odnoœæ. A poniewa¿ zrzuca ona swoje kwiaty pozornie jeszcze przed zawi¹zaniem siê nasienia, nazywano j¹ nawet frugiperda, zrzucaj¹c¹ nasiona. „To da³o powód dziwnemu zabobonowi, ¿e wierzby t³umi¹ po¿¹dania zmys³owe”; dlatego w dawnej Grecji by³y drzewami poœwiêconymi dziewiczej Korze–Persefonie (Szczepanowicz 2003, s. 207). Znali tê symbolikê Ojcowie Koœcio³a. Œwiêty Augustyn jednak porównuje biblijne wierzby nad rzekami Babilonu do ludzi uwik³anych w sprawy ziemskie, którzy nie rodz¹ ¿adnych owoców w postaci dobrych uczynków. W sztuce sakralnej zesch³e wierzby mog¹ symbolizowaæ obumar³e namiêtnoœci (Lurker 1989, s. 262–263). 19 Por. liczne objawienia Matki Bo¿ej na wierzbie, ostatnio np. w Polsce w Okoninie w 1990 r. �Lilit i jej awatary (Kobieta–zwierzê: gadzina, ryba, koza) 109 Lilit i jej awatary (Kobieta–zwierzę: gadzina, ryba, koza) Jako demon ¿eñski Lilit by³a uto¿samiana ze swymi odpowiednikami w ró¿nych kulturach, posiada wiêc liczne awatary. Zazwyczaj cechuje je zoomorficzny charakter dolnych partii cia³a. Wed³ug niektórych źróde³ w³aœciw¹ siedzib¹ Lilit by³y g³êbiny morskie (Scholem 1996, s. 170, przyp. 80). Mo¿e dlatego w œredniowiecznej sztuce chrzeœcijañskiej Lilit by³a wyobra¿ana jako naga kobieta z gadzim lub rybim ogonem b¹dź doln¹ czêœci¹ cia³a. Na polichromii koœcio³a w Hattuli w po³udniowej Finlandii przedstawiona w postaci syreny podgl¹da narodziny Ewy z Adamowego ¿ebra (Haavio 1979, s. 418–419, il. 46). Zapewne nie oby³o siê tu bez kontaminacji z syrenami — faraonkami. Apokryfy wywodz¹ syreny od Egipcjan, którzy zatonêli w czasie poœcigu za Izraelitami przez Morze Czerwone. Kiedy fale poch³onê³y wojsko faraona, przemieni³o siê ono w syreny, ci zaœ nieliczni Egipcjanie, którzy zd¹¿yli siê przedostaæ na drugi brzeg, dali pocz¹tek Cyganom. (Sami Cyganie rozpowszechniaj¹ tak¹ historiê o swoim pochodzeniu, a w ich legendach funkcjonuje „Lilyi z rybim ogonem”. Apokryficzna genealogia „faraonów” znana by³a na Litwie, Ukrainie i Bia³orusi. W latach 90. na Wileñszczyźnie zapisa³am opowiadanie o zdradliwych faraonkach–syrenach, które dawniej wychodzi³y na pobliski pagórek, aby ró¿nymi g³osami œpiewaæ i p³akaæ, a¿ niektórzy mê¿czyźni do nich strzelali (Zowczak 2000, s. 157). Ró¿ne tradycje apokryficzne mog³y siê skrzy¿owaæ ze wzglêdu na miejsce na morzu, w którym wed³ug Alfabetu Ben Sira dopêdzi³y Lilit trzy wys³ane za ni¹ w pogoñ anio³y. W tym samym miejscu Egipcjanie zginêli zatopieni przez fale podczas poœcigu za Izraelitami20. Niektóre ¿ydowskie legendy uto¿samia³y Lilit z biblijn¹ królow¹ Saby (por. 1 Krl 10, 2 Krl 9). Szczególne wra¿enie wywiera³ na mnie zawsze epizod Drugiego targumu do Księgi Estery, przypisuj¹cy to zagadkowe skojarzenie Salomonowi, który jako potê¿ny w³adca zmusi³ królow¹ do przybycia przed jego oblicze pod groźb¹ interwencji militarnej (Koran, sura 27, 22–44). „A gdy us³ysza³ król, ¿e doñ przyby³a, powsta³ i poszed³, i usiad³ w szklanym domu. A gdy ujrza³a królowa Saby, ¿e król siedzi w szklanym domu, pomyœla³a sobie w sercu i rzek³a, ¿e król siedzi w wodzie i ods³oni³a swoje nogi by przejœæ [przez wodê] i sta³o siê widoczne ow³osienie jej nóg. Rzek³ król i powiedzia³ jej: «Piêkno twoje jest piêknem kobiet, a ow³osienie twoje jest ow³osieniem mê¿czyzn, ow³osienie zaœ jest ³adne u mê¿czyzn, a nie przystoi kobietom»” (Kebra nagast 1956, s. 35). 20 Za: The Story of Lilith. The Alphabet of Ben Sira Question #5 (23a–b). Tr. N. Bronznick ,<http:// jewishchristianlit.com/Topics/Lilith/alphabet.html> (12.11.2014). �110 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Czytelnik móg³by pomyœleæ, ¿e biblijny mêdrzec komentuje tu dla potomnoœci obowi¹zuj¹cy kobiety uniwersalny kanon estetyczny. Sens królewskiej k¹œliwoœci jest jednak znacznie powa¿niejszy ni¿ reklamowanie depilatorów. To w³aœnie ow³osione nogi królowej Saby nasunê³y Salomonowi podejrzenie, ¿e ma do czynienia z Lilit, pierwsz¹ latawic¹ œwiata (Graves, Patai 1993, s. 71). Salomon jako znawca demonów ¿ywi³ ju¿ wczeœniej podejrzenia wobec królowej Po³udnia, skoro zasiad³ „w szklanym domu”, zmuszaj¹c damê do zadarcia w górê drogocennej szaty. Zarazem jednak chcia³ j¹ olœniæ swoim fantastycznym bogactwem (szklana posadzka!) i tym bardziej przymusiæ do pos³uszeñstwa. W ka¿dym razie ów epizod by³ na tyle wa¿ny, ¿e przytacza go tak¿e ruska szesnastowieczna Palea wyjaśniająca, a zatem by³ on znany w obrêbie Slavia Orthodoxa (Veselovskij 1876, s. 347). Zabawne prze³o¿enie przedstawionego epizodu na kod lokalny zawiera legenda s³owacka. Królowa Po³udnia przemienia siê w niej w „chrzeœcijañsk¹ królewnê”, która panuje w zamorskiej Ameryce u boku króla — diab³a. M¹dry Salomon postanawia sprawdziæ, czy rzeczywiœcie królewna jest chrzeœcijank¹, czy te¿ diab³em, podobnie jak jej wspó³panuj¹cy. Ka¿e wiêc zrobiæ piwnicê pod przejœciem do pa³acu i pokryæ j¹ szk³em, po czym sam ukrywa siê w tak przygotowanej kryjówce, aby sprawdziæ naocznie to¿samoœæ przyby³ej królewny, przekonany, ¿e „keby bola èertom, nemala by vlasov miedzi nohami”. Uspokaja siê jednak stwierdziwszy, „ze to mala zarastane” (Polívka 1930, s. 9–10). Tu poznajemy kolejne kryterium oceny kobiecej to¿samoœci: brak w³osów ³onowych sugeruje ja³owoœæ, bezp³odnoœæ, i stanowi s³owack¹ interpretacjê demonicznych w³ochatych nóg z poprzedniego przekazu. Ludowa interpretacja kieruje nas wprost ku sferze praktyk intymnych, które ju¿ w œredniowiecznych, źród³owych przekazach zdominowa³y charakter Lilit. Jej odmowa seksualnego podporz¹dkowania siê Adamowi musia³a nosiæ znamiona przestêpstwa, a nawet zwyrodnienia z perspektywy obyczajów kultury patriarchalnej, skoro pierwsza kobieta zosta³a skojarzona z succubami (wierzenia o nich rozpowszechnione by³y w œredniowieczu zarówno wœród ¯ydów, jak i chrzeœcijan). Raphael Patai dostrzeg³ d³ugie trwanie patriarchalnych standardów, przypominaj¹c w tym kontekœcie przekazane przez Bronis³awa Malinowskiego przeœmiewcze okreœlenie trobriandzkich kobiet dotycz¹ce „pozycji misjonarza” preferowanej przez Europejczyków w trakcie stosunku seksualnego (Graves, Patai 1993, s. 71). Kluczowe znaczenie w źród³owym Alfabecie Ben Sira ma prze³o¿enie relacji podleg³oœci na jêzyk cia³a, zgodne z jednoœci¹, jak¹ tworz¹ dusza i cia³o wed³ug dominuj¹cej w Biblii koncepcji cz³owieka. Wobec takich za³o¿eñ oburzenie Lilit wydaje siê oczywiste: przecie¿ zosta³a stworzona tak samo jak Adam i czu³a siê równa mê¿czyźnie. Tote¿ literatura romantyczna wprowadzi³a j¹ triumfalnie w obieg kultury jako archetyp kobiety wyzwolonej i ofiarê patriarchalnych rajskich porz¹dków. �Lilit jako królowa Saby, trzynasta Sybilla, gêsionoga prorokini 111 Lilit jako królowa Saby, trzynasta Sybilla, gęsionoga prorokini Innym awatarem monstrualnie p³odnej i zarazem ja³owej Lilit jest Sybilla, która jako wieszczka od staro¿ytnoœci po chrzeœcijañstwo przedstawiana by³a zwykle jako dziewica. Odwo³am siê tu do intryguj¹cego fragmentu bu³garskiego apokryfu o gêsionogiej Sybilli, córce króla Dawida. Dzieli ona z królow¹ Saby charakterystyczny defekt nóg, przypisany na sta³e Królowej Po³udnia w tradycji apokryficznej. „Król Dawid, prorok Pañski, mia³ w sobie wielk¹ chuæ. Kiedy siedzia³, si³a jego wychodzi³a — dlatego te¿ podstawiano naczynie, by uchodzi³a do niego. Pewnego dnia jego niewolnik wytar³ naczynie traw¹ i wyrzuci³ j¹. Trawê tê znalaz³a i zjad³a pewna gêœ. Potem znios³a jajo, a z niego wyklu³o siê dzieciê p³ci ¿eñskiej o gêsich nogach. W tajemnicy doniesiono o tym królowi Dawidowi. Król [od razu] zrozumia³, co siê wydarzy³o, i nakaza³ zaprowadziæ [dziewczynkê] do lasu. I nadali jej imiê Maria, a poniewa¿ by³a bardzo urodziwa i m¹drzejsza od wszystkich na œwiecie, nazwa³a siê Sybill¹ [co znaczy] m¹drzejsz¹ od królów. [...] Mia³a [przy tym] nadziejê, ¿e to z niej narodzi siê Chrystus i strzeg³a swego dziewictwa [...]” (Minczew, Skowronek 2006, s. 146–147). K³opot z nogami tekst bu³garski wyjaœnia w sposób oryginalny w swojej dos³ownoœci, przedstawiaj¹c Mariê–Sybillê jako istotê transgeniczn¹. Rozwi¹zanie to przekazuje zapewne ludow¹ tradycjê lokaln¹. Wprawdzie i Zachód zna³ w œredniowieczu La Reine Pedauque, królow¹ o gêsiej stopie (franc. pied d’oie), tak w³aœnie nieraz przedstawian¹ w sztuce francuskiej, lecz by³a ona uto¿samiana z królow¹ Saby. Te dwie postacie ³¹cz¹ jednak nie tylko gêsie stopy. Obie uosabiaj¹ szczególnie wysoko cenion¹ w tradycji ludowej wiedzê profetyczn¹, uto¿samian¹ z m¹droœci¹ (podobnie jak Lilit, która czerpa³a moc ze znajomoœci Bo¿ego imienia). Sybilla przepowiada przysz³e dzieje œwiata, królowa Saby konkuruje z Salomonem w rozwi¹zywaniu zagadek, a tak¿e obdarowuje go leczniczymi zio³ami. Wiedza dziewiczej Sybilli jest wartoœciowana pozytywnie (œwiadczy o tym choæby patronat maryjny, wynikaj¹cy z jej imienia: Maria–Sybilla), a jej przepowiednie zawieraj¹ wyraźne akcenty anty¿ydowskie. Tymczasem królowa Saby w³aœnie pod wp³ywem tradycji ¿ydowskiej reprezentuje cechy demoniczne i bli¿sza jest postaciom czarownic ni¿ wieszczek. Sybillê i królow¹ Saby mo¿na postrzegaæ jako uosobienie dwóch tradycji apokryficznych, tym bardziej ¿e ta pierwsza sta³a siê w chrzeœcijañstwie odpowiedniczk¹ Proroków, przepowiadaj¹c¹ ludom pogañskim nadejœcie Mesjasza i zmultiplikowan¹ w późnym œredniowieczu a¿ do dwunastu postaci. Jednak równie¿ scena spotkania Salomona z królow¹ Saby zosta³a przyswojona w kulturze chrzeœcijañskiej z pomoc¹ typologii biblijnej: Salomon jest �112 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych tu typem Chrystusa, królowa — typem Koœcio³a, który nas³uchuje Jego nauk. W kontekœcie zapowiedzi mesjañskiej Sybilla i królowa Po³udnia zlewaj¹ siê w jedn¹ postaæ, i to nie tylko w znaczeniu symbolicznym, ale faktycznie s¹ kontaminowane w popularnych drukach dewocyjnych, tzw. Sybillach, i to ju¿ na poziomie ich tytu³ów. Przyk³adem jest choæby wielokrotnie wznawiane Proroctwo Michaldy, królowej ze Sabby 13 Sybilli, które mo¿na i dziœ znaleźæ wœród druków dewocyjnych w przykoœcielnych sklepikach. Przyswojenie królowej Saby–Sybilli chrzeœcijañstwu dokona³o siê w kontekœcie œredniowiecznych legend o drzewie Chrystusowego krzy¿a. Szklan¹ posadzkê zastêpuje w nich prawdziwa woda, która wraz z cudownym drzewem oczyszcza królow¹ z cech zoomorficznych, czyli — demonicznych. W arabsko– chrzeœcijañskim apokryfie jej kozia noga jest t³umaczona doœæ niewinnie, na sposób ludowy, „zapatrzeniem siê” jej matki na kozê. „Matka królowa, kiedy nosi³a córkê swoj¹ (bêd¹c ciê¿arna), zobaczy³a kiedyœ t³ust¹ kozê, a spogl¹daj¹c na ni¹ po¿¹dliwie podesz³a ku niej z ciekawoœci¹ i powiedzia³a: «Jak ona jest piêkna. Jak piêkne s¹ jej nogi» i poczu³a (jak to bywa u ciê¿arnych kobiet) nag³y poci¹g do niej. Kiedy ukszta³towa³a siê w ³onie matki wspomniana córka, jedna jej noga by³a ludzka, druga kozia — wspania³y jest Stwórca wszechrzeczy w swej potêdze, chwa³a Mu i s³awa. [...] Kiedy wspomniana królowa przyby³a do Jerozolimy, a s³ysza³ Salomon i upewni³ siê przez wywiadowców, ¿e jedna jej noga jest kozia — u¿y³ w swej m¹droœci podstêpu, by zobaczyæ jej nogê nie prosz¹c o to. Ustawi³ poœrodku podwórza tron i rozkaza³ nape³niæ œluzy wodne, by nape³niæ podwórze œwi¹tyni wod¹”. [Królowa chcia³a przebyæ j¹ konno, ale zsadzono j¹ z wierzchowca i powiadomiono, ¿e ¿aden jeździec nie mo¿e wjechaæ do domu Boga]. „Ona wyci¹gnê³a rêkê, unios³a brzeg szaty i zakasa³a nad nogami swoje suknie, ¿eby wejœæ do wody. Zobaczy³ Salomon jej nogê nie prosz¹c o to. Brodzi³a przez podwórze w wodzie, gdy noga jej dotknê³a wspomnianego drzewa. Z chwil¹ dotkniêcia pojawi³a siê moc bo¿a — wyprostowa³a siê kozia noga i sta³a siê nog¹ ludzk¹, podobn¹ do swej siostry” (Kebra nagast 1956, s. 42). Wspomniane w legendzie przyniesione z raju cudowne drzewo s³u¿y³o do obróbki kamienia przy budowie œwi¹tyni jerozolimskiej, a w przysz³oœci mia³o siê staæ krzy¿em Chrystusa. Teksty popularnych przepowiedni Sybilli zachowa³y do dziœ opisany tu epizod wraz z gestem unoszenia szaty przez królow¹ Saby, zmieniaj¹c nieco kontekst jej przeprawy przez wodê. Ulotni³a siê z nich m¹droœæ Salomona, zast¹pi³a j¹ prorocza wiedza królowej Michaldy. W drodze do jego pa³acu królowa omija k³adkê na potoku Cedron i przechodzi go wp³aw ze swoim orszakiem, aby okazaæ szacunek drzewu, na którym zawiœnie Mesjasz. Postrzegana w kulturze ludowej jako chrzeœcijanka i œwiêta, „Michalda ze Sabby” jest ju¿ pozbawiona ca³kowicie cech zoo- �Lilit jako królowa Saby, trzynasta Sybilla, gêsionoga prorokini 113 morficznych i tylko przenikanie siê — kontaminacja jej postaci ze star¹ wiedźm¹ Sybill¹ w tekstach przepowiedni stanowi œlad jej z³owieszczego rodowodu. Wspominaj¹c rolê Lilit w kulturze popularnej nie mo¿na pomin¹æ towarzysz¹cych jej wspó³czeœnie w Internecie wizerunków, nawet jeœli skojarzenie jej z nimi jest w¹tpliwe w œwietle źróde³. W œredniowiecznych przedstawieniach grzechu pierworodnego odgrywa ona wed³ug tradycji rolê kusicielki, podaj¹cej Ewie owoc zakazanego drzewa. Od pasa w dó³ ma cia³o wê¿a lub gada, przypominaj¹cego nawet dinozaura21. Bardziej interesuj¹ce s¹ dwa przedstawienia z Mezopotamii. Jest to sumeryjski lub asyryjski terakotowy tzw. Burney Relief z ok. 1950 roku p.n.e. (British Museum, kolekcja Normana Colville’a) oraz gliniana p³ytka z okresu starobabiloñskiego (2000–1600 p.n.e., Louvre AO 6501)22. Na obu ukazane s¹ podobne nagie, skrzydlate postacie kobiece o ptasich stopach, w sto¿kowatych nakryciach g³owy. Kszta³tna postaæ na Burney Relief, nazywana „Królow¹ nocy”, stoi na lwach i towarzysz¹ jej sowy. Postaæ przedstawiona na p³ytce w Luwrze opiera stopy na grzbietach rogatych zwierz¹t przypominaj¹cych kozioro¿ce. Obie postacie s¹ ukazane frontalnie, w takim samym geœcie: wyprostowane, z rêkami zgiêtymi w ³okciach, uniesionymi jak do modlitwy („Królowa nocy” trzyma w lewej rêce przedmiot, podobny do egipskiego symbolu ankh). Ten gest, ale tak¿e i kszta³t cia³a, zw³aszcza w przypadku „Królowej nocy”, przypominaj¹ czyhaj¹c¹ na ofiarê modliszkê. Modliszka, Mantis religiosa, zawdziêcza z kolei swoj¹ nazwê w³aœnie temu, ¿e wygl¹da jak modl¹ca siê postaæ. Z³apan¹ ofiarê zjada ¿ywcem, zaczynaj¹c od g³owy. Czêsto siê zdarza, ¿e samica po¿era samca w trakcie lub po kopulacji. Mo¿e dlatego wspomniane przedstawienia z British Museum i z Luwru zazwyczaj towarzysz¹ wspó³czesnym przekazom o Lilit, pomimo braku wyraźnych przes³anek dla ich zwi¹zku z jej sumeryjsk¹ poprzedniczk¹ z eposu o Gilgameszu. Traktat o Emanacji Lewej Strony (I po³. XIII w.) przedstawia Lilit jako piêkn¹ kobietê, która od pasa w dó³ jest p³omieniem ognia. Z tym obrazem koresponduje wiersz (podpisany am pm), który odkry³am przypadkowo w Internecie. Zgodnie z nim cia³o Lilit jest miejscem skupienia ¿ywio³ów: ognia, wody i wiatru. Przytaczam go jako dowód wspó³czesnego ¿ycia Lilit w zbiorowej wyobraźni. Lilith Pictures: with Adam and Eve, <http://ccat.sas.upenn.edu/humm/Topics/Lilith/ancPics. html> (29.07.2006). 22 The „Queen of the Night” Relief, <http://www.thebritishmuseum.ac.uk/compass/ixbin/hixclient. exe?_IXDB_=compass...> (31.07.2006); Lilith Pictures: Ancient and Magical, <http://ccat.sas. upenn.edu/humm/Topics/Lilith/ancPics.html> (29.07.2006). 21 �114 W³ochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych „Lilit od pasa w dó³ czysty p³omieñ wiêc kiedy j¹ znaleźli stoj¹c¹ w morzu wiatr odrywa³ kawa³ki mg³y i mogli doceniæ jak przybiera kszta³t fali wywa¿one proporcje tu¿ przed za³amaniem a czuj¹c wzrok przeciwnika by³a w tym jeszcze lepsza perfekcyjna w ka¿dym skurczu ¿ywa pu³apka na ¿ycie”. Am pm wiersze; ze zbioru Naraz 1998–200423. 23 Am pm wiersze; ze zbioru Naraz 1998–2004, <http://www.republika.pl/ampm/lilit.html> (07.07.2006). �Święty Piotr, patron katolickiej inicjacji Michael Herzfeld pisze, ¿e „antropolodzy, którzy w przesz³oœci twierdzili, ¿e mówi¹ prawdê o wystêpuj¹cych w niewielkich spo³ecznoœciach «wierzeniach», tak naprawdê opisywali przedstawienia zbiorowe — zgodnie bowiem z Durkheimowsk¹ tradycj¹, w jakiej przysz³o im pracowaæ, zjawiska natury psychologicznej, takie jak wiara, uwa¿ali za niemo¿liwe do ca³kowitego zg³êbienia” (Herzfeld 2004, s. 270). Chocia¿ ta uwaga dotyczy antropologów zachodnich, mo¿na j¹ odnieœæ do badañ mitologii s³owiañskiej oraz „duchowego” aspektu kultury w polskiej etnologii lat 80. ubieg³ego wieku, która tak¿e czêsto czerpa³a inspiracjê z tradycji francuskiej szko³y socjologicznej. Jednym z czêsto powracaj¹cych tematów ówczesnych studiów by³a dualistyczna struktura s³owiañskich mitów kosmogonicznych, których transformacje dostrzegano w ludowej wersji chrzeœcijañstwa. Wed³ug Lévi–Straussa mit jest generowany przez nieuniknione sprzecznoœci ludzkiego œwiata, jak asymetria miêdzy przekonaniami i rzeczywistoœci¹, wolnoœci¹ i koniecznoœci¹, to¿samoœci¹ i zró¿nicowaniem itp.1 Jego celem jest dostarczenie logicznego rozwi¹zywania sprzecznoœci, które jednak rozwi¹zane byæ nie mog¹. Dlatego „rozwija siê spiralnie”, tworz¹c warstwy, z których ka¿da ró¿ni siê od poprzedniej, „a¿ do chwili wyczerpania intelektualnego impulsu, który da³ mu pocz¹tek” (Lévi– Strauss 2000, s. 207). Jako produkt tego mechanizmu mo¿na te¿ uznaæ popularne teodycee, próby wyjaœnienia powszechnej niesprawiedliwoœci losu. „Jest marnoœæ, która dzieje siê na ziemi: s¹ sprawiedliwi, którym siê zdarza to, na co zas³uguj¹ grzesznicy, a s¹ grzesznicy, którym siê zdarza to, na co zas³uguj¹ sprawiedliwi” (Koh 8, 14). 1 Tak John Lechte komentuje wnioski Claude’a Lévi–Straussa, dotycz¹ce tzw. organizacji dualistycznych (Lechte 1999, s. 136). �116 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji Dualizm w³aœciwy popularnej wersji chrzeœcijañstwa mo¿e byæ dogodnym punktem wyjœcia do refleksji na temat tego rodzaju konstrukcji, których dziœ staramy siê unikaæ. Mo¿na go studiowaæ na przyk³adzie bohaterów ludowych przekazów apokryficznych, zw³aszcza tych najbardziej przetworzonych w stosunku do kanonu, najbardziej dziwacznych. Tak¹ postaci¹ jest œw. Piotr z legend rozpowszechnionych w chrzeœcijañskiej tradycji, odnosz¹cych siê do niezrozumia³ej œmiertelnikom boskiej ekonomii. Skoro „wyobra¿enia s¹ faktami spo³ecznymi”, o czym mówi¹ popularne narracje o dwóch wêdrowcach, Jezusie i œw. Piotrze? Jak¹ rolê odgrywa w nich Szymon, najbardziej ludowy spoœród aposto³ów? Wed³ug Jerzego Wasilewskiego okreœla j¹ w ludowym systemie wierzeniowym podwójna symbolika przejœcia: od œwiata idealnego do realnego oraz od niedoros³ego i niepowa¿nego ucznia do nauczyciela–mistrza. „Jest to zarazem punkt styku logiki mitu (pocz¹tków, stworzenia) i rytua³u (inicjacji)”, pisze autor najpe³niejszej polskiej interpretacji postaci trickstera w folklorze, w tym — œw. Piotra jako jego najbardziej wyrazistego przyk³adu (Wasilewski 2002, s. 163). Istotnie, ju¿ ewangeliczna postaæ Szymona Piotra tak w³aœnie zosta³a skonstruowana: jest figur¹ chrzeœcijañskiej inicjacji. Jezus jest jej Mistrzem, a Piotr — uczniem i naœladowc¹, zanim osi¹gnie spe³nienie w œmierci odwróconej, ukrzy¿owany g³ow¹ w dó³. To ju¿ jednak nie Pismo, ale apokryf dope³nia jego biografiê w myœl kulturowej zasady, wed³ug której sposób œmierci decyduje o znaczeniu postaci, stanowi jej symboliczne narodziny dla innego œwiata, nie tylko zreszt¹ w przypadku chrzeœcijañskich mêczenników. Taki podzia³ ról na Mistrza i niepowa¿nego terminatora zachowuj¹ legendy o wêdrówkach Jezusa i œw. Piotra po ziemi, czêsto przybieraj¹ce postaæ drastycznej anegdoty. Mo¿na w nich dostrzec mikrokomentarze do kulturowego wartoœciowania relacji spo³ecznych. Wprawdzie wszyscy aposto³owie Jezusa s¹ tak¿e uczniami, zatem znajduj¹ siê w podobnej sytuacji jak œw. Piotr: jako inicjowani doœwiadczaj¹ wtajemniczenia i w kontaktach z Jezusem graj¹ wspólnie rolê jego protagonistów. W legendach apokryficznych jednak wystêpuj¹ zazwyczaj zbiorowo i bezimiennie. Tylko œw. Piotr jest zawsze postaci¹ zindywidualizowan¹ i wyrazist¹, a czêsto te¿ jedynym towarzyszem Jezusa w owych wêdrówkach po ziemi, w narracjach ajtiologicznych skonstruowanych wokó³ opozycji. Decydujê siê podj¹æ ponownie ten temat, poniewa¿ chcia³abym uwzglêdniæ spo³eczne i wyznaniowe konteksty przeœmiewczych narracji o œw. Piotrze i wskazaæ te jego cechy w ludowych apokryfach, które staj¹ siê widoczne w zestawieniu z nielicznymi zindywidualizowanymi w nich aposto³ami. Œwiêty Piotr odgrywa bowiem swoj¹ specyficzn¹ rolê w dualnych b¹dź troistych strukturach narracyjnych, które modeluj¹ myœlenie potoczne. Chcia³abym te¿ zwróciæ uwagê na te cechy jego popularnego wizerunku, które czyni¹ go wdziêcznym obiektem dla studium p³ci kulturowej. Odnosi siê to zarówno do jego mitycznej roli jako wspó³twórcy œwiata, pomocnika i naœladowcy Boga–Demiurga, jak i bli¿szej œredniowiecznym misteriom roli g³upiego ucznia. Obie te role charakteryzuj¹ �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 117 go za poœrednictwem kulturowo wartoœciowanych kategorii z przestrzeni profanum: pracy i lenistwa. Niewiarygodne przygody œw. Piotra wywo³ywa³y zawsze konfuzjê, zgorszenie b¹dź œmiech rozmówców, którzy przekazywali mi kr¹¿¹ce o nim anegdoty. Funkcjonowa³y w ró¿nych œrodowiskach spo³ecznych, a ich znajomoœæ nie œwiadczy o nieznajomoœci Pisma, ale czêsto przeciwnie — o kompetencji w dziedzinie ewangelicznych szczegó³ów. Jednym z uderzaj¹cych przyk³adów tego stanu rzeczy jest anegdota, któr¹ opowiedzia³ mi w latach 80. pewien niedobitek szlacheckiego rodu, ukrywaj¹cy siê w zaroœniêtych resztkach zrujnowanego dworu w wiosce na po³udniowym wschodzie Polski. Jako stary kawaler by³ przedmiotem ró¿nych uciesznych opowieœci kr¹¿¹cych po wsi; zarazem towarzyszy³ im pewien respekt ze wzglêdu na jego pochodzenie i wykszta³cenie. Rozdźwiêk miêdzy tym potencja³em a faktycznym mizernym statusem potomka „panów” by³ we wsi odbierany jako rodzaj nieudacznictwa. Powszechnie komentowano jego niepowodzenia w relacjach z kobietami. Wszystko to sk³ada³o siê na wizerunek lokalnego dziwaka, nie bez elementów tragizmu, traktowanego na przemian to lekcewa¿¹co, to z pewnym szacunkiem. Polecano mi go jako godnego rozmówcê, z zastrze¿eniem, ¿e boi siê kobiet, wiêc pewnie i tak nie uda mi siê do niego dotrzeæ. Pewnego ranka uda³am siê jednak do jego samotni. Moje nawo³ywania spod zamkniêtej furtki by³y ignorowane a¿ do momentu, kiedy — w odpowiedzi na obcesowe pytanie, czego chcê — odkrzyknê³am, ¿e chcia³am porozmawiaæ. Kim jestem? — Jestem z Uniwersytetu Warszawskiego! — wykrzyknê³am, doœæ g³upio. — Nie szkodzi! — odkrzykn¹³ dowcipnie gospodarz. Pofatygowa³ siê jednak do furtki i wpuœci³ mnie do dawnego dworskiego parku. Przemyka³am chy³kiem wœród wysokich topoli ca³kowicie opanowanych przez wrony, które razi³y intruzów z wysoka pal¹cymi pociskami. Zakazano mi nagrywaæ rozmowê, która przybra³a charakter towarzyskiej konwersacji. Nie pamiêtam, o czym rozmawialiœmy. Ale kiedy doszliœmy do tematu moich badañ — apokryfów — us³ysza³am w prezencie anegdotê. — A wie pani, dlaczego œwiêty Piotr zdradzi³ Pana Jezusa? — zapyta³ chytrze rozmówca. I odczekawszy chwilê dla lepszego efektu, sam sobie odpowiedzia³: — Bo mu uzdrowi³ teœciow¹. Ta facecja, racjonalizuj¹c kulturowo zdradê aposto³a jako rodzaj odwetu na Jezusie, jest — i nie jest „ludowa”. Przypomina koncepty zakonników w stylu ojca Sadoka Bar¹cza, gromadzone po klasztorach w rêkopiœmiennych zbiorkach. Braciszkowie, obserwuj¹c bacznie ¿ycie i obyczaje, potrafili biegle ³¹czyæ biblijne historie z potocznym doœwiadczeniem w kaznodziejski przekaz, zrozumia³y dla wiernych. Anegdota odnosi szczegó³y Ewangelii do kulturowo schematyzowanych emocji, które odznaczaj¹ siê Braudelowskim „d³ugim trwaniem”. Stereotypow¹ wrogoœæ miêdzy ziêciem a teœciow¹ poœwiadczaj¹ do dziœ �118 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji niewybredne kawa³y „o teœciowych”, których struktura czêsto odpowiada przywo³anej tu anegdocie2. ¯eby taki koncept wymyœliæ, trzeba jednak dobrze znaæ Pismo. Jak g³osi Ewangelia, Szymon, zanim sta³ siê Opok¹, mieszka³ w Kafarnaum ze swoim bratem Andrzejem i teœciow¹, któr¹ Jezus uzdrowi³ (Mt 8, 14–15; Mk 1, 29–31; £k 4, 38–39). Kiedy gor¹czka j¹ opuœci³a, wsta³a i us³ugiwa³a im — opowiadaj¹ zgodnie trzej Ewangeliœci. O tym, ¿e Szymon by³ ¿onaty, wnioskuje siê wy³¹cznie z tych w³aœnie wzmianek o uzdrowieniu jego teœciowej. Najwyraźniej dla Ewangelistów nie by³o to zdarzenie istotne, a i teœciowa trafi³a do Pisma jedynie przez przypadek, niczym Pi³at w Credo. Jako œwiadectwo cudownego uzdrowienia wskazuj¹ jej natychmiastowy powrót do oczywistych zajêæ: do us³ugiwania mê¿czyznom. Znamienne, ¿e tego epizodu brakuje w Ewangelii œw. Jana, zbyt mistycznej, ¿eby zajmowaæ siê cudami w sprawach tak prozaicznych, jak zdrowie teœciowej. Szymon Piotr, ze swymi gwa³townymi emocjami i spontanicznymi reakcjami, jest przeciwieñstwem medytacyjnego stylu Jana. Ich rywalizacjê przedstawiano ju¿ w œredniowiecznych misteriach wielkanocnych. Od XI wieku nale¿a³ do nich epizod wyœcigu tych dwóch aposto³ów do grobu Jezusa, kiedy dotar³a do nich wiadomoœæ, ¿e grób jest pusty (J 20, 4). Piotr, „[...] czy to wskutek swego wieku, czy te¿ c h o r y c h albo u ³ o m n y c h [podkreœlenie moje — M. Z ] nóg3 — pozostaje w tyle i daje nader g³oœny wyraz swej z³oœci z tego powodu, a tak¿e uczuciu zazdroœci obok raz jeszcze wyprzedzaj¹cego go Jana, w koñcu zasiada z nim do sto³u, aby siê pokrzepiæ napitkiem (Wienner Spiel), przy czym obaj umawiaj¹ siê, ¿e bêd¹ zgodnie kontynuowaæ drogê, a¿ wreszcie przy grobie oskar¿aj¹ siê wzajemnie o z³odziejstwo i k³amstwo (Sterziengel Passionspiel)” (Bocian 1996, s. 437). W œredniowiecznych misteriach równie¿ innych aposto³ów obdarzano nader ziemskimi cechami i przedstawiano ich w sytuacjach komicznych. Narracje gromadzone w trakcie naszych badañ etnograficznych w latach 80.– 90. inaczej jednak wyra¿aj¹ przeciwstawne pozycje tych dwóch aposto³ów, Piotra i Jana. Ich wiek pozostaje wprawdzie istotn¹ ró¿nic¹: Piotr, jako mê¿czyzna dojrza³y, a nawet podstarza³y (³ysy), jest przeciwstawiany Janowi, wyobra¿anemu zgodnie z tradycj¹ ikonograficzn¹ Zachodu jako bezw¹sy, ale za to d³ugow³osy m³odzieniec o dziewczêcej urodzie. Koresponduje to z ró¿nymi wymiarami jego czystoœci, w tym — co wydaj¹ siê szczególnie akcentowaæ narracje — cielesnej. Trzech bowiem spoœród Dwunastu zosta³o przyswojonych w tradycji naszych narratorów. Obok Piotra nie mniej zindywidualizowan¹ postaci¹ jest Judasz, czêsto 2 Na przyk³ad pierwsza z brzegu z internetowej kawalarni: „Ziêæ po wizycie teœciowej u lekarza pyta: — Panie doktorze, czy jest jakaœ nadzieja? — Niestety, to tylko zapalenie ucha œrodkowego, odpowiada lekarz”. 3 W symbolice folkloru utykanie jest symbolicznym identyfikatorem istot chtonicznych, jak np. diab³y, czarownice i demony ziemne. �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 119 z Piotrem porównywany jako zdrajca i z³odziej, trzecim zaœ jest w³aœnie Jan. Wystêpuje on w narracjach czêœciej w towarzystwie Matki Boskiej ni¿ Jezusa i jest przeciwstawiany dwóm pierwszym jako najbardziej godny spoœród uczniów Pana. By³ nawet przez rozmówców nazwany dziewicą, zgodnie z tradycj¹ siêgaj¹c¹ koñca IV wieku i spopularyzowan¹ przez apokryfy (Junod 1987, s. 113– 135). Wœród tych trzech aposto³ów Piotr zajmuje miejsce poœrednie pomiêdzy uduchowionym, dziewiczym Janem a Judaszem, „synem zatracenia”, w którego wst¹pi³ Szatan. Piotr jest natomiast synem ziemi ze wszystkimi tego stanu konsekwencjami, dzieli z Judaszem jego przywary, a nawet grzechy — st¹d czêsto s¹ porównywani. Jan przypomina raczej anio³a. Na pograniczu polsko–ukraiñskim i na Ukrainie cieszy siê pewn¹ popularnoœci¹ równie¿ wspomniany Andrzej, brat Piotra i wspó³w³aœciciel domu w Kafarnaum, chocia¿ narracje nie ukazuj¹ go w roli aposto³a, ale raczej jako postaæ osobn¹, kojarzon¹ z kolejn¹ wersj¹ œmierci na krzy¿u. Jego crux decussata, który przypomina grecki inicja³ imienia Chrystusa, od œredniowiecza jest charakterystycznym atrybutem tego aposto³a. Na unickich ikonach œw. Andrzej dźwiga go na ramieniu. Zgodnie z tradycj¹ wczesnochrzeœcijañsk¹ aposto³ ten pe³ni³ swoj¹ misjê miêdzy innymi na Rusi Po³udniowej (u Scytów), st¹d uwa¿any jest za patrona Ukrainy i Rosji. Kszta³t krzy¿a œw. Andrzeja (kojarzonego dziœ g³ównie z przejazdem kolejowym) greckokatoliccy i prawos³awni rozmówcy uzasadniali niekiedy form¹ krzy¿a Chrystusa z ukoœn¹ doln¹ poprzeczk¹ (podnó¿kiem). Forma ta, przyjêta w tradycji prawos³awia, traktowana jest jako znak ró¿nicy wobec zachodniego chrzeœcijañstwa. Œwiêty Andrzej zwany jest w prawos³awiu Pierwozwannym, zgodnie z tradycj¹ bizantyjsk¹ (protokletos, pierwszy powo³any; Apokryfy 2007, s. 174) odwo³uj¹c¹ siê do Ewangelii œw. Jana (1, 36–42). Wskazuje on siebie i Andrzeja jako pierwszych powo³anych przez Chrystusa uczniów, wbrew œwiadectwu Ewangelii synoptycznych. Andrzej i Piotr, dwaj bracia, galilejscy rybacy, patronuj¹ jako œwiêci poœrednicy dwóm konkurencyjnym tradycjom chrzeœcijañskim, powi¹zanym z odrêbnymi instytucjami i kojarzonym z przeciwstawnymi dyskursami politycznymi. Nie jest to problem przebrzmia³y. Dystans miêdzy Slaviae Ortodoxae a Slaviae Latinae, a dok³adniej Romanae, nabra³ wyrazistoœci w ostatnich dwóch dekadach wraz z powrotem religii do sfery publicznej, tym bardziej ¿e niektóre Koœcio³y prawos³awne odnosz¹ siê niechêtnie do modernizacji. Napiêcia zwi¹zane z tymi tendencjami mo¿na œledziæ tak¿e na poziomie spo³ecznoœci lokalnych. Przytoczê tu przyk³ad dotycz¹cy wizerunku œw. Piotra, który sta³ siê przys³owiow¹ koœci¹ niezgody pomiêdzy lokaln¹ spo³ecznoœci¹ a nowym kap³anem — prawos³awnym batiuszką. Przypadek ten opisa³a Agnieszka Brzozowska w relacji z badañ terenowych, które prowadzi³a na Zachodniej Bia³orusi (Brzozowska 2009, s. 125–126). W miasteczku Ró¿ana w obwodzie brzeskim zachowa³ siê w cerkwi o³tarzowy obraz przedstawiaj¹cy Chrystusa, który wrêcza klucze œw. Piotrowi. Ta �120 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji symboliczna scena przekazania zwierzchnoœci nad Koœcio³em powszechnym mo¿e byæ interpretowana jako legitymizacja w³adzy rzymskiego papie¿a, dlatego obecnoœæ tego obrazu w cerkwi, i to w jej centrum, by³a osobliwoœci¹. Tote¿ nowy kap³an, d¹¿¹c do przywrócenia ortodoksji, usun¹³ heretyck¹ pami¹tkê z miejsca przypisanego w prawos³awiu Chrystusowi Królowi i Jego Zmartwychwstaniu. Jednak obraz cieszy³ siê wielkim przywi¹zaniem starszego pokolenia wiernych jako pe³en znaczenia œwiêty wizerunek, wpleciony w losy wspólnoty. Tego rodzaju zabytki sakralne by³y traktowane ze szczególnym pietyzmem w spo³ecznoœciach doœwiadczonych w czasach ZSRR wojuj¹cym ateizmem i s³u¿y³y wiernym jako ich bezcenne, duchowe dziedzictwo. Tote¿ dzia³ania batiuszki, niekonsultowane z wiernymi, przyczyni³y siê do konfliktu i roz³amu wœród mieszkañców Ró¿any. Pomimo powrotu obrazu do cerkwi na mniej eksponowane miejsce, grupa buntowników demonstracyjnie odesz³a ze wspólnoty parafialnej i zaczê³a samodzielnie sprawowaæ liturgiê w prywatnym domu. Wspominam o tym konflikcie, poniewa¿ krytyka prymatu biskupa Rzymu korzysta³a z ró¿nych œrodków propagandowych. Niejednokrotnie przedstawiano nastêpców œw. Piotra w roli Antychrysta. Repertuar tradycyjnych, siêgaj¹cych œredniowiecza facecji poœwiêconych œw. Piotrowi stanowi³ potencjalne zaplecze tej krytyki, z pewnoœci¹ wykorzystywanej przez jej zwolenników. Musia³o to wp³yn¹æ na utrwalenie tej tradycji na obszarze pogranicza prawos³awia i katolicyzmu. Z tych w³aœnie terenów pochodz¹ analizowane dalej źród³a etnograficzne. Konkurentem œw. Piotra do roli pierwszego z aposto³ów by³ tam nie tylko œw. Andrzej, ale i œw. Miko³aj, który w Rosji otoczony jest szczególnym kultem i odgrywa tê sam¹ rolê w podobnych schematach fabularnych co œw. Piotr w apokryficznych legendach ukraiñskich, polskich czy niemieckich (por. np. Afanasjev 1990, s. 37–42). Od XVI wieku w Rosji przed pochówkiem wk³adano do rêki zmar³emu list „rozgrzeszaj¹cy” do œw. Miko³aja jako poœrednika miêdzy ziemianami a Królestwem Niebieskim, podczas gdy na Ukrainie adresatem podobnej „przepustki do nieba” by³ œw. Piotr4. Ludowe narracje o stworzeniu œwiata przez Jezusa transformuj¹ strukturê s³owiañskich mitów o wspó³tworzeniu ziemi przez Boga (w³aœciwiej by³oby nazwaæ go Demiurgiem) i Diab³a (Tomicki 1980)5. Ten drugi uosabia swoist¹ antytezê albo parodiê dzia³añ bo¿ych, jest jednak niezbêdny w aktach kreacji — jest wspó³twórc¹ œwiata, chocia¿ dzia³a destrukcyjnie. Podobn¹ tendencjê do dualizacji wyra¿aj¹ archaiczne mity opowiadaj¹ce o wspólnych dzia³aniach pary twórców, czêsto braci. Wed³ug Eleazara Mieletinskiego brat g³upi lub z³y, który zwykle nieudolnie naœladuje albo parodiuje uczynki m¹drego (tzw. bohatera 4 O wymiennoœci œw. Miko³aja i Piotra w wierzeniach i rytua³ach pogrzebowych zob. Uspieñski 1985, s. 183–187; Zowczak 2013. 5 W kontekœcie rekonstrukcji modelu mitologii s³owiañskiej zachowujê przyjêt¹ przez jego autorów pisowniê Diab³a jako nazwy w³asnej, pod¹¿aj¹c œladem Ryszarda Tomickiego (1980). �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 121 kulturowego, który przemienia œwiat, aby ludzie mogli w nim ¿yæ), jest postaci¹ zarazem demoniczn¹ i komiczn¹, niczym alter ego lub cieñ. Reprezentuje chaos, a jego twory s¹ nieudane. Odpowiada za psucie zaprojektowanego przez Stwórcê, idealnego œwiata, za z³y stan œwiata, który znamy. Reprezentuje zatem zasadê rzeczywistoœci z w³aœciw¹ jej ambiwalencj¹. Tê b³azeñsk¹ postaæ okreœla siê w literaturze antropologicznej mianem trickstera (Mieletinski 1981, s. 227; Wasilewski 1983, 2002)6. Charakter mitycznych relacji miêdzy boskim Demiurgiem lub bohaterem kulturowym a tricksterem powtarzaj¹ ludowe legendy o Bogu i Diable oraz przekazy, w których wystêpuje Jezus jako stwórca œwiata. Wówczas jego protagonist¹ i pomocnikiem — w miejsce Diab³a ze s³owiañskich mitów kreacji — staje siê œwiêty Piotr albo œwiêci Piotr i Pawe³. Pierwszy z aposto³ów nieprzypadkowo pojawia siê w ró¿nych transformacjach opisanej struktury jako cieñ czy alter ego Jezusa. Demoniczna rola tej postaci zwraca uwagê w wielu ludowych narracjach. Œwiêty Piotr, Kefas, pe³ni w nich funkcjê kojarzonego z kamieniem „bóstwa ujemnego”, które wystêpuje w rosyjskich i ugrofiñskich mitach w roli pomocnika i towarzysza „bóstwa dodatniego” (¯yranik 1933, s. 90). Wed³ug s³owackiej legendy u pocz¹tków œwiata Jezus i œw. Piotr wêdrowali po wodzie. Kiedy chcieli odpocz¹æ, pojawi³ siê kawa³ek suchej ziemi. Jezus zasn¹³, a wówczas Piotr próbowa³ go zepchn¹æ do wody. Ale w miarê jak popycha³ go ku wodzie, brzeg oddala³ siê. Ziemia pod œpi¹cym Jezusem ros³a, a woda ustêpowa³a. W ten sposób w pocie czo³a, nieœwiadomie, Piotr tworzy³ ziemiê. Jak puentuje narrator, „Chrystus potem nie uwa¿a³ ju¿ Piotra za wiernego s³ugê i chcia³ go od siebie odpêdziæ” (Polívka 1930, s. 23)7. Stworzenie œwiata nie jest pierwotnym kontekstem dla postaci aposto³ów w ludowych przekazach. Bo te¿ i rola Jezusa jest w nich przede wszystkim rol¹ bohatera kulturowego, który przychodzi po Stwórcy, aby uformowaæ i uporz¹dkowaæ istniej¹cy ju¿ œwiat: nadaæ bytom okreœlone w³aœciwoœci, uregulowaæ relacje miêdzy nimi. Bywa nazywany Drugim Stwórc¹, ale jest przede wszystkim sprawc¹ przemian, ustalaj¹cych kondycjê ró¿nych istot i ich miejsca w hierarchii spo³ecznej. Porz¹dkuje œwiat na nowo jako Weltordner, bohater legend ajtiologicznych. Równie¿ w tej funkcji Jezus dziedziczy w strukturze ludowych narracji miejsce Boga archaicznych mitów: przybiera postaæ starca–¿ebraka, wêdrownego dziada, który przemierza œwiat, poddaje próbom swoje stworzenie i rozdziela nagrody i kary. Kiedy w grê wchodzi tradycyjna koncepcja czasu, pocz¹tki nastêpuj¹cych po sobie epok zwanych w kulturze ludowej światami s¹ podobne do pierwszych dni 6 W polskiej literaturze Danuta Penkala zaproponowa³a okreœlenie „mitologiczny ³otrzyk”. Podobne narracje o próbach utopienia Jezusa przez Diab³a notowaliœmy np. w narracji z ukraiñskiego Podola: Zowczak 2003, s. 61. Por. esej Dwa przymierza w religijności ludowej w tym tomie. 7 �122 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji stworzenia. Ta cykliczna koncepcja spotyka siê z uczon¹ typologi¹ biblijn¹, ignoruje chronologiê i traktuje typiczne zestawienia postaci obu Przymierzy jako ich faktyczne pokrewieñstwo albo wrêcz to¿samoœæ. Postacie i zdarzenia czasu przed potopem mieszaj¹ siê w legendach z czasem naszego świata (po potopie, a jednoczeœnie od narodzenia Chrystusa). W rezultacie Bóg Ojciec i Jezus nie s¹ rozró¿niani lub wystêpuj¹ wymiennie, a w kontaminowanych z Ewangeliami legendach obok Boga wêdruj¹cego pod postaci¹ ¿ebraka pojawiaj¹ siê aposto³owie, a zw³aszcza jeden aposto³: œw. Piotr. Tote¿ legendy ajtiologiczne nie s¹ ostro oddzielone od mitów o stworzeniu œwiata i s¹ konstruowane wed³ug podobnych schematów. Przyk³adem mo¿e byæ historia powstania grzybów, w której œw. Piotr próbuje oszukaæ Jezusa, lecz podstêp obraca siê przeciwko sprawcy, jak w bajkach o g³upim diable oszukanym przez ch³opa. Po noclegu u biednej wdowy, która goœcinnie przyjê³a wêdrowców, œw. Piotr skrad³ placek upieczony przez ni¹ dla dzieci. Id¹c przez las za Jezusem, chce zjeœæ placek ukradkiem, ale ile razy w³o¿y kês do ust, Jezus odwraca siê do niego z jakimœ pytaniem. Piotr, aby siê nie zdradziæ, wypluwa kês, zanim odpowie, i w koñcu pozbywa siê w ten sposób ca³ego placka. Wtedy Jezus pokazuje mu grzyby, które za nimi wyros³y, i powiada: „Wdowa tylko piêæ placków mia³a, a ty jej zabra³eœ, jak przyjdzie do lasu, to ¿eby mog³a [grzyby — M. Z.] nazbieraæ dla dzieci” (Wieczorek 1992, s. 45). St¹d mówi³o siê o œw. Piotrze, ¿e sieje grzyby (co odnosi siê tak¿e do czasu, bo 29 czerwca, dzieñ œw. Piotra, wyznacza³ pocz¹tek grzybobrania). W mitach o stworzeniu ziemi Diabe³ kradnie czêœæ wydobytego w imię Boże piasku, ukrywaj¹c go w ustach. Kiedy pob³ogos³awiona przez Boga ziemia zaczyna siê rozrastaæ, Diabe³ d³awi siê piaskiem rozrywaj¹cym mu paszczê, prycha nim i pluje, i w ten sposób tworzy nieu¿ytki: góry i bagna, które stanowi¹ jego dziedzictwo. Przytoczona powy¿ej historia grzybów zbudowana jest wed³ug podobnej struktury. Grzyby stanowi¹ efekt wspó³dzia³ania Jezusa (jego mocy twórczej) i nieœwiadomego swej roli œw. Piotra, podobnie jak ziemia by³a wspó³tworzona przez Boga i Diab³a. Piotr, który dzia³a na sposób ludzki, odpowiada za materialny aspekt produktu. Jest to typowa legenda ajtiologiczna o podwójnym dnie. „Wyplute”, wilgotne i œliskie grzyby, samorodny twór ziemi, reprezentuj¹ metonimicznie „¿eñsk¹” naturê œw. Piotra, wyrastaj¹c w dniu jego imienin, 29 czerwca. Próba si³ miêdzy mitycznymi protagonistami dotyczy mocy twórczej, natomiast w przedstawionych przyk³adach zosta³a poddana obróbce moralizatorskiej i przekszta³ci³a siê w exemplum bo¿ej sprawiedliwoœci w duchu patriarchalnego porz¹dku. To w³aœnie owo moralistyczne zabarwienie ró¿ni legendy ajtiologiczne od mitu. Drastyczne legendy opowiadaj¹, jak œw. Piotr przeœladowa³ cz³owieka, który mu siê narazi³. Aposto³ próbuje zemœciæ siê na nim, wykorzystuj¹c moc swego boskiego towarzysza. Jezus na proœbê Piotra zsy³a na nieszczêœnika kolejne �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 123 dopusty, jednak wszystko obraca siê na korzyœæ przeœladowanego. Wreszcie mœciwy aposto³ prosi, aby biedak ud³awi³ siê pierwszym kêsem chleba ze swych zbiorów. Pierwszy kês jednak wêdruje jako myłostyna, ja³mu¿na, do ust samego ¿ebrz¹cego Piotra, który dopiero d³awi¹c siê nim, uznaje swoj¹ winê i prosi Jezusa o rekompensatê dla ch³opa (P. I. 1890, s. 153). Jeden z dziewiêtnastowiecznych wariantów tej legendy pochodz¹cy spod Kielc ponownie dotyczy powstania grzybów. Œwiêty Piotr zazdroœci³ bo¿ego b³ogos³awieñstwa dziewczynie z dzieckiem. Poniewa¿ ¿a³owa³a swojego grzechu, Pan Jezus nie tylko jej go odpuœci³, ale obdarzy³ j¹ tak¹ ³ask¹, ¿e choæ samotnie uprawia³a swoj¹ ziemiê, mia³a najpiêkniejsze zbo¿e ze wszystkich gospodarzy. W jesieni zaszli do niej Pan Jezus ze œw. Piotrem, a wówczas „uradowana z przybycia takich œwiêtych goœci upiek³a chleba, pokraja³a go na skibki i jednê z nich da³a Panu Jezusowi, a drug¹ œwiêtemu Pietrowi. Œwiêty Pietr jedz¹c ten chleb, ud³awi³ siê, ¿e ani s³owa nie móg³ przemówiæ. Wtedy Pan Jezus zacz¹³ biæ œwiêtego Pietra w kark, a¿ kawa³ki pogryzione wylecia³y na ziemiê. Kaza³ potem Pan Jezus Pietrowi pozbieraæ te kawa³ki chleba i schowaæ do zanadrza; a kiedy wyszli z onego domu i przechodzili kole lasa, rzek³ Pan Jezus do Pietra: Sygnij pod krzak ten pogryziony chleb. Us³ucha³ Pietr. Z tych kawa³ków wielka chmara wyros³a przeró¿nych grzybów” (Siarkowski 1878, s. 119). Obraz aposto³a, który d³awi siê chlebem niczym Diabe³ piaskiem, powtarza siê w wielu przekazach, ukazuj¹c komiczne oblicze trickstera. Dziewiêtnastowieczna kolêda ukraiñska przedstawia œwiêtych Piotra i Paw³a zasiadaj¹cych na krzes³ach obok Pana, jakby wspó³tworzyli Trójcê œwiêt¹. Na jego polecenie nurkuj¹ kolejno na dno morza, aby wydobyæ piasek, posiaæ go i stworzyæ ziemiê. ¯aden z nich nie mo¿e jednak dosiêgn¹æ dna i dopiero Pan, Hospod’, musi osobiœcie wykonaæ tê pracê (Nowosielski 1857, s. 103–104). W innym ukraiñskim tekœcie kolêdowym œw. Piotr spiera siê z Bogiem o to, czy niebo jest wiêksze, czy ziemia, wobec czego Hospod’ proponuje je zmierzyæ jedwabnym sznurem. „Nebo mensze, wsiuda riwneñkie, oj, daj Bo¿e: A zemla bilsza, hory, doliny, oj, daj Bo¿e”, og³aszaj¹ werdykt s³owa kolêdy, przyznaj¹c racjê Panu (Kolberg 1976, s. 72). Na Ukrainie zanotowano równie¿ jej warianty, w których to œw. Piotr, orzekaj¹c, ¿e ziemia jest wiêksza, zwyciê¿a³ w sporze (Uspieñski 1985, s. 188), dowodz¹c swoich ziemskich kompetencji. Wspólne œwiêto aposto³ów Piotra i Paw³a (29 VI) oraz liczne koœcio³y pod ich podwójnym wezwaniem przyczyni³y siê do ich sta³ego wystêpowania w parze. Mog³o to ich zbli¿aæ do dawnych bóstw bliźniaczych, których miejsce, jak twierdz¹ badacze, zajêli w formu³ach s³owiañskich zamawiañ (Judin 1997, s. 62). Nie tylko jednak w zamowach ich imiona wystêpuj¹ wymiennie. Wspó³wystêpowanie �124 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji Grota pokuty œw. Piotra — wed³ug apokryfów zwana Kurowe Pienie (Licheñ). Fot. M. Zowczak, 2011 tych aposto³ów doprowadzi³o do zlania siê ich w jedn¹ postaæ w dawnej kulturze ludowej. Skontaminowan¹ formê Pietropaweł mo¿na spotkaæ w formu³ach modlitewnych, zachowuj¹cych archaiczne zwroty i s³ownictwo. To w³aœnie do tej postaci, reprezentuj¹cej aposto³ów, zwraca siê Jezus w ludowych modlitwach, wzywaj¹c do g³oszenia po œwiecie świętych słów (to¿samych z zamową) jako obrony duszy i cia³a. Wezwanie to nastêpuje zazwyczaj po przywo³aniu obrazu Ofiary Chrystusa. Mo¿na je wiêc interpretowaæ jako swoist¹ ewangelię — g³oszenie dobrej nowiny: „Nadybali bia³y kamieñ, / sam Pan Jezus klêkn¹³ na niem. G³ówkê sk³oni³, / Krewkê swojê porozliwa³. Przyszed³ do Niego Pieterpawe³:/ ¯ol mi ci ty krewki, Tego rozliwania. / Pietrzepawle, nie ¿a³ujcie! Bo to dla dusznygo zbawienia. / Chodź po œwiecie, powiadej Tak du¿emu jak ma³emu: / Kto te modlitewke bêdzie mowio³, Bedo mu siê rañskie wrota otwira³y, / A piekielne zapira³y, Na wojnie nie zginie. / Na wodzie nie utonie [...]” (Kotula 1976, s. 435). Pietropaweł jako hybryda przejmuje cechy œw. Piotra, osobistoœci najbardziej wyrazistej, ale te¿ i najbardziej apokryficznej wœród przyswojonych przez �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 125 kulturê ludow¹ postaci biblijnych. Po mitycznym Diable odziedziczy³ on, wraz z miejscem w strukturze narracji, cechy chtoniczno–akwatyczne, towarzysz¹ce zazwyczaj ¿eñskim rolom kulturowym. Chocia¿ w³aœciwie nale¿a³oby raczej powiedzieæ, ¿e cechy te zosta³y podchwycone i spotêgowane przez kulturê ludow¹, poniewa¿ mo¿na je dostrzec ju¿ w œredniowiecznych misteriach wielkanocnych. Ludowe adaptacje wyrywa³y z kontekstu Biblii fragmenty pasuj¹ce do aktualnej wiedzy potocznej ze wzglêdu na strukturê albo treœæ i wymiesza³y je ze sob¹. W jednej z najpopularniejszych scen Ewangelii Jezus przychodzi noc¹ do uczniów, przebywaj¹cych w ³odzi daleko od brzegów jeziora, krocz¹c po jego powierzchni. Œwiêty Piotr, chc¹c siê przekonaæ, czy Jezus nie jest zjaw¹, prosi, aby kaza³ mu przyjœæ do siebie po wodzie. „Lecz na widok silnego wiatru ul¹k³ siê i gdy zacz¹³ ton¹æ, krzykn¹³: «Panie, ratuj mnie!» Jezus natychmiast wyci¹gn¹³ rêkê i chwyci³ go, mówi¹c: «Czemu jesteœ cz³owiekiem ma³ej wiary?»” (Mt 14, 30–31). Ten epizod w kontekœcie potocznych wyobra¿eñ o œw. Piotrze–rybaku przyczyni³ siê do postrzegania go nie jako wybrañca, ale nieudolnego naœladowcy Jezusa. Mo¿na w nim dostrzec pewne formalne podobieñstwo do sceny ze s³owiañskich mitów o stworzeniu œwiata, kiedy Bóg i Diabe³ chodzili po praoceanie. Moment, kiedy Jezus podaje rêkê ton¹cemu Piotrowi, bywa³ przedstawiany w sztuce ludowej. Na przyk³ad na obrazie Józefa Ga³êzy zanurzaj¹cy siê w wodê aposto³ wczepia siê w ramiê Jezusa8. Podobn¹ scenê, odnosz¹c¹ siê do czasu po Zmartwychwstaniu Jezusa, zawiera Ewangelia œw. Jana. Jezus o œwicie ukazuje siê na brzegu i rozmawia z uczniami, którzy wyp³ynêli na po³ów. „Szymon Piotr us³yszawszy, ¿e to jest Pan, przywdzia³ na siebie zwierzchni¹ szatê — by³ bowiem prawie nagi — i rzuci³ siê wp³aw do jeziora” (J 21, 7). Ten epizod wizualizuje tradycja prawos³awia w ikonach Zmartwychwstania. Jest to jedna ze scen zgrupowanych wokó³ centralnego przedstawienia Chrystusa wyprowadzaj¹cego Ojców z Otch³ani. Jezus stoi na brzegu jeziora, rozmawiaj¹c z na wpó³ zanurzonym w wodzie Piotrem. Zewnêtrzne, formalne podobieñstwo tych dwóch scen biblijnych i ich przedstawieñ odnosi siê do relacji pomiêdzy zanurzonym w wodzie œw. Piotrem a dominuj¹c¹ (na wodzie b¹dź na brzegu jeziora) postaci¹ Jezusa–Mistrza. W historiach o Stwórcy/bohaterze kulturowym i Diable/tricksterze, tak¿e w mitach s³owiañskich, wspó³kreacja b¹dź nieudane czy zepsute diabelskie stworzenie sprowadza siê czêsto do naœladowania boskich dzia³añ przez Diab³a. Czy owe analogie wp³ynê³y na zadziwiaj¹c¹ metamorfozê œwiêtego Piotra w kulturze ludowej? Z pewnoœci¹ mog³y jej sprzyjaæ, wzmocnione przez tradycjê prawos³awia. Por. np. Józef Ga³êza, Jezus chodzący po jeziorze Genezaret (1946 lub 1947. Olej na dykcie. Murzynowo, woj. p³ockie). Wed³ug informacji Jacka Olêdzkiego obraz ten by³ wywieszany w jednym z o³tarzy, przygotowywanych na Bo¿e Cia³o przez wodniaków. Por. Zowczak 2000, il. 27, s. 328. 8 �126 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji Nie bez znaczenia pozostaje te¿ imiê aposto³a. Skoro — jak dowodzi³a Cezaria Baudouin de Courtenay — wielu œwiêtych uzyska³o w kulturze ludowej now¹ osobowoœæ pod wp³ywem skojarzeñ zwi¹zanych z ich imionami na gruncie œredniowiecznej ³aciny9, to samo mog³o spotkaæ i œw. Piotra. Dla rolnika opok¹ jest uprawna ziemia. Petrus, czyli ska³a, to dla niego nienawistny kamieñ. Stworzony przez diab³a, kojarzony z nim, jest przeciwieñstwem urodzajnej ziemi, a tak¿e i chleba, który w wyniku kl¹twy przemienia siê w kamieñ, czyli we w³asne przeciwieñstwo. Wed³ug rozpowszechnionych wierzeñ kamienie przesta³y rosn¹æ wskutek kl¹twy, rzuconej na nie przez Matkê Bosk¹ lub Jezusa. W kamienie zamieniaj¹ siê te¿ przeklêci ludzie. W semantyce kultury rolniczej kamieñ kojarzy siê wiêc z kl¹tw¹, nieurodzajem i g³odem. Tote¿ œw. Piotr w wielu ludowych opowiadaniach sprowadza na ludzi nieurodzaj, g³ód i œmiertelne zagro¿enie. Bywa w nich tak¿e, podobnie jak diabe³, stwórc¹ gór, które „podnosi” w dobrej wierze ku s³oñcu. Historia ta ma — z perspektywy rolnika — znaczenie ironiczne. „Pan Bóg jak stwarza³ œwiat, to chcia³ trochê odpocz¹æ, mówi do Piotra, ¿eby go zast¹pi³, ¿eby sz³o to stwarzanie. Pan Bóg dawa³ ludziom równiny, ¿eby tam ³atwo by³o chodziæ, œw. Piotr mówi, ¿e to wy¿ej siê podniesie, do góry, ¿eby mieli bli¿ej do s³oñca i ¿eby im cieplej by³o”10. Przedstawione tu elementy interpretacji postaci œwiêtego Piotra w ludowych apokryfach oraz ich kontekst warto uwzglêdniæ jako istotne okolicznoœci, które przyczyni³y siê do utrwalenia jego pozycji trickstera w strukturze ludowych przekazów. Nale¿y je jeszcze powi¹zaæ z jego g³ówn¹ rol¹ klucznika Królestwa Niebieskiego, poœrednika pomiêdzy nim a ziemi¹, „pierwszego papie¿a”. Ta zinstytucjonalizowana funkcja zosta³a prze³o¿ona na obraz stró¿a niebieskiego, postaæ przypominaj¹c¹ mitycznych stra¿ników zaœwiatów, którzy sprawuj¹ w³adzê nad duszami w ich drodze do miejsca przeznaczenia. Przejdźmy teraz od historii stworzenia do legend ajtiologicznych, g³ównego typu narracji o wêdrówkach Boga po ziemi. Cuda wêdruj¹cego Boga polegaj¹ zazwyczaj na doraźnym wymierzaniu sprawiedliwoœci wed³ug zasady odp³aty. Biblijnym modelem cudów á rebours (czyli kary bo¿ej) mo¿e byæ epizod z nieurodzajnym drzewem figowym, które usycha, przeklête przez Jezusa (Mt 21, 18–22; Mk 11, 12–14, 20–22). W przekazach ludowych cudowne kary lub nagrody polegaj¹ na metamorfozach stworzeñ przeklêtych lub b³ogos³awionych i wyznaczaj¹ im zarazem odpowiedni status w hierarchii bytów. Kara zazwyczaj w kodzie symbolicznym wskazuje na rodzaj przewinienia. Spotyka ona tych, 9 Ludowa etymologizacja ma byæ źród³em przypisywanej œw. Cecylii œlepoty, która wynik³a ze skojarzenia imienia œwiêtej z niew³aœciwym zdrobnieniem wyrazu caeca, œlepa — Caecilia (zamiast caecula); C. Baudouin de Courtenay–Ehrenkreutz 2005, s. 43 nn. 10 Woj. przemyskie, 1990. �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 127 którzy chcieli oszukaæ b¹dź nastraszyæ Pana Jezusa albo œw. Piotra, przedstawianego w tym kontekœcie jako bojaźliwy starzec (w tej roli wystêpuje on wymiennie ze œw. Józefem11). Cechy trickstera w tych legendach ajtiotiologicznych przejmuje czasami sam Jezus, p³ataj¹cy figle boski kuglarz. M³ynarz, „co chcia³ na despekt zrobiæ Panu Jezusowi, kiedy ze œwiêtym Pietrem chodzi³ przebrany za dziadka po œwiecie [...] widz¹c bosk¹ osobê, zbli¿aj¹c¹ siê raziczku jednego do m³yna, wzi¹³ czémprêdzéj do garœci ko¿uch, wywróci³ kud³y na nim, ogarn¹³ siê w to odziwad³o, wypad³ na œwiat i jak szalony rzuci³ siê Panu Jezusowi pod nogi, tarzaj¹c siê po ziemi. Boska osoba, wejrzawszy na onego bezbo¿nika, rzek³a: «Do lasa, Misiu, do lasa! Bêdziesz kmyz¹ (niezgrabijaszem) w kud³y odzianym i po ziemi tarzaæ siê bêdziesz». Od tego mielnika– niedźwiedzia pochodz¹ teraźniejsze niedźwiadki i na pami¹tkê, ¿e z cz³owieka pochodz¹, to jak przyjdzie jadwent ss¹ ³apy przez cztéry tygodnie a nic innego nie jedz¹” (Siarkowski 1883, s. 107–108). Karê ponosz¹ równie¿ ci, którzy nie spe³nili boskiej proœby czy polecenia. Pan Jezus chcia³ siê przeprawiæ przez wodê do swego towarzysza, œwiêtego Piotra, „bo oba mieli chodziæ po œwiecie po kolêdzie”, ale koñ nie chcia³ go przewieźæ, wymawiaj¹c siê, ¿e siê jeszcze nie najad³. Wó³ natomiast pos³usznie spe³ni³ proœbê Jezusa. „Na pami¹tkê tego zdarzenia [Jezus — M. Z.] postanowi³: i¿ wó³ wytrzymalszym jest na g³ód i pragnienie od konia, który nigdy do syta najeœæ siê nie mo¿e” (Siarkowski 1883, s. 108). Wed³ug legendy rozpowszechnionej na Litwie i Bia³orusi, szczególna wiêź ³¹czy œwiêtego Piotra z kuku³k¹, która co roku 29 czerwca obraca się w korszuna (ros. sêp, w polszczyźnie kresowej mo¿e te¿, jak siê zdaje, oznaczaæ jastrzêbia, kaniê lub inne ptaki drapie¿ne): „To od œw. Piotra ona karszunem, a na drugi rok z karszuna przewrca siê w kuku³kê. — Dlaczego na œw. Piotra? — Bo skoñczy³ siê jej czas kukowaæ. Ona ma czas do œw. Piotra. Po œw. Pietrze zszed³ jej czas, ¿e ona ju¿ nie kukuje. To wtedy ona napada [...] na kur i zabiwa”12. Wed³ug dziewiêtnastowiecznego przekazu kuku³ka kuka do św. Piotra ruskiego (12 VII), dopóki nie ud³awi siê k³osem jêczmiennym, podobnie jak Piotr d³awi siê skradzionym chlebem. Nastêpnie zmienia siê kolejno w krogulca, jastrzêbia i or³a, a na jesieni nie kuka, tylko siê œmieje (Gustawicz 1881, s. 144). Prze³omowy dla kuku³ki dzieñ œw. Piotra upamiêtnia k³amstwo, jakiego siê dopuœci³a, œwiadcz¹c fa³szywie w obronie aposto³a (legenda ma charakter dźwiêkonaœladowczy): 11 Baranowski 1970, s. 101; o podobieñstwie tych postaci w folklorze i staropolskim dramacie Zowczak 2000, s. 233, 267, 286, 331. 12 Litwa, rej. wileñski, 1991. �128 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji „Œw. Piotr szed³ i nogi go rozbola³y, i skrad³ konia. Spotyka Pan Bóg Piotra i pyta siê go: — Sk¹d wzi¹³eœ konia? — Kupi³em. Pan Bóg mówi: — Poka¿ œwiadków. A tam by³a kuku³ka i wrona. Kuku³ka mówi: — Kupi³, kupi³! A Pan Bóg ca³y czas wie, ¿e Piotr skrad³. Pyta siê wrony. — Krad³, krad³! I przywo³a³ wronê, i mówi: — Mo¿esz ca³y rok krzyczeæ, a kuku³ka bêdzie kukowaæ do œw. Piotra”13. Kuku³ka kukuje na biedê, niedolê, a ko³o domu — na ludzk¹ œmieræ. Opowiada siê te¿ o niej, ¿e chcia³a zdradziæ kryjówkê Matki Boskiej podczas ucieczki do Egiptu (za to nie ma w³asnego gniazda). Nasuwa siê wiêc wniosek, ¿e jej solidarnoœæ wobec œw. Piotra mo¿e wynikaæ z przypisywanego im podobieñstwa: oboje s¹ k³amcami, oboje zdrajcami... Zwi¹zek ten ujawniaj¹ explicite tak¿e legendy z terenów odleg³ych od S³owiañszczyzny. Na przyk³ad w Katalonii kuku³ka jest ptakiem rodzaju mêskiego i reprezentuje rogaczy. Jest to analogia odwrócona wobec przypisywanych jej w staropolskich przys³owiach lekkich obyczajów. To, i¿ milknie on (kuku³ka) na pocz¹tku lata, t³umacz¹ Kataloñczycy jego odlotem do Rzymu. W dniu œw. Piotra papie¿ odprawia tam mszê otwieraj¹c¹ rok koœcielny i dedykowan¹ pierwszemu aposto³owi. Kuku³ki s¹ tam wówczas obecni, aby zast¹piæ papie¿a, gdyby nie móg³ z jakichœ powodów dope³niæ tego obowi¹zku, grozi to bowiem koñcem œwiata. Dlatego mszê odprawian¹ 29 czerwca nazywa siê „msz¹ kuku³cz¹” (Albert–Llorca 1991, s. 229). Symboliczne pokrewieñstwo miêdzy kuku³k¹ a œwiêtym Piotrem w wierzeniach na przeciwleg³ych krañcach Europy sygnalizuje g³êbsz¹, strukturaln¹ zale¿noœæ. Aposto³, tak jak kuku³ka, przechodzi metamorfozê, z g³upiego ucznia staj¹c siê papie¿em. Ludowe przekazy ukazuj¹ go na pocz¹tku czy te¿ w trakcie tej cudownej inicjacji, w czasie, gdy Bóg chodzi³ po ziemi. Bezczasowoœæ legend o wêdrówkach Boga po ziemi pomaga w ich aktualizacji, z czego korzystali wêdrowni ¿ebracy. W XIX wieku kr¹¿y³y na Ukrainie wierzenia, i¿ od Paschy, pierwszego dnia Œwi¹t Wielkanocnych, a¿ do Wniebowst¹pienia, Chrystus wraz ze œw. Piotrem chodz¹ po ziemi, przybrawszy postaæ ubogich pielgrzymów b¹dź ¿ebrz¹cych starców. Pobo¿ne kobiety nie odmawia³y w tym czasie pomocy ¿adnemu ¿ebrakowi (P. I. 1890, s. 143; Afanasjev 1990, s. 19). Ponad sto lat później mo¿na by³o na Wileñszczyźnie us³yszeæ charakterystyczn¹ formu³ê: jak Pan Bóg chodził po ziemi... a może i jeszcze teraz chodzi, która nie wydawa³a siê jeszcze w latach 90. czysto retorycznym zwrotem. Goœcia z daleka wci¹¿ otacza³a jakaœ delikatna aura tajemnicy, a ideologia wspó³czucia ¿ebrakowi, tak odmienna wobec potêpiaj¹cego stosunku do ¿ebractwa na Zachodzie, by³a nadzwyczaj ¿ywotna. Opisywane przez naszych rozmówców cuda przypominaj¹ zdarzenia w domu biednej wdowy z Sarepty, która nakarmi³a 13 Litwa, rej. œwiêciañski, 1992. �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 129 proroka Eliasza podp³omykiem z ostatniej garœci m¹ki (1 Krl 17, 8–24)14. Zwykle jednak przeciwstawiaj¹ sobie dwie wizyty: u goœcinnego biedaka i sk¹pego bogacza, który szczuje Dziadka psami i zostaje ukarany utrat¹ maj¹tku. Wezwanie do mi³osierdzia wobec ubogich, jakby chodzi³o o samego Chrystusa, ³¹czyæ mo¿na z wizj¹ S¹du Ostatecznego w Ewangelii Mateusza (25, 34–46). Syn Cz³owieczy os¹dza sprawiedliwych i niewiernych wed³ug tego, jak postêpowali wobec g³odnych, spragnionych, przybyszów, nagich, chorych i wiêźniów, powiadaj¹c na koniec: „«Wszystko, czego nie uczyniliœcie jednemu z tych najmniejszych, tegoœcie i mnie nie uczynili». I pójd¹ ci na mêkê wieczn¹, sprawiedliwi zaœ do ¿ycia wiecznego”. Legendy o wêdrówkach Boga po ziemi nie maj¹ jednak wiele wspólnego z Bibli¹, natomiast dostarczaj¹ szczególnie wyrazistych przyk³adów przystosowania w¹tków tradycji chrzeœcijañskiej do etosu ludowego. Prezentuj¹ zdarzenia precedensowe, uzasadniaj¹ce obyczaje i normy kulturowe i sankcjonuj¹ce je poprzez odwo³anie do boskiego wyroku. Dotycz¹ zwyczajów zwi¹zanych z prac¹ i goœcinnoœci¹, alkoholem, seksem, k³amstwem, kradzie¿¹, kojarzeniem ma³¿eñstw itp. Zazwyczaj opowiada siê je w tonie anegdotycznym, a wyczyny œw. Piotra komentowane s¹ œmiechem. Niektórym narratorom zdarza³o siê jednak zapewniaæ z przekonaniem, ¿e pochodz¹ wprost z kart Biblii. Schematem ³¹cz¹cym mity kreacji i legendy o wêdrówkach Boga po ziemi jest ponownie komiczne naœladownictwo: podczas gdy w mitach Diabe³ nieudolnie naœladuje Boga, w legendach — nieœwiadomy konsekwencji uczeñ — Mistrza. Zwykle koñczy je katastrofa i napomnienie Jezusa w rodzaju: „nie czyñ tego co ja, bo ty jesteœ Szymon, a ja Jezus” (Polívka 1930 , s. 18). Czasem Jezus/Bóg, czyni¹c zadoœæ marzeniom aposto³a o w³adzy, pozwala mu na jednodniowe zastêpstwo. Wed³ug jednej z takich legend wêdrowcy napotykaj¹ wieœniaczkê, która wygnawszy gêsi na ³¹kê, wybiera siê na nabo¿eñstwo do cerkwi. „No a kto ma pilnowaæ twoich gêsi? — dziwi siê Piotr. — A niech ich dziœ Pan Bóg strze¿e! — odrzek³a wieœniaczka [...]. — S³ysza³eœ, Piotrze! — powiedzia³ Zbawiciel [...] ty dziœ jesteœ Bogiem do wieczora, powinieneœ wiêc ich strzec”. Ostatecznie aposto³ przyrzeka, ¿e ju¿ nigdy nie bêdzie próbowa³ byæ Bogiem (Afanasjev 1990, s. 30)15. W przytoczonej wy¿ej legendzie o powstaniu grzybów œw. Piotr ujawnia nieposkromione ³akomstwo. Nale¿y ono do typowych cech trickstera. Wed³ug legendy o wieczerzy œw. Piotra aposto³ zjada zakazan¹ czêœæ baranka, przeznaczon¹ dla 14 W legendach ¿ydowskich rola podobna do œw. Piotra przypada nieraz Moj¿eszowi. Anegdota ta ma d³ug¹ tradycjê. W sztuce H. Sachsa St. Peter mit der Geis (1555) aposto³ przez ca³y dzieñ pilnuje r¹czej kozy, któr¹ jej w³aœcicielka wypuœci³a z podobnym b³ogos³awieñstwem: „Idź, niech ciê Bóg strze¿e” (Bocian 1996, s. 438). 15 �130 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji Jezusa (serce b¹dź nereczki). Co gorsza, indagowany przez Mistrza upiera siê, ¿e ich nie zjad³, tylko baranek wcale ich nie mia³. Przyznaje siê do winy dopiero wówczas, gdy Jezus og³asza, ¿e znalezione przez wêdrowców z³oto dostanie ten, kto zjad³ serce baranka. W wariancie s³owackim chodzi o nogê pieczonej gêsi. Œwiêty Piotr, który j¹ zjad³ potajemnie, twierdzi, ¿e gêœ mia³a tylko jedn¹ nogê. Na dowód swej prawdomównoœci wskazuje Jezusowi gêœ stoj¹c¹ na jednej nodze, z drug¹ podkurczon¹ (Polívka 1930, s. 13). Typowy schemat relacji miêdzy Jezusem i jego towarzyszem przedstawia legenda o lenistwie œw. Piotra. Widz¹c na drodze z³aman¹ podkowê, Jezus ka¿e mu j¹ podnieœæ, ale Piotrowi nie chce siê schyliæ. Jezus zabiera j¹ sam i sprzedaje kowalowi, a za otrzymane pieni¹dze kupuje czereœnie. Wêdruj¹ w upale i Piotrowi dokucza pragnienie. Jezus upuszcza co chwilê czereœniê, a aposto³, pod¹¿aj¹c za nim, skwapliwie j¹ podnosi i zjada. Mistrz komentuje: Gdybyœ raz siê schyli³ po podkowê, nie schyla³byœ siê później wielokrotnie (Œwiêtek 1893, s. 333)16. Legenda ta przypomina przytoczon¹ wy¿ej historiê powstania grzybów, chocia¿ tam Piotr jest zmuszony wypluæ ka¿dy kês, tu zaœ — podnosi z ziemi i zjada ka¿dy upuszczony owoc. W obu przypadkach edukacja g³upiego ucznia ³¹czy siê ze swoistym æwiczeniem fizycznym, co — podobnie jak w przypadku nurkuj¹cego wielokrotnie czy pluj¹cego piaskiem Diab³a — ma wywo³aæ efekt komiczny. Pomimo wiêkszej ni¿ Bóg aktywnoœci mityczny Diabe³ nie osi¹ga zamierzonego celu; dzia³a nieœwiadomie wed³ug boskiego planu, wykonuj¹c czarn¹ robotê. W dodatku stworzone przez niego istoty nie chc¹ go s³uchaæ, przechodz¹c na stronê Boga. Zgodnie z typowymi skojarzeniami wiejskiej kultury Diabe³ odgrywa rolê ¿eñsk¹. Mówi¹c aktualnym jêzykiem, jest pozbawiony sprawczoœci. Œwiêty Piotr dziedziczy rolê Diab³a poprzez strukturê wierzeniow¹ wraz z powi¹zan¹ z ni¹ symbolik¹. Przejawia siê to czasami w jego sk³onnoœci do brania kobiet w obronê wbrew boskim wyrokom (chocia¿ wy¿ej przytoczy³am równie¿ przypadek odwrotny). Popularna anegdota wyjaœnia niesprawiedliwy podzia³ pracy w ma³¿eñstwie zasad¹ boskiej ekonomii, której celem jest umo¿liwienie prze¿ycia ka¿demu stworzeniu, tak¿e nieudanemu, w tym przypadku leniwemu parobkowi. Œwiêty Piotr obrusza siê na tak¹ zasadê i usi³uje dochodziæ sprawiedliwoœci w imieniu pokrzywdzonej — pracowitej dziewczyny. Nieudolne naœladownictwo zostaje zast¹pione sporem pomiêdzy uczniem a Mistrzem, który wyg³asza komentarz zakoñczony mora³em: „Tak trzeba. Jak dobior¹ siê niedba³e, to z czego oni rodzinê wykarmi¹, jeden niedba³y, drugi niedba³y. A jak jeden dba³y, drugi niedba³y, to jakoœ oni ¿yæ bêd¹. Tak za to i my robim, ¿eby oni nie przepadli”17. 16 J. S. Bystroñ zwróci³ uwagê na tê legendê jako znan¹ powszechnie z wiersza Goethego (Bystroñ 1895); jej dwa warianty s³owackie opublikowa³ Polívka (1930, s. 23–24). 17 Litwa, rej. orañski, 1991. �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 131 Aby niepojêtny uczeñ zrozumia³ dziwne sądy boże, na w³asnej skórze doœwiadcza rezultatów swoich s¹dów. „Pan Jezus chodzi³ po œwiecie. Ze œw. Piotrem drog¹ idzie. Le¿y m³odzieniec, ch³op m³ody le¿y, tak na s³oñcu oddycha. Pan Jezus pyta³ drogi, a on nie podnia³ siê, nog¹ tylko pokaza³. Id¹ gdzie ta droga. Dziewczyna ¿yto ¿nie, spotniawszy, bo gor¹co. Pytaj¹ siê jej o drogê, a dziewczynka obtar³a se czo³o fartuszkiem, wysz³a na t¹ drogê, pokaza³a jak iœæ, gdzie pytaj¹. A œw. Piotr potem mówi: Czemu ta dziewczynka taka mi³a, pokaza³a nam drogê, a ten ch³op taki niegrzeczny. Pan Jezus mówi: A on bêdzie jej m¹¿. A œw. Piotr idzie i gada: Panie, no ja nie mogê, mnie nerwuje, jak to mo¿e byæ, taki ³obuz, on nie podnia³ g³owy, nog¹ nam pokaza³. Jak to mo¿e byæ? Tak, Panie, niech chocia¿ bêdzie j e j r z ¹ d. Pan Jezus mówi: Zaraz zobaczysz. I zanocowali w jednym miejscu, poprosili siê na noc. Staruszek siedzi, mê¿czyzna starszy, a kobitka m³odsza, m¹¿ i ¿ona. Pan Jezus pyta zanocowaæ. Mê¿czyzna mówi: Miejsca jest, tylko ¿e gospodyni nie ma w domu. On wystraszony od ¿ony taki. Pan Jezus mówi: My tam byle gdzie zanocujem, przytulim siê. I ten staruszek ich puœci³. Jak kobieta ta przyjdzie, niedobra taka, jak nabi³a mê¿a, a potem dalej biæ tych, co nocuj¹, bo nie wie, ¿e œwiête. Piotr by³ przy brzegu i nabi³a go i z³ama³a jej siê pa³ka. Polecia³a po drug¹, a œw. Piotr mówi: Panie, puœæ mnie dalej, bo ona wróci i mnie zabije. Tak ona przylecia³a z t¹ pa³k¹, a Pan Jezus wie, co jak bêdzie, a Piotr nie wie. Pan Jezus le¿y na brzegu, tak ona mówi: Brzeźni ju¿ bity, trzeba po dalszym. I jeszcze raz Piotru nabi³a. Tak wtedy œw. Piotr mówi: Panie, tak mnie zbi³a. A Pan Jezus: A powiedz, czy dobrze kobiecki rz¹d? A mówi³eœ, ¿eby by³ rz¹d tej panieneczki. Czy dobrze gdzie kobiecki rz¹d? Widzisz, k o b i e c k i r z ¹ d k i e p s k i [podkreœlenie moje — M. Z.]. Tak on poprowadzi³ go, gdzie kobiecki rz¹d. Gdyby mê¿czyzna ¿y³ sam, to on by ich wpuœci³ i ugoœci³”18. Inny wariant legendy koñczy siê podobnym mora³em: „— Widzisz, mówi³eœ, ¿e kobiecie trzeba daæ prawa, no widzisz, jakie prawa dosta³eœ? [...] Daæ kobiecie wierzch? Czy nie? Czy ju¿ n i e c h m ê ¿ c z y z n y w i e r z c h bêdzie? — Teraz ja ju¿ zrozumia³ — mówi œw. Piotr — ¿e niech mê¿czyzny bêdzie na wierzchu”19. S³owacki wariant, zatytu³owany: Chrystus uczynił na prośbę Piotra żonę mocniejszą, a Piotr potem żałował, opisuje sytuacjê — z tradycyjnego punktu widzenia — odwrócon¹: m¹¿ w domu ko³ysze dzieci, a ¿ona pije w karczmie i bije siê z ch³opami (Polívka 1930, s. 117). 18 19 Litwa, rej. wileñski, 1991. Litwa, rej. wileñski, 1991. �132 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji Kwitlechy w skale nad jeziorem Genezaret, na której wznosi siê Koœció³ Prymatu œw. Piotra (Tabgha, Izrael). Fot. M. Zowczak, 2010 Porz¹dek forsowany przez œw. Piotra wed³ug jego pojêcia sprawiedliwoœci okazuje siê chaosem z perspektywy patriarchalnych norm kulturowych. Na g³êbszym, strukturalnym poziomie sygnalizuje zaœ karnawa³owe odwrócenie ról spowodowane przez niedojrza³ego ucznia, nieœwiadomego regu³ p³ci kulturowej. Jest to kolejne zjawisko charakterystyczne dla trickstera, postaci mitycznej naruszaj¹cej granice pomiêdzy ró¿nymi kategoriami kultury, tak¿e miêdzy tym, co uznawane za mêskie i ¿eñskie (Mieletinski 1981, s. 231). Naiwnoœæ œw. Piotra jako ucznia i terminatora podkreœlaj¹ zazwyczaj paradoksy dziwnych sądów bożych. Oznaczaj¹ one niesprawiedliwe wed³ug ludzkiej logiki wyroki Jezusa, które okazuj¹ siê s³uszne w kontekœcie nadnaturalnego porz¹dku zaœwiatów. Narracje tego typu s¹ dosyæ rozpowszechnione, umo¿liwiaj¹ bowiem pozorn¹ racjonalizacjê niesprawiedliwoœci, jedn¹ z form ludowej teodycei. Rekompensata za cierpienia niewinnych oraz kara dla ciesz¹cych siê powodzeniem grzeszników oznacza poœmiertne odwrócenie ich losów w zaœwiatach. Króluje tu jednak nader ziemska zasada odp³aty. Popularnoœæ tego rozwi¹zania — sprawiedliwoœci á rebours — mog³a te¿ wynikaæ z wyobra¿enia krainy zmar³ych jako œwiata na opak, charakterystycznego dla mitu. Legenda ³emkowska o Chrystusie i Piotrze przy przewozie ods³ania zasady bożej polityki, która reprezentuje specyficznie mêski punkt widzenia. �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 133 „Jak Chrystus z aposto³ami chodzi³ i naucza³, przyszli nad rzekê Jordan, jedzie ch³op, ma dwie pary wo³ów piêknych. Chcieli siê przewieźæ, a on odmówi³, nie zabra³ ich. Jedzie drugi ch³op, ale ten mia³ tylko dwa wo³y, i to chude. Ten ich zabra³, przeprawili siê na drug¹ stronê, po dwóch jakoœ przewióz³. Œw. Piotr pyta, jaka bêdzie zap³ata za to, a Chrystus mówi: Padn¹ mu i te dwa. — A co tamtemu? — A tamten jeszcze cztery bêdzie mia³. — Bo¿e, jakiœ Ty dziwny! — A ty dziwniejszy! A œw. Piotr pyta: — Czego? — Bo rogi masz. Pomaca³ siê, a on ma rogi, wyros³y mu. Ale to by³o chwilowe. I potem jak by³o: ten co mia³ cztery wo³y, to sam umar³. A ten, co mia³ te chude — ¿ona mu umar³a. Tak ten biedny wzi¹³ ¿onê bogatego. To taka polityka bo¿a. Widzisz, cz³owieku, ty z bo¿ej polityki nie bêdziesz m¹dry. Jak bogaty jesteœ, nie ciesz siê”20. Zazwyczaj jednak biedak otrzymuje nagrodê dopiero na tamtym œwiecie. Jest to te¿ regu³¹ w opowieœciach o spotkaniu Chrystusa z ubog¹ a goœcinn¹ wdow¹, ¿ywi¹c¹ siê wraz z dzieæmi mlekiem ostatniej krowy. Œwiêty Piotr, s³ysz¹c, i¿ Jezus wysy³a g³odnego wilka, aby po¿ar³ czerwono–³ys¹ krowê wdowy, potajemnie przemalowuje zwierzê. Wilk powraca nie znalaz³szy krowy czerwonej i dostaje kolejn¹ instrukcjê od Jezusa. Powtarza siê to kilkakrotnie, a¿ Jezus rzecze: „Ty, Petre, zo mnow ne ¿artuj, bo ja znaju, szczo komu wdi³yty!” Wyjaœnia mu nastêpnie, ¿e dzieci wdowy, rozpieszczane przez matkê, wyros³yby na z³odzieja i rozbójnika, wskutek straty krowy zaœ pójd¹ miêdzy ludzi, którzy naucz¹ ich rozumu (Janów 1931, s. 129). Zakoñczenie wariantu polskiego z Wileñszczyzny jest jeszcze bardziej radykalne: „I Pan Jezus dalej idzie z tymi aposto³ami [...] a¿ przychodz¹ do raju, a tam wdowa z dzieæmi”, w domyœle: wynagrodzeni za wszelkie cierpienia. Ukraiñskie dziewiêtnastowieczne legendy o wêdrówkach Jezusa ze œw. Piotrem nadaj¹ im wymowne przydomki: Mudrec i Chytrec (P. I. 1890). Ten drugi wydaje siê w przekazach ludowych przeciwieñstwem opoki: mœciwy i zazdrosny, pysza³ek, k³amca i leñ, jest jednak — jako postaæ rozdarta pomiêdzy niebem a ziemi¹ — uosobieniem nie tyle wielkich grzechów, ile wszystkich ludzkich s³aboœci. Ludowe narracje, podobnie jak późnoœredniowieczny dramat, ukazuj¹ go jako skruszonego grzesznika. To w³aœnie skrucha i wiara w bo¿e mi³osierdzie odró¿niaj¹ go od Judasza, z którym czêsto bywa porównywany. Wed³ug chrzeœcijañskich apokryfów Pan Jezus dopuœci³ zdradê œw. Piotra, aby nauczyæ go pokory. To zdarzenie ma stanowiæ przyk³ad dla kap³anów, aby nie popadali w pychê i byli wyrozumiali dla grzeszników. Jak ju¿ wspomnia³am, wœród dwunastu aposto³ów Pietropaweł zajmuje miejsce poœrednie pomiêdzy Judaszem a œw. Janem–dziewicą. 20 Woj. nowos¹deckie, 1991, £emko. �134 Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji Na terenie Ukrainy czczono œw. Piotra pod nazw¹ œw. Poniedzia³ku, traktowanego na S³owiañszczyźnie jako dzieñ niepomyœlny (poniedziałek ciężki dzień, nic nie trzeba robić weń). Niektóre staruchy, jak powiadaj¹ dziewiêtnastowieczne źród³a, poniedziałkują, to znaczy poszcz¹ w tym dniu, aby zapewniæ sobie przychylnoœæ œw. Piotra, czyli pomyœlnoœæ zarówno w ¿yciu doczesnym, jak przysz³ym (P. I. 1890, s. 143–144). Na Ukrainie mówiono zreszt¹ w ogóle o dniach feralnych Petrowy dni (Rulikowski 1879, s. 95), co doœæ wymownie charakteryzuje tego aposto³a. W historii pasyjnej ludowe narracje akcentuj¹ jego tchórzostwo i zdradê, ³¹cz¹c go w kolejn¹ opozycyjn¹ parê z Judaszem. Dlatego g³ównym atrybutem œw. Piotra, obok kluczy do Królestwa Niebieskiego, sta³ siê kogut, przypominaj¹cy o jego trzykrotnym wyparciu siê Chrystusa. Na ludowych wizerunkach Piotr przedstawiany jest ze ³zami sp³ywaj¹cymi po policzkach na znak skruchy, która ró¿ni go od Judasza, a upodabnia do œw. Marii Magdaleny. Znana pieœñ pokutna ukazuje tych dwoje œwiêtych jako parê grzeszników, która dost¹pi³a mi³osierdzia: „Piotr œwiêty po trzykroæ choæ siê zapar³ Ciebie, Przecie¿ go mój Jezu przyj¹³eœ do siebie. Skoro nañ wejrza³eœ, on krwawe ³zy leje, Zaraz serce jego od ¿alu topnieje. Maria Magdalena te¿ wiele grzeszy³a, Przecie¿ ³aski Twojej, Jezu, dost¹pi³a. Skoro ta upad³a pod Twe œwiête nogi, ¯ebyœ jej odpuœci³, Zbawicielu drogi”21. Wymownym œwiadectwem kulturowej roli œw. Piotra jest grecki fragment apokryficznych Dziejów Piotra, poœwiêcony jego mêczeñskiej œmierci. Ukrzy¿owany zgodnie ze swym ¿yczeniem g³ow¹ w dó³, aposto³ tak wyjaœnia znaczenie tej pozycji: „A zatem pierwszy cz³owiek, którego ród reprezentujê, przyniesiony g³ow¹ w dó³, ukaza³ akt stworzenia, jakiego dotychczas nie by³o; by³o ono bowiem martwe, nie by³o w nim ruchu. On zatem, œci¹gniêty ku nizinom, wywieraj¹c w³asne piêtno na ziemi, nada³ ca³y kszta³t porz¹dkowi œwiata, na którym [na wzór] zawieszonego powo³ania ukaza³, ¿e to co z prawej jest po lewej stronie, i to co z lewej, jest po prawej stronie, i odwróci³ wszystkie znaki ich natury, tak aby uwa¿ano za sprawiedliwe to, co jest niesprawiedliwe, i za dobre to, co naprawdê jest z³e. Na ten temat Pan mówi w tajemnicy: «Dopóki nie uczynicie lewym tego, co jest po prawej stronie, a prawym tego, co jest po lewej stronie, i ni¿szym tego, co jest wy¿sze, i przednim tego, co jest tylne, nigdy nie poznacie Królestwa»” (Dzieje Piotra, Apokryfy 2007). 21 Woj. przemyskie, 1989, wersja œpiewana. Dwa warianty tej pieœni opublikowa³ ks. W³adys³aw Siarkowski jako b³agalne (1880, t. 4, s. 97). �Œwiêty Piotr, patron katolickiej inicjacji 135 Ten fragment apokryfu z II wieku, „niepoprawny” i „o znaczeniu niejasnym”, jak komentuj¹ t³umacze, œwiadczy o d³ugiej tradycji, która towarzyszy wizerunkowi œw. Piotra jako postaci uosabiaj¹cej chrzeœcijañsk¹ (a w œwietle przedstawionych źróde³, katolick¹) przemianê. Symbolika œmierci krzy¿owej dope³nia j¹ i nadaje jej ostateczne znaczenie. Gnostycki charakter przemowy aposto³a spowija j¹ tajemnic¹, któr¹ transformuj¹ i racjonalizuj¹ w sposób mniej lub bardziej udany niezliczone apokryfy i przekazy ludowego chrzeœcijañstwa, a tak¿e Sienkiewiczowskie Quo vadis. Œwiêty Piotr, jako groteskowy naœladowca Chrystusa, poprzez swoje odwrócone ukrzy¿owanie uto¿samia siê z pierwszym cz³owiekiem, Adamem, który sprowadzi³ na ludzkoœæ grzech, odkupiony œmierci¹ Zbawiciela. Stary Adam, reprezentowany przez Piotra, spotyka siê z Nowym Adamem — Chrystusem, jedynym Poœrednikiem, poprzez Krzy¿, drzewo ¿ycia. Wed³ug s³ów Piotra jego pionowa belka jest S³owem, ramiê — „Echem, natur¹ cz³owiecz¹”, gwóźdź zaœ, który spaja belki — „jest punktem zwrotnym i skruch¹ cz³owieka” (Męczeństwo Piotra, Apokryfy 2007, cz. 1, s. 522–523). �Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrześcijańskiej Zdarzy³o siê to dwa dni przed Giurgiowden, dniem œw. Jerzego, œwiêtem równorzêdnym z Wielkanoc¹ (a nawet wa¿niejszym) dla wielu ¿yj¹cych na Ba³kanach prawos³awnych chrzeœcijan. Przechodzi³am przez dziedziniec Rylskiego Monastyru, kieruj¹c siê ku bramie, kiedy nagle ktoœ mnie potr¹ci³. Stara³am siê w³aœnie zapamiêtaæ widok œwi¹tynnych kru¿ganków z odleg³ymi górskimi szczytami w tle, wiêc dopiero po chwili zorientowa³am siê, ku czemu kierowa³ sw¹ kamerê amerykañski turysta, który zderzy³ siê ze mn¹, biegn¹c od strony bramy. By³ poch³oniêty obserwacj¹ dwojga ludzi, bez w¹tpienia wieœniaków; mê¿czyzna niós³ w koszu spêtane jagniê, kobieta pêk kwiatów. Szli szybkim krokiem, dlatego Amerykanin bieg³, aby zrealizowaæ swe bezkrwawe ³owy. Wieœniacy mieli œwi¹teczny wygl¹d i byli wyraźnie rozbawieni ca³¹ sytuacj¹, a Amerykanin zafascynowany jak prawdziwy ³owca. Mimo woli, przez moment, uchwyci³am spojrzenie jagniêcia, które spoczywa³o spokojnie w koszyku, poddaj¹c siê ³agodnie swojemu przeznaczeniu. Wydawa³o siê uhonorowane, w centrum uwagi na œrodku klasztornego dziedziñca, jednego z najwa¿niejszych chrzeœcijañskich sanktuariów w Bu³garii. Epizod z jagniêciem trwa³ zaledwie kilka minut, a jednak z kilku godzin spêdzonych w Rylskim Monastyrze szczególnie mocno utrwali³ mi siê obraz tej grupy, dwójki aktorów i obserwatora, oraz spojrzenie baranka, w którym nie by³o przera¿enia ani buntu, a jednak nie umia³am siê wówczas pozbyæ irracjonalnego, nieodpartego wra¿enia, ¿e ono wie, ku czemu zmierza. Najwyraźniej podobnie do amerykañskiego turysty uleg³am fascynacji dramatem, nawi¹zuj¹cym do symboliki Ofiary chrzeœcijañskiej. Postanowi³am wiêc potraktowaæ powa¿nie wezwanie do przemyœlenia owej absurdalnej analogii, podj¹æ próbê zrozumienia mechanizmu, który umo¿liwi³ apokryficzn¹ adaptacjê krwawej ofiary jako zwyczaju chrzeœcijañskiego. Poœwiêcenie gotowanego w kotle miêsa widzia³am dwa dni później, w dniu œwi¹tecznym, w pobli¿u nowo wybudowanej kaplicy pod Kiustendi³, w zachodniej �„£ono” i ofiara Abrahama jako zapowiedzi Eucharystii. Obraz Syna 137 Bu³garii. Kaplicê wybudowano w dolinie, u stóp wzgórza, z którego rozci¹ga siê rozleg³y widok na miasto. Ludzie rozsiedli siê grupkami wokó³ kaplicy i na ca³ym zielonym zboczu. By³ piêkny wiosenny dzieñ i panowa³a swobodna atmosfera rodzinnego pikniku. Jeden z popów, którzy odprawiali liturgiê i wyœwiêcali kaplicê, wyszed³ poza teren ogrodzony siatk¹, i pos³uguj¹c siê pêczkiem ziela jako kropid³em, pob³ogos³awi³ strawê warzon¹ w kotle nad otwartym ogniem. W obrêbie cerkiewnego ogrodzenia, w pobli¿u os³oniêtego daszkiem proscenium z desek, na którym odprawiono s³u¿bê, muzykowa³y ludowe zespo³y. W pewnej chwili, daleko poza ogrodzeniem, z siedz¹cej pod drzewem grupki ludzi podniós³ siê starszy, siwy mê¿czyzna i zacz¹³ poruszaæ siê z wolna, jak zdrêtwia³y ptak, który chce siê poderwaæ do lotu. W miarê jak jego ruchy stawa³y siê coraz bardziej p³ynne, do³¹cza³y do niego kolejne osoby, tworz¹c coraz d³u¿szy taneczny korowód. Tañczono choro. Widzia³am ze wzgórza, jak barwny w¹¿ wije siê wokó³ ogrodzenia, zbli¿aj¹c siê do niego stopniowo. Nabiera³ tempa, a¿ w koñcu wœlizgn¹³ siê przez otwart¹ furtkê i zacz¹³ coraz szybciej okr¹¿aæ kaplicê. Te dwa najbardziej zewnêtrzne, a wiêc dostêpne nawet obcemu epizody Kurbanu sygnalizuj¹ jego znaczenie jako wa¿nej instytucji ludowego ba³kañskiego prawos³awia, okreœlaj¹cej etniczn¹ i religijn¹ to¿samoœæ chrzeœcijan, podobnie jak muzu³manów. Tak w³aœnie charakteryzuje go Florentina Badalanova Geller, badaczka bu³garskiej biblii ludowej, ³¹cz¹c w strukturalistycznej interpretacji wyniki w³asnych badañ terenowych z danymi z wczeœniejszych źróde³. Wed³ug niej to w³aœnie doroczny Kurban z ofiar¹ zwierzêc¹ wyznacza g³ówn¹ cezurê czasow¹ bu³garskich wspólnot wioskowych. Jego najpopularniejszym terminem obok dnia œw. Jerzego (23 IV lub 6 V) jest Wielkanoc, ale w niektórych regionach Bu³garii obchodzi siê go w Zielone Œwi¹tki albo w dzieñ œw. Eliasza (20 VII lub 3 VIII). Te dwa ostatnie terminy wi¹¿¹ siê ze ¿niwami. W czasie obrzêdów zwi¹zanych z Kurbanem œpiewane s¹ pieœni o ofierze z syna, czêsto uto¿samianej z biblijn¹ ofiar¹ Abrahama. Pieœni te s¹ integralnie zwi¹zane z ofiar¹, wykonywane w czasie uczty lub w korowodzie choro. Badalanova twierdzi, ¿e to w³aœnie „teologem ofiary z syna” sankcjonuje g³ówny rytua³ Kurbanu zarówno w spo³ecznoœci muzu³manów, jak i chrzeœcijan (Badalanova 2002). Jest to tradycja, która dzieli S³owiañszczyznê, a nawet sam¹ Slavia orthodoxa. „Łono” i ofiara Abrahama jako zapowiedzi Eucharystii. Obraz Syna Abraham, praojciec trzech wielkich religii, nie nale¿y do najpopularniejszych postaci biblii ludowej pó³nocnych S³owian. Tu, zarówno w krêgu prawos³awia, jak i w katolicyzmie, wœród biblijnych patriarchów dominuj¹ Adam i Noe, wzajemnie wymienni b¹dź kontaminowani w rejestrowanych przez nas przekazach, �138 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej Ofiara Abrahama. Wspó³czesna ikona w cerkwi greckokatolickiej pod wezwaniem Zaœniêcia N. Marii Panny w Ustrzykach Dolnych. Fot. M. Zowczak, 2006 poniewa¿ ka¿dy z nich odgrywa rolê pierwszego cz³owieka na œwiecie i pierwszego ojca rodziny (Zowczak 2000, s. 85–87; 116; 139). Ofiara Abrahama przedstawiana by³a jednak w dramacie liturgicznym, który wyodrêbni³ siê w XVI wieku. Znane s¹ z tego stulecia równie¿ jego polskie wersje, przejête z czasem przez kulturê ludow¹ (Fischer 1913, s. 63–65). W wioskach pod Jaros³awiem notowaliœmy w 1990 roku teksty wyg³aszane w trakcie tzw. „chodzenia z Abrahamem”, które nasi rozmówcy pamiêtali jako rodzaj kolêdowania w okresie Godów. �„£ono” i ofiara Abrahama jako zapowiedzi Eucharystii. Obraz Syna 139 Okreœlenie to stosowane by³o wymiennie wobec „chodzenia z Rajem” i „Herodów”, poniewa¿ te trzy sceny biblijne, uporz¹dkowane chronologicznie, sk³ada³y siê na ca³oœæ przedstawienia. Mieszkañcy Cieszacina Wielkiego inscenizowali scenê grzechu pierworodnego, ofiarê Abrahama i Bo¿e Narodzenie z rzezi¹ niewini¹tek, pos³uguj¹c siê sk³adank¹ kantyczkowych kolêd przeplatanych ludowymi dowcipami o charakterze intermediów. Odnalaz³am scenariusz podobnego przedstawienia spod Ciechanowca, z lat 50., opublikowany przez Aleksandra B³achowskiego. Zauwa¿y³ on, i¿ Abrahama i Józefa gra³ ten sam aktor. „[...] odziany by³ w szar¹ «czujê», kapelusz, przyprawia³ sobie równie¿ brodê z bia³ego krowiego ogona specjalnie zaparzanego we wrz¹tku” (B³achowski 1960, s. 92). Ten szczegó³ mo¿e byæ œladem ¿ydowskiej tradycji, wed³ug której do czasów Abrahama po ludziach nie mo¿na by³o poznaæ, w jakim s¹ wieku, i odró¿niæ ojca od syna. Abraham upomnia³ siê u Pana o ow¹ ró¿nicê, „aby starzec szanowany by³ przez m³odzieñca”. „I Pan przemówi³ do ulubieñca swego Awrahama: «Co mam ci daæ? Z³oto ju¿ masz. Ale spójrz, jak to o mnie powiedziano: Włosy na jego głowie są jako biała wełna. Takim i ciebie uczyniê»; i podarowa³ mu Bóg koronê ze swojej g³owy, na w³asne podobieñstwo. «Jak korona zdobi g³owê królewsk¹, tak bia³e w³osy starca to jego przepych i chwa³a»” (Bin Gorion 1996, s. 213). W przypadku ludowej wersji dialogów na Bo¿e Narodzenie siwizna nie by³a jednak traktowana z szacunkiem jako oznaka patriarchalnej godnoœci. Mo¿e ze wzglêdu na komiczny charakter œw. Józefa, starego młodzieńca, granego przez tego samego co i Abraham aktora, a mo¿e wskutek skojarzenia z komiczn¹ postaci¹ ¯yda z Herodów, „nast¹pi³a transformacja powa¿nej biblijnej postaci Abrahama na zwyk³ego, komicznego cha³aciarza, który po spe³nieniu ofiary Izaaka œpiewa kuplety z «Podró¿y po Warszawie», tañczy majufes itd.” (Fischer 1913, s. 65). Poza dojałogami na Bo¿e Narodzenie Abraham pojawia siê najczêœciej w tekstach kultury ludowej w kontekœcie formu³y „³ono Abrahama”. Wyobra¿aj¹ je dos³ownie ikony S¹du Ostatecznego. Patriarcha zasiada na tronie w zaœwiatach, a drobne g³ówki duszyczek wygl¹daj¹ mu zza pazuchy. Wyobra¿enie to — wraz ze swoim s³ownym odpowiednikiem — przetrwa³o dziêki popularnym pieœniom o bogaczu i £azarzu, który trafi³ po œmierci na ³ono Abrahama, a zatem do miejsca niebiañskiej szczêœliwoœci (por. £k 16, 19–31). To samo wyra¿enie w tradycji ¿ydowskiej ma jednak zgo³a inne znaczenie: nie metafory miejsca, lecz wspólnoty sto³u z Abrahamem, czyli œcis³ej jednoœci, która staje siê udzia³em pobo¿nych (Bocian 1996, s. 29). Odnajdujemy tu symbolikê uczty, jak¹ wyprawi³ Abraham tajemniczym goœciom pod dêbem Mamre (Rdz 18, 1–9). W tradycji chrzeœcijañskiej przedstawia j¹ ikona Gościnność Abrahama (gr. Philoksenia), uznawana za obraz tzw. Starotestamentowej Trójcy Œwiêtej. �140 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej Zachodni historycy sztuki dostrzegaj¹ w tych przedstawieniach „wzruszaj¹c¹ scenê niemal rodzinnej za¿y³oœci”. Nie chodzi bowiem tylko o goœcinnoœæ Abrahama i Sary wobec Anio³ów, „ale tak¿e odwrotnie, równie¿ trzej przybysze goszcz¹ Abrahama i Sarê, a przez nich ca³¹ ludzkoœæ” (Onasch, Schnieper 2002, s. 142). Taka interpretacja nie spotka³aby siê raczej ze zrozumieniem ze strony prawos³awnych teologów ikony. Uznaj¹ oni Gościnność Abrahama za przedstawienie historyczne, przeciwstawiaj¹c je w³aœciwej, to jest dogmatycznej ikonie, najdoskonalej napisanej przez Andreja Rublowa: uczta eucharystyczna trzech Anio³ów pozbawiona zosta³a postaci Abrahama i Sary oraz innych „drugorzêdnych szczegó³ów”. „W istocie tylko ten wariant mo¿e siê nazywaæ Trójca Święta w odró¿nieniu od Gościnności Abrahama”, twierdzi Irina Jazykowa (1998, s. 92). Tym samym jednak odchodzimy od biblijnego kontekstu, oddzia³uj¹cego na ludow¹ wyobraźniê, w stronê abstrakcyjnej duchowoœci, ostro przeciwstawionej wszystkiemu, co materialne. Tymczasem Gościnność Abrahama, biblijna uczta jako obraz wspólnoty, mo¿e byæ pomocna w interpretacji chrzeœcijañskiej formu³y „Œwiêtych obcowanie”, wbudowanej w Credo i ma³o czytelnej dla przeciêtnego wyznawcy. Trudno mu siê dziwiæ, skoro abstrakcyjne znaczenie teologiczne („jednoœæ duchowa miêdzy Chrystusem oraz wszystkimi chrzeœcijanami”) zdominowa³o ca³kowicie pierwotny konkret, zaledwie domniemywany przez teologów: „Niewykluczone, ¿e pierwotnie termin ten oznacza³ wiêź chrzeœcijan miêdzy sob¹ i z Chrystusem przy sprawowaniu Eucharystii” (O’Collins, Farrugia 2002, s. 341). Z perspektywy religijnoœci ludowej pó³nocnej S³owiañszczyzny ofiara eucharystyczna stanowi wiêc źród³o znaczeñ i postaw, które okreœlaj¹ miejsce zarówno ofiary Abrahama, jak i jego uczty. Natomiast Izaak, postaæ drugoplanowa w tradycji ¿ydowskiej i islamie, jako prefiguracja Chrystusa zdominowa³ Abrahama w chrzeœcijañstwie. Obraz Syna wysuwa siê na pierwszy plan. Abraham jako pradziad i ofiarnik. Obraz Ojca Ludowe prawos³awie na po³udniu Europy zaadaptowa³o Abrahama zgodnie z rang¹ nadan¹ mu przez tradycjê muzu³mañsk¹ i ¿ydowsk¹, przede wszystkim jako model patriarchy–ofiarnika, rozbudowuj¹c wokó³ centralnego tematu ofiary szereg w¹tków tworz¹cych sagê Abrahamow¹. Geograficzne zró¿nicowanie waloryzacji postaci biblijnych patriarchów w obrêbie Slavia Orthodoxa wskazuje na wp³yw islamu. W obrêbie tradycji muzu³mañskiej ofiara Abrahama symbolizuje zmartwychwstanie, upamiêtniana przez Œwiêto Ofiar, turecki Kurban Bajram. Na Ba³kanach to Abraham jako praojciec wszystkich ¿yj¹cych ludzi bywa postrzegany wymiennie z Adamem. Przymierze Abrahamowe dominuje nad Noachickim nie tylko ze wzglêdu na fonetyczne podobieñstwo imion — twierdzi Florentina Badalanova — ale tak¿e dlatego, ¿e w tradycji bu³garskiej role Adama i/lub Awrama �Abraham jako pradziad i ofiarnik. Obraz Ojca 141 Baranek Bo¿y. Fresk w absydzie cerkwi (centralna Bu³garia). Fot. M. Zowczak, 2008 ustanawiaj¹ idealny paradygmat, wzór przodka, i w zwi¹zku z tym s¹ przedstawiane jako ziemskie hipostazy Boga Ojca (Badalanova 2002, s. 48). Znaczenie tych ról oddaje tradycyjna genealogia, wed³ug której chrzeœcijanie i muzu³manie pochodz¹ od tego samego ojca, ale od ró¿nych matek: Hagar i Sary, co ma t³umaczyæ istniej¹ce miêdzy nimi animozje i konflikty. Tote¿ jêzyk bu³garski oznacza pochodzenie muzu³manów, a zw³aszcza Turków, przy pomocy takich etnonimów jak Agarianie czy Izmaelici. Natomiast imiê Awram, w przeciwieñstwie do innych imion starotestamentowych, uwa¿ane jest za chrzeœcijañskie i rozpowszechnione wœród chrzeœcijan, podobnie jak Ibrahim wœród muzu³manów (ibidem, s. 51). Awram–Ibrahim jako ofiarnik jest poœrednikiem miêdzy œwiatem ziemskim a niebem, wzorem ka¿dego ojca rodziny, najstarszego mê¿czyzny w rodzie, który dope³nia ofiarê Kurbanu. „W istocie podczas zarzynania jagniêcia ka¿dy mêski uczestnik œwiêta Kurbanu dos³ownie powtarza gesty Abrahama, w ten sposób symbolicznie bior¹c udzia³ w scenariuszu starotestamentowego dramatu. Tak wiêc, ka¿dy mê¿czyzna dope³niaj¹cy sakralnego rytua³u ofiary Kurbanu nie tylko dzia³a jak Abraham, ale staje siê Abrahamem i osi¹ga swój status jako patriarcha rodu” (Badalanova 2002, s. 51). �142 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej Na podstawie tych konstatacji Florentiny Badalanovej Geller mo¿na postawiæ hipotezê, ¿e ojcu rodu przypada w udziale istotna funkcja kap³añska, co nie mo¿e pozostaæ bez wp³ywu na postrzeganie w³adzy Koœcio³a. Rysuje siê wiêc potencjalne pole konfliktu, którego centrum stanowi ofiara. Z perspektywy Cerkwi jest to sakrament Eucharystii, natomiast z perspektywy ludowej kultury religijnej po³udniowych S³owian jest to ofiara Kurbanu. „Rytua³ Kurbanu jest uwa¿any za odpowiednik Eucharystii, podczas gdy jagniê jest postrzegane jako boski substytut Izaaka. W nim obraz Izaaka miesza siê z obrazem Chrystusa, baranka Bo¿ego, który dobrowolnie poœwiêca siê dla przebaczenia ludzkich grzechów” (Badalanova 2002, s. 52). Tote¿ mnisi macedoñscy próbuj¹ zmieniæ Kurban w ofiarê bezkrwaw¹, zw³aszcza jeœli przypada w czasie postu. Monastyrowi mo¿na podarowaæ ¿ywe zwierzê lub obrzêdowe pieczywo, które zawsze towarzyszy ofierze (Pokropek 1997, s. 54). W porównaniu z Pó³noc¹ nie ma jednak w¹tpliwoœci, ¿e tu w kulturze ludowej obraz ojca dominuje nad obrazem syna, umacniaj¹c patriarchaln¹ strukturê. Projekcja rytua³u œwi¹tecznego na wierzenia religijne dokona³a siê pod wp³ywem islamu, a pamiêæ ofiary Abrahama wziê³a górê nad Ofiar¹ Nowego Testamentu. Relacja z Macedonii. Szczegóły wioskowego rytuału W Macedonii, gdzie silne s¹ wp³ywy atoskiego monastycyzmu, konflikt miêdzy Koœcio³em a ludow¹ tradycj¹ wydaje siê ostrzej zarysowany ni¿ w Bu³garii. Metropolita strumicki Naum piêtnuje krwaw¹ ofiarê jako grzech ciê¿ki, rezultat szatañskich intryg, i potêpia zwi¹zane z nim obrzêdy: nacinanie ucha jagniêcia i smarowanie ludzi jego krwi¹, „ca³owanie” ikony przez zwierzêta, obnoszenie ich dooko³a cerkwi. Kto praktykuje takie zwyczaje, grzmi metropolita, nie jest godzien przyst¹piæ do sakramentów. Jednak mieszkañcy wiosek macedoñskich, podobnie jak ich bu³garscy s¹siedzi, nie wyobra¿aj¹ sobie œwiêta bez rytualnej ofiary (Naum 2001). W jednej z górskich wiosek miêdzy Radovisz a Strumic¹ grupa studentów, kierowana przez Agnieszkê Pokropek, obserwowa³a œwiêtowanie Giurgiowden w 2001 roku, dwa lata przed moj¹ wizyt¹ w Bu³garii. „W ka¿dym gospodarstwie zabija siê jedn¹ owcê — relacjonuje Katarzyna Gawlik — [...] odbywa siê to bez zbytecznej dyskrecji, na podwórzach, przy asyœcie dzieci i psów czekaj¹cych, a¿ pozwoli im siê wylizaæ œwie¿¹ krew, ale te¿ bez szczególnego zamieszania, niemal niepostrze¿enie dla kogoœ, kto idzie drog¹ obok, nie rozgl¹daj¹c siê. Przede wszystkim dzieje siê to szybko — przed chwil¹ s³ysza³am owieczkê z zagrody, po chwili �Relacja z Macedonii. Szczegó³y wioskowego rytua³u 143 widzê gospodarza oprawiaj¹cego œwie¿e miêso. Ten widok jest we wsi powszechny ca³y dzieñ, wcale nie tak ³atwo jest natomiast uchwyciæ sam moment zabijania zwierzêcia, choæ i on jest zrytualizowany i z obrzêdowego punktu widzenia bardzo ciekawy” (Gawlik 2002). „Kolenie” zwierzêcia nale¿y do mê¿czyzn, natomiast kobieta czeka z ga³¹zk¹ bzu, aby zanurzyæ j¹ w sp³ywaj¹cej krwi. „Krew ofiarnej owcy jest œwiêta, jak mówi¹ mieszkañcy wsi, st¹d te¿ umoczona ni¹ ga³¹zka bzu zostaje przytwierdzona do œciany domu, na zdrowie i szczêœcie ludzi i dobytku. Krwi¹ zabitej owcy robi siê te¿ znaki krzy¿a na czo³ach, szczególnie dzieciom. Do wieczora po wsi biegaj¹ dzieci z krwawymi krzy¿ami na czole” (Gawlik 2002, s. 10). Niezale¿nie od domowych ofiar gospodarze pod¹¿aj¹ z rodzinami do cerkwi, nios¹c tam kolejne zwierzêta. „Ka¿da przyniesiona owca podprowadzana jest do ikony [œw. Jerzego — M. Z.], której musi dotkn¹æ pyszczkiem. Po tym uœwiêcaj¹cym «poca³unku» nastêpuje symboliczna ofiara — nacinanie ucha, tak, aby pokaza³a siê krew. Krwi¹ t¹ «gospodarz cerkwi» [mieszkaniec wsi, który opiekuje siê cerkwi¹ — M. Z.] b³ogos³awi w³aœciciela owcy, po czym ofiara trafia do dzwonnicy, gdzie zamkniête s¹ ju¿ jej poprzedniczki. [...] Pierwsz¹ owcê, która ma byæ zabita w cerkiewnym kurbanie, dekoruje siê wieñcem z zió³, zapala nad jej g³ow¹ œwieczkê i odmawia modlitwê” (Gawlik 2002, s. 11). Gospodarze zabijaj¹ owce na polance obok cerkwi, w obrêbie cerkiewnego ogrodzenia, jak podkreœla autorka opisu. Zakrwawiona ga³¹zka zawieszona nad drzwiami domu przypomina biblijny opis Pesah, nocy wyjœcia Izraela z Egiptu: „Od³¹czcie i weźcie baranka dla waszych rodzin i zabijcie jako paschê. Weźcie ga³¹zkê hizopu i zanurzcie j¹ we krwi, która jest w naczyniu, i krwi¹ z naczynia skropcie próg i oba odrzwia [...]. A gdy Pan bêdzie przechodzi³, aby poraziæ Egipcjan, a zobaczy krew na progu i na odrzwiach, to ominie Pan takie drzwi i nie pozwoli Niszczycielowi wejœæ do tych domów, aby [was] zabija³” (Wj 12, 21–23). M³odzi mnisi, uformowani podobnie jak metropolita Naum w duchu monastycyzmu Œwiêtej Góry Atos, uwa¿aj¹, ¿e rytua³y Kurbanu ukszta³towa³y siê pod wp³ywem islamu i komunizmu, który uniemo¿liwi³ katechezê (por. Balcerska 2004). Wœród wiernych panuje natomiast przekonanie, ¿e Kurban nale¿y do tradycji chrzeœcijañskiej, a œwiadectwa takiej interpretacji przetrwa³y na po³udniowej S³owiañszczyźnie w pieœniach Abrahamowych, czyli tzw. Awramowicach, �144 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej zapisywanych od lat 60. XIX wieku do dziœ (Badalanova 2002, s. 52; Bezsonov 1861, s. 598–601). Wed³ug Badalanovej chrzeœcijañskie i muzu³mañskie interpretacje tej instytucji cechuje wzajemna wymiennoœæ w¹tków. Interpretacje chrzeœcijan bli¿sze s¹ nieraz tekstom koranicznym oraz rabinicznym czy midraszowym ni¿ Biblii, natomiast interpretacje muzu³manów — czasami bli¿sze biblijnym. Interpretacje Kurbanu wśród chrześcijan i muzułmanów Opisywany tu Kurban „chrzeœcijañski” (hebr. Korban znaczy „ofiara”) odnosi siê do ofiary sakralnej w obu jej podstawowych aspektach: daru i sakramentalnego posi³ku. Jest on uczt¹ komunijn¹, która polega na podziale œwiêtej substancji pomiêdzy cz³onków wspólnoty i jej wspólnym, uroczystym spo¿ywaniu (por. Van der Leeuw 1997, s. 313, passim). Ucztê tê traktuje siê jako jednorazowe wotum b¹dź sta³¹ ofiarê przeb³agaln¹ lub dziêkczynn¹, ofiarowywan¹ przez jednostkê b¹dź wspólnotê (œwiêta lokalne, czyli tzw. slawy), za ¿yj¹cych b¹dź za dusze zmar³ych. Kurban to nie tylko ofiara dla Boga, ale i dla œwiêtych patronów, kojarz¹ca siê nieodparcie z ulubion¹ przez antropologów symboliczn¹ wymian¹ darów, gdzie „daruj¹cy i obdarowany partycypuj¹ w darze i w sobie wzajemnie”. „Z regu³y daje siê go komuœ, bliźniemu lub Bogu. Ale mo¿na go tak¿e rozdzieliæ pomiêdzy cz³onków wspólnoty. Mo¿na go daæ, mimo ¿e nie ma ¿adnego adresata. [...] Z tego punktu widzenia ofiara z daru i ofiara komunijna nie tylko nie s¹ ju¿ przeciwieñstwami, lecz nadto ofiara staje w centrum ¿ycia” (Van der Leeuw 1997, s. 317). Prawos³awni Macedoñczycy ze Strumicy wyjaœniaj¹ znaczenie tego zwyczaju najpierw w aspekcie rytualnym, nastêpnie zaœ wierzeniowym, wywodz¹c go z czasów Chrystusa: „Kurban — to siê nosi do cerkwi. Kto siê zobowi¹za³ — ludzie, którzy maj¹ jakieœ ciê¿kie choroby, jakieœ du¿e problemy. I na przyk³ad, je¿eli do Spasa1 bêdê jeszcze ¿ywy, to zaniosê do cerkwi jagniê, na przyk³ad. — Najwiêcej nios¹ na Giurgiowden. Poniewa¿ wtedy siê ociepla, ociepla i to szósty maj... — A jeszcze czasem siê nosi od imienia. Na przyk³ad — ja jestem Kiro [Cyryl — M. G.], i to jest mój obroñca, patron mojego imienia. Jak by³em ma³y, ciê¿ko zachorowa³em, moi rodzice, mama, tata, zobowi¹zali siê na rzecz cerkwi. I ja ozdrowia³em. Ale oni musieli obowi¹zkowo zanieœæ jagniê do cerkwi. — Zobowi¹zali siê po piêciu latach zanieœæ. Trzeba po piêciu latach. Dopóki jest ¿ywy, to musi. — A s¹ te¿ tacy, co stale to robi¹. Na ten dzieñ stale jagniê, w domu je z przyjació³mi jedz¹ 1 Spas (Zbawiciel) to tradycyjna nazwa œwiêta Przemienienia Pañskiego w prawos³awiu. �Interpretacje Kurbanu wœród chrzeœcijan i muzu³manów 145 i zanosz¹ do cerkwi. Jak kto siê zobowi¹za³. — Na przyk³ad jak rodzice umarli, to on musi obowi¹zkowo, dok¹d ¿yje, musi dawaæ ten kurban. Poniewa¿ to by³o zobowi¹zanie wobec Boga. I tak jest nawet, ¿e ci siê jawi we œnie i ciê mêczy, ¿ebyœ zaniós³ kurban. [...] — To znaczy, mo¿na tak jednorazowo, jak ktoœ uszed³ z ¿yciem: chwa³a Bogu! ¯e prze¿y³em jakiœ tam wypadek! I mo¿e daæ kurban. Ale to jeden raz. A mo¿e ktoœ te¿ stale. — M. G.: — A sk¹d pochodzi ten zwyczaj? — Natalia: Od chrzeœcijañstwa. — Kiry³: Nie, z pogañstwa. [...]. Natalia: — Czy ju¿ przecie¿ w czasach Chrystusa z ludzi dawali kurban. I on to widzia³ i powiedzia³: nie mo¿e naród gin¹æ, dawaæ kurban, s¹ zwierzêta, mo¿na zwierzêta. I od wtedy zaczêto dawaæ. Ja tak czyta³am... jak to tata musia³ z dziecka daæ kurban. Tata musia³ zabiæ dziecko, ale dlaczego, za co, to nie pamiêtam — dziecko zabiæ jako kurban. I niesie dziecko w góry i «ju¿ — mówi — tutaj trzeba dziecko zabiæ». A to taka mêka dla taty, no ale przyrzek³ Bogu, to trzeba zabiæ. A dziecko, nieœwiadome, go pyta: «Tato, gdzie mnie niesiesz?» I on tylko patrzy, no jak mu powie, ¿e go trzeba zabiæ? I czeka na moment, ¿eby go zabiæ. I tutaj siê pojawia Bóg, tak ja czyta³am, tutaj siê pojawia Bóg i mu mówi: «Wróæ go do domu, mówi, to dziecko. Na miejsce dziecka masz, mówi, zwierzê, masz jagniêta, masz owce. Weź, mówi, jedno jagniê, zanieœ je, mówi, do œwi¹tyni, daj je, mówi, œwi¹tyni i zamieñ dziecko na to jagniê. Zamiast, mówi, rodzaj ludzki niszczyæ przez kurban, ¿e siê zabija, to zacznijcie darowaæ zwierzêta». Od wtedy zaczêto nosiæ jagniê do cerkwi. — M. G.: A kiedy to by³o? — W czasach Chrystusa”2. Biblijne wydarzenie (jeœli faktycznie o nie tu chodzi) zosta³o uproszczone i przekszta³cone. Bóg poleca ojcu dziecka z³o¿yæ ofiarê z jagniêcia w œwi¹tyni (cerkwi). Opowiadanie w sposób charakterystyczny dla ludowej etiologii wywodzi genezê Kurbanu z czasów Chrystusa, czyli z pocz¹tków œwiata. Przes³anie zaœ jest klarowne: Chrystus (Bóg) k³adzie kres ofiarom z ludzi, nakazuj¹c sk³adaæ zwierzêce ofiary zastêpcze w cerkwi. Tym samym Kurban zyskuje sankcjê jako prawowita ofiara chrzeœcijañska, nie tylko zreszt¹ doroczna, ale sk³adana, niczym okup, przy ró¿nych okazjach. W przytoczonym opowiadaniu mo¿na dostrzec w¹tki podobne do tych, które wskazuje w materia³ach bu³garskich Florentina Badalanova Geller. Relacjonuje ona, i¿ przed lub po odœpiewaniu pieœni o ofierze Abrahama rozmówcy zazwyczaj opowiadaj¹ legendê o jego „wielkiej gehennie”, zanim jego rêkê powstrzyma³ Pan i „rozkaza³, aby jagniê, a nie dziecko, by³o Mu ofiarowywane”. 2 Micha³ G³uszek, etnograf, rozmawia³ z Natali¹ i Kirilem I., ok. 50 lat, Strumica, sierpieñ 2003. Z macedoñskiego prze³o¿y³ Micha³ G³uszek. �146 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej Narratorzy rzadko powstrzymywali siê od uwagi — pisze Badalanova — ¿e „przed Abrahamem wszyscy dawni chrzeœcijanie mieli w zwyczaju sk³adaæ swe dzieci jako ofiary dla Boga” (2002, s. 58). Porównajmy macedoñskie opowiadanie z narracj¹ bu³garskiej muzu³manki z Rodopów o ofierze z syna. Jest to tak¿e historia genezy Kurbanu, wyjaœniaj¹ca szczegó³y rytua³u. I w tej wersji nie padaj¹ imiona bohaterów. „Jeden mê¿czyzna i kobieta nie mieli dzieci ca³ymi latami. I odwiedzi³ ich jeden anio³ i powiedzia³: «Bêdziesz mia³a dziecko». Ale ona myœla³a sobie: «Tyle lat nie mia³am dzieci, a w³aœnie teraz mi je Bóg da». Nie wierzy³a w to, ale zosta³a zap³odniona i zasz³a w ci¹¿ê, kobieta. Ale mê¿czyzna mia³ straszny sen. Œni³o mu siê, ¿e musi z³o¿yæ ofiarê ze swojego dziecka, na jakiejœ polanie. Pokaza³ mu siê Bóg i powiedzia³, co ma zrobiæ. A przecie¿ nie ma niczego cenniejszego od dziecka. Najmilsz¹ rzecz¹ na œwiecie by³o dla niego dziecko. I rozmawiali mê¿czyzna i kobieta, jak ma zabiæ dziecko. I z³apa³ mê¿czyzna dziecko i je zaprowadzi³ w góry, ¿eby je ofiarowaæ. A ono pyta: «Tatusiu, gdzie mnie prowadzisz?», by³o ciekawe. I je zaprowadzi³ tam, gdzie zrozumia³o, co siê z nim stanie. Wtedy powiedzia³o do ojca: «Tatusiu, zawi¹¿ mi oczy chustk¹, ¿ebym nie widzia³, jak bêdziesz we mnie wbija³ nó¿, i siê nie wystraszy³. Bo wtedy móg³bym machaæ rêkami i ciê uderzyæ. Zawi¹¿ mi oczy i nogi». I teraz jak zabijamy zwierzê na kurban, obowi¹zkowo musimy mu zawi¹zaæ chustkê na oczy. Zak³adaj¹ mu ³adn¹, now¹ chustkê, zawi¹zuj¹ mu nogi, a hod¿a œpiewa modlitwê i go zabija. I ojciec by³ podporz¹dkowany Bogu, zawi¹za³ dziecko, za³o¿y³ mu chustkê i robi no¿em pchniêcie, ¿eby go zabiæ, «przeostry» [?] nó¿. Próbuje, ale nie mo¿e. Bóg na to patrzy³, a on siê zdenerwowa³ i uderzy³ no¿em, by³ tam jeden kamieñ, uderzy³ no¿em w kamieñ i kamieñ siê rozpad³ na dwa. Ale g³ówki nie móg³ dziecku odci¹æ. I z góry Bóg mu wys³a³ jednego barana, wys³a³ go i powiedzia³: «Podporz¹dkowa³eœ siê, wype³ni³eœ moje polecenie. Oto zostawiam ci syna. Nakazujê wam sk³adaæ ofiarê... nazywa siê kurban, na Kurban Bajram. Nie bêdziecie zabijaæ dzieci»”3. W okreœleniu „podporz¹dkowany Bogu” wyra¿a siê zasada islamu. Abraham, wed³ug Koranu pierwszy hanif, przedmuzu³mañski monoteista i cz³owiek sprawiedliwy, wznosz¹c sanktuarium w Mekce, modli siê: „Panie nasz! Uczyñ nas ca³kowicie poddanymi Tobie, a z naszego potomstwa naród Tobie ca³kowicie poddany” (sura 2, 126). Nie tylko puenta obu opowiadañ jest podobna, wskazuj¹c na ustanowienie ofiary zastêpczej jako œwiêtego precedensu Kurbanu (tu — szczególnie tureckiego 3 Magdalena Gy³ybowa, antropolog, rozmawia³a z Sewerin¹, muzu³mank¹. Z jêzyka bu³garskiego prze³. M. Gy³ybowa. �Interpretacje Kurbanu wœród chrzeœcijan i muzu³manów 147 Warzy siê kurban na przycerkiewnym placu (centralna Bu³garia). Fot. M. Zowczak, 2008 œwiêta Kurban Bajram). Chrzeœcijanka z Macedonii i bu³garska muzu³manka podobnie te¿ interpretuj¹ sens z³o¿enia ofiary z dziecka jako wyraz pos³uszeñstwa Bogu. Chrzeœcijanka nie pamiêta wprawdzie przyczyny, dla której dziecko ma byæ ofiar¹: „dlaczego, za co, to nie pamiêtam”, powiada. Ma jednak raczej na myœli sam¹ intencjê ofiary, a nie jej sens, poniewa¿ za chwilê dodaje: „przyrzek³ Bogu, to trzeba zabiæ”. Ot, po prostu, „w czasach Chrystusa z ludzi dawali kurban”. Zwi¹zanie (hebr. akeda) ch³opca — zgodnie z tradycj¹ ¿ydowsk¹ i muzu³mañsk¹ na jego w³asn¹ proœbê — wyra¿a tak¿e dobrowolne poddanie siê woli Boga ze strony ofiary: „Zwi¹¿ mi rêce i nogi, ojcze, albowiem dusza moja jest zuchwa³a i buntuje siê. Bojê siê, ¿e kiedy ujrzê nad gard³em nó¿, mogê tak zadr¿eæ, ¿e uszkodzê sobie cia³o. Uszkodzonej zaœ ofiary Bóg nie przyjmie” (Agady 2005, s. 29; wed³ug Ksiêgi Kap³añskiej tak¹ ofiar¹ mo¿e bowiem byæ tylko „samiec bez skazy”, por. Kp³ 1, 10). Podobnie w Koranie syn Abrahama powiada: „O mój ojcze! Czyñ, co ci nakazano! Ty mnie znajdziesz cierpliwym, jeœli tak zechce Bóg!” (sura 37, 102). Sen, który Abraham uznaje za wyrok, wywodzi siê z Koranu. Nieudana próba zabicia dziecka ma doœæ czyteln¹ wymowê: jego nietkniêta g³ówka przeciwstawiona przeciêtemu kamieniowi jest jawnym znakiem, ¿e ¿ycie ludzkie zale¿y ca³kowicie od Boga. Wed³ug tradycji islamu to Izmael, jako pierworodny syn �148 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej Abrahama, zostaje odkupiony dziêki podwójnemu poddaniu: ojcowskiej ofiary i w³asnego pos³uszeñstwa, a zatem zgodnego wspó³dzia³ania ofiarnika i ofiary. „Wystêpuje tutaj wspó³cierpienie i wspó³umieranie, z których wywodzi siê nowe ¿ycie. Potê¿ny bieg ¿ycia, wieczn¹ przemianê mocy, zapewnia najwiêkszy mo¿liwy wydatek». A poniewa¿ ofiara i ofiaruj¹cy partycypuj¹ w sobie wzajemnie, przeto dar i dawca mog¹ zamieniæ siê rolami” (Van der Leeuw 1997, s. 318). To znaczenie, podkreœlone przez Koran, nie znalaz³o wyrazu (podobnie jak w Biblii) w opowiadaniu chrzeœcijañskim, gdzie dziecko pozostaje nieœwiadome, a zatem ofiara w jej pierwotnym, archaicznym znaczeniu, jest niepe³na. Akeda, czyli próba wiary, jest istotnym elementem ofiary Abrahama w tradycjach ¿ydowskiej i muzu³mañskiej. Upamiêtnia j¹ kulminacyjny moment liturgii, koñcz¹cy pielgrzymkê do Mekki w arabskie Œwiêto Ofiary, Id al–Adha. W ¿ydowski Nowy Rok, Rosz ha–Szana, odczytywana jest historia akedy i tr¹bi siê w róg na pami¹tkê barana, którego z³o¿y³ Abraham jako ofiarê zastêpcz¹. Z perspektywy chrzeœcijañskiej stanowi zaœ zapowiedź Ofiary Chrystusa; spêtany Izaak jest Jego typem. Dlatego: „pamiêæ Akedah spoczywa blisko serca trzech wielkich religii: judaizmu, chrzeœcijañstwa i islamu. Odbija j¹ liturgia ¿ydowska w Rosz ha–Szana, chrzeœcijañska msza (katolików) lub Œwiêta Komunia (prawos³awnych i protestantów) i wielkie muzu³mañskie œwiêto ofiarne (‘Id–al–Kabir). Ta sama œwiêta historia wspominana jest w trzech tradycjach jako wa¿ny element ich religijnej to¿samoœci, chocia¿ upamiêtnienie jej ma miejsce w ró¿nym czasie i przybiera odmienne znaczenia. W pewnym sensie akeda mo¿e byæ postrzegana w miejscu skrzy¿owania tych trzech tradycji jako wyznacznik ich wspólnego pochodzenia i tak¿e ich teologicznej rozbie¿noœci” (Doughan 1995 za: Badalanova 2002, s. 55–56). Matka ofiarowanego. Kobieta wobec ofiary W zawarciu Przymierza uczestniczy jednak, i to w sposób najbardziej istotny, jeszcze jedna osoba, o której czêsto siê zapomina, bowiem jej wola — w œwietle œwiêtych tekstów — nie jest w ogóle brana pod uwagê. Dlatego matka ofiarowanego: Sara w przypadku Izaaka, Hagar — Izmaela, mo¿e siê wydaæ najbardziej tragiczn¹ postaci¹ akedy. Zgodnie z ¿ydowsk¹ tradycj¹ Sara ginie wskutek gwa³townych emocji, czy to bólu wywo³anego wiadomoœci¹ o stracie swego umi³owanego jedynaka, czy to radoœci, kiedy dowiaduje siê, ¿e Izaak ¿yje (Ginzberg 1997, s. 150, 151; Unterman 1994, s. 244). To ona staje siê wiêc �Matka ofiarowanego. Kobieta wobec ofiary 149 faktycznie jedyn¹ ludzk¹ ofiar¹, towarzysz¹c¹ zawarciu przymierza miêdzy Bogiem a Abrahamem. Nawet lêk przed strat¹ syna okaza³ siê dla Sary zabójczy, mo¿e po³¹czony z rozpacz¹, ¿e sta³a siê igraszk¹ dla Pana. Przecie¿ uczyni³ dla niej cud. Sprawi³, ¿e poczê³a Izaaka, kiedy ju¿ straci³a nadziejê na potomstwo, bo by³a w podesz³ym wieku „i nie miewa³a przypad³oœci w³aœciwej kobietom” (Rdz 18, 11). Abraham mia³ wszak¿e jeszcze pierworodnego Izmaela. Co wiêcej, po œmierci Sary, swojej ksiê¿niczki (takie jest znaczenie tego imienia), poœlubi Keturê, która urodzi mu kolejnych szeœciu synów (Rdz 25, 1–2; wed³ug tradycji ¿ydowskiej jest to inne imiê Hagar, ale Biblia nic o tym nie wspomina). Znamienne, ¿e wszystkie trzy tradycje zachowuj¹, a nawet podkreœlaj¹ ów cud narodzin: matka ofiarowanego jest star¹, bezp³odn¹ kobiet¹. Koran informuje o tym fakcie nawet dwukrotnie, dodaj¹c do biblijnego œmiechu Sary, œmiechu zw¹tpienia, drastyczn¹ nutê rozpaczy. Kiedy goœcie Abrahama „obwieœcili mu radosn¹ wieœæ o m¹drym ch³opcu”, „przysz³a jego ¿ona z krzykiem, bi³a siê po twarzy i mówi³a «Stara kobieta, bezp³odna!» I rzekli: «Tak powiedzia³ twój Pan. Zaprawdê, On jest m¹dry, Wszechwiedz¹cy»” (Koran, sura 51, 29–30; por. tak¿e 11, 71–72). A przecie¿ wed³ug tradycji islamu to nie Sara, lecz Egipcjanka Hagar jest matk¹ ofiarowanego i tym samym odkupionego Izmaela. Czy¿by i ona mia³a byæ stara i bezp³odna? Z pewnoœci¹ nie wed³ug Biblii, bo jaki¿ sens mia³oby podsuwanie jej Abrahamowi przez Sarê, „aby mia³a z niej dzieci”, co te¿ siê i sta³o? (Rdz 16, 1–4). Koran jednak nie pozwala odpowiedzieæ na to pytanie nie tylko ze wzglêdu na zmianê struktury narracji, ale równie¿ dlatego, ¿e ¿adna z kobiet, nawet matka „protoplasty Arabów”, nie zosta³a w nim nazwana po imieniu. Musia³o to zapewne prowadziæ do kontaminacji obu kobiecych postaci, Sary i Hagar, w kulturze islamu. Ich to¿samoœæ jest tu zreszt¹ spraw¹ drugorzêdn¹. Dyskusja dotyczy to¿samoœci syna, a stawka, jak siê rzek³o, to wykup — zbawienie, którego rêkojmi¹ jest ofiara. „At–Tabari przypomina o wahaniach tradycji: [...] dawni uczeni dyskutuj¹, którego z dwóch synów Abrahama rozkaza³ Bóg z³o¿yæ w ofierze. Pewien hadis Al–Abbasa mówi, ¿e Izaaka, i wskazuje na podobieñstwo ze spraw¹ wykupu Abd Allaha, ojca Mahometa. Wed³ug innych natomiast, to tylko ¯ydzi twierdz¹, ¿e ofiar¹ mia³ byæ Izaak: k³ami¹ oni; chc¹ pozbawiæ ojca Arabów zaszczytu, ¿e to jego mia³ wyznaczyæ Bóg”. [...] „To tradycja orzek³a, ¿e dzieckiem z³o¿onym w ofierze jest Izmael i ¿e obrzêdy w Minie przypominaj¹ wykupienie go i wysi³ki Abrahama, by Bogu okaza³ pos³uszeñstwo” (Gaudefroy–Demombynes 1988, s. 275). Postkoraniczna legenda opowiada, ¿e Hagar, wypêdzona przez zazdrosn¹ Sarê, powêdrowa³a z Abrahamem i Izmaelem do Mekki. Ojciec i syn zbudowali Kaabê, Dom Bo¿y, po czym Abraham pozostawi³ Hagar z dzieckiem na pustyni (Bocian 1996, s. 155). Kiedy zabrak³o im wody, odesz³a od �150 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej umieraj¹cego z pragnienia syna i wspiê³a siê na wzgórze As–Sofa, „aby wypatrzyæ jak¹œ przeci¹gaj¹c¹ obok karawanê. Potem wbieg³a na Al–Karwê [s¹siednie wzgórze — M. Z.], po czym wróci³a bez rezultatu i znów wesz³a na As–Sofê. Tak uczyni³a siedmiokrotnie. Wydarzenie to sta³o siê wzorem muzu³mañskiej procesji–biegu, upamiêtniaj¹cej to wydarzenie”. Siedmiokrotne przejœcie miêdzy pagórkami As–Sofa i Al–Karwa to saj, druga po siedmiokrotnym okr¹¿eniu Kaaby forma „œwiêtego chodzenia” muzu³manów w trakcie dorocznej pielgrzymki do Mekki (Kirste, Schultze, Tworuschka 1998, s. 78). Tradycja poœwiêca zatem Hagar wiêcej uwagi ni¿ Koran. W obu przypadkach rysuje siê obraz kobiety, która ³atwo popada w zw¹tpienie i rozpacz. Dlaczego zatem mówi siê tylko o ofierze Abrahama? Uproszczeniem wydaje siê przypisanie tego paradoksu tylko patriarchalnej ideologii. Przynajmniej w tekstach Ksiêgi Rodzaju kobieta nie jest anonimowa ani bezwolna. Na przyk³ad Rebeka, zanim wyruszy z rodzinnego miasta, aby poœlubiæ Izaaka, jest pytana o zgodê. Co wiêcej, kiedy Abraham omawia ze swym s³ug¹ sprawê owego o¿enku, dopuszczaj¹ mo¿liwoœæ odmowy ze strony dziewczyny: „A gdyby owa kobieta nie chcia³a przyjœæ z tob¹, wtedy jesteœ zwolniony z przysiêgi” — powiada Abraham (Rdz 24, 8). Skoro zatem, przynajmniej teoretycznie, kobieta nie jest pozbawiona woli, dlaczego ca³kowicie siê j¹ pomija w przypadku najistotniejszej sprawy, jak¹ jest ofiara? Czy dlatego, ¿e obrazi³a Pana, pow¹tpiewaj¹c w zapowiedź swego późnego macierzyñstwa? Wspó³czesny komentator Tory powiada, ¿e Sara nie potrafi³a oderwaæ siê od przesz³oœci, „szyderczym œmiechem reaguj¹c na Bo¿¹ zapowiedź, ¿e na staroœæ urodzi syna. Powinna by³a choæ powiedzieæ «Oby tak siê sta³o, amen» — zauwa¿a z dezaprobat¹ jeden z komentatorów. A przecie¿ to jej zawdziêczamy œmiech, pierwszy œmiech w Torze. Wolno dopuœciæ myœl, ¿e Pan za ten w³aœnie œmiech przebaczy³ jej ma³owiernoœæ, i gdy ona, przestraszona, wypar³a siê swego œmiechu, On go jej przypomnia³ nie z zemsty, lecz jakby z pewnym uznaniem. Pan œwiata nie karze kobiet niezale¿nych, o silnej woli. Miast lgn¹æ do przesz³oœci, zmieniaj¹ przysz³oœæ [...] i wówczas Pan pozwala im dzia³aæ” (Gebert 2003, s. 31–32). Ciekawe, ¿e chocia¿ faktycznie w Biblii najpierw Abraham œmieje siê z zapowiedzi syna (dlatego dziecko jeszcze przed poczêciem zostaje nazwane Izaakiem od hebr. sachaq, zaœmia³ siê, Rdz 17, 17; Unterman 1994, s. 118), nikt mu tego nie pamiêta. Fakt ten jednak potwierdza interpretacjê Geberta: œmiech nie jest przyczyn¹ odsuniêcia Sary od udzia³u w ofierze. Pan nie chce od niej ofiary, bo nie mo¿e jej ¿¹daæ od matki. Sprawa ta dotyczy kulturowych ról, które s¹ od wieków okreœlane jako naturalne. Biblia, inaczej ni¿ legendy midraszowe i Koran, nie mówi te¿ nic o dobrowolnym poddaniu siê Izaaka. Ca³a akcja ofiary rozgrywa siê miêdzy Panem �S³owiañski kontekst: ofiara spe³niona 151 a Abrahamem, który nie poœwiêca pierworodnego syna (istotny szczegó³), lecz tego, którego kocha³ ponad wszystko na œwiecie (a mia³ niema³o). Abraham z nikim nie dzieli ciê¿aru ani odpowiedzialnoœci. Historia tej ofiary jest wiêc histori¹ o mê¿czyznach, chocia¿ (a mo¿e dlatego?) poœrednio jej ofiar¹ pada kobieta. Dopiero w Biblii chrzeœcijañskiej pojawia siê kobieta, która wypowiada: „Oby tak siê sta³o, amen”, i przyjmuje tym samym udzia³ w ofierze. Wed³ug przytoczonej wy¿ej macedoñskiej relacji Katarzyny Gawlik „biblijny” podzia³ ról wydaje siê zachowany: podczas gdy ojciec kole ofiarê, matka jej krwi¹ maluje znaki ochronne na czo³ach dzieci. To jeden z rytua³ów atakowanych przez metropolitê Nauma. Pisze o nim tak¿e Badalanova; wed³ug jej relacji to jednak ojciec, po zak³uciu baranka, „zanurza wskazuj¹cy palec we krwi i kreœli nim znak krzy¿a — jako symbol chrzeœcijañskiej wiary — na czo³ach wszystkich swych dzieci”. „Wierzy siê, ¿e krew ofiarnego baranka zapewni im ¿ycie i zdrowie” (2002, s. 60, 58). Równie¿ w cytowanym wy¿ej opowiadaniu muzu³mañskim ojciec rozmawia z matk¹ z o tym, jak z³o¿yæ dziecko w ofierze, zaœ w bu³garskiej pieœni o ofierze spe³nionej, œpiewanej w Gergiowden, matka zbiera nawet drwa na stos ofiarny. Słowiański kontekst: ofiara spełniona Ani w opowiadaniu macedoñskim, ani w bu³garskim nie padaj¹ biblijne imiona. Prawdopodobnie nie jest to przypadek. Nie zawsze pojawiaj¹ siê one tak¿e w po³udniowos³owiañskich pieœniach o ofiarowaniu syna, integralnie powi¹zanych z ofiar¹ Kurbanu i zawieraj¹cych jego uzasadnienie. Zdarza siê w nich natomiast zastêpowanie imienia Abrahama imionami bu³garskimi: Stojan, Lazar, Iwan. Wed³ug Florentiny Badalanovej jest to znakiem g³êbokiego przyswojenia tradycji biblijnej przez kulturê, w której ofiara Izaaka jest wci¹¿ na nowo prze¿ywana. „Abraham staje siê krewniakiem i, oczywiœcie, «naszym» w znaczeniu narodowoœci” (2002, s. 58). Mo¿na jednak równie dobrze wysnuæ wniosek odwrotny: opowieœæ biblijna (i koraniczna) na³o¿y³a siê na rodzim¹, o podobnym schemacie, i diametralnie zmieni³a jej sens. Ta sama autorka dostarcza zreszt¹ wystarczaj¹cych dowodów, aby hipoteza ta mog³a byæ uznana za wiarygodn¹. S¹ nimi funkcjonuj¹ce w tradycji bu³garskich chrzeœcijan alternatywne teksty o ofierze spe³nionej, g³ównie pieœni towarzysz¹ce kurbanowi. W obu przedstawionych przez Badalanov¹ wariantach tych tekstów syn zostaje przez ojca zakłuty w ofierze Bogu albo œw. Jerzemu. Nastêpnie cia³o ch³opca, w³o¿one do rozpalonego pieca, przemienia siê w pieczonego baranka, ch³opiec zaœ zmartwychwstaje z ognia jako nowa, cudowna istota o boskim wygl¹dzie. Trzymaj¹c w rêku Pismo Œwiête i z³ote jab³ko lub miecz og³asza nowe prawo, zgodnie z którym baranek ma byæ odt¹d ofiar¹ kurbanu (Badalanova 2002, s. 59–60). �152 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej Petyr Kaczeszmarow, bu³garski etnograf, analizowa³ w latach 70. bu³garskie obrzêdy zwi¹zane z Gergiowden, nie wspominaj¹c ani s³owem o Abrahamie i jego ofierze. Cytuje jednak pieœñ, która odpowiada jednemu z opublikowanych przez Badalanov¹ wariantów tej historii, w kontekœcie legendy o œw. Jerzym. Smok uwiêzi³ wodê, a kiedy ludzie umierali z pragnienia, za¿¹da³ za ni¹ codziennej ofiary z dziecka. Wreszcie przysz³a kolej na carsk¹ córkê, „jedyn¹ córkê starej kobiety”. Jerzy, przechodz¹c obok jeziora, zabi³ smoka na jej proœbê, a car og³osi³ go œwiêtym. „Odt¹d ludzie zamiast ofiary ludzkiej sk³adaj¹ w ofierze bia³e jagniê. Jest piosenka o tym”. Piosenkê rozpoczyna modlitwa kobiety o „mêskie dzieci¹tko” („¿ebym nim siê cieszy³a trzy i pó³ roku”), po³¹czona ze œlubowaniem, i¿ zostanie z³o¿one w ofierze. „Ju¿ jest Gergiowden matka drzewo zbiera / ojciec rêce mu wi¹¿e Dziecko ojca pyta³o / dlaczego mi rêce tato wi¹¿esz ojciec mu wiêc odpowiada / i mu g³owê obcina i w piec rzuca / Po chwili starzec zapuka³ Grozdanka starcowi mówi / Co ja obieca³am wszystko zrobi³am / Starzec Grozdance mówi otwórz Grozdanko piec / Grozdanka piec otworzy³a dziecko w piecu siedzia³o / z³otymi jab³kami siê bawi³o” (Kaczeszmarow 1980, s. 17–18). Legenda i pieœñ pozostaj¹ w bardzo luźnym zwi¹zku. Ofiara ocalona, przeznaczona dla smoka, jest dziewczyn¹, ofiara spe³niona, œlubowana Bogu przez Grozdankê — ma³ym ch³opcem. Poza ofiar¹ z dziecka elementem wi¹¿¹cym legendê œw. Jerzego z ofiar¹ Abrahama jest osoba „starej matki” niedosz³ej ofiary. W przeciwieñstwie do analizowanych wczeœniej tekstów przypada jej rola aktywna: wyprasza ona ocalenie swego dziecka. Co do pieœni z charakterystycznym motywem spêtania, istotn¹ ró¿nic¹ wobec tradycji biblijnej czy koranicznej jest pocz¹tkowy motyw œlubowania dziecka na ofiarê, cechuj¹cy wed³ug Badalanovej pieœni o kurbanie. Jest on obecny równie¿ w dziewiêtnastowiecznej Awramowicy z zachodniej Bu³garii, pomimo ¿e nazywa ona swoich bohaterów Goœcinnym Abrahamem i Izaakiem (Bezsonov 1861, s. 321). Owo œlubowanie ca³kowicie zmienia i upraszcza sens fabu³y: Bóg spe³niwszy ¿yczenie, domaga siê po prostu tego, co mu w zamian zosta³o obiecane, podobnie jak bajkowy diabe³ zg³asza siê w stosownym momencie, by zrealizowaæ zapis cyrografu. Dziêki pokonaniu smoka œw. Jerzy staje siê patronem zastêpczej ofiary Kurbanu w legendzie luźno powi¹zanej z pieœni¹ o ofierze spe³nionej i jej metamorfozie. Nie jest to przypadek. W obu wariantach tekstów o ofierze spe³nionej Bóg i œw. Jerzy wystêpuj¹ wymiennie jako jej odbiorcy (Badalanova 2002, s. 59–60). Bowiem „w ludowych pieœniach, legendach i podaniach œw. Jerzy jest �Rzeź niewini¹tek 153 synem Najœwiêtszej Marii Panny, a to w sposób oczywisty œwiadczy o jego równoœci, a nawet swoistej wy¿szoœci nad Chrystusem” — twierdzi Georgi Minczew. W bu³garskich pieœniach Matka Bo¿a „wysy³a go na obchód pól, aby sprawdzi³, czy zbo¿e i dobytek dobrze siê maj¹” (Minczew 2003, s. 140, 156). Równie¿ w folklorze wschodnios³owiañskim jest otoczony kultem na równi z Chrystusem i œw. Miko³ajem, a niektórzy badacze uwa¿aj¹, ¿e by³ uto¿samiany z najwy¿szym s³owiañskim bóstwem (Uspieñski 1985, s. 63–67). Wed³ug Badalanovej pieœni i legendy o spe³nionej ofierze wci¹¿ jeszcze uwa¿ane s¹ za dos³owny przekaz kanonicznej Biblii. Nie tylko ustanawiaj¹ œwiêty precedens dla Kurbanu, ale tworz¹ te¿ kontekst dla obrzêdów inicjacyjnych. Rytualne œcinanie w³osów dziecka w niektórych wioskach ko³o Triawny nastêpuje natychmiast po zabiciu jagniêcia, w czasie, kiedy piecze siê ono w ogniu. Obrzêdowi towarzyszy pieœñ o ofierze Abrahama. Dziecko sadzane jest naprzeciw otworu pieca, na ³opacie, któr¹ wczeœniej wsuniêto do niego bochenki chleba wraz z ofiarnym barankiem. Podczas œcinania w³osów dziecko przybiera tak¹ sam¹ pozycjê jak baranek przed zar¿niêciem. „Œciêcie w³osów przed otworem pieca przedstawia symboliczn¹ œmieræ dziecka i stanowi, ¿e m³odzieniec dzieli los ofiarowanego Izaaka” (Badalanova 2002, s. 61; ofiara z w³osów, praktykowana w islamie, byæ mo¿e ³¹czy siê tu ze s³owiañskimi postrzy¿ynami). Do zwyczajów inicjacyjnych praktykowanych w dniu œw. Jerzego nale¿a³a kradzie¿ dziecka miêdzy trzecim a pi¹tym rokiem ¿ycia (a zatem zgodnie z tekstem pieœni o Grozdance), dope³niana tak, aby jego matka tego nie zauwa¿y³a. Wykradzionemu dziecku wk³adano na g³owê wianek i tañczono z nim w korowodzie. Matka musia³a daæ za nie wykup: chustki, rêczniki, skarpetki, koszulê b¹dź drobne monety. Robi³o siê to „na zdrowie dziecka”, pisa³ Kaczeszmarow, interpretuj¹c ten rytua³ jako jego symboliczn¹ œmieræ (1980, s. 28, 49). Rzeź niewiniątek Wróæmy jeszcze do pieœni o Grozdance. Tajemniczy goœæ, starzec, który ka¿e jej otworzyæ piec, jest bohaterem rozpowszechnionych na ca³ej S³owiañszczyźnie opowiadañ o wêdrówkach Boga po ziemi. Ów starzec, Bóg, na po³udniu identyfikowany czêsto ze œw. Jerzym, na pó³nocy bywa nazywany Jezusem. Legendy takie zawieraj¹ ludowe koncepty, „wyjaœniaj¹ce” naturê rozmaitych istot, zjawisk i instytucji spo³ecznych poprzez wskazanie ich mitycznego pocz¹tku. W³aœnie taki prosty schemat realizuje drugi wariant bu³garskich pieœni o ofierze spe³nionej. Nie zawiera on motywu œlubowania dziecka przez bezp³odnych rodziców, lecz opowiada o ubogim, ale sprawiedliwym chrzeœcijaninie, który maj¹c tylko syna, postanawia ofiarowaæ go Bogu lub œw. Jerzemu w ca³opalnej ofierze. Nastêpuje fina³ taki sam, jak w przypadku pierwszego wariantu: cia³o ch³opca przemienia �154 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej siê w pieczonego baranka, on sam zaœ wychodzi z p³omieni w nowej, cudownej postaci (s³oñce œwieci z jego czo³a, ksiê¿yc z piersi itd.; Badalanova 2002, s. 60). Systematyka legend s³owackich notuje analogiczny w¹tek wœród tzw. legend Nowego Testamentu, w cyklu wêdrówek Pana Jezusa ze œw. Piotrem. G³ówny temat tutaj to nagrodzona goœcinnoœæ, jest to bowiem cecha, która pe³ni w tych legendach, podobnie zreszt¹ jak w biblijnej i koranicznej opowieœci o Abrahamie, funkcjê podstawowego probierza moralnoœci (jej antytez¹ jest sk¹pstwo, brak wspó³czucia dla dziadów wêdrownych). Jezus ¿¹da od biednego, ale goœcinnego gospodarza, aby upiek³ mu swojego synka, co ten pos³usznie czyni. Po otwarciu pieca ukazuje siê ch³opiec w towarzystwie dwóch anio³ów, „jeszcze piêkniejszy ni¿ pierwej, ze z³otym jajeczkiem w rêce” (Polívka 1930, s. 18). Podobn¹ „schrystianizowan¹” legendê znajdujemy na dalekiej pó³nocy w tradycji rosyjskich staroobrzêdowców, zapisan¹ w postaci wierszy duchownych. Swoiste uzasadnienie znajduj¹ w nich przypadki samospaleñ jako radykalnej ucieczki od œwiata opanowanego przez Antychrysta. Nie ma tu jednak ¿adnych odniesieñ do ofiary Abrahama, a wydarzenie zostaje osadzone w kontekœcie Herodowej rzezi niewini¹tek, upamiêtnionej przez Koœció³ dniem Œwiêtych M³odzianków. Przekszta³cone w ten sposób teksty nasycone s¹ nastrojem grozy i nabieraj¹ anty¿ydowskiej wymowy. Stopniowe przekszta³canie mitu mo¿na dostrzec, porównuj¹c dwie wersje rosyjskich pieœni ludowych o Allelujewej, niewieście litościwej (£u¿ny 1990). W jednej z nich, okreœlonej przez komentatora jako „pieœñ typu kolêdowego, bo¿onarodzeniowego”, sama Najœwiêtsza Panienka, uciekaj¹c przed siepaczami z dzieci¹tkiem Jezus na rêku, prosi „litoœciw¹ niewiastê”, by wrzuci³a swe dziecko do rozpalonego pieca chlebowego: „Swoje dziecko wrzuæ tu, do ognia, / A Jezusa na rêce bierz zaraz; Goni¹ nas ¯ydowini okrutni / Zbrojni w no¿e, miecze i w³ócznie, Bo chc¹ zabiæ Syna Bo¿ego” (Pieśń 1990, s. 88). Natomiast w drugim wariancie pieœni „¯ydzi–antychrysty” œcigaj¹ doros³ego Jezusa, który wpad³szy do chaty, wo³a do niewiasty z dzieckiem na rêku: „Pozdrowiona b¹dź, niewiasto litoœciwa! /Dzieciê swoje rzuæ do pieca, w p³omienie, Mnie natomiast, Króla nieba, bierz na rêce!” W obu redakcjach pieœni litoœciwa Allelujewa pos³usznie spe³nia proœbê, obie te¿ maluj¹ scenê radoœci przeœladowców na widok p³on¹cego dziecka. Drzwiczki chlebowego pieca zostaj¹ domkniête. Ta druga wersja rozwija siê zgodnie ze schematem bu³garskim. Chrystus, Król nieba, zwraca siê do op³akuj¹cej dziecko niewiasty podobnie, jak starzec do Grozdanki: „Pozdrowiona b¹dź, dobra niewiasto; / A zagl¹dnij no dobrze do pieca. Patrzy matka — oto, co widzi: / Zamiast ognia — wirydarz przecudny, �Rzeź niewini¹tek 155 A w nim kwiaty, murawa zielona, / Na murawie igra jej dzieci¹tko, Z anio³ami pieœni wyœpiewuje, / Z³ot¹ ksiêgê Ewangelii czyta I za matkê, za ojca siê modli”. Brakuje tu jednak upieczonego baranka, uprawomocnienia rytua³u Kurbanu wœród S³owian po³udniowych. Pieœñ rosyjska wk³ada za to w usta Chrystusa– Króla nieba przes³anie „do wyznawców i obroñców «starej wiary», ³¹cznie z praktycznymi wskazówkami typu technicznego co do tego, jak siê w obecnej sytuacji powinni zachowaæ” (£u¿ny 1990, s. 274): „Masz przekazaæ ludziom moj¹ wolê, / Wszystkim prawowiernym chrzeœcijanom: Niechaj œmia³o id¹ dla mnie w ogieñ, / Niech rzucaj¹ weñ dzieciêta swe bezgrzeszne, Niech tak wszyscy raczej cierpi¹ mêkê / Dla Chrystusa, Pana najdro¿szego, Ni¿by mieli w sid³a wpaœæ zdradliwe / dzikiej bestii, Antychrysta z³ego” itd. (Pieśń 1990, s. 266). Dziecko pozostaje zatem ofiar¹ z³o¿on¹ Bogu, co wiêcej — „ofiar¹ chrzeœcijañsk¹”, a jego matka, mi³osierna Allelujewa, czyli uosobiona modlitwa, do³¹cza do grona „œwiêtych szczególnie czczonych przez lud rosyjski” (£u¿ny 1990, s. 114). Odnajdujemy w niej blisk¹ krewn¹ Grozdanki. Osobliwa przemiana akcji wi¹¿e siê z przekazaniem jej w rêce kobiet. Mê¿czyźni s¹ tylko poœrednimi jej sprawcami, niejako kryj¹c siê za nimi. Znaczenie martyrologiczne, przypisane tu ofierze ca³opalnej jako alternatywie wobec ¿ycia w nieczystoœci grzesznego œwiata, powtarza á rebours schemat œredniowiecznych legend midraszowych, wed³ug którego ofiara Abrahama by³a ofiar¹ spe³nion¹. Izaak zgin¹³ naprawdê, a w jego rozsypanych po o³tarzu popio³ach trwa zas³uga i zadoœæuczynienie Izraela, dlatego ¯ydzi posypuj¹ g³owy popio³em w czasie postu (Stiller 1996, s. 336). Izaak zgin¹³ jednak po to, by powróciæ do ¿ycia, staj¹c siê „symboliczn¹ ofiar¹ ¿ydowskiego mêczeñstwa”. Dlatego w œredniowieczu, „w obliczu chrzeœcijañskich przeœladowañ i wymuszonych chrztów rodzice odwo³ywali siê do tego biblijnego przyk³adu, zabijaj¹c swoje dzieci z nadziej¹ na ich zmartwychwstanie” (Unterman 1994, s. 16–17). Rzeź niewini¹tek, podobnie jak akeda, mo¿e byæ postrzegana jako miejsce wspólne trzech tradycji. Abraham, tak jak Moj¿esz i Chrystus, wychodzi ca³o z pu³apki zagro¿onego w swojej w³adzy króla Nimroda, lecz 70 tysiêcy nowonarodzonych ch³opców pada jego ofiar¹ (Ginzberg 1997, s. 107). Drastyczne przedstawienia masakry dzieciêcej na ikonach Narodzenia Chrystusa, obecne ju¿ w XII wieku w krêgu malarstwa bizantyñskiego, mog³y byæ odczytywane w kontekœcie ludowych przekazów o ofiarach z dzieci. Zw³aszcza ¿e kult œwiêtych Niemowl¹t funkcjonowa³ ju¿ w II wieku, a dzieñ Œwiêtych M³odzianków �156 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrzeœcijañskiej upamiêtniaj¹cy to wydarzenie w liturgii ³¹czy siê z symbolik¹ ludowych zakazów okresu Godów. Zakazy te uzasadnia siê ochron¹ m³odego ¿ycia, zarówno dzieci, jak i zwierz¹t. Epizod ocalenia Abrahama z rozpalonego pieca, do którego kaza³ go wtr¹ciæ Nimrod (por. Ginzberg 1997, s. 113; Koran, sura 21, 69) móg³ zostaæ skojarzony z przedstawieniem m³odzianków w piecu ognistym (Dn 3, 19 nn.). S¹siaduje ono ze scen¹ ofiary Abrahama wœród cudów na ikonach œw. Micha³a Archanio³a. Przegl¹d apokryficznych interpretacji „ofiary z syna” pokazuje, ¿e na po³udniu S³owiañszczyzny historia Abrahama, zreinterpretowana w kontekœcie rytua³ów i wierzeñ muzu³mañskich, zdominowa³a chrzeœcijañsk¹ ofiarê paschaln¹, do której pretenduje Kurban. Zarazem œw. Jerzy, z ca³ym archaicznym dziedzictwem bóstwa p³odnoœci i urodzaju, zdominowa³ w ludowym panteonie swego „brata” Chrystusa, staj¹c siê adresatem i patronem ofiary zastêpczej. Z kolei na pó³nocy mitologem „ofiary z syna” zostaje w³¹czony w biblijn¹ fabu³ê rzezi niewini¹tek, podejrzanie zbli¿aj¹c siê do sta³ego schematu antysemickich stereotypów: mordu rytualnego. Pó³noc i po³udnie ³¹cz¹ wyobra¿enia o Bogu — wêdrownym starcu, goœciu, który ¿¹da ofiary. Przez Abrahamowy stos ofiarny przeziera, jak siê zdaje, wnêtrze pieca s³owiañskiego domostwa. Ofiara nie tyle bowiem zmartwychwstaje, ile ulega magicznej transformacji w piecu chlebowym. We wszystkich przypadkach ofiary spe³nionej historia ta nie ma raczej nic wspólnego z biblijn¹ ofiar¹ Abrahama. Byæ mo¿e jej œlady na przeciwleg³ych krañcach europejskiej Slavia Orthodoxa nale¿¹ do s³owiañskiego mitu. Ale jednak mocne jest skojarzenie pieca chlebowego z domem chleba, hebrajskim Bejt Lehem. W jêzyku arabskim Bajt Lahm znaczy jednak „dom miêsa”... Natomiast tam, gdzie mowa jest o ofierze powstrzymanej, której kulminacjê stanowi akeda, ludowa interpretacja grzêźnie w pseudoracjonalizacji, dopisuj¹c wydarzeniu mora³ w postaci freudowskiego tabu: zakazu ofiar ludzkich. Wspó³czesne interpretacje, zw³aszcza feministyczne, ignoruj¹c duchowy sens Biblii, paradoksalnie sprowadzaj¹ jej teksty do podobnego wymiaru, co ludowe apokryfy. Im bardziej bowiem staramy siê wyjaœniæ akt religijny, tym mocniej promieniuje on paradoksalnym blaskiem, tym bardziej wydaje siê niepowtarzalny i umacnia siê jako swoje w³asne spe³nienie. Zapewne ka¿dy staje kiedyœ w obliczu wezwania, aby wyrzek³ siê tego, co dla niego najdro¿sze, ka¿dy te¿ na swoj¹ miarê zmaga siê z ofiar¹ Abrahama. �Tydzień Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doświadczenie religijne we współczesnych praktykach kulturowych Ten tekst powsta³ w ramach polemiki z niektórymi standardami socjologicznych badañ nad religijnoœci¹, dziêki Tadeuszowi Doktórowi, który zaprosi³ mnie do udzia³u w konferencji Doświadczenie religijne we wrzeœniu 2005 roku, w Instytucie Stosowanych Nauk Spo³ecznych Uniwersytetu Warszawskiego. Moje badania kultury religijnej, prowadzone w ramach antropologii kultury, maj¹ charakter jakoœciowy, tote¿ moim celem nie by³a krytyka zachodniej wizji przemian religijnych, lecz jedynie sformu³owanie pytañ w obliczu wywiedzionych z niej „twardych danych”, zderzonych z moim œrodkowowschodnim doœwiadczeniem badawczym. Dlatego najpierw spróbujê okreœliæ cechy doœwiadczenia religijnego i jego rodzaje z perspektywy moich badañ, korzystaj¹c z inspiracji opracowañ, przygotowanych przez Tadeusza Doktóra i Irenê Borowik w ramach miêdzynarodowego projektu Religious and Moral Pluralism1 (w skrócie RAMP). Przeprowadzona przez tych autorów analiza danych empirycznych oparta by³a na za³o¿eniach koncepcji Charlesa Glocka i Rodneya Starka (Glock i Stark 1965, Stark 1991), Petera Bergera (1990) oraz Hjalmara Sundena (1996). W drugiej czêœci tekstu skonfrontujê charakterystykê doœwiadczenia religijnego z obrazem wspó³czesnych praktyk kulturowych, które obserwowa³am i w których w pewnym zakresie uczestniczy³am w Warszawie, w ostatnich dniach ¿ycia i œmierci papie¿a Jana Paw³a II, nazywanych wówczas w Polsce Tygodniem Czuwania. Bêdzie to projekt interpretacji, w którym skorzystam z pojêæ wypracowanych przez antropologiê. 1 Zainicjowany w po³owie lat 90. dziêki wsparciu European Science Fundation; Borowik i Doktór 2001. �158 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... Dwa rodzaje doświadczenia religijnego? Doœwiadczenie religijne jest wed³ug Charlesa Glocka i Rodneya Starka jednym z piêciu podstawowych wymiarów religijnoœci (pozosta³e to doktrynalny, rytualny, organizacyjny i konsekwencyjny). Definicja zaproponowana przez tych autorów ma charakter ogólny i inkluzywny. Jest to „odczucie kontaktu z czynnikiem nadprzyrodzonym... doœwiadczane przez osobê lub definiowane przez grupê religijn¹, jako zawieraj¹ce element ³¹cznoœci, chocia¿by ulotny, z istot¹ bosk¹, tj. Bogiem, ostateczn¹ rzeczywistoœci¹, transcendentnym autorytetem”. Za³o¿enia teorii Hjalmara Sundena konkretyzuj¹ tê definicjê na dwóch poziomach: co do charakteru kontaktu, który przyjmuje postaæ spotkania i dialogu, oraz co do konsekwencji: doœwiadczenie wywo³uje przemianê percepcji. Zacznê od tego drugiego. S¹dzê, ¿e przemiana œwiadomoœci, a wiêc i percepcji, nieod³¹cznie towarzyszy doœwiadczeniu religijnemu, jest jego poœrednim œwiadectwem. Czy owa g³êboka przemiana, to Gestalt–switch2, mo¿e siê obyæ bez silnych emocji, a zw³aszcza czy mo¿e byæ pozbawiona „emocjonalnego stosunku pokrewnego mi³oœci czy przyjaźni”? Glock i Stark najwyraźniej zak³adaj¹ tak¹ mo¿liwoœæ. W ich czterostopniowej skali doœwiadczenia religijnego (wed³ug kryteriów wzrastaj¹cej „intensywnoœci i rozpowszechnienia” jego form) dopiero trzeci rodzaj, czyli doœwiadczenie ekstatyczne, tak w³aœnie zosta³ opisany. Dwa pierwsze typy doœwiadczenia: potwierdzaj¹ce i odpowiedzi3, mia³yby zatem charakter umiarkowany, ograniczony i mog³yby byæ w wiêkszym stopniu ni¿ pozosta³e rozpatrywane w kategoriach dyskursywnych czy poznawczych (Glock i Stark 1965). Problem polega na tym, ¿e i tak wszystkie wydaj¹ siê zaledwie wstêpem do doœwiadczenia religijnego sensu stricte, anga¿uj¹cego ca³¹ osobê ludzk¹. To w³aœnie ono, reprezentowane przez „religijnych wirtuozów”, by³o przedmiotem radykalnej interpretacji Williama Jamesa, który uto¿samia³ doœwiadczenie religijne z „czyst¹ i prost¹ religi¹ osobist¹” i koncentrowa³ siê na jego emocjonalnym, subiektywnym wymiarze. Takie doœwiadczenie mistyczne wywo³uje g³êbok¹ przemianê œwiadomoœci „chorych dusz” w istoty „podwójnie narodzone” (2001). Jamesowy typ doœwiadczenia odpowiada zatem w skali Glocka i Starka ekstazie i objawieniu. Wyda³o mi siê interesuj¹ce, ¿e proponowana przez wspomnianych autorów systematyka jest do pewnego stopnia zbie¿na z rozró¿nieniem dwóch rodzajów mistyki Leszka Ko³akowskiego (1987, s. 66–67). Stwierdza on, ¿e istniej¹ 2 „Coœ, co dotychczas by³o jedynie t³em, staje siê figur¹, a wiêc zaczyna dominowaæ w percepcji, natomiast coœ, co dot¹d by³o figur¹, staje siê jedynie t³em” (Doktór 2007, s. 10). 3 Potwierdzaj¹ce: kiedy cz³owiek intensyfikuje œwiadomoœæ istnienia boskiego aktora; odpowiedzi: gdy boski aktor postrzegany jest jako dostrzegaj¹cy obecnoœæ ludzkiego aktora (Doktór 2007, s. 6). �Dwa rodzaje doœwiadczenia religijnego? 159 ograniczone formy doœwiadczenia religijnego, które polegaj¹ na „poczuciu, ¿e Bóg wys³uchuje b¹dź odpowiada na czyjeœ modlitwy, spotkaniach z nadludzkimi inteligencjami, anio³ami czy diab³ami, b¹dź wreszcie samym poczuciu Boskiej obecnoœci”, a ich zasiêg wystêpowania „jest zaskakuj¹co szeroki, i to wœród ludzi ró¿norakich zawodów i wierzeñ, o ró¿nym poziomie wykszta³cenia”. Formy takie mo¿na jednak wyraźnie przeciwstawiæ doœwiadczeniu w wê¿szym sensie, które, „przynajmniej u mistyków chrzeœcijañstwa i islamu, przenikniête jest niezwykle intensywnym uczuciem mi³oœci”; „wi¹¿e siê b¹dź z silnym pragnieniem osi¹gniêcia doskona³ego zjednoczenia z Bogiem, rozpuszczenia w³asnej osobowoœci w bezbrze¿nym oceanie boskoœci, b¹dź z poczuciem, ¿e jednoœæ ta zosta³a, choæby chwilowo, osi¹gniêta”. (Ko³akowski, podobnie jak Glock i Stark, ma tu na myœli zarówno doœwiadczenie tak Boga osobowego, jak i „bli¿ej nieokreœlonej, duchowej podstawy wszelkiego bytu”). „Tylko w mistycznym po³¹czeniu Bóg nie jest czysto spekulatywnie okreœlony jako wieczne, nieskoñczone i ¿ywe pod³o¿e bytu, lecz doznawany jest jako taki, jakby namacalnie”. Ten rodzaj doœwiadczenia jest zjawiskiem rzadkim, „niemniej s¹dziæ mo¿na, ¿e tworzy ono rdzeñ ¿ycia religijnego” (Ko³akowski 1987, s. 67). Za³o¿enie, ¿e doœwiadczenia spotkania i odpowiedzi maj¹ charakter ograniczony, ekstensywny, nie musi jednak wykluczaæ zwi¹zanej z nimi przemiany osobowoœci. Rozpowszechni³ siê wprawdzie stereotyp przemiany religijnej jako gwa³townej i „jednorazowej”, ale mo¿e ona przecie¿ nastêpowaæ stopniowo, krok po kroku, bez spazmów i innych spektakularnych objawów, niepostrze¿enie dla samej osoby doœwiadczaj¹cej, a¿ do czasu spe³nienia. Taka stopniowa przemiana jest zapewne zazwyczaj udzia³em tych, którzy dojrzewaj¹ powoli w obrêbie zastanej tradycji religijnej. Przemiana osobowoœci nie musi siê dokonywaæ pod wp³ywem ekstazy czy objawienia, które nale¿y do najbardziej intensywnych rodzajów doœwiadczenia. Takie stanowisko wzbudza jednak znów w¹tpliwoœci. Czy rzeczywiœcie „intensywnoœæ” mo¿e stanowiæ kryterium opisu form doœwiadczenia kontaktu z Nadprzyrodzonym? Czy przypadkiem skala Glocka i Starka nie skrywa subiektywnego wartoœciowania ró¿nych form religijnoœci, skoro doœwiadczenie Innej Rzeczywistoœci zawsze jest mistyczne, choæ nie zawsze spektakularne? Czy doœwiadczenia potwierdzaj¹ce i odpowiedzi nie mog¹ byæ równie intensywne jak objawienie, czy nie mog¹ wywo³ywaæ ekstazy? „Przynajmniej u mistyków chrzeœcijañstwa i islamu”, powiada Ko³akowski. A co z judaizmem? „Judaizm nie jest w istocie swej religi¹ mistyczn¹. Nie powsta³ on w wyniku olœnienia mistycznego doznanego przez za³o¿yciela, przekazuj¹cego potem owoce swych przemyœleñ grupie uczniów. Proroctwa biblijne s¹ w gruncie rzeczy czymœ zupe³nie odmiennym od prze¿yæ mistycznych, chocia¿ istnieje miêdzy nimi tyle podobieñstw, ¿e mylono jedne z drugimi, co szczególnie zdarza³o siê w³aœnie mistykom. Źród³o ich odmiennoœci �160 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... le¿y w tym, ¿e o ile prze¿ycie mistyczne odbiera cz³owiek jako przedarcie siê do poziomu rzeczywistoœci istniej¹cej poza zwyk³ym œwiatem form i rzeczy, to w wizji proroczej doœwiadcza siê przenikania wy¿szej rzeczywistoœci do naszego ¿ycia codziennego. Przepisy judaizmu rabinicznego nie pozwala³y mistycyzmowi ¿ydowskiemu zbyt g³êboko wnikaæ w œwiat wewnêtrzny, ale te same przepisy z kolei ukszta³towane zosta³y przez wierzenia i pogl¹dy zawarte w kabale — jak nazywa siê ¿ydowski mistycyzm œredniowieczny — i naukach tajemnych, czêsto przenikaj¹cych do œwiadomoœci i ¿ycia przeciêtnych ¯ydów” (Unterman 1989, s. 115). Opisan¹ przez Untermana ró¿nicê w formie doœwiadczenia wy¿szej rzeczywistoœci sprowadza siê zwykle do przeciwstawienia tradycji profetycznej i mistycznej w w¹skim znaczeniu tego drugiego terminu. Dla doœwiadczenia ukszta³towanego przez pierwsz¹ z nich charakterystyczne jest „odczucie pochwycenia i trzymania, zaskoczenia i spotkania twarz¹ w twarz w po³¹czeniu z przekonaniem, i¿ wymagana jest nasza odpowiedź” (Barbour 1984, s. 102). Bóg jest wiêc i w doœwiadczeniu spotkania „doznawany jako taki, jakby namacalnie”. Mogê zgodziæ siê na proponowan¹ przez Glocka i Starka systematykê doœwiadczeñ pod warunkiem, ¿e ka¿da z form obejmuje wszystkie mo¿liwe stopnie „intensywnoœci”, ¿adna wiêc nie mo¿e byæ uznana za „ograniczon¹”. Jest to waloryzacja, która wynik³a zapewne z pomylenia dwóch zakresów semantycznych pojêcia mistyki: jako doœwiadczenia religijnego w ogóle (zgodnie z proponowan¹ ogóln¹ definicj¹) i jako mistycznej unii, która nie mo¿e byæ jedn¹ z form doœwiadczenia, skoro jest jego ostatecznym, chocia¿ ró¿nie interpretowanym, celem. Tam, gdzie spotkanie numinotyczne wi¹¿e siê z poczuciem dystansu, a wiêc i ogromnym napiêciem, „jako analogiê relacji miêdzy Bogiem a cz³owiekiem mistycy [...] czêœciej przytaczaj¹ jednoœæ dwóch osób w ma³¿eñstwie ni¿ nieosobowy przyk³ad kropli rozp³ywaj¹cej siê w oceanie”, pisze Barbour (1984, s. 108). Typy doświadczenia religijnego a jego operacjonalizacja Powróæmy do charakteru kontaktu miêdzy cz³owiekiem a Nadprzyrodzonym. Wed³ug szwedzkiego psychologa, Hjalmara Sundena, przybiera on formê dramatu, a nawet dialogu, dla którego modelu dostarczaj¹ „narracje spotkañ Boga i cz³owieka, zawarte w œwiêtych ksiêgach ka¿dej religii”4, oczywiœcie — w ka¿dej religii Ksiêgi. Ksiêgê mo¿na oczywiœcie zast¹piæ Tradycj¹, ale ju¿ nazwanie 4 Doktór 2007, s. 9. �Typy doœwiadczenia religijnego a jego operacjonalizacja 161 doœwiadczenia „spotkaniem” czy „dialogiem” okreœla je jako doœwiadczenie Boga osobowego. Precyzuj¹c w ten sposób strukturê doœwiadczenia, autorzy projektu RAMP ograniczyli zakres interpretacji w stosunku do wyjœciowej definicji Glocka i Starka, która mia³a charakter inkluzywny. Podobne znaczenie mia³o te¿ zastosowanie przejêtego od Sundena pojêcia „literalizmu biblijnego”5. Nawet potraktowany umownie, jeszcze bardziej zawê¿a pole znaczeniowe doœwiadczenia religijnego, wskazuj¹c tradycjê protestanck¹ jako kontekst interpretacji. Wzajemna zale¿noœæ pomiêdzy okreœlon¹ tradycj¹ religijn¹ i ukszta³towanym na jej gruncie jêzykiem a typem doœwiadczenia religijnego, któremu dostarczaj¹ one ram odniesienia (a wiêc inspiracji, symbolicznego budulca, form ekspresji), oznacza, ¿e okreœlaj¹c formê, wskazujemy zarazem strukturê i rozpoczynamy konstruowanie typologii. Relacja dialogu zwi¹zana jest z numinotycznym typem doœwiadczenia, ukszta³towanym w religii monoteistycznej. Pomimo tych kolejnych uœciœleñ definicyjnych projektu, nadaj¹cych kierunek interpretacji danych, pytanie badawcze sformu³owane zosta³o bardzo ogólnie i zgodne jest z inkluzywn¹ definicj¹ wyjœciow¹ Glocka i Starka: „Czy kiedykolwiek Panu/i zdarzy³o siê doœwiadczenie czegoœ co istnieje, ale wykracza poza codziennoœæ, i co mo¿na, choæ niekoniecznie, nazwaæ Bogiem?” (Doktór 2007, s. 11). Pytanie to zawiera implicite moment porównawczy: ka¿e zlokalizowaæ doœwiadczenie w obrêbie bardzo szerokiego pola potencjalnych znaczeñ. Mo¿e to powodowaæ bezradnoœæ, albo nawet niechêæ tych, którzy doœwiadczyli sacrum bezpoœrednio i konkretnie, ale brakuje im odpowiedniej kompetencji jêzykowej, aby rozpoznaæ i opisaæ owo doœwiadczenie w ramach tak abstrakcyjnej kategorii. Tak t³umaczy³abym niezwykle wysoki (najwy¿szy wœród badanych grup narodowych) procent polskich respondentów, którzy deklarowali niezrozumienie powy¿szego pytania, a tak¿e wysoki odsetek tych, którzy twierdzili, ¿e nigdy niczego takiego nie doœwiadczyli (Doktór 2007, s. 11–12). W œwietle moich jakoœciowych badañ polskiej kultury religijnej jest to wynik zadziwiaj¹cy. Ale trzeba te¿ zauwa¿yæ, ¿e doœwiadczenie religijne nie musi wcale „wykraczaæ poza codziennoœæ”. Jak powiada Rudolf Otto, „prawdziwy intuitus mysticus sytuuje siê poza przeciwieñstwem physis i hyperphysis. Jest tajemnic¹, a nie cudem; jest «g³êbi¹», «podstaw¹ duszy», jest «boski», lecz nie magiczny; zna ró¿nicê miêdzy naturalnym i nadnaturalnym [...]; [jest] w³aœnie «tym, co rzeczywiœcie istnieje», jest dziwem, ale nie cudem”. 5 Warunkiem doœwiadczenia religijnego jest wed³ug niego dostêpnoœæ poznawcza kategorii religijnych, tym wiêksza, im bardziej konkretnie s¹ sformu³owane w danej kulturze, dostarczaj¹c ram odniesienia dla religijnej interpretacji wydarzeñ. �162 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... Jeœli porównaæ postawione respondentom pytanie z typologi¹ proponowan¹ przez tego autora, mo¿na zauwa¿yæ, ¿e zawê¿a ono doœwiadczenie do jednego tylko typu: „mistyki iluminacyjnej”. Przeciwstawiaj¹ siê jej powi¹zane ze sob¹ pozosta³e typy doœwiadczenia: „mistyka ogl¹du jednoœci” i „mistyka pogr¹¿ania siê w sobie” (Otto 2000, s. 89–90). Antropologiczne badania religijnoœci ludowej uœwiadomi³y mi, ¿e „cud” czy „³aska”, a nawet „objawienie’ (jako znak, pos³anie od Boga), mog¹ w jêzyku naszych rozmówców odnosiæ siê do tego, co powszechnie uchodzi za normalne i racjonalne, co daje siê ca³kowicie wyjaœniæ w codziennym porz¹dku ¿ycia. Dlatego Jacek Olêdzki wprowadzi³ pojêcie wrażliwość mirakularna, czêsto dziœ u¿ywane przez etnologów w stosunku do popularnego typu religijnoœci katolickiej, chocia¿ jest ono równie ma³o u¿yteczne dla empirycznej operacjonalizacji, jak Eliadowska hierofania (por. Hemka, Olêdzki 1990). Zdarza siê tak¿e, ¿e to, co dla badacza ca³kowicie wykracza poza zwyk³y porz¹dek, np. rozmowa z Matk¹ Bosk¹, bywa traktowane ze stoickim spokojem, jakby zupe³nie nie mia³o „cudownego” charakteru i nale¿a³o do zwyk³ego rytmu ¿ycia. Te komplikacje terminologiczne nie mog¹ jednak przes³oniæ doœæ oczywistego faktu, ¿e rozpowszechnionym we wspó³czesnym polskim katolicyzmie typem doœwiadczenia jest w³aœnie ten rodzaj mistyki, który Otto nazywa iluminacyjn¹ (por. Czachowski 2003; Zieliñski 2004). „Literalizm biblijny”, „heretycki imperatyw”, pluralizm Jeœli nawet uznamy, ¿e w wyniku realizacji przemian posoborowych katolicy zbli¿yli siê do protestantów w codziennej lekturze Biblii, to procesy modernizacyjne, które rozwinê³y siê od czasu sformu³owania teorii Hjalmara Sundena w latach 60., stawiaj¹ jakikolwiek „literalizm biblijny” pod znakiem zapytania. W ponowoczesnoœci Biblia, czy to czytana, czy ods³uchiwana, czy — zw³aszcza — ogl¹dana (co czyni przecie¿ znacz¹c¹ ró¿nicê dla typu religijnoœci), przesta³a byæ podstawowym tekstem kultury europejskiej. Funkcjonuje w postaci „okruchów pamiêci” (Hervieu–Léger 1999) b¹dź izolowanych minidramatów6, na których dokonuje siê praktyk pastiszu b¹dź konstruuje stereotypy kultury masowej. Dlatego w¹tpiê, czy „literalizm biblijny” mo¿e byæ wartoœciowym pojêciem w badaniach empirycznych naszych wspó³czesnych stylów ¿ycia, chyba ¿e traktowany metaforycznie, wówczas jednak okreœlenie jest myl¹ce. Jest to w¹tpliwoœæ kieruj¹ca w stronê „paradygmatu sekularyzacyjnego” Bergera, czyli wskazanego przez niego mechanizmu fragmentaryzacji i os³abienia wyrwanych z kontekstu wierzeñ (Berger 1990). Wyrazem sekularyzacji by³by dla mnie kryzys autorytetu instytucji i zwi¹zanych z nimi 6 Por. Apokryf jako źródło wiary w tym tomie. �„Literalizm biblijny”, „heretycki imperatyw”, pluralizm 163 rytua³ów, które mog¹ funkcjonowaæ ju¿ tylko wsparte osobist¹ charyzm¹. Tê zaœ trudno sobie wyobraziæ bez ¿ywego doœwiadczenia religijnego. „Heretycki imperatyw” Bergera postrzegam jednak nie w kategoriach sekularyzacji, lecz w³aœnie ¿ywej religijnoœci. Równie¿ w spo³eczeñstwie ponowoczesnym religia opiera siê na doœwiadczeniu „obiektywnej rzeczywistoœci” przez konkretn¹ osobê albo zbiorowoœæ. To ono sprawia, ¿e w pl¹taninie mo¿liwych wyborów nie wszystkie s¹ równie dobre. Z tego wynika, ¿e przeciwstawne (wed³ug Bergera) formy reakcji homo religiosus na pluralizm œwiatopogl¹dowy: dedukcyjna (obrona zastanej tradycji, „dedukowanie” z niej przynale¿noœci religijnej) i indukcyjna (powrót do doœwiadczenia jako podstawy przekonañ religijnych) jawi¹ mi siê jako nie tylko niesprzeczne, ale nawet czêsto komplementarne7. Obserwujemy przecie¿ aktywizacjê rozmaitych grup, wspólnot i ruchów w obrêbie tradycyjnych Koœcio³ów, ³¹cznie z prawos³awiem. Zaczynaj¹ one przypominaæ protestanckie denominacje. (Znacz¹cy wydaje mi siê przypadek studenta, uczestnika Drogi Neokatechumenalnej, który broni³ w swojej pracy tezy o istnieniu podobnych tzw. nowym ruchom religijnym „nowych ruchów koœcielnych”, których uczestnicy nie odczuwaj¹ potrzeby wychodzenia ze swoimi doœwiadczeniami poza istniej¹ce instytucje. Uwa¿am, ¿e jest to raczej wyraz sensus fidelium ni¿ hipokryzja). Czy zatem Peter Berger okreœli³ ow¹ modelow¹ opozycjê postaw „dedukcyjnej” i „indukcyjnej”, wed³ug której wiernoœæ zastanej tradycji znacz¹co przeciwdzia³a ¿ywemu doœwiadczeniu religijnemu i sk³ania ku fundamentalizmowi, ze wzglêdu na w³asne uwarunkowania kulturowe? By³by to model zgodny z dychotomiczn¹ typologi¹ Williama Jamesa, który przeciwstawi³ „zdrowomyœlnych” „chorym duszom”, czyli „podwójnie narodzonym”. Dziœ jednak, kiedy postulowana przez niego „religia osobista” sta³a siê zjawiskiem na skalê masow¹, czas zrewidowaæ ten stereotyp, który zdominowa³ zachodni¹ socjologiê. Nie tylko doœwiadczenie religijne realizuje siê w konkretnym kontekœcie kulturowym, ale dotyczy to równie¿ ka¿dej teorii religii, tworzonej w obrêbie okreœlonej kultury. Typ idealny skonstruowany jako model, narzêdzie opisu, zawsze przerysowuje wybrane aspekty rzeczywistoœci. Stosowany do innych ni¿ pierwotny kontekstów, ³atwo przekszta³ca siê w stereotyp. Czy z kolei wnioski co do wspó³wystêpowania „opcji dedukcyjnej” i „indukcyjnej” we wspó³czesnej polskiej religijnoœci nie s¹ wyrazem kulturowego stereotypu? Myœlê, ¿e nie, skoro wspó³brzmi¹ z tezami Charlesa Taylora dotycz¹cymi „cywilizacji euroatlantyckiej”, sformu³owanymi z odmiennej perspektywy kulturowej. Jego wnikliwa analiza teorii Jamesa jako swoistego proroctwa, które wype³ni³o siê w naszych czasach, podkreœla tak¿e jej luki w postrzeganiu doœwiadczenia zbiorowego. „W ujêciu tym nie mieœci siê przekonanie, ¿e to, co mo¿na by nazwaæ wiêzi¹ religijn¹ — ³¹cznoœæ miêdzy wiernym a tym, co boskie (lub 7 Podobn¹ tezê formu³uje Tadeusz Doktór (2007, s. 17). �164 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... czymkolwiek innym) — mo¿e byæ autentycznie zapoœredniczone przez zbiorowe ¿ycie wspólnoty religijnej [...], które nie jest jedynie sum¹ (jednostkowych) wiêzi religijnych, lecz w pewien sposób konstytuuje ow¹ wiêź lub po prostu ni¹ j e s t”. Nie mówi¹c ju¿ o wiêzi sakramentalnej, która jest równie¿ „autentycznie zbiorowa” (Taylor 2002, s. 22–23). Aby dookreœliæ pojêcie doœwiadczenia religijnego jako niezbywalnej czêœci religii, jej istoty i œwiadectwa, trzeba odnaleźæ to, co przeciwstawne. Nie jest to inny typ doœwiadczenia czy religii. Pluralizm religijny nie jest prawdziwym źród³em dysonansu poznawczego homo religiosus. Jest nim raczej instrumentalna postawa wobec religii, traktowanie jej jako potencjalnego obszaru manipulacji i socjotechniki przez ludzi pozbawionych wiary. Uto¿samienie religii i polityki zagra¿a jednak nie tylko zbiorowym formom kultu, ale zatruwa ca³e ¿ycie religijne. Typy idealne doświadczenia religijnego Najczêœciej spotykane typologie doœwiadczenia religijnego opieraj¹ siê na modelach Maxa Webera i Niniana Smarta. Przeciwstawiaj¹ one spotkanie numinotyczne z Bogiem osobowym i transcendentnym zjednoczeniu mistycznemu z immanentnym i nieosobowym sacrum; religiê „wewn¹trzœwiatow¹”, zwi¹zan¹ z oddawaniem czci — religii „zewn¹trzœwiatowej”, zwi¹zanej z medytacj¹. W pierwszym przypadku œwiat jest dany cz³owiekowi jako obszar próby, który nale¿y przekszta³caæ, realizuj¹c bo¿y plan. W drugim — mistyk ucieka od œwiata, który zagra¿a jego duszy. Zamiast czuæ siê narzêdziem Boga, czuje siê raczej jak nape³nione ³ask¹ naczynie. Wed³ug Webera pierwszy typ idealny zrealizowali najpe³niej wczeœni purytanie, drugi wi¹¿e siê z hinduizmem (Weber 1986; Barbour 1984). Jak jednak zwróci³ uwagê Ian Barbour, tego rodzaju opozycyjne modele powinno siê stosowaæ komplementarnie w obrêbie tego samego paradygmatu, czyli np. w obrêbie chrzeœcijañstwa. „Stosowanie jednego modelu ogranicza mo¿liwoœæ stosowania drugiego; nie s¹ to po prostu «modele alternatywne», maj¹ce odmienne zakresy lub funkcje” (1984, s. 101). Ale te¿ wszystkie „wielkie religie œwiatowe” zawieraj¹ obydwa typy doœwiadczenia. „Wydaje siê, ¿e opozycja przyci¹gania i odpychania — pisze Barbour, nawi¹zuj¹c do fenomenologii Rudolfa Otto — oraz odczucia dystansu i to¿samoœci jest zawsze obecna w doœwiadczaniu œwiêtoœci, chocia¿ u poszczególnych jednostek i w poszczególnych tradycjach mo¿e siê uwydatniaæ b¹dź jeden, b¹dź drugi z tych aspektów”. Ró¿ni autorzy wskazuj¹ logiczn¹ opozycjê miêdzy modelami osobowymi i nieosobowymi w postrzeganiu sacrum. Przewaga jednych b¹dź drugich w obrêbie okreœlonej tradycji prowadzi zaœ do powa¿nych konsekwencji kulturowych, bo „tylko w przypadku osobowego Boga mo¿na mówiæ o boskiej woli, a zatem o istnieniu w œwiecie wolnoœci w miejsce powszechnego determinizmu”. Ale nawet i w tym przypadku �Czym jest doœwiadczenie zbiorowe? 165 osobowa symbolika spotkania i nieosobowa symbolika uto¿samienia wspó³istniej¹ ze sob¹ we wszystkich g³ównych tradycjach religijnych (Barbour 1984, s. 106– 108). Istot¹ religii jest wszak coincidentia oppositorum, przybieraj¹ce ró¿ne postacie. Dlatego spotkanie numinotyczne ma zawsze wymiar mistyczny. Modele doœwiadczenia religijnego mog¹ byæ u¿yteczne jako narzêdzia opisu pod warunkiem, ¿e bêdziemy je stosowaæ komplementarnie i w sposób ograniczony w czasie i przestrzeni, w obrêbie, czy te¿ od wewn¹trz tej samej, konkretnej kultury, a nie wobec mitycznego Wschodu czy Zachodu. By³ to ryzykowny skrót myœlowy w czasach Webera, a co dopiero w czasach wspó³czesnego mieszania siê kultur i religijnych bricoleurów. Typologia ta nie bez powodu rozprzestrzeni³a siê w zachodniej socjologii religii, ale mo¿e byæ z pewnymi korektami stosowana w obrêbie ka¿dego wyznania. Potrzebne s¹ jednak — jak powiada Charles Taylor — czulsze jêzyki, które w ka¿dej kulturze inaczej wype³ni¹ ogólny schemat. Przyk³adów nie trzeba szukaæ daleko. Czy g³êbokie prze¿ycie sakramentu Eucharystii w katolicyzmie jest spotkaniem numinotycznym, czy te¿ zjednoczeniem mistycznym? Modelowo wydaje siê jednym i drugim, ale dla badacza kultury religijnej istotne jest, jak prze¿ywa doœwiadczenie konkretna grupa wyznawców. Im mniej bêd¹ wyæwiczeni w racjonalizacji, tym mniejsze prawdopodobieñstwo, ¿e uto¿sami¹ swoje doznania z „doœwiadczeniem czegoœ co istnieje, ale co wykracza poza codziennoœæ, i co mo¿na, choæ niekoniecznie, nazwaæ Bogiem”. Maj¹ przecie¿ do dyspozycji „³askê” i „cud”, których w dodatku doœwiadczaj¹, jak twierdz¹, na co dzieñ. Tymczasem badacz reprezentuj¹cy kulturê ukszta³towan¹ pod wp³ywem protestantyzmu mo¿e w ogóle wykluczyæ doœwiadczenie katolickiej Komunii z przestrzeni ¿ycia religijnego, przypisuj¹c mu charakter magiczny. Czym jest doświadczenie zbiorowe? Istotnym problemem wspó³czesnej religijnoœci wydaje mi siê doœwiadczenie zbiorowe, w sposób najbardziej spektakularny poddane wp³ywom instytucji politycznych. Z perspektywy rozbuchanego indywidualizmu i „kultury autentycznoœci” zbyt ³atwo mówimy o religii tam, gdzie mamy do czynienia raczej z duchowoœci¹. A przecie¿, ¿eby mówiæ o religii, konieczny jest jakiœ element pistis, wiernoœci doœwiadczeniu, co podkreœla³ nawet sam C. G. Jung. To wiernoœæ doœwiadczeniu Tego, co istnieje naprawdê, wi¹¿e siê z potrzeb¹ ci¹g³ego wspominania, powrotu, stanowi źród³o wszelkich rytua³ów. Twierdzi siê, ¿e obecnie teoria religii Durkheima mo¿e inspirowaæ ju¿ tylko opisy nowoczesnych praktyk nacjonalistycznych i oskar¿a siê go o „mistycyzm” (w potocznym, uszczypliwym znaczeniu nieracjonalnoœci) za dostrzeganie we wspólnocie jakoœci odmiennej ni¿ prosta suma jednostek (por. np. Herzfeld 2004, s. 278, 283). Krytyka ta jest uzasadniona, jeœli chodzi o sam¹ teoriê, która �166 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... odzwierciedla model religii ukszta³towany w kulturze europejskiej przed wybuchem I wojny œwiatowej. Ta sama krytyka jednak przejawia tendencjê do przesadnego dezawuowania spo³ecznego aspektu religii. Brak jego zrozumienia ³¹czy siê zapewne z os³abieniem wiêzi spo³ecznych i dotyka równie¿ semantyki religijnej. Sformu³owania takie jak „œwiêtych obcowanie”, wyobra¿enie Koœcio³a jako mistycznego cia³a Chrystusa i to przez wszystkie pokolenia, wydaj¹ siê pozbawione uchwytnego sensu dla przeciêtnego uczestnika kultury. Przeciwnie rzecz siê ma z pojêciem „wspólnoty wyobra¿onej”, oddzia³uj¹cym na wyobraźniê obiektem têsknot i nostalgii. Teorie sprowadzaj¹ce religiê do indywidualnego doœwiadczenia Nadprzyrodzonego wydaj¹ siê klarowne i nabra³y smaku oczywistoœci, a pojêcie religii indywidualnej czy osobistej, konstruowanej na jednostkowym, subiektywnym doœwiadczeniu, nikogo ju¿ nie bulwersuje. W tej sytuacji warto zapytaæ za Taylorem, w jakim sensie mo¿na mieæ naprawdê indywidualne doœwiadczenia, skoro wszystkie wymagaj¹ jakiegoœ s³ownika, a tego dostarcza konkretna kultura. Taylor formu³uje dwie tezy, dotycz¹ce bezpoœrednio doœwiadczenia zbiorowego. Po pierwsze, „istniej¹ indywidualne (z pewnej perspektywy) doœwiadczenia, które niepomiernie wzmagaj¹ siê dziêki poczuciu, ¿e dzielimy je z innymi”. Po drugie, „istniej¹ pewne uczucia o naturze solidarnoœciowej, których nie mo¿na doznaæ samemu. Oznacza to, ¿e doœwiadczenie przeradza siê w coœ innego przez fakt, ¿e jest dzielone z innymi ludźmi” (2002, s. 26). Zbiorowemu doœwiadczeniu religijnemu odpowiada w s³owniku antropologicznym pojêcie communitas, zaproponowane przez Victora Turnera. Odnosi siê ono do modelu relacji spo³ecznych, przeciwstawnego funkcjonuj¹cemu na co dzieñ uporz¹dkowanemu systemowi–strukturze. Model ten oddaje istotê i cechy zjawiska, nazwanego przez Arnolda Van Gennepa faz¹ liminaln¹ obrzêdów przejœcia, które towarzysz¹ zmianie statusu spo³ecznego i kulturowego jednostki. Wyrwana ze spo³eczeñstwa, nie podlega ona ju¿, a zarazem jeszcze, jego zwyk³emu porz¹dkowi i hierarchii wartoœci. Przebywa pomiêdzy dwoma ró¿nymi statusami, pozbawiona ich atrybutów, a zarazem reprezentuje wymieszane cechy ich obu. Analogicznie communitas to paradoksalny stan poœredni, opisywany przez strukturalistów idiomem betwixt and between. Cechuj¹ce go dzia³ania obrzêdowe s¹ odwrócone w stosunku do norm przyjêtych w obrêbie „struktury”, jak to siê dziœ mówi, w Matrixie. Pomys³ Turnera polega³ na prze³o¿eniu trójdzielnego schematu obrzêdów przejœcia, opracowanego dla zmiany relacji pomiêdzy jednostk¹ a grup¹, na ogóln¹ dynamikê procesu spo³ecznego. ¯ycie zbiorowoœci charakteryzuje wed³ug niego przemiennoœæ dwóch przeciwstawnych modeli relacji, struktury i communitas, które s¹ wobec siebie wspó³zale¿ne. „Rozró¿nienie miêdzy struktur¹ a communitas jest nie tylko prost¹, znan¹ ró¿nic¹ miêdzy tym, co œwieckie, a tym, co œwiête, albo miêdzy polityk¹ �Wspólnota i nowe media. Flash mob 167 i religi¹. Niektóre trwale istniej¹ce urzêdy w spo³eczeñstwach plemiennych posiadaj¹ wiele œwiêtych atrybutów; w istocie, ka¿da pozycja spo³eczna posiada jakieś sakralne cechy. Ów «sakralny» komponent zostaje nabyty przez pretendentów do danej pozycji podczas obrzędów przejścia, poprzez które nastêpuje zmiana pozycji”. Nie chodzi tu jednak tylko o formaln¹ legalizacjê pozycji spo³ecznej jednostek. „[...] jest to raczej sprawa uznania istnienia zasadniczej i podstawowej, powszechnej wiêzi miêdzyludzkiej, bez której nie istnia³oby spo³eczeñstwo. Liminalnoœæ oznacza, ¿e ci na górze nie byliby tam, gdyby nie istnieli ci na dole, a ten, kto jest na górze, musi doœwiadczyæ tego, jak to jest byæ na dole” (Turner 2004, s. 242). Communitas albo „spo³eczeñstwo otwarte” (w przeciwieñstwie do „zamkniêtej” struktury) to wspólnota poza czasem, homogeniczna i braterska, która poddaje siê w³adzy „rytualnej starszyzny”. Najwy¿szego znaczenia nabieraj¹ w niej pokora, prostota, akceptacja bólu i cierpienia, wreszcie — inwersja ¿ycia i œmierci. Jej uczestników cechuje anonimowoœæ. Wspólnota taka czêsto „przecina na wskroœ plemienne i narodowe podzia³y”. O ile strukturze przys³uguje jakoœæ poznawcza, „communitas posiada jakoœæ egzystencjaln¹; anga¿uje ca³ego cz³owieka w jego relacji do drugiego ca³ego cz³owieka”. To raczej ten model relacji wytwarza symbole, metafory i porównania, a wiêc tak¿e sztukê i religiê. We wspó³czesnym spo³eczeñstwie zachodnim Turner dostrzega obecnoœæ modelu communitas w m³odzie¿owych ruchach kontrkultury, rozwijaj¹cych siê wœród osób wkraczaj¹cych w wiek doros³y, które nie doœwiadczaj¹ korzyœci p³yn¹cych z narodowych rytua³ów przejœcia i optuj¹ przeciw ograniczonemu statusami porz¹dkowi spo³ecznemu, nabieraj¹c „stygmatu ludzi z nizin” (Turner 2004, s. 253). Narzêdzia proponowane przez Turnera umo¿liwiaj¹ analizê procesu i sformu³owanie pytañ dotycz¹cych spo³ecznej i kulturowej konstrukcji czasu, w którym realizuje siê zbiorowe doœwiadczenie religijne. Nie wykluczaj¹ podejœcia fenomenologicznego, bo, jak powiada strukturalista Leach, communitas „jest to stan mistyczny, do którego nie stosuj¹ siê zasady œcis³ej logiki” (Leach, Ayock 1998, s. 40). Nie stosuj¹ siê, poniewa¿ cechuje go jednoœæ przeciwieñstw. Wspólnota i nowe media. Flash mob Wed³ug Charlesa Taylora horyzontalna „struktura wzajemnej prezentacji”, w której ka¿dy jest zarazem widzem i aktorem, tworzy ramy ulotnych wspólnot. Skupiaj¹ siê one wokó³ pojedynczego celu, stanowi¹c efemeryczne, nietrwa³e nowoplemiona, wspó³czesn¹ postaæ subkultur o znacznie mniej ni¿ one �168 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... Moment koronacji kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Latyczowskiej (Latyczów, obw. chmielnicki, Ukraina, 2013). Fot. J. Wajszczak wyraźnej, a nawet problematycznej to¿samoœci uczestników. Myœlê, ¿e przyk³adem takiej wspólnoty mo¿e byæ flash mob. Flash mob narodzi³ siê w 2003 roku w Nowym Jorku, jako praktyka artystyczna grupy anonimowych jednostek, które zaskakuj¹ przypadkowych widzów synchronicznym, absurdalnym dzia³aniem. Inicjuje je kontakt za poœrednictwem mediów elektronicznych, Internetu po³¹czonego z telefonami komórkowymi. Tylko czas i miejsce (publiczne) musz¹ byæ œciœle ustalone, scenariusz akcji pozostawia zazwyczaj pewn¹ swobodê uczestnikom, którzy mog¹ siê popisaæ w³asn¹ inwencj¹, pod warunkiem, ¿e nie zak³óc¹ ogólnej synchronii. Pochodzenie fm wskazuje inspiracjê dramatycznym wydarzeniem pocz¹tku naszego wieku, zamachem na WTC. Anonimowi uczestnicy dzia³aj¹ w idealnej harmonii w jak najwiêkszym skupisku ludzi, w centrum miasta w godzinach szczytu, w supermarketach, i osi¹gn¹wszy cel, rozpraszaj¹ siê niepostrze¿enie, wtapiaj¹ siê w otaczaj¹cy t³um, by — byæ mo¿e — ju¿ nigdy siê nie spotkaæ. Jest jednak jeszcze jeden istotny warunek: dzia³anie ma byæ zgodne z prawem, co charakteryzuje fm jako praktykê spo³eczn¹. „B³yskawiczny t³um”, jak nazywaj¹ go polscy internauci, nie jest najszczêœliwszym okreœleniem. Mobersi wprawdzie nie znaj¹ siê nawzajem, czy mo¿e: nie znaj¹ siê z widzenia, ale ³¹czy ich „sieæ”, która niczym swoista wiêź pozwala im �Tydzieñ Czuwania jako czas communitas 169 stworzyæ zorganizowany zespó³ samodzielnych jednostek, dzia³aæ planowo niejako wbrew t³umowi, przeciwstawiaæ siê jego inercji i — przez niekonwencjonalne zachowanie — zak³ócaæ jego codzienn¹ rutynê. Wpisana w tê formu³ê postawa kontestacji wobec tzw. kultury dominuj¹cej sprawia, ¿e fm ³atwo wykorzystaæ do celów zupe³nie innych ni¿ artystyczne. W Polsce obok klasycznych przyk³adów fm, happeningów inspirowanych dawn¹ Pomarañczow¹ Alternatyw¹ majora Friedricha, wiele akcji obiera³o za cel szyderstwo z masowej konsumpcji albo przeciwnie — organizowa³y je ró¿ne firmy w celach reklamowych (polska Wikipedia jako przyk³ad firmy, która próbowa³a takiego „zaw³aszczenia” flash mob, wskazuje miêdzy innymi „Gazetê Wyborcz¹”). Myœlê, ¿e mo¿na postrzegaæ fm jako swoiste æwiczenie instynktu spo³ecznego, manifestacjê ograniczonej jednomyœlnoœci, wyra¿onej symbolicznie scenariuszem projektowanego wydarzenia. Odwo³uje siê on zarówno do wolnej decyzji jednostki, jak i do jej têsknoty za niemo¿liw¹ do zrealizowania wspólnot¹. Fm przypomina te¿ inny rodzaj artystycznego dzia³ania, sztuki cia³a, czy raczej cia³: modne fotograficzne portrety wielkich grup ludzkich, tworz¹cych swoimi sylwetkami okreœlone obrazy, jak np. billboard Piotra Uklañskiego prezentowany przy placu Defilad w Warszawie, przedstawiaj¹cy portret Jana Paw³a II utworzony z postaci trzech i pó³ tysi¹ca ¿o³nierzy. Nawet jeœli zgromadzeni pozuj¹ przez krótki czas, trudno ich i w tym przypadku nazwaæ t³umem. Czy ten nowy rodzaj skupienia jednostek, kontaktuj¹cych siê za poœrednictwem Internetu i SMS–ów, wbrew pierwotnym, ludycznym za³o¿eniom, mo¿e s³u¿yæ zbiorowemu doœwiadczeniu religijnemu? Czy pulsowanie flash mob mo¿e siê rozwin¹æ w kontekœcie religii historycznej — i prze³o¿yæ siê na dzia³ania religijne? Tydzień Czuwania jako czas communitas Proponujê próbê analizy zachowañ kulturowych w Tygodniu Czuwania, czasie zbiorowego prze¿ywania przez Polaków œmierci papie¿a Jana Paw³a II w 2005 roku, z pomoc¹ kategorii communitas i w kontekœcie opisanego typu wspólnot. Niektóre sformu³owania i metafory, u¿yte do opisu tego czasu przez socjologów i dziennikarzy, wydaj¹ siê z perspektywy czasu kiczowate i źle dobrane, jakby jêzyk nie nad¹¿a³ za rzeczywistoœci¹. A jednak, mo¿e w³aœnie dlatego, sygnalizuj¹, ¿e mia³o miejsce doœwiadczenie zbiorowe. I tak wydarzenia Tygodnia Czuwania to „cud spo³eczny”, zwi¹zany z „charyzmatem medialnym Papie¿a, który mia³ niezwyk³y talent dwustronnej komunikacji na wszystkich trzech poziomach: miêdzyosobowym, grupowym i masowym. Gdy Go zabrak³o, ludzie jeszcze przez chwilê chcieli utrzymaæ tê komunikacjê”8. Podró¿e, spotkania i homilie 8 Socjolog Tomasz Goban–Klas za: Dobroch 2005, s. 2. �170 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... papieskie „po³¹czy³y serdecznymi wiêzami nieznane sobie ludy. On sta³ siê osob¹, przez któr¹ ludzie mogli siê porozumiewaæ”9. Od pocz¹tku pontyfikatu Jana Paw³a II w wypowiedziach Polaków na jego temat pojawia³y siê w¹tki uniwersalne — mesjañskie, i to nie tylko w kontekœcie znanego proroctwa Juliusza S³owackiego o polskim papie¿u. Po jego œmierci w komentarzach i nag³ówkach prasowych powtarza siê natomiast okreœlenie „globalny”: „nawet jeœli reprezentowa³ katolicyzm, uda³o mu siê dziêki talentowi i swojej osobowoœci reprezentowaæ globalne pasterstwo” (prezydent Izraela Szimon Peres). By³ pierwszym papie¿em zglobalizowanej kultury, kap³anem, który nowoczesnoœæ traktowa³ jak dar i wyzwanie, zarazem globalnym autorytetem. Czas Jego cierpienia i umierania to „globalna droga krzy¿owa”. Globalny wymiar postaci Karola Wojty³y odnosi siê tak¿e do czasu („przekracza³ wszelkie wyborcze kalendarze”, napisa³ Pawe³ Œpiewak) i innych aspektów ludzkiego œwiata: wyznañ, ró¿nic etnicznych itd. Przekraczanie granic to w tym przypadku zarazem nawi¹zywanie ³¹cznoœci, a nawet tworzenie wiêzi miêdzy skrajnie nieraz odmiennymi kategoriami ludzkiego œwiata, jednanie przeciwieñstw. W pocz¹tkowym okresie Tygodnia Czuwania nast¹pi³o w mediach przewartoœciowanie i faktyczne za³amanie ró¿nicy miêdzy nadawc¹ i odbiorc¹ w zakresie przedmiotu i jêzyka przekazu. Wraz z ni¹ za³ama³y siê rozró¿nienia miêdzy twórc¹ i konsumentem, postaw¹ aktywn¹ i biern¹. Odnosi³o siê wra¿enie, ¿e znacz¹ca czêœæ odbiorców podporz¹dkowa³a sobie media, narzuci³a im interaktywnoœæ, któr¹ na co dzieñ to raczej media usi³uj¹ wymusiæ wed³ug w³asnego scenariusza. Wielu dziennikarzom trudno by³o sprostaæ temu wyznaniu; nast¹pi³ czas karko³omnych prób dostosowania jêzyka mediów do potrzeb zbiorowego doœwiadczenia œmierci, prób czêsto koñcz¹cych siê fiaskiem. Podporz¹dkowaniu i wyciszeniu uleg³y wszelkie sprawy polityczne, a¿ do ca³kowitego zaniku zwyk³ych serwisów informacyjnych z kraju i ze œwiata. Przez pewien czas nie by³o nawet wiadomo, czy Filipiny pad³y ofiar¹ kolejnego, spodziewanego tsunami. Jednoczeœnie pojawili siê t³umnie w mediach duchowni i filozofowie reprezentuj¹cy ró¿ne wyznania i œwiatopogl¹dy, których charakteryzowa³o sprawniejsze pos³ugiwanie siê jêzykiem w kwestii tak zwanych doœwiadczeñ granicznych, czyli g³ównych problemów ludzkiej egzystencji. Obok nich wyst¹pi³ tak¿e „przeciêtny cz³owiek”, uczestnik zbiorowych modlitw czy bia³ych marszów, który czasem potrafi³ z wiêksz¹ ni¿ dziennikarze swobod¹ wyraziæ swoje osobiste emocje. Na przyk³ad znany breakdancer Kwiatek, który kiedyœ tañczy³ dla papie¿a, wyjaœni³ w TOK FM, ¿e œwiat jest jak wielka, piêkna choinka, z której znik³a najpiêkniejsza bombka, i choinka ju¿ nigdy nie bêdzie taka sama. M³ody cz³owiek na krakowskich B³oniach, deklaruj¹c siê jako niewierz¹cy, t³umaczy³ dziennikarzowi TVP 1, ¿e zawsze mia³ ¿al do Papie¿a o uprawianie polityki, a teraz zrozumia³, ¿e to „nie kult jednostki, ale kult ducha” (3 IV). 9 Socjolog Pawe³ Œpiewak (2005, s. 10). �Tydzieñ Czuwania jako czas communitas 171 Reakcje komentatorów ulega³y stopniowemu przewartoœciowaniu od niechêci, przera¿enia, a nawet niesmaku (jak w przypadku obrazów umieraj¹cej w tym samym czasie na oczach telewidzów, od³¹czonej od podtrzymuj¹cej jej ¿ycie aparatury Terri Schiavo) po os³upienie, stopniowe wyciszenie, milczenie. Od czarnych kirów po bia³e wst¹¿eczki, przypinane na znak swoistej inwersji miêdzy œmierci¹ a ¿yciem, i wreszcie — zatrzymanie gestu, bezruch. Milczenie i bezruch oznacza³y punkt kulminacyjny, moment pojednania ró¿nic, czas communitas. Uchwyci³ ten moment Pawe³ Œpiewak, pisz¹c o ostatniej encyklice papieskiej, „encyklice bez s³ów”, i wyrazi³ doœwiadczenie, które — wiem to z rozmów — sta³o siê udzia³em wielu osób. „Niewys³owiona encyklika papie¿a przekracza wszelkie religijne podzia³y. Przekracza naiwnie zbudowany podzia³ na wierz¹cych i niewierz¹cych. To jest przes³anie najdoskonalej ekumeniczne, bo po prostu ludzkie. Ludzie obserwuj¹cy jego cierpienie i odchodzenie stawali solidarnie z papie¿em, a w jego bólu dostrzegali siebie i ból tych, którzy przy nas cierpi¹, odchodz¹. Pamiêtam umieranie swojego ojca, nag³¹ œmieræ matki. Widzê przed sob¹ trud agonii dziadka. Wobec tych doœwiadczeñ powraca — z wydźwiêkiem wyj¹tkowym, bo wpisanym w kulturê mediów, popkulturê — pytanie o œmieræ, sens ¿ycia. Solidarnoœæ w modlitwach, w myœlach z cierpi¹cym cz³owiekiem staje siê chwil¹ solidarnoœci z cierpieniem, œmierci¹ — niezale¿nie od tego, kto cierpi i umiera. To jest ten moment zatrzymania, moment potrzebnego milczenia” (Œpiewak 2005, s. 10). Moment „zatrzymania œwiata” znaczy zbiorowe doœwiadczenie religijne, kiedy ¿ycie i œmieræ przestaj¹ siê sobie przeciwstawiaæ. T³um przeobrazi³ siê we wspólnotê, kiedy „na oczach milionów papie¿ wêdrowa³ mistyczn¹ drog¹ nocy. Niczego nie skrywa³”. W narracji Œpiewaka nastêpuje te¿, równolegle do doœwiadczenia zapoœredniczonego przez media, przewartoœciowanie (chocia¿ wzglêdne i krótkotrwa³e) zarówno mediów, jak i kultury popularnej. To prawda, nie znosi ona modlitwy, nie lubi s³aboœci, staroœci, bezsilnoœci, a jeœli ukazuje œmieræ, to „przypomina ona grê komputerow¹, a i tak jest w zapasie trzecie ¿ycie”. Papie¿ jednak odwraca³ ten porz¹dek rzeczy i pokaza³ nam „brakuj¹cy wymiar tej kultury”. Dla wielu ludzi doœwiadczenie tego brakuj¹cego wymiaru by³o jednak mo¿liwe w³aœnie dziêki mediom, byæ mo¿e — dziêki uproszczeniu przekazu, charakterystycznemu dla kultury popularnej. „Ikona kultury” jako okreœlenie Papie¿a, dwuznaczny podtytu³ w artykule Paw³a Œpiewaka, pochodzi³ zapewne od redaktora, który w sposób nieco opatrzny zrozumia³ tekst, a mo¿e tylko — zgodnie z powszechn¹ praktyk¹ — postanowi³ go dobitnie streœciæ. A jednak, paradoksalnie, mo¿na dziêki temu odczytaæ kolejn¹ opozycjê, która przestaje byæ sprzecznoœci¹ w kontekœcie papieskiego wizerunku: Papie¿ pokaza³ brakuj¹cy wymiar kultury — i jednoczeœnie sta³ siê �172 Tydzieñ Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doœwiadczenie religijne... jej ikon¹. I post factum: „razem z jego odejœciem ginie lub tylko skrywa siê to, co trwa³e”; „on pokazywa³ [...] potrzebê odniesienia i zakorzenienia w tym, co wieczne” (Œpiewak 2005, s. 11). Kolejne przewartoœciowanie, a nawet inwersjê, dostrze¿ono w relacjach pomiêdzy duchowieñstwem i laikatem, który zbudzi³ siê niczym „œpi¹cy olbrzym”. „[...] tym razem pasterze musieli pod¹¿yæ za owieczkami. To wszystko by³o bardzo spontaniczne” (Pora... 2005). Nie brakowa³o w tym czasie obrazów spo³ecznego odró¿nicowania, „homogenizacji”. Dziennikarze „Gazety Wyborczej” donosili z Rzymu, ¿e w nocy przed pogrzebem Papie¿a, w pobli¿u zamkniêtego wejœcia na plac œw. Piotra, „na ulicy stoj¹, siedz¹ albo le¿¹ na kocach, karimatach i w œpiworach Polacy. Widok niesamowity: obok siebie ksiê¿a w sutannach, zakonnice w habitach, kibice pi³karscy w szalikach, harcerze w mundurach”. Przewartoœciowanie ¿ycia i œmierci sprawi³o, ¿e wspólnota objê³a tak¿e zmar³ych. Trzydziestoszeœcioletnia kobieta z Bydgoszczy, matka trójki dzieci, po raz pierwszy wyje¿d¿a za granicê autokarem do Rzymu. „M¹¿ jest nauczycielem, nie mamy wiele pieniêdzy — mówi. — Jadê, by zrobiæ przyjemnoœæ tacie. Tata nie ¿yje od dziesiêciu lat. Bardzo kocha³ Papie¿a”10. Kiedy wiatr na placu œw. Piotra zatrzasn¹³ ok³adkê Ewangeliarza na trumnie Jana Paw³a II, wszystko zaczê³o wracaæ do strukturalnej normy, z jêzykiem na czele. Prasa wychodz¹ca pod koniec okresu Tygodnia Czuwania i wkrótce po jego zakoñczeniu odzyska³a g³os. Nawet tam, gdzie autorzy w sposób oczywisty starali siê nawi¹zywaæ do jêzyka religijnego i cytowali fragmenty Biblii i tekstów papieskich, w tytu³ach mo¿na by³o obserwowaæ nie tylko uproszczenie, ale i wulgaryzacjê przekazu, np.: „Globalna droga krzy¿owa. W Rzymie dosz³o do prefiguracji [sic!] mêki i umierania Jezusa, tyle ¿e w warunkach globalnej wioski” (Œpiewak 2005, s. 12). Potê¿na Księga Kondolencyjna portalu Onet.pl, wydana w wersji papierowej w postaci 36 tomów wpisów internautów, po 900 stron ka¿dy, zawiera dokumenty, które sta³y siê niemal natychmiast inspiracj¹ artystyczn¹. Anna Okraœko, autorka cyklu prac Znicze dla Ojca Świętego, prezentowanych w lipcu w krakowskiej Otwartej Pracowni, komentuje formê przekazu, jêzyk SMS–ów i internetowe symbole ¿a³oby, „znicze” — [*] lub [”], netspeaki, buźki, emotikony: „Wszystkie te wypowiedzi s¹ do siebie strasznie podobne; dochodzi jeszcze sprawa z nickami. Podpis «owca» w po³¹czeniu z wznios³ymi wyrazami smutku jest dosyæ œmieszny” (Dobroch, Kuźmiñski 2005, s. 2). Trzeba byæ jednak ostro¿nym w tego rodzaju ocenach: komizm nie od dziœ s¹siaduje z „cudownym materializmem wra¿eñ”, jak okreœli³ Leopold Staff franciszkañsk¹, antyspekulatywn¹ wizjê œwiata. 10 <http://serwisy.gazeta.pl/df/51,34471,2646751.html?i=0> (12.11.2014). �Tydzieñ Czuwania jako czas communitas 173 Szczególne wra¿enie wywar³y na mnie œwietlne widowiska w wielkich blokach. Ju¿ nie œwieczki zapalane w oknach o okreœlonej godzinie jak w czasach Solidarnoœci, ale oœwietlone okna tworz¹ce krzy¿e, a nawet, na jednym z akademików, serce i napis „JP II”. Taki efekt wymaga³ porozumienia wszystkich mieszkañców, równie¿ tych, którzy wygasili œwiat³a na czas. Zdjêcia tych efektownych instalacji kr¹¿y³y w Internecie. Na jednym z takich nocnych zdjêæ widnia³ szereg (a mo¿e kr¹g?) trzymaj¹cych siê za rêce m³odych ludzi, wpatrzonych w œwietliste krzy¿e okien na stoj¹cych rzêdem blokach. By³y to krakowskie akademiki. Myœlê, ¿e to w³aœnie przyk³ad dzia³ania typu flash mob, zastosowanego w kontekœcie religijnym, chocia¿ niekoniecznie z religijn¹ intencj¹. Byæ mo¿e niektórzy uznaj¹, ¿e to kolejna uzurpacja, ¿e w³aœnie dlatego nale¿y opisane przypadki wykluczyæ poza tê kategoriê, z za³o¿enia bezideow¹. Tego siê jednak nie da zrobiæ, ani ca³kowita bezideowoœæ, ani przypisanie wszystkiego koœcielnym inspiratorom w ramach teorii spiskowej nie maj¹ racji bytu. S¹dzê, ¿e dosz³o w tym przypadku do harmonijnego po³¹czenia dzia³ania z jego celem — doœwiadczenia wspólnoty, osadzonej w tradycji religijnej i realizuj¹cej zasady communitas. Œwietlne krzy¿e znacz¹ce bloki i ulice Jana Paw³a II w ca³ej Polsce uznane zosta³y za „doœwiadczenia nowej wyobraźni modlitwy”, „nowej wyobraźni duchowoœci” (Pora... 2005). Tomasz ¯ukowski, socjolog, w wypowiedzi dla Katolickiej Agencji Informacyjnej o tzw. pokoleniu JP II okreœli³ aktywnoœæ m³odych ludzi, komunikuj¹cych siê przy pomocy nowych mediów, jako „pospolite ruszenie czasów cywilizacji informacyjnej”. Zapytany, czy odkrywanie to¿samoœci przez m³odych Polaków, „którego katalizatorem by³a œmieræ Jana Paw³a II, prze³o¿y siê na ¿ycie spo³eczne”, przedstawi³ diagnozê: „W tej chwili jesteœmy dopiero na pocz¹tku tej przemiany, w fazie polegaj¹cej na wspólnocie uczuæ i wartoœci, odkrywaniu swej podmiotowoœci, w³asnego «my». M³odzi przestaj¹ byæ — jak g³osi³a czêœæ ich medialnych liderów — «generacj¹ Nic», zaczynaj¹ mówiæ sami o sobie «pokolenie Jana Paw³a II»” (¯ukowski 2005). Do miana pokolenia JP II pretenduj¹ przedstawiciele trzech generacji, chocia¿ okreœlenie to pojawi³o siê po zorganizowanych z papieskiej inicjatywy Œwiatowych Dniach M³odzie¿y w Pary¿u, w 1997 roku. Chodzi³o wiêc pierwotnie o pokolenie ich uczestników, urodzonych w latach 80. Jego polscy reprezentanci mogliby przyswoiæ doœwiadczenie Tygodnia Czuwania jako „inicjacyjne”. S¹ to jednak uczestnicy „nowoplemion”, którzy gwa³townie i wrogo kontestuj¹ wszelkie próby etykietowania, przypisania im jakiejœ sta³ej, jednolitej to¿samoœci, s³usznie upatruj¹c w takich praktykach przemoc ze strony starszego pokolenia. Specjaliœci od marketingu natychmiast morduj¹ noœne symbole, wprowadzaj¹c je poprzez ró¿norodne produkty do kultury masowej i nadaj¹c im charakter wypatroszonych ze znaczenia ikonek. Czy pamiêæ o zbiorowym doœwiadczeniu mo¿e siê oprzeæ takiej erozji? �Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej Jezus wychodzi z IPN–u, ukrywa twarz w d³oniach i p³acze. — Co siê sta³o? — pytaj¹ go przechodnie. — A ja myœla³em, ¿e to tylko Judasz...1 Wspó³czesna komercjalizacja tekstów kultury ma nieuchronnie charakter polityczny. Nasze ¿ycie zdominowa³a kultura popularna, tworzona przez œcieraj¹ce siê ze sob¹ dyskursy. Rozpoznanie tego „frontu walki”, charakteru konfliktów i interakcji zachodz¹cych miêdzy zró¿nicowanymi dyskursami, jest powa¿nym zadaniem, zwi¹zanym z refleksyjnym konstruowaniem podmiotowoœci zbiorowej i jednostkowej. Mo¿e te¿ ono rzuciæ œwiat³o na przyczyny zawrotnej kariery niektórych apokryfów oraz technik ich aktualizacji. Jako przyk³ad proponujê spektakularny, wielkanocny powrót biblijnego Judasza i jego karierê w roli bohatera mediów, zarówno „globalnych”, jak i lokalnych, polskich. Apokryf postrzegam jako rodzaj deklaracji to¿samoœci grupowej b¹dź indywidualnej wobec dominuj¹cego nurtu kultury religijnej. Wyró¿nia go wœród innych praktyk kulturowych zwi¹zanych z to¿samoœci¹ orientacja na Bibliê, czy te¿ jej aktualn¹, kanoniczn¹ wyk³adniê. Apokryf jest zatem prób¹ wiary w znaczeniu religijnym i propaguje konkretny model ludzkiej egzystencji. Z takiego rozumienia tego pojêcia wynika, ¿e jest ono komplementarne wobec kanonu i w sensie technicznym opiera siê na parafrazowaniu, przek³adaniu fragmentów Pisma na inny jêzyk, umieszczaniu ich w nowym kontekœcie. Ze wzglêdu na to, ¿e apokryf jednoczeœnie stanowi mimesis Biblii i zajmuje wobec jej oficjalnej interpretacji pozycjê zmarginalizowan¹, jest on kategori¹ z pogranicza dyskursu biblijnego i innych dyskursów religijnych i (lub) kulturowych, jest kategori¹ miêdzy nimi poœrednicz¹c¹. Mechanizm parafrazy ³¹czy apokryf z pastiszem, postmodernistyczn¹ praktyk¹ kulturow¹ — pozbawion¹ wiary, ironiczn¹ gr¹, z za³o¿enia zrelatywizowan¹ do lokalnego kontekstu. „P³ynna to¿samoœæ” gracza umo¿liwia mu zabawê 1 Tê anegdotê wyg³osi³ Aleksander Kwaœniewski jako komentarz do procesu lustracji w wypowiedzi w³¹czonej do g³ównego wydania Wiadomoœci TVP 1 z 3 wrzeœnia 2009. �Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej 175 w coraz to nowej grze, ale w ¿adnej nie pozwala mu siê zadomowiæ. Przemyœlany pastisz, plagiuj¹cy ironicznie inne teksty kultury, mo¿e dostarczaæ niektórym intelektualnej satysfakcji, ale na poziomie masowego odbioru powoduje czêsto têsknotê za „pewn¹” wiar¹, radykalizacjê i popadanie w fundamentalizm. Nowy kontekst dla wspó³czesnego „pastiszowania” tworzy znacz¹ca zmiana w œrodkach przekazu: pismo coraz bardziej poddaje siê dominacji obrazu. Nie chodzi ju¿ o to, ¿e dobrze sprzedaj¹cej siê ksi¹¿ce z regu³y towarzyszy film, ale coraz czêœciej film poprzedza ksi¹¿kê, ilustrowan¹ zaczerpniêtymi z niego zdjêciami, pe³n¹ komiksowych skrótów myœlowych i jêzykowych gier. Ksi¹¿ka traci wiêc autonomiê, jako czêœæ zestawu funkcjonuje w roli pami¹tki po filmie albo jego reklamy. Zgodnie z b³yskotliwym sformu³owaniem Milana Kundery, ideologiê zast¹pi³a w naszych czasach imagologia, co powoduje wycofywanie siê rzeczywistoœci z naszego pola widzenia, a bardziej precyzyjnie: znikanie jej aspektów niepoddaj¹cych siê obrazowaniu. Spektakularny powrót niektórych apokryfów w globalnych i lokalnych adaptacjach dokonuje siê ze wzglêdu na ich fabularno–obrazowy (czyli komiksowy) charakter, wykorzystywany w komercyjnej produkcji. Nie nale¿y wiêc raczej oczekiwaæ od owych adaptacji przekazu g³êbszych prawd egzystencjalnych, chocia¿ mog¹ one je sygnalizowaæ i ku nim prowadziæ. Prze³omowe znaczenie dla powrotu Biblii do kultury popularnej mia³ sukces Pasji Mela Gibsona, zas³uguj¹cej ze wzglêdu na sw¹ kulturow¹ rolê na miano „filmu nostalgicznego”, zgodnie z rozumieniem tego pojêcia przez Frederica Jamesona (1996). Ów krytyk postmodernizmu zwróci³ uwagê na dyskretn¹ ró¿nicê miêdzy realistyczn¹ prób¹ przedstawienia rzeczywistoœci historycznej a ukazaniem przedstawieñ, œwiadom¹ gr¹ stereotypami kulturowymi. Z t¹ pierwsz¹ konwencj¹ w wysokobud¿etowych filmach o tematyce religijnej hollywoodzkie wytwórnie po¿egna³y siê w po³owie lat 60. ubieg³ego stulecia. Potem „Biblia sta³a siê tematem tabu. Dopiero wielki sukces «Pasji» wyprodukowanej za prywatne pieni¹dze Mela Gibsona i rozpowszechnianej praktycznie poza hollywoodzkim obiegiem (wp³ywy wynios³y 612 mln. dol.) uœwiadomi³ szefom najwiêkszych studiów, ¿e maj¹ pod nosem blisko 100– milionow¹ widowniê, któr¹ mo¿na przyci¹gn¹æ do kina — pod warunkiem, ¿e filmy nie bêd¹ epatowaæ seksem i bêd¹ zgodne z «rodzinnymi wartoœciami»”. Dla tej nowo odkrytej widowni „s³ynne studio 20th Century Fox tworzy filiê FoxFaith, która bêdzie produkowaæ filmy dla chrzeœcijañskich fundamentalistów”, i to a¿ dwanaœcie rocznie, o bud¿ecie od 3 do 20 mln dolarów (Basara 2006, s. 20). Pojêcie „chrzeœcijañskiego fundamentalizmu” zrobi³o ostatnimi czasy karierê medialn¹ godn¹ g³êbszego studium. Przywo³uje siê je czêsto w opozycji do postawy liberalnej, jako synonim dogmatycznej prawicowoœci i fanatyzmu. �176 Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej Misterium Mêki Pañskiej na kalwaryjskiej drodze. (Szarogród, obw. winnicki, Ukraina, maj 2013). Fot. K. Kaczmarska Cytowany tu autor pamiêta o jego w³aœciwym, historycznym znaczeniu jako protestanckiej ortodoksji, wiêc w zapoznanej stumilionowej amerykañskiej widowni dostrzega „20 mln konserwatywnych katolików i a¿ 80 mln chrzeœcijañskich fundamentalistów”. Po czym dowiadujemy siê, ¿e jeden z wiceprezydentów wytwórni do spraw marketingu, nale¿¹cy do „fundamentalistycznego Koœcio³a” (?), deklaruje, i¿ produkcja FoxFaith bêdzie omija³a tematy, „które mog¹ spowodowaæ podzia³y natury politycznej, jak np. aborcja. «Naszym g³ównym zadaniem jest dostarczanie rozrywki, a nie g³oszenie prawd wiary»” (Basara 2006, s. 20). Jak na fundamentalistê, ciekawa wypowiedź. Film Gibsona nawi¹zuje do ducha katolicyzmu, czy mo¿e raczej stereotypów kulturowych, sprzed Vaticanum II, co uderza zarówno w naturalistycznym obrazie mêki Chrystusa, jak te¿ karykaturalnym przedstawieniu starszyzny ¿ydowskiej oraz przerysowanym portrecie Judasza jako syna zatracenia. Najbardziej wspó³czesny jest Szatan, postaæ z horroru, postmodernistyczny transwestyta, albo mo¿e drag queen, pojawiaj¹cy siê w jednym z epizodów pod postaci¹ kobiety z dzieckiem na rêku. Dojmuj¹cy, mroczny obraz cierpienia i z³a, oszczêdna, wyrazista postaæ Marii, wreszcie unikniêcie œmiesznoœci dziêki aramejskim (a w ka¿dym �Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej 177 razie nieanglojêzycznym!) dialogom zdecydowa³y o powodzeniu tego filmu, któremu trudno odmówiæ swoistej wielkoœci. G³ód prawdy w kulturze pastiszu, têsknota za niespe³nion¹ to¿samoœci¹, to potrzeby, na które wydaje siê odpowiadaæ Pasja, wykorzystuj¹ca stare schematy kultury chrzeœcijañskiej. W œrodowiskach laickich funkcjonuj¹ one na poziomie jêzykowym, jako figury retoryczne oderwane od biblijnego źród³a, za to zazwyczaj mgliœcie i wybiórczo kojarzone z ludowymi praktykami pamiêtanymi z dzieciñstwa, albo ju¿ tylko z mediów. Czasami zaœ ich chrzeœcijañskie znaczenie ca³kowicie ulotni³o siê ze œwiadomoœci. Wp³yw filmowej Pasji tak komentuje dziennikarka „Gazety Wyborczej”: „[...] póki Mel Gibson w 2004 r. nie nakrêci³ swego g³oœnego filmu, pokazuj¹c ostatnie 12 godzin z ¿ycia Jezusa, s³owo «pasja» kojarzono u nas przede wszystkim z gwa³townym, namiêtnym uczuciem” (Derkaczew 2006, s. 17). Promocjê Ewangelii Judasza, gnostyckiego apokryfu opublikowanego 6 kwietnia 2006 roku w trzech jêzykach przez szwajcarsk¹ fundacjê Maecenas for Ancient Art z Bazylei (Wojtasiñski, Florek–Moskal 2006), uwa¿am za swoist¹ reakcjê na wzrastaj¹c¹ popularnoœæ dyskursu, reprezentowanego przez Gibsonowsk¹ Pasję. Oba fenomeny trzeba rozpatrywaæ jako produkty rynkowe, dostosowane do oczekiwañ masowego widza, ale zarazem w kontekœcie próby si³ dwóch przeciwstawnych, wrogich sobie dyskursów politycznych. Promocja apokryfu, któr¹ uroczyœcie celebrowano w Waszyngtonie, poprzedzi³a obchodzone w koœcio³ach chrzeœcijañskich œwiêta Wielkanocne, umo¿liwiaj¹c przygotowanie na czas t³umaczeñ w jêzykach lokalnych. Apokryf zosta³ wiêc opublikowany w œwi¹tecznych wydaniach prasy. S¹dzê, ¿e wydarzenie to sta³o siê kolejnym znacz¹cym prze³omem w niepokoj¹cym procesie polityzacji religii. Kultura popularna kieruje swoje korzenie ku zapomnianym modelom ludzkiego doœwiadczenia, zapoznanym religiom i filozofiom. Pozbawiona pamiêci, skoncentrowana na politycznej aktualizacji minionych zdarzeñ, wykorzystuje materialne zabytki, odcina je od ich oryginalnych źróde³, stroi w przypadkowe atrybuty, konstruuje paradoksaln¹ „pop–archeologiê wiedzy”. Godna uwagi jest z tej perspektywy poetyka komentarza Andrew Cockburna w „National Geographic”, tekstu o znaczeniu źród³owym dla „rehabilitacji Judasza”. Z pozoru tekst koncentruje siê na szczegó³ach badañ nad papirusem sprzed 1700 lat, jego jêzyku, datowaniu, aby wywo³aæ wra¿enie naukowego obiektywizmu. W rzeczywistoœci kreuje jego badaczy, prezentowanych jako autorytety naukowe, na bohaterów popkultury. Oto „tryskaj¹cy entuzjazmem, pe³en energii akademik”, pa³aszuj¹c sa³atkê z kurczaka, wykrzykuje: „To ekscytuj¹ce [...] To wyjaœnia, dlaczego Judasz zostaje uznany przez Jezusa za najlepszego z uczniów. Pozostali tego nie ³apali” (Cockburn 2006, s. 15; wypada tu wyjaœniæ, ¿e „to” oznacza pogl¹dy przedstawione w Ewangelii Judasza). Bohaterscy akademicy wraz z pomocnikami wystêpuj¹ przeciw niebezpiecznym, spiskuj¹cym si³om, a zarazem przez jakieœ cudowne si³y s¹ wspomagani. Sam �178 Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej fakt przetrwania apokryfu zosta³ przedstawiony jako zdarzenie cudowne. Wypowiedzi legalizuj¹ce odkrycie autorytetów same siê jednak falsyfikuj¹. Uczony biblista i t³umacz, komentuj¹c krytykê apokryfu z ok. 180 roku autorstwa biskupa Ireneusza, wyjaœnia j¹ rzekomo uniwersalnym prawem: ówczeœni gnostycy byli mistykami, „a mistycy zawsze budzili gniew zinstytucjonalizowanej religii. W koñcu mistycy s³ysz¹ g³os Boga w swoim wnêtrzu i nie potrzebuj¹ poœrednictwa kap³ana” (Cockburn 2006, s. 12). Zadziwia przypisany uczonemu anachroniczny obraz spolaryzowanego ¿ycia religijnego w II wieku, podzielonego miêdzy „religiê instytucjonaln¹” i „mistyków”, i powielaj¹cy rozpowszechniony stereotyp, który g³osi, ¿e prawdziwie wartoœciowe jest w religii tylko to, co mistyczne. Kolejnym zabiegiem w celu aktualizacji apokryficznego przekazu jest uk³on w stronê feministek. Poniewa¿ biskup Ireneusz wyra¿a oburzenie z powodu gnostyka Marcusa, pod którego wp³ywem kobiety wyg³asza³y „nonsensy” i uwa¿a³y siê za prorokinie, dowodzi to, ¿e Ireneusz, jako reprezentant instytucjonalnej religii, by³ w dodatku (to przecie¿ oczywiste!) mêskim szowinist¹, co ostatecznie podwa¿a jego wiarygodnoœæ. Apologetyczna charakterystyka gnostyków, wczesnych chrzeœcijan o „nieszablonowych przekonaniach”, nie wspomina nazwy grupy, której bibliœci przypisuj¹ apokryf, zapewne dlatego, ¿e wymaga³oby to rehabilitacji Kaina i ujawni³o charakterystyczn¹ cechê gnozy, inwersjê wartoœci wobec kanonicznej wartoœci tradycji chrzeœcijañskiej. Nie nag³aœnia tak¿e gnostyckiej pogardy dla cia³a i ziemi, niepopularnej wœród masowego odbiorcy, która zgodnie ze stereotypem powinna cechowaæ raczej „religiê instytucjonaln¹”. Media pod¹¿aj¹ce za tezami „National Geographic” g³osz¹ jednoznaczny werdykt: „Zdrada nie jest zdrad¹, ale bohaterstwem, a Chrystus sam aran¿uje swoje aresztowanie i œmieræ” (Wiœniewska 2006, s. 22). Judasz jest bohaterem kultury popularnej. Papirus sprzed 1700 lat pos³u¿y³ jako rekwizyt dla stylizacji antykoœcielnego i antyklerykalnego dyskursu, konstruowanego z powo³aniem siê na autorytet rzekomej nauki, w imieniu bli¿ej nieokreœlonych mistyków i feministek. Stereotyp przeœladowczy „poznaj ¯yda” odwrócony w analogiczny stereotyp: „poznaj ksiêdza”, wzbogacono mrocznym w¹tkiem tajemniczych dokumentów, ukrywanych przez wieki w watykañskich archiwach. Po tym globalnym obrazie zderzenia dyskursów spróbujmy teraz okreœliæ jego lokaln¹, polsk¹ percepcjê, która ma swoj¹ w³asn¹ specyfikê. Od pocz¹tku lat 80. zajmujê siê interpretacjami Biblii — jej przekazem w wiejskich spo³ecznoœciach wyznawców ró¿nych obrz¹dków chrzeœcijañskich, a szczególnie pogranicza katolicyzmu i prawos³awia w Polsce, na Litwie, Bia³orusi i Ukrainie2. Jestem d³u¿niczk¹ ks. prof. Marka Starowieyskiego, którego pierwsze krajowe wydanie Apokryfów Nowego Testamentu w 1986 roku by³o dla mnie oparciem, inspiracj¹, a tak¿e otwar³o przede mn¹ drogê do dok³adniejszego poznawania tradycji kanonicznej . 2 �Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej 179 Jeszcze niedawno studia tego rodzaju mia³y charakter peryferyczny zarówno w znaczeniu przestrzennym, jak i w odniesieniu do problematyki badawczej. Od kilku lat jednak, w wyniku — jak s¹dzê — równoleg³ych procesów spo³ecznych i kulturowych, zarówno nasze wschodnie pogranicza, jak i apokryfy, znalaz³y siê w centrum uwagi mediów i wspó³tworzonej przez nie kultury popularnej, sta³y siê atrakcyjne politycznie. W ostatniej dekadzie kategorie graniczne, peryferie i marginalia, nabiera³y popularnoœci wobec postmodernistycznego upadku metanarracji (a wiêc tak¿e niechêci wobec wszelkich kanonów) i powrotu do „ma³ych opowieœci”, pozbawionych wszelkich roszczeñ do uniwersalizmu. Nasta³ wiêc czas sprzyjaj¹cy apokryfom, które, jak konstatuje ks. Marek Starowieyski, reprezentuj¹ „raczej literaturê prowincji” (2005, s. 50). W narracjach badanych przeze mnie spo³ecznoœci Jan, Piotr i Judasz to trójka najbardziej wyrazistych aposto³ów. Jako towarzysze wêdrówek Boga–Jezusa, wyobra¿anego jako starca, postacie te tworz¹ strukturê, w której Piotr zajmuje pozycjê poœredni¹ miêdzy ukochanym przez Jezusa uczniem, dziewiczym Janem, a Judaszem jako „synem zatracenia”, prekursorem wszystkich samobójców, alter ego Szatana. Przekaz kulturowy zachowa³ pamiêæ ró¿norodnych interpretacji postaci Judasza, w tym apokryficznych. Zdrada Judasza przeciwstawiana bywa³a doœæ powszechnie zdradzie Piotra, uwa¿anej za nie mniej straszn¹, bo trzykrotn¹, a w dodatku poprzedzon¹ kuszeniem samego Mistrza (Mt 16, 22–23; Mk 8, 32–33). Pycha, nerwowoœæ i ob³êd by³y rozwa¿ane przez moich rozmówców jako przyczyny zdrady Judasza i jego samobójstwa. Wed³ug niekiedy pojawiaj¹cej siê opinii by³by jednak najwiêkszym œwiêtym, gdyby siê nie powiesi³. Nie sta³o siê tak, bo zw¹tpi³ w bo¿e mi³osierdzie — mówili jedni. Inni jednak, wierni „genealogicznym” stereotypom, wskazywali Kaina jako przeklêtego przodka Judasza, lokuj¹c ich obu za drzwiami piek³a. I ta wizja nie przes¹dza jednak jeszcze o jednoznacznoœci oceny, bo niektórzy potrafili zatrzymaæ os¹d na granicy — ¿eby u¿yæ okreœlenia teologa — „ciemnej tajemnicy bo¿ego odrzucenia” (Bonhoeffer 1937, s. 3)3. Wielu jednak sk³ania³o siê ku fatalistycznej wierze w magiczn¹ moc odwiecznej kl¹twy dziedziczonej przez potomstwo, wierze, która bywa nadal ¿ywotnym schematem wyobraźni, nadaj¹c metonimiczne znaczenie „karze Opatrznoœci”. Zniekszta³caj¹ca rytualna wizja ³¹czy siê z wielkotygodniow¹, zbiorow¹ egzekucj¹ Judasza wystêpuj¹cego w roli koz³a ofiarnego, praktykowan¹ jeszcze w koñcu lat 90. w po³udniowo–wschodniej Polsce. Jest on wówczas personifikacj¹ z³a. Wieszana, pa³owana, palona i topiona kuk³a jako przedmiot ludowych judaszków to niezbêdna postaæ czarno–bia³ej wizji œwiata, zespolona z magicznym rytua³em 3 W podobnym duchu interpretowa³ znaczenie postaci Kaina, jako archetypicznej dla pojêcia grzechu, „ale przecie¿ i zbawienia chrzeœcijanina”, Micha³ Klinger (1981, s. 13). Wypada tu zwróciæ uwagê, ¿e ludowe narracje w sposób obrazowy i symboliczny — podobnie jak kultura popularna, chocia¿ innymi œrodkami — sygnalizuj¹ treœci teologiczne czy metafizyczne i mog¹ ku nim prowadziæ, bez wzglêdu na to, jak myl¹ce jest ich powo³ywanie siê na Pismo Œwiête. �180 Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej oczyszczenia. Wydaje siê odpowiadaæ œredniowiecznemu obrazowi Judasza–Edypa, którego cia³a po œmierci nie przyjmuje ziemia, ogieñ ani woda, podobnie jak ¯yda Wiecznego Tu³acza. Ten „stereotyp przeœladowczy” (jak go nazywa René Girard) jest bez trudu aktualizowany: Judasz–Marzanna, Judasz–Hitler albo Stalin, a w razie potrzeby prezydent–Judasz, premier–Judasz, albo nawet i dyrektor. Tym bardziej ¿e to nie tylko zdrajca i wisielnik, ale tak¿e chciwiec, zazdroœnik i z³odziej, rozpoznawany po nieod³¹cznym atrybucie: worku srebrników. Aby obraz koz³a ofiarnego by³ kompletny, dodaje siê kukle przerysowane atrybuty seksualne, co wywo³uje przeœmiewcze reakcje publicznoœci. To przedstawienie, te praktyki, generuj¹ antysemickie znaczenia. Spetryfikowane schematy jêzykowe przenosz¹ do zlaicyzowanej kultury jednowymiarowego Judasza i czyni¹ z niego przedmiot przeœladowañ: kuk³ê, koz³a ofiarnego, po¿ywkê dla populizmu. Ci, których wiedza o biblijnych Ewangeliach ma charakter zapoœredniczony, wtórny i bezrefleksyjny, ³atwo poddaj¹ siê skojarzeniom i schematom jêzykowym — jak w przypadku „pasji”. Co to znaczy np. „patrzeæ przez judasza”? Podstawowe znaczenie dotyczy „ma³ego otworu w drzwiach, najczêœciej celi wiêziennej, przez który mo¿na z zewn¹trz obserwowaæ, co siê dzieje po drugiej stronie drzwi” (Słownik 2002, s. 296), obserwowaæ tylko w jedn¹ stronê. To stra¿nik korzysta z judasza, który zdradza nadzorcy tajemnice wiêźnia. Ten zaœ wskutek tego staje siê ca³kowicie dostêpny, poddany spojrzeniu. Bez tego nadzoru udrêka, upokorzenie, zniewolenie nie by³yby pe³ne. Pierwsze zwiastuny powrotu symboli biblijnych w miejskiej codziennoœci dostrzeg³am w drugiej po³owie lat 90., w jêzyku m³odzie¿owej kontestacji, w postaci importowanych z Zachodu okreœleñ, u¿ywanych zazwyczaj bez œwiadomoœci ich źród³a (np. Babilon jako metafora oficjalnej w³adzy, z za³o¿enia zepsutej i z³ej). Równolegle, a mo¿e nawet wczeœniej, dla wzmocnienia efektu swoich wypowiedzi, politycy zaczêli publicznie i z upodobaniem u¿ywaæ zaczerpniêtych od publicystów retorycznych zwrotów w rodzaju „na Boga”, „na mi³oœæ bosk¹” itd. Pojawi³y siê te¿ t³umaczenia Biblii na gwary lokalne czy m³odzie¿owy slang. Rosn¹ce zainteresowanie symbolik¹ biblijn¹ zderzy³o siê z brakiem wiedzy o chrzeœcijañskim kanonie i tradycji oraz o historii Koœcio³a w niektórych œrodowiskach opiniotwórczych, w krêgach polityków i dziennikarzy. Podejmuj¹c tematy zwi¹zane z religi¹, wykazuj¹ siê oni niekiedy skrajn¹ niekompetencj¹. Tak te¿ by³o w przypadku medialnej promocji Ewangelii Judasza, promocji, któr¹ ks. Marek Starowieyski nazwa³ dosadnie „atakiem antychrzeœcijañskiego Ciemnogrodu” (2006, s. 31). Ale trzeba te¿ zauwa¿yæ, ¿e apokryf ten, podobnie jak inne zabytki kultury, nie by³ dla promuj¹cych go mediów wa¿ny „sam w sobie”, jako œwiadectwo tradycji chrzeœcijañskiej i źród³o rekonstrukcji myœli teologicznej, lecz pos³u¿y³ jako œrodek manipulacji stereotypami masowej wyobraźni. Apokryfy mog¹ dobrze pe³niæ tak¹ funkcjê ze wzglêdu na ich wspomniane ju¿ cechy: immanentny, „graniczny” charakter oraz fabularyzacjê i pos³ugiwanie siê obrazem dla przekazania treœci teologicznych (por. Starowieyski 2005, s. 51). �Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej 181 Film Mela Gibsona trafi³ na polskie ekrany w czasach wzrastaj¹cej w Polsce popularnoœci wielkanocnych inscenizacji pasyjnych i inspirowa³ niektóre z nich. S¹ one realizowane na bardzo zró¿nicowanym poziomie œwiadomoœci religijnej i artystycznej. Niektóre z nich buduj¹ wyraźn¹ opozycjê miêdzy krzy¿em Chrystusa i gwiazd¹ Dawida (taki przypadek zosta³ oprotestowany przez Centrum im. Szymona Wiesenthala; por. np. Ró¿alski 2006). O ile Pasja wed³ug Gibsona utrwala potêpieñczy wizerunek Judasza, zgodny w zasadzie z duchem wspó³czesnych polskich judaszków, o tyle autoryzowane przez promotorów Ewangelii Judasza odwrócenie wartoœci wywo³uje byæ mo¿e w niektórych krêgach szok ju¿ przez samo przypomnienie, ¿e Judasz by³ cz³owiekiem, wybranym i zaufanym aposto³em, nazwanym przez Jezusa przyjacielem. Ta „sensacja” usuwa na drugi plan Mistrza (wbrew samemu tekstowi apokryfu), czyni¹c bohaterem Judasza, przyrz¹dzonego w formie œwie¿ego, starannie opakowanego produktu, reklamowanego przez sensacyjne prasowe nag³ówki: „Jezus wed³ug Judasza”, „Temat tygodnia: czy Judasz chcia³ dobrze?”, „Prawda Judasza, dobrego cz³owieka z Kariotu”, „Pi¹ta ewangelia”. Pi¹ta, ale dla niektórych jedyna. Bo zainspirowana przez media refleksja, ¿e Judasz by³ cz³owiekiem, nie odsy³a niestety do ewangelicznego modelu ludzkiej autonomii, ale raczej do aktualnego kontekstu politycznego, w którym cz³owiek jawi siê jako marionetka, cia³o poddane standardom — praktykom dyskursywnym — w instytucjach nowoczesnego pañstwa. Tu nikt nie posiada autonomii, wiêc Judasz niczym siê nie wyró¿nia, po prostu stara siê dobrze zagraæ swoj¹ rolê, i rzeczywiœcie jest w niej lepszy ni¿ inni. Foucaltowska wizja „cia³ podatnych” wydaje siê tu zbiegaæ z popkultur¹. Có¿ to jest zdrada w czasach p³ynnej to¿samoœci? To pytanie ma podobny status do pytania Pi³ata o prawdê. Bez prawdy nie ma zdrady. Nowy Judasz s³u¿y dekonstrukcji chrzeœcijañstwa od podstaw: to on, w przeciwieñstwie do pozosta³ych aposto³ów, „naprawdê rozumie przes³anie Chrystusa. Wydaj¹c Jezusa w³adzom, wykonuje polecenie swego przywódcy, choæ dobrze wie, jaki go spotka za to los” (Cockburn 2006, s. 11). A zatem „Judasz nie zdradzi³ Chrystusa. By³ jego najwierniejszym uczniem”, puentuje podtytu³ artyku³u. Istotnie, apokryficzny Jezus wyœmiewa dziêkczynn¹ modlitwê uczniów nad chlebem i zapowiada: „¿adne wasze pokolenie nie pozna mnie” (Ewangelia a 2006, s. 4)4. W Polsce powrót Judasza wpisa³ siê dodatkowo w sprzyjaj¹ce okolicznoœci polityczne: w zajad³e spory i dramaty postkomunistycznej lustracji, rozgrywaj¹ce 4 T³umaczenie ks. Wincentego Myszora z orygina³u koptyjskiego nie jest w tym fragmencie wed³ug mnie takie oczywiste, jak wtórny przek³ad z jêzyka angielskiego, opublikowany przez „Gazetê Wyborcz¹”; por. Ewangelia b 2006). �182 Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej siê w przestrzeni mediów, a szczególnie w kontekst doniesieñ o wspó³pracy kilku duchownych katolickich z tajnymi s³u¿bami. Publiczny dyskurs o zdradzie w kontekœcie Ewangelii Judasza zyska³ nowy wymiar i nabra³ swoistej pikanterii, mieszaj¹c biblijn¹ postaæ z „lokalnymi judaszkami” b¹dź przeciwnie: usi³uj¹c ich ca³kowicie od niej oddzieliæ. G³osy krytyczne wobec „rehabilitacji Judasza” by³y zró¿nicowane, od ataków na manichejskie przes³anie promocji Judasza (najbardziej radykalne nale¿a³y chyba do publicystów mediów polonijnych), po analogie historyczne miêdzy okupowan¹ przez Rzymian Palestyn¹ a PRL–em. „Argument o przyrodzonej koniecznoœci istnienia z³a, by na jego tle lepiej mog³o siê realizowaæ dobro, jest bardzo chêtnie podchwytywany przez ludzi, którzy z upodobaniem czyni¹c to pierwsze pragn¹ siê jednoczeœnie usprawiedliwiæ i wykazaæ, ¿e odgrywaj¹ bardzo wa¿n¹ i potrzebn¹ rolê w dziejach. [...] Do tak widzianej postaci Judasza natychmiast przyznali siê — choæ nie wiem, czy w pe³ni œwiadomie — byli funkcjonariusze IV Departamentu S³u¿by Bezpieczeñstwa PRL” (Bukowski 2006). „Jak mo¿na ¿yciowego po³amañca kreowaæ na... pomazañca? [...] nie potrzeba nam œwiêtych inaczej” (Gryczyñski 2005). Wed³ug stanowiska znanego biblisty i t³umacza apokryfów, „¿ydowscy przywódcy religijni pozostawali pod wielk¹ presj¹ rzymskiego okupanta i musieli podejmowaæ wiele trudnych decyzji, jak nie przymierzaj¹c przywódcy polskiego Koœcio³a w czasach komunizmu”, a Judasz „by³ jednym z ich [?] kolaborantów” (Piasecki 2006). Celnym komentarzem kulturowej promocji Judasza, obok cytowanej wy¿ej pracy ks. Marka Starowieyskiego (2006), by³ felieton Jerzego Pilcha, ju¿ szyderczym tytu³em Ukrzyżowanie było niepotrzebne diagnozuj¹cy intencje promotorów odnalezionego zabytku z kulturowej, a zw³aszcza obyczajowej perspektywy. „Równo z uniewa¿nieniem zdrady Judasza wszystkie ludzkie zdrady malej¹, trac¹ na jadowitoœci, o niebo ³atwiejsze staj¹ siê do usprawiedliwienia. Skoro Judasza do zdrady (do pozorowania zdrady) namówi³ Pan Jezus, to jak ja mia³em panu kierownikowi odmówiæ? Na oko kierownikowi odmówiæ ³atwiej ni¿ Chrystusowi, ale tak siê mówi. Chystus daleko — kierownik blisko. Dla Judasza w koñcu Pan Jezus te¿ by³ kierownikiem. Ka¿dy ma takiego kierownika, na jakiego zas³u¿y³, a s³uchaæ trzeba” (Pilch 2006, s. 115). Wed³ug Pilcha og³oszona przez „Gazetê Wyborcz¹” rehabilitacja Judasza, „patrona ubeków” i aposto³a „do specjalnych zadañ”, oznacza wizjê œwiata jako jednego wielkiego IPN, �Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej 183 „o [...] nieskoñczonej iloœci zasobów archiwalnych, których ujawnienie wyjaœni wszystko i rozwi¹¿e wszelkie zagadki bytu. Obecnie w rozleg³ych archiwach odnaleziono papiery, na podstawie których Judaszowi Iskariocie mo¿na nadaæ status pokrzywdzonego i to jest pewna sensacja”. Tu rzeczywiœcie zauwa¿yæ mo¿na zbie¿noœæ symboliki: nie tylko Judasz i judaszki, ale tak¿e archiwa Watykanu i IPN mog¹ ulec kontaminacji w popularnej mitologii. „Spreparowane czy niespreparowane raporty ubeckie maj¹ — okazuje siê — teraz w Polsce tak¹ si³ê, ¿e wp³ywaj¹ na lekturê Biblii?”, zapytuje Pilch, „Naturê źróde³ biblijnych i kanonicznych, i apokryficznych okreœlaj¹?”, i, upatruj¹c g³êbszej przyczyny ca³ego zamêtu w relatywizmie powszechnym, puentuje: „A jak ktoœ (Antoni Dudek?) znajdzie dowody na to, ¿e Ewa skusi³a Adama dzia³aj¹c w œcis³ym porozumieniu z Panem Bogiem — le¿ymy. Le¿y te¿ Pan Jezus. Jak grzech pierworodny by³ fa³szywk¹ — Ukrzy¿owanie by³o niepotrzebne. Nawet jak w jego przygotowaniu uczestniczy³ ktoœ tak oddany sprawie zbawienia, jak Judasz” (Pilch 2006, s. 115). Jaki jest zatem rachunek zysków i strat z tego zderzenia dyskursów? Przywrócenie cz³owieczeñstwa postaciom ewangelicznego dramatu, przywrócenie pamiêci religijnej, otwiera mo¿liwoœæ odzyskania Ewangelii dla kultury i budowy to¿samoœci. Zarazem w³¹czenie Judasza — bohatera kultury popularnej — w jêzyk politycznych partykularyzmów dekonstruuje przes³anie religijne i zwi¹zany z nim model ludzkiej autonomii, uchylaj¹c odpowiedzialnoœæ za w³asne uczynki jako zale¿ne od okolicznoœci. Zawieszenie kategorii zdrady, podwa¿enie jej religijnego, a tak¿e politycznego i spo³ecznego sensu, wydaje siê wpisywaæ w stary spór o „dziejow¹ rolê” jednostki. Ks. Wac³aw Hryniewicz utrzymuje, ¿e Judasz odegra³ rolê „dosyæ drugorzêdn¹”, ¿e wrogowie Jezusa mogliby obyæ siê i bez jego pomocy (1996; Judasz 2006, s. 10). Analizowa³am tu przede wszystkim teksty kultury popularnej i nie mnie rozstrzygaæ kwestie teologiczne, ale osobiœcie wolê ocenê Dietricha Bonhoeffera: „[...] sami wrogowie nie mieliby takiej mocy, aby pokonaæ Jezusa. Potrzeba przyjaciela, najbli¿szego cz³owieka, który Go wyda, potrzeba ucznia, który Go zdradzi. Nie z zewn¹trz, ale z wewn¹trz przychodzi najokropniejsze. Droga na Golgotê bierze swój pocz¹tek w zdradzie ucznia. [...]«Oto nadesz³a godzina i Syn Cz³owieczy bêdzie wydany w rêce grzeszników. Wydany» — mówi Jezus, to znaczy, ¿e nie œwiat Go pokona, lecz przez samych swoich Jezus zostanie opuszczony, porzucony [...] Jezus zostanie wydany œwiatu przez swoich”. I dalej: „Kto to jest Judasz, kto jest zdrajc¹? Czy¿ w obliczu tego pytania mo¿emy siê inaczej zachowaæ ni¿ uczniowie, którzy Go pytali: «Chyba nie ja, Panie? Chyba nie ja»” (Bonhoeffer 1937). A jednak wszyscy, chocia¿ ka¿dy na swój sposób. �184 Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej Ubieg³owieczne totalitaryzmy budowa³y swoj¹ ideologiê na skrajnie przeciwstawnych rozwi¹zaniach sporu o „dziejow¹ rolê jednostki”: na jej ubóstwieniu czy ca³kowitym „wyzwoleniu”, a jednoczeœnie uznaniu cz³owieka za „nawóz historii”. Skrajnoœci te s¹ wrogie ludzkiej autonomii. Judasz mo¿e byæ postrzegany jako postaæ tragiczna, która utraci³a autonomiê. Obraz „¿yciowego po³amañca” bliski jest w gruncie rzeczy kondycji wspó³czesnego chrzeœcijanina i mo¿e na tym w du¿ej mierze polega wspó³czesna tajemnica „rehabilitacji” Judasza. Tote¿ gdyby w biurach turystycznych dostêpne by³y wycieczki do miejscowoœci Kariot, ci¹gnê³yby ju¿ tam t³umy turystów. �Religijność ludowa i kultura popularna. Między tradycją a komercją Rytm ¿ycia reguluj¹ dziœ — bardziej ni¿ pory roku — kampanie reklamowe i towarzysz¹ce im zmiany dekoracji w sklepach. Cykl obrzêdowo–komercyjny rozpoczyna kulminacja Bo¿ego Narodzenia, potem pojawiaj¹ siê serca zwiastuj¹ce Walentynki, których mi³oœnicy ju¿ nie pamiêtaj¹, ¿e ich patron by³ dawniej œwiêtym od padaczki. Wielkanoc przychodzi z czekoladowym zaj¹cem i jajkami z niespodziank¹, maj z pierwsz¹ komuni¹ (torty z lukrem w formie otwartej Biblii), Zaduszki z dyniami. (Dynia, ceniona dawniej g³ównie ze wzglêdu na pestki, sporadycznie pojawia³a siê w sklepach w ca³oœci; dziœ zyska³a popularnoœæ jako ludyczny rekwizyt obrzêdowy w œwiêto Halloween). Niepostrze¿enie œwiêta zosta³y uprzedmiotowione w produktach i w³¹czone w obieg kultury popularnej. Los œwi¹t dorocznych dzieli sfera przekonañ. W narracjach ludzi deklaruj¹cych siê jako katolicy kategoriê œwiêtoœci zast¹pi³a energia. Ta racjonalizacja u³atwia dopasowanie jêzyka do realiów ¿ycia, w którym powszechnie korzystamy na co dzieñ z dobrodziejstw cywilizacji technicznej. Eufemistyczna energia daje wierz¹cemu alibi, bo pozwala na wieloznacznoœæ, umo¿liwia ucieczkê przed niepoprawnym „zabobonem”. W koñcu nikt nie zaprzeczy, ¿e jakaœ energia istnieje — w przeciwieñstwie do œwiêtoœci. Mo¿na uznaæ, ¿e sensualizm, kluczowa w³aœciwoœæ religijnoœci ludowej (i katolickiej w ogóle), przyczyni³ siê do procesu energetyzacji religii. Dwuznacznoœæ nie jest jednak jedyn¹ zalet¹ tego uniwersalnego pojêcia. Otwiera ono bowiem wyznawcê na ró¿ne nowinki z innych tradycji kulturowych, jest niejako ³¹cznikiem pomiêdzy chrzeœcijañstwem a œwiatem innych religii (to dobre okreœlenie, bo analogiczne do „œwiata ³azienek” albo „œwiata alkoholi”, zestawieñ, które tradycjonalistom wci¹¿ jeszcze zgrzytaj¹ w uszach). Któ¿ by siê opar³ reinterpretacji znanych (chocia¿ zupe³nie zapoznanych) fragmentów Pisma, s³uchanych (ale nies³yszanych) od dzieciñstwa w czasie niedzielnej mszy, wszechobecnych skamielin jêzyka? Media przoduj¹ w reinterpretacjach, poniewa¿ tradycyjne sacrum jest najlepszym źród³em liberalnych �186 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ dowcipów i reklamowego pastiszu. Na przyk³ad popularny dziennikarz radiowy rzuca figlarnie w TOK FM: „£atwo tak powiedzieæ «Otwórzcie drzwi Chrystusowi», jakby ktoœ zaprasza³ na imprezê w akademiku!” Jean Baudrillard poklasyfikowa³ etapy kulturowej degradacji obrazu od przedstawienia, skonstruowanego zgodnie z zasad¹ ekwiwalencji znaku i rzeczywistoœci1, do symulacji, która odpowiada radykalnej negacji tej zasady. „Podczas gdy przedstawienie d¹¿y do wch³oniêcia symulacji uznawanej za przedstawienie fa³szywe, symulacja traktuje ca³y gmach przedstawienia jako jedno wielkie simulacrum”. Tak wed³ug Baudrillarda przebiegaj¹ kolejne fazy tego procesu: [obraz] „— jest odbiciem g³êbszej rzeczywistoœci — przes³ania i wynaturza g³êbsz¹ rzeczywistoœæ — przes³ania brak g³êbszej rzeczywistoœci — nie ma zwi¹zku z jak¹kolwiek rzeczywistoœci¹: jest swoim w³asnym simulacrum” (Baudrillard 1997, s. 180–181). Sposób, w jaki pos³ugujemy siê jêzykiem, mo¿na postrzegaæ analogicznie do stosunku do tego procesu. Jêzykowa praktyka zastosowana w przytoczonej powy¿ej radiowej wypowiedzi zapewne odpowiada trzeciej fazie tego procesu. O ile dwie pierwsze, wymagaj¹ce zaanga¿owania wiary, mo¿na odnieœæ odpowiednio do praktyk konfrontuj¹cych „kanon” z „apokryfem”2, dwie nastêpne w zasadzie od takiej konfrontacji abstrahuj¹, uchylaj¹c problem prawdy i fa³szu, traktowany z za³o¿enia jako nieistotny b¹dź niemo¿liwy do rozstrzygniêcia. Pojêcie energii czêsto jest po prostu cha³upniczym, defensywnym œrodkiem, s³u¿¹cym temu procesowi na poziomie kultury popularnej. £atwo te¿ przekszta³ca siê w termin magiczny: energi¹ mo¿na manipulowaæ. Nie tylko dla religii oznacza to czas próby. Katolicyzm w Polsce nie jest pod wzglêdem energetyzacji religii wyj¹tkowy. Przeciwnie, w tym procesie dopiero nadgania zaleg³oœci w stosunku do Zachodu i Wschodu3, przyswajaj¹c postulat sir George’a Trevelyana: „Przyjmuj tylko to, co brzmi prawdziwie w twojej wewnêtrznej Jaźni”4. Jaka to jaźñ w przypadku polskiego katolika i co to znaczy dla naszej rzeczywistoœci spo³ecznej? Czy religijnoœæ ludowa ze swoim „naiwnym sensualizmem”, reprezentuj¹ca postawy wiary w prawdê lub fa³sz (odpowiadaj¹ca dwóm pierwszym fazom konstrukcji 1 „Nawet, jeœli ta ekwiwalencja jest utopijna, jest to za³o¿enie podstawowe”, zastrzega Baudrillard (1997, s. 180–181). 2 Por. esej Apokryf jako próba wiary w tej pracy. 3 Magdalena Zatorska (2010) analizuje znaczenie energii na przyk³adzie dyskursu, reprezentowanego przez ludow¹ lekarkê spod Lwowa. 4 Cytujê za Taylor 2000 a, s. 79. �Katolicy i Koœció³: reinwencja rodowodu 187 Baudrillarda), rzeczywiœcie zosta³a wyparta przez relatywizuj¹ce praktyki kultury popularnej, domenê pastiszu? Rozwa¿ê kilka fenomenów z zakresu wspó³czesnych praktyk religijnych, których interpretacja mo¿e przybli¿yæ odpowiedź na te pytania. Istotne bêd¹ wzajemne relacje katolika z Koœcio³em oraz ró¿nice w stosunku do modelu religijnoœci ludowej, o którym pisa³am w poprzednich esejach. Na uwagê zas³uguje sensualizm, uwa¿any przez badaczy za specyficzn¹ cechê religijnoœci ludowej, poniewa¿ wydaje siê j¹ ³¹czyæ z kultur¹ popularn¹. Istotn¹ cech¹ kultury religijnej, symptomem jej kondycji, jest stosunek do Innego — naszego bliźniego. Dlatego mitologia ofiary jako źród³o potencjalnego antysemityzmu oraz wspó³czesne przejawy tej¿e mitologii i powi¹zane z nimi praktyki bêd¹ kolejnymi tematami studium ¿ycia religijnego w czasach liberalizacji kultury. Na koniec zaœ przedstawiê tendencje apokaliptyczne, odnotowuj¹c niedawno obserwowane fenomeny: wydarzenia wokó³ tzw. krzy¿a smoleñskiego i ruchy religijne z pogranicza religii koœcielnej. Klasyfikacja Baudrillarda wydaje mi siê pomocna w porz¹dkowaniu ró¿norodnych przejawów kultury religijnej jako inspiruj¹ca typologia. Katolicy i Kościół: reinwencja rodowodu Obraz wspó³czesnego katolicyzmu w Polsce wydaje mi siê, wbrew krytykom, zró¿nicowany i barwny. Zgodnie z przewidywaniami z lat 80., wspólnotowy i narodowy „Koœció³ ludu” zmieni³ siê w mniej lub bardziej zindywidualizowane wspólnoty, czyli „Koœció³ wyboru” (Piwowarski 1996). Ten pierwszy by³ Koœcio³em narodowym, a w momentach kryzysu politycznego dawa³ schronienie opozycji i niezale¿nej myœli, wspieraj¹c demokratyczne przemiany — pomimo podtrzymywania przez prymasa Stefana Wyszyñskiego ludowego konserwatyzmu i jego niechêtnych wobec „Solidarnoœci” wypowiedzi. Wolnoœæ sumienia by³a wówczas bezsporn¹ wartoœci¹, ³¹cz¹c¹ opozycjê i Koœció³. Najbardziej znany z duchownych, którzy zginêli w tym okresie w wyniku operacji IV Departamentu MSW, ksi¹dz Jerzy Popie³uszko, sta³ siê symboliczn¹ ofiar¹ zmian ustrojowych, nastêpc¹ ksiê¿y — bohaterów narodowych, jak Antoni Mackiewicz, Stanis³aw Brzózka, Ignacy Skorupka, których martyrologia ³¹czy siê z prze³omowymi momentami w historii Polski5. Nie dziwi wiêc, ¿e tradycyjny ludowy antyklerykalizm by³ w defensywie, a proboszcz zazwyczaj odgrywa³ rolê nie tylko tradycyjnego autorytetu, ale i lokalnego lidera6. Zreszt¹ od epoki gierkowskiej poczynaj¹c, 5 6 O symbolice wczesnego stadium kultu ks. Jerzego Popie³uszki zob. Zowczak 1998, s. 203–210. Por. np. Kulik 2009. �188 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ proboszczowie coraz czêœciej dogadywali siê z lokalnymi w³adzami, które czasem po cichu wspiera³y budowê nowych koœcio³ów. Wprawdzie stosunek do duchowieñstwa i Koœcio³a w Polsce rzadko przek³ada³ siê bezpoœrednio na stosunek do religii, ale w czasach postêpuj¹cego ró¿nicowania spo³ecznego i indywidualizacji kultury autorytet przewodnika duchowego, jego charyzma, jest spraw¹ kluczow¹. Ma to znaczenie zarówno w kontekœcie przemian religijnoœci, jak i pozycji spo³ecznej Koœcio³a. Autorytet Jana Paw³a II, poczynaj¹c od koñca lat 70., sprawi³, ¿e religijnoœæ nabra³a bardziej uniwersalnego wymiaru i przyczyni³ siê, przynajmniej w niektórych œrodowiskach, do wiêkszej refleksyjnoœci wobec religii. Ju¿ jednak w latach 90. zaczê³a siê zaznaczaæ równie¿ tendencja odwrotna. Religia powróci³a do ¿ycia publicznego za cenê postêpuj¹cej polityzacji; sta³a siê jedn¹ z wielu konkurencyjnych instytucji. Pobudzi³o to z kolei nastroje antyklerykalne i krytykê duchowieñstwa7, stopniowo zaostrzaj¹ce siê po œmierci darzonego powszechnym szacunkiem Jana Paw³a II. Informacje o wspó³pracy obdarzonych zaufaniem spo³ecznym kap³anów ze s³u¿bami bezpieczeñstwa PRL sta³y siê szokiem dla wielu osób, nie tylko katolików. W ostatniej dekadzie kolejny szok wywo³a³o ujawnienie przypadków pedofilii wœród ksiê¿y, nag³aœniane przez prasê, a wyciszane przez Koœció³. Nie bez znaczenia pozosta³y te¿ przypadki porzucania œwiêceñ kap³añskich przez duchownych, którzy byli znani z mediów b¹dź stali siê ulubieñcami mediów liberalnych w wyniku krytyki Koœcio³a. Ró¿nicowanie siê postaw wœród duchowieñstwa bywa podchwytywane i podkreœlane przez media, chêtnie naznaczaj¹ce etykietami „Koœció³ toruñski” czy „Koœció³ ³agiewnicki”. Niejasnoœci wokó³ reprywatyzacji maj¹tku koœcielnego równie¿ przyczyni³y siê do narastania tendencji antyklerykalnych. Jednym z kryteriów istotnych dla oceny zarówno religijnoœci, jak i kondycji Koœcio³a, jest wyraźny spadek liczby powo³añ kap³añskich8. Tradycjonalizm Koœcio³a w Polsce przejawia siê m.in w osobliwie zmarginalizowanym statusie sióstr zakonnych, zgrupowanych w imponuj¹cej liczbie zgromadzeñ. S¹ prawie tak liczne jak ksiê¿a diecezjalni, pisze socjolog ks. Wojciech Sad³oñ. (W wykazie zamieszczonym na stronie ¯ycie zakonne.pl figuruje w porz¹dku alfabetycznym 141 zgromadzeñ, poczynaj¹c od Adoratorek Krwi 7 „Istotnym wskaźnikiem jakiegoœ œladu kryzysu w Koœciele wydaj¹ siê opinie na temat ksiê¿y: 40% wiernych dostrzega ksiê¿y chciwych, lekcewa¿¹cych wiernych, a 26% [wiernych dostrzega — M. Z.] ksiê¿y niezachowuj¹cych celibatu. Wydaje siê, ¿e taka opinia na temat ksiê¿y mo¿e mieæ jakiœ wp³yw na spadek powo³añ”. Za Instytutem Statystyki Koœcio³a Katolickiego Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Polsce: <http://iskk.pl/sondazeniedzieli/87-sonda–wrod-aktywnychkatolikow-meandry-polskiej-religijnoci.html> (9.08.2011). 8 Wed³ug statystyk Episkopatu Polski w ci¹gu ostatnich 10 lat liczba alumnów w seminariach diecezjalnych zmniejszy³a siê prawie o 18%, <http://iskk.pl/sondazeniedzieli/87-sonda-wrod -aktywnych-katolikow-meandry-polskiej-religijnoci.html> (9.08.2011). �Katolicy i Koœció³: reinwencja rodowodu 189 Chrystusa a¿ po Zmartwychwstanki9). Ale jednoczeœnie siostry s¹ tak skromne, ¿e nawet instytucje koœcielne nie s¹ w stanie ich policzyæ. Przygotowywany przez dziesiêæ lat spis Instytutu Statystyki Koœcio³a Katolickiego obejmuje zaledwie 78% z nich10. S¹ zarazem niemal bezg³oœne, z nielicznymi wyj¹tkami jak siostra Ma³gorzata Chmielewska; w ich imieniu z regu³y wypowiadaj¹ siê ksiê¿a. Niezale¿nie od sposobu funkcjonowania Koœcio³a, na zmianê religijnoœci wp³ynê³y w du¿ym stopniu tendencje o charakterze ogólnym, globalnym, jak os³abienie wiêzi spo³ecznych, w tym rodzinnych, ale tak¿e wiêzi w spo³ecznoœciach lokalnych, zw³aszcza w parafiach. Wzrastaj¹ca ruchliwoœæ spo³eczna, ³atwoœæ, a czêsto i koniecznoœæ ci¹g³ego przemieszczania siê oraz nowe media zmieniaj¹ znacz¹co charakter religijnoœci, zakonserwowany w okresie PRL. Otworzy³y j¹ na ekspansjê kultury popularnej. Wiêkszoœæ ksiê¿y wywodzi siê obecnie z miast i nie zna tradycji religijnej, któr¹ wieœ zachowywa³a do lat 90. (na ci¹g³oœæ przekazu wp³ynê³a m.in. unikalna w obozie socjalistycznym w³asnoœæ ziemi, umo¿liwiaj¹ca rolnikom kontynuacjê dawnego sposobu ¿ycia). „Koœció³ wyboru” oznacza dziœ w przypadku Koœcio³a katolickiego w Polsce bardziej refleksyjny i krytyczny stosunek do religii. Coraz czêœciej nie dziedziczy siê jej ju¿ w rodzinie, ale œwiadomie wybiera — b¹dź odrzuca, na ró¿nych etapach ¿ycia. Kolejnym zjawiskiem zachodz¹cym w ramach „Koœcio³a wyboru” jest zró¿nicowanie ruchów religijnych i grup w jego obrêbie, w myœl idei Koœcio³a jako wspólnoty wspólnot, przyjêtej na Soborze Watykañskim II, nazywanym „Now¹ Piêædziesi¹tnic¹”. Do najbardziej popularnych nale¿¹ Ruch Œwiat³o–¯ycie ze wspólnotami oazowymi oraz ko³a ró¿añcowe, tzw. ¿ywy ró¿aniec, ale tak¿e Odnowa w Duchu Œwiêtym (Duchacze), Rodzina Rodzin, Neokatechumenat (Neony, Neonki), Ko³a Przyjació³ Radia Maryja, Legion Maryi, Ruch Rodzin Nazaretañskich, wspólnota „Emanuel” itd. Jeœli do tego dodamy ruchy funkcjonuj¹ce na pograniczu Koœcio³a i stopniowo zeñ wykluczane, jak np. Stowarzyszenie Ducha Œw. za³o¿one przez Kazimierza Domañskiego w O³awie, czy ruchy d¹¿¹ce do intronizacji Chrystusa na króla Polski suspendowanych ksiê¿y Tadeusza Kiersztyna i Piotra Natanka, rysuje siê barwny i zró¿nicowany obraz ¿ycia duchowego w polskim katolicyzmie pierwszej dekady nowego stulecia. Tendencjom do selektywnego, zindywidualizowanego traktowania prawd wiary i nauki spo³ecznej Koœcio³a, ³¹czenia ich z wierzeniami i obrzêdami z odmiennych kontekstów religijnych b¹dź niereligijnych, czyli subiektywizacji wiary, towarzyszy liberalizacja postaw wiernych w kwestiach seksu, aborcji, zap³odnienia in vitro, stosunku do sakramentów. W rezultacie powszechne wydaje mi siê zmieszanie tradycyjnego katolicyzmu i liberalizmu we wspó³czesnej religijnoœci 9 <http://zyciezakonne.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1631&Itemid=58> (12.11.2014). 10 Sad³oñ 2010. �190 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ katolickiej w Polsce, w ramach wspomnianego ju¿ procesu energetyzacji religii. Zabawnie wygl¹da „porz¹dkowanie” tego problemu w polskiej edycji Wikimedii. Mo¿na siê z niej dowiedzieæ, ¿e podstawow¹ cech¹ chrześcijaństwa liberalnego jest ró¿norodnoœæ opinii, czego przeciwieñstwem jest chrzeœcijañski fundamentalizm11. Obywatel katolik, œwiadomy tego, co poprawne, zamkniêty w obrêbie tej siekier¹ wyr¹banej dualistycznej wizji religijnoœci, deklaruje przynale¿noœæ do Koœcio³a, jednoczeœnie uprawiaj¹c swobodnie praktyki o charakterze popularnego New Age12, i nie widzi w tym ¿adnego problemu. Trzeba siê zgodziæ z ks. Robertem Nêckiem, ¿e „w rzeczywistoœci polskiej nieobecnoœæ w koœciele mówi wiele, ale obecnoœæ w koœciele nie mówi jeszcze nic”13. Statystyki wykazuj¹ spadek liczebnoœci uczestników niedzielnej mszy œw. (chocia¿, jak ca³e ¿ycie religijne, jest on zró¿nicowany terytorialnie i w zwi¹zku z tym nie wszêdzie zauwa¿alny). Towarzyszy mu wzrost liczby communicantes, czyli przyjmuj¹cych eucharystiê. Trafna wydaje siê interpretacja ks. Sad³onia, ¿e wygl¹da to na symptom sekularyzacji14, zmniejszania siê dystansu wobec sacrum. Podobnym symptomem jest zapewne genderowa unifikacja spadku praktyk religijnych w m³odym pokoleniu (19–29 lat), odnotowana przez Irenê Borowik. Zwraca ona uwagê, ¿e mo¿e to wywo³aæ „daleko id¹ce zmiany w modelu przekazywania wiary, za który wci¹¿ najbardziej odpowiedzialne s¹ kobiety” (Borowik 2011, s. 18). Chc¹c zachêciæ m³odych ludzi do udzia³u w kulcie, ksiê¿a siêgaj¹ po œrodki kultury popularnej. Duch odprawianych od lat 80. mszy dla dzieci przenika czêsto do pozosta³ych, tak, ¿e mo¿na mieæ niekiedy w¹tpliwoœci, czy któraœ z nich jest przeznaczona dla doros³ych. Skoro wiêkszoœæ ksiê¿y pochodzi z miast, nie znaj¹ rolniczego rytmu ¿ycia, wiêc jeœli reanimuj¹ elementy skorelowanej z nim tradycji religijnej, nadaj¹ im odmienne znaczenie. Kiedy ksiê¿a w warszawskim koœciele parafialnym pod koniec niedzielnej mszy odœpiewuj¹ skoczn¹ pastora³kê, a organista pobekuje z chóru, naœladuj¹c g³os barana, nie jest to przecie¿ ekspresja ludowa (lud podziwia, stoj¹c w milczeniu, a potem, czyni¹c zadoœæ zachêcie ksiê¿y, oklaskuje koœcielny performans), lecz ¿ywi¹cy siê jej zabytkami folkloryzm, jeden z nurtów kultury popularnej. Oklaski w koœciele, w czasie nabo¿eñstwa, to mo¿e import z W³och? M³odzi ksiê¿a czêsto do nich zachêcaj¹. Pamiêtam z minionej epoki konsternacjê pol11 <http://pl.wikipedia.org/wiki/Chrze%C5%9Bcija%C5%84ski_fundamentalizm> (19.08.2011). Por. Hall 2007; Bogiel 2004. 13 Wypowiedź ks. R. Nêcka w rozmowie z Piotrem Kraœko i Katarzyn¹ Wiœniewsk¹ (Kraœko et al. 2010, s. 118 ). 14 Wzrost liczby communicantes w okresie ostatnich kilkudziesiêciu lat „czêœciowo mo¿na wyt³umaczyæ zwiêkszeniem œwiadomoœci katolików. Jednak okazuje siê, ¿e w diecezjach, gdzie jakoœæ katolicyzmu jest najwiêksza (np. tarnowska) wzglêdny odsetek osób przystêpuj¹cych do Komunii œw. jest jeden z najni¿szych w kraju. Zatem silna religijnoœæ wi¹¿e siê z du¿¹ «rezerw¹» do Komunii œw. Na podstawie danych mo¿na wysun¹æ odwa¿n¹ tezê, ¿e byæ mo¿e jedn¹ z oznak «sekularyzacji» jest zmniejszenie siê dystansu do Komunii œw.” (Sad³oñ 2010). 12 �Katolicy i Koœció³: reinwencja rodowodu 191 Wystêpy zespo³ów dzieciêcych przed koœcio³em w czasie uroczystoœci odpustowych w dniu œw. Antoniego (Gródek Podolski, obw. chmielnicki, Ukraina, 2007). Fot. M. Zowczak skich telewidzów, któr¹ wzbudza³y oklaski wiernych podczas mszy papieskich na placu œw. Piotra. Mówiono wtedy z pob³a¿aniem: „Ach, ci W³osi...” (a w domyœle: myl¹ mszê z operetk¹). Chocia¿ z drugiej strony ta sama praktyka rozpowszechni³a siê wœród Polaków podró¿uj¹cych samolotami, i to na d³ugo przed katastrof¹ smoleñsk¹: burza pasa¿erskich oklasków wybucha w nagrodê dla za³ogi po wyl¹dowaniu na lotnisku. Mo¿e zatem oklaski w koœciele to po prostu przyk³ad przenikania praktyk ¿ycia publicznego do wydzielonej przestrzeni sacrum, kolejny argument na rzecz sekularyzacji? Do poszukiwania nowych œrodków ekspresji zmusza duchownych rozpowszechniony w du¿ych miastach churching, czyli przemieszczanie siê poza w³asn¹ parafiê na niedziel¹ mszê. „Dane dominicantes15 pokazuj¹, ¿e koœcio³ami o najwiêkszym «powodzeniu» s¹ te w centrach du¿ych miast — g³ównie starówkach oraz sanktuaria” — pisze ks. Wojciech Sad³oñ. „Nie jest ¿adn¹ nowoœci¹ zjawisko udawania siê na msze do odró¿niaj¹cych siê œwi¹tyñ — w³aœnie sanktuariów 15 Czyli wiernych zobowi¹zanych do udzia³u w niedzielnej mszy œw. (z wy³¹czeniem dzieci do lat 7 oraz osób chorych i niepe³nosprawnych). �192 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ czy nawet, aby pos³uchaæ wybitnych kaznodziei. Tak dzia³o siê ju¿ w œredniowieczu. Na pewno na mniejsz¹ skalê. Dziœ przemieszczanie siê jest znacznie ³atwiejsze. Zatem mo¿e lepiej «churching» nazwaæ po prostu «niedzielnym pielgrzymowaniem»” (Sad³oñ 2010). To trafne okreœlenie, jako ¿e turystyka pielgrzymkowa Polaków nale¿y do najbardziej rozpowszechnionych tradycyjnych praktyk, które p³ynnie w³¹czy³y siê w tzw. turyzm kultury popularnej. A oto przyk³ad oferty, sk³aniaj¹cej do czerczingowania. Wœród internetowych informacji o wielkopostnych rekolekcjach w 2011 roku w Warszawie przyci¹ga³o uwagê zaproszenie do koœcio³a akademickiego œw. Anny z nag³ówkiem Langusta na palmie, opatrzone stosown¹ ilustracj¹ tego skorupiaka z wodnych g³êbin. Najwyraźniej zagadkowa symbolika oddzia³a³a na wyobraźniê m³odych (i nie tylko) wiernych, bo t³umnie wype³nili koœció³ i okolice, a w Internecie pojawi³y siê zaanga¿owane komentarze. Egzotyczna langusta pochodzi z IV wieku, z mozaiki w koœciele w Akwilei, gdzie — jak siê mniema — s³u¿yæ mia³a wtajemniczeniu katechumenów. Niczym przys³owiowe gruszki na wierzbie ma przypominaæ o tym, ¿e nie ma nic niemo¿liwego dla Boga, a konkretniej — ¿e i grzesznik mo¿e dost¹piæ powo³ania chrzeœcijañskiego niczym langusta s³oñca (czego przyk³adem powo³anie celnika Lewiego — Mk 2, 14–17). T³umacz¹c z kodu zoologicznego na agrarny, w jêzyku bardziej trywialnym, ale za to w rodzimym kontekœcie: „jak Pan Bóg dopuœci, to i z kija wypuœci”. Langusta na palmie symbolizuje wiêc chrzeœcijañsk¹ metanoiê, która zachodzi pod wp³ywem Ducha Œwiêtego, i odnosi siê do fragmentu Ksiêgi M¹droœci (19, 19): „Ziemne stworzenia zamienia³y siê w wodne, a wodne na l¹d wychodzi³y”. Œwiadkami tych cudów byli Izraelici podczas ucieczki z niewoli egipskiej. „Widzieli oni, jak wodne stworzenia (¿aby) wysz³y na l¹d, by staæ siê jedn¹ z plag, jakie Bóg zes³a³ na Egipcjan, gdy nie chcieli wypuœciæ Izraelitów ze swego kraju. Widzieli te¿ ziemne zwierzêta (czyli byd³o i trzody), które w ich oczach zamienia³y siê jakby w wodne, gdy¿ przechodzi³y przez wody Morza Czerwonego, które Bóg otworzy³ przed swoim ludem. Langusta mieszkaj¹ca na palmie — to symbol rzeczy niemo¿liwej, która pokazuje, ¿e dziêki wierze cz³owiek mo¿e doœwiadczyæ rzeczy po ludzku niemo¿liwych. Do takich czynów nale¿y np. mi³oœæ nieprzyjació³, przebaczenie wrogom, nadstawienie do ciosu drugiego policzka; s¹ to postawy, jakich Jezus oczekuje od swoich uczniów (zob. Kazanie na górze, Mt 5, 1–7, 29)” (Stryjecki 2005). Czy jednak musimy siê uciekaæ do takich barokowych konceptów, aby katecheza by³a atrakcyjna? Neokatechumenalna lektura Biblii, wychodz¹c od „dziwu”, kieruje, zgodnie z praktyk¹ peszer, ku sercu hebrajskiego Pisma, Pesah — przejœciu przez Morze Sitowia, odnosz¹c je jednoczeœnie do przemiany — doœwiadczenia egzystencjalnego. Za poœrednictwem tej niejednoznacznej alegorii (niepokoi �Co siê sta³o z religijnoœci¹ ludow¹? 193 mnie, czy jednak langusta ³akn¹ca s³oñca nie zginie straszn¹ œmierci¹, porzucona na palmie?) wspó³czesny Neokatechumenat odwo³uje siê do starochrzeœcijañskiej, prawdziwej b¹dź domniemanej symboliki, odpowiadaj¹c na ponowoczesn¹, nostalgiczn¹ têsknotê za przesz³oœci¹. Jego praktyki mo¿na interpretowaæ jako — jak to okreœla Danièle Hervieu–Léger — reinwencjê rodowodu. W sytuacji zaniku pamiêci zbiorowej w zaawansowanej technologicznie kulturze, w ramach procesów kompensacyjnych, rozwijaj¹ siê „pamiêci substytucyjne”, które umo¿liwiaj¹ trwanie i odtwarzanie wiêzi spo³ecznych. „Pamiêci” te zaspokajaj¹ ró¿nicuj¹ce siê spo³ecznie potrzeby sensu (Hervieu–Léger 1999, s. 191). Wnioski Hervieu–Léger wydaj¹ mi siê zbie¿ne z obserwacjami Miros³awy Grabowskiej, która przyznaje kluczow¹ rolê w przemianach kultury religijnej w Polsce ruchom odnowy. Ich narodziny siêgaj¹ po³owy lat 70. ubieg³ego wieku, a wp³ywy, jak pisze, „jeszcze siê nie wyczerpa³y, nie zamknê³y”. Uwa¿a ona, ¿e pomimo marginalnej ich liczebnoœci w stosunku do wiernych Koœcio³a katolickiego, „s¹ i bêd¹ wa¿nym uk³adem odniesienia dla wiernych (praktycznie jedynym, w Polsce nie ma bowiem innych wyznañ ani du¿ej i spo³ecznie wyrazistej kategorii niewierz¹cych)” (Grabowska 2008, s. 34–35). Wprawdzie to ostatnie stwierdzenie wydaje mi siê obecnie ³atwe do podwa¿enia, ale mo¿na siê zgodziæ, ¿e ruchy odnowy wprowadzi³y do polskiego katolicyzmu now¹ jakoœæ, „typ religijnoœci «odnowowej»”, charakteryzuj¹cy siê wiar¹ zakorzenion¹ w Biblii. Jest ona w tych œrodowiskach „czytana, komentowana i prze¿ywana, a poniewa¿ Pismo jest dobrze znane, istnieje ¿ywa œwiadomoœæ, ¿e Biblia czerpie z ¿ydowskich korzeni (Rz 11, 14–24). Biblia wyprowadza wiarê poza polskie i katolickie op³otki” (Grabowska 2008, s. 23). Zapewne jest tak w przypadku wspólnot neokatechumenalnych, które skupi³y siê na starochrzeœcijañskich wzorach wtajemniczenia. Im w³aœnie zawdziêczamy langustê na palmie, która przeniknê³a do publicznoœci przez granicê tej ekskluzywnej wspólnoty. Zanim od elitarnych i raczej miejskich œrodowisk przeniesiemy siê na wieœ, gdzie jeszcze do niedawna królowa³a, jak uwa¿ano, religijnoœæ ludowa, naszkicujê obraz zmian, jakie nast¹pi³y w czasach politycznego prze³omu. Co się stało z religijnością ludową? W oficjalnym dyskursie w czasach PRL religijnoœæ ludowa by³a uznawana za feudalny prze¿ytek, fenomen nacechowany magi¹, utylitaryzmem, sensualizmem, rytualizmem. W takim zestawie cech niknie sens religii, a ona sama siê ulatnia. W peerelowskim skansenie stereotyp religijnoœci ludowej odgrywa³ �194 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ ró¿ne funkcje ideologiczne: sprzyja³ sekularyzacyjnej tezie o wyczerpywaniu siê, czy te¿ martwocie ¿ycia religijnego, sprowadzaj¹c je do spetryfikowanej skamieliny, sprzyja³ te¿ tworzeniu i podtrzymywaniu podzia³ów spo³ecznych na miasto i wieœ, obywateli postêpowych i wyemancypowanych oraz zacofanych religijnych ostañców. Moje doœwiadczenia z badañ etnograficznych w drugiej po³owie lat 70. mia³y charakter formacyjny, który by³ skutkiem ubocznym kontaktów z rozmówcami na wsi. Studiowaliœmy — wed³ug projektu Jacka Olêdzkiego — zdarzenia cudowne, których œwiadkowie wprowadzali mnie w duchowy œwiat swoich doœwiadczeñ16. Rozmowy bywa³y inspiruj¹ce, wymusza³y na mnie poszukiwanie biblijnych odniesieñ dla narracji rozmówców. Nieraz dawali mi lekcje religii m¹drzejsze ni¿ w warszawskim przykoœcielnym punkcie katechetycznym, gdzie dosadny charakter œrodków perswazyjnych przekracza³ czasem dostêpny ludowi poziom sensualizmu. (Np. pewnego razu katechetka, w ramach przygotowywania nas do macierzyñstwa, zademonstrowa³a na lekcji „Jasia”: kilkumiesiêczny p³ód, zakonserwowany w s³oiku z formalin¹). W czasie badañ terenowych w latach 80., œwie¿o po lekturze Czarnowskiego, zada³am pewnej wiejskiej gospodyni podchwytliwe pytanie o kult maryjny: dlaczego czci siê tyle Matek Boskich — i Czêstochowsk¹, i Zieln¹, i Kodeñsk¹, a do tego ka¿d¹ w innym dniu? Zamyœli³a siê chwilê zafrasowana, po czym odpowiedzia³a, ¿e zwyk³y cz³owiek obchodzi imieniny raz w roku, a Matka Boska, jako szczególnie wa¿na Osoba, obchodzi je wielokrotnie. Z moich badañ wynika³o, wbrew ocenie badaczy o bezrefleksyjnym i zrytualizowanym charakterze kultu maryjnego17, ¿e idea poœrednictwa Marii zosta³a przez lud wiejski przyswojona, bo moi wiejscy rozmówcy nigdy nie mylili Wniebowst¹pienia z Wniebowziêciem, jak to ostatnio coraz czêœciej zdarza siê w mediach (nawet w jednym z katolickich kalendarzy pod dat¹ 15 sierpnia odkry³am „Wniebowst¹pienie N. Maryi Panny”). Zw³aszcza idea wspó³cierpienia, wyra¿ona w obrazach Piety, Matki Bo¿ej Bolesnej czy Dobrej Rady (czyli w ikonie Matki Bo¿ej Pasji), w licznych pieœniach oraz popularnej apokryficznej modlitwie Sen Matki Boskiej, zros³a siê z religijnoœci¹ wiejskich kobiet, których doœwiadczenie religijne formowa³a. Idea ta wi¹¿e siê nie tylko z tradycyjnym, historycznie zakorzenionym doloryzmem. Jej drugim obliczem jest towarzysz¹ca macierzyñstwu franciszkañska radoœæ Bo¿ego Narodzenia, radoœæ pastora³ek, która ³agodzi rys pasyjny, traumatyczny, drastyczny i surowy. Tak¹ religijnoœæ mo¿na postrzegaæ jako kontynuacjê tradycji ukszta³towanej jeszcze w kulturze staropolskiej, a jej maryjnoœæ 16 Uczestniczy³am w badaniach grupy laboratoryjnej, prowadzonej przez Jacka Olêdzkiego, wytrawnego etnografa, niedoœcig³ego obserwatora, autora takich tekstów, jak np. Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglądów estetycznych i etycznych artysty (1976); Świadomość mirakularna (1989); Wrażliwość mirakularna (1990). 17 Por. interpretacjê Stommy dotycz¹c¹ obchodów Zaœniêcia Matki Bo¿ej (Matki Boskiej Zielnej) w Kalwarii Pac³awskiej przedstawion¹ w eseju Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki. �Co siê sta³o z religijnoœci¹ ludow¹? 195 Antoni Porczak, Wizja (1991). Rysunek kredk¹. Fot. M. Zowczak jest — jak to okreœli³ Jerzy K³oczowski — funkcj¹ chrystocentryzmu polskiego chrzeœcijañstwa (K³oczowski 2000, s. 100). Teksty kantyczek, które jeszcze do niedawna znajdowa³y siê w „ludowym” obiegu, operuj¹ tak¹ w³aœnie symbolik¹, zakorzenion¹ w staropolskich formu³ach jêzykowych. Praktyk¹ zroœniêt¹ w XIX wieku z tym typem religijnoœci jest żywy różaniec, narzêdzie modlitwy mistycznej, a zarazem integracji spo³ecznej. Badania prowadzone wœród Polaków na Podolu w latach 90. uœwiadomi³y mi, jak bardzo organizacja róż z regularn¹ wymian¹ tajemniczek mo¿e budowaæ wspólnotê i utrwalaæ j¹, inicjuj¹c ró¿ne typy wymiany niczym melanezyjskie kula, przedmiot klasycznych studiów antropologicznych Marcela Maussa i Bronis³awa Malinowskiego. W czasach, kiedy pielgrzymka i inne jawne formy zbiorowego kultu by³y zakazane, ¿ywy ró¿aniec przechowywa³ nie tylko skondensowan¹ wiedzê ewangeliczn¹ o niezwyk³ym potencjale formacyjnym, ale tak¿e, w zawi¹zku, spo³eczn¹ zdolnoœæ grupy do samoorganizacji. Dodawa³ jej te¿ otuchy i przywraca³ nadziejê. Dlatego praktykê tê próbowa³y wytêpiæ zarówno w³adze zaborcze, jak i totalitarne18. Wspó³czeœnie wiele jej zawdziêcza fenomen Radia Maryja, wykraczaj¹cy daleko poza wschodni¹ granicê Polski. 18 O znaczeniu ró¿añca dla podolskich Polaków por. Zowczak 2003, s. 25. �196 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Si³a instytucji koœcielnych w drugiej po³owie lat 70. objawia³a siê poprzez osobliwe przenikanie siê form uroczystoœci politycznych i religijnych. Pochody i akademie „ku czci” przejmowa³y formy, a niekiedy i elementy symboliki wiejskich procesji i uroczystoœci koœcielnych — i vice versa. Podczas Uroczystoœci Nawiedzenia kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Czêstochowskiej, która peregrynowa³a po Polsce w ramach przemyœlnego projektu Prymasa Wyszyñskiego, obserwowaliœmy uderzaj¹co sprawne dzia³anie spo³ecznoœci parafialnych. Przekazywanie obrazu na granicach parafii oraz jego powitania w kolejnych miejscowoœciach mia³y charakter uroczysty i oficjalny. W Czerwiñsku w 1975 roku wita³a go konnica: okoliczni rolnicy, przebrani za rycerzy Jagie³³y. (Zgodnie z tradycj¹ tam w³aœnie mia³ siê przeprawiaæ przez Wis³ê w drodze na Grunwald. Opowiadano mi, ¿e na brzegu rzeki, w miejscu, gdzie sta³ król, obserwuj¹c swoje wojska, postawiono za czasów zaborów figurê dźwigaj¹cego krzy¿ Chrystusa zamiast zakazanego pomnika Jagie³³y. „Wymiennoœæ” narodowego i religijnego sacrum w dyskursie potocznym wydaje siê znacz¹ca i charakterystyczna dla tzw. religijnoœci ludowej). Performans ku czci Matki Boskiej wieœ przygotowywa³a ca³ymi miesi¹cami. Czerwiñscy rycerze dosiadali koni dobranych wed³ug maœci, przybrani w he³my i kolczugi zrobione szyde³kiem. Wznosili dziarskie okrzyki w rodzaju: „Królu W³adys³awie, prowadź nas na wojnê!”, z przejêciem i poœwiêceniem odgrywaj¹c swoje role. Jeden z rycerzy, w trakcie celebrowanego w lipcowym s³oñcu przez kilka godzin powitania Matki Boskiej, zwali³ siê zemdlony z konia. Wzd³u¿ dróg, którymi przewo¿ono Królow¹ Polski, powiewa³y kilometrami sznury kolorowych proporczyków ozdobionych religijnymi motywami, ka¿dy inny, starannie upiêkszony rêcznym haftem i aplikacjami. Fotografowaliœmy te rêkodzie³a za pomoc¹ barwnych enerdowskich filmów ORWO. Mój entuzjastyczny referat na temat Uroczystoœci Nawiedzenia, okraszony pokazem slajdów z proporczykami, wzbudzi³ ironiczny komentarz Aleksandra Jackowskiego, s³ynnego redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej” (jeszcze bez „Kontekstów”): To takie strachy na dziki? Wybór polskiego kardyna³a na papie¿a wielu moich rozmówców uwa¿a³o za znak zbli¿aj¹cego siê koñca œwiata. Twierdzili, ¿e jest to pierwszy prawdziwy Papie¿ od czasów œw. Piotra, ergo: pewnie i ostatni, bo w religijnoœci ludowej pocz¹tek i koniec upodabniaj¹ siê do siebie. Przypisywali mu rolê mesjañsk¹, utrzymywali, ¿e zgodnie z przepowiedni¹ bêdzie boso ucieka³ do Polski, kiedy wybuchnie ostatnia wojna œwiata. Dosz³a wtedy do g³osu apokaliptyczna mitologia, która zawsze nale¿a³a do ¿elaznego repertuaru wierzeñ ludowych, utrwalonych w pieœniach dziadowskich, w drukowanych i rêkopiœmiennych Sybillach. Proroctwa w tamtych czasach interesowa³y zreszt¹ wszystkich, bo czy¿ S³owacki nie przepowiedzia³ epoki s³owiañskiego papie¿a? Pewien ksi¹dz w okolicach Czerwiñska urz¹dzi³ nawet specjalny pokoik na swojej plebanii, przekonany, ¿e uciekaj¹cy Papie¿ tu w³aœnie znajdzie schronienie. Medialne przekazy uroczystoœci z udzia³em Karola Wojty³y przyci¹gnê³y mieszkañców �Co siê sta³o z religijnoœci¹ ludow¹? 197 Antoni Porczak, Wiara ma kolor niebieski. Szkic d³ugopisem do projektowanej kapliczki. Fot. M. Zowczak, 2010 wsi do telewizorów w stopniu porównywalnym chyba tylko do pierwszego l¹dowania cz³owieka na ksiê¿ycu i po³udniowoamerykañskich seriali. Zw³aszcza sceny zamachu na Papie¿a oraz jego gestu pojednania wobec niedosz³ego zabójcy wywar³y g³êbokie wra¿enie i zosta³y uwiecznione w wiejskiej twórczoœci amatorskiej lat 8019. Kult maryjny umocni³ siê jeszcze w oparciu o symbolikê legendarnych wiêzi, ³¹cz¹cych Papie¿a z Matk¹ Bosk¹ w Jej licznych przedstawieniach, np. Ludźmierskim (biskup Wojty³a w trakcie uroczystoœci pochwyci³ wypadaj¹ce z r¹k figurki ber³o); Fatimskim (swoje ocalenie od kuli zamachowca Papie¿ uzna³ za wype³nienie trzeciej tajemnicy, ujawnionej przez £ucjê Dos Santos); Czêstochowskim (ofiarowa³ Królowej Polski z³ot¹ ró¿ê jako wotum). Wiele osób od pocz¹tku solidarnoœciowego prze³omu ¿ywi³o przekonanie, ¿e zainicjowa³a je inwokacja do Ducha Œwiêtego, wypowiedziana przez Jana Paw³a II na Placu Zwyciêstwa w Warszawie, w 1979 roku (Zowczak 1991, s. 140). Scenê tê do dziœ powtarzaj¹ media, utrwalaj¹c j¹ w wyobraźni masowej. 19 Szczegó³y Zowczak 1987, s. 3–11. �198 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Oblicze tej ziemi odnawia³o siê zgodnie z odczytywanymi przez lud znakami, a ¿ycie religijne wskoczy³o w stanie wojennym w koleiny, wy¿³obione w czasach powstañ i ruchów oporu. Z obecnej perspektywy œcis³e powi¹zanie symboli religijnych i narodowych w latach 80. wydaje siê nieznoœnie pompatyczne i osadzone we wczeœniejszym, wspomnianym ju¿ kontekœcie przenikania siê rytua³ów pañstwowych i koœcielnych. Wówczas jednak religijne symbole na ogrodzeniu strajkuj¹cej Stoczni Gdañskiej stanowi³y szokuj¹co œwie¿¹ formê spo³ecznych emocji, co najwy¿ej z lekkim dystansem komentowanych przez inteligenckie dowcipy, takie, jak wspomniany wy¿ej o objawieniu nad Czêstochow¹ Matki Boskiej z Wa³ês¹ w klapie20. Podobny ¿artobliwy ton pojawia³ siê w improwizowanych wypowiedziach Jana Paw³a II na marginesach homilii i w czasie zwi¹zanych z pielgrzymkami uroczystoœci, kiedy Papie¿ podejmowa³ dialog z t³umem wiernych. Pozbawiony patosu jêzyk, jakim siê wówczas pos³ugiwa³, poczucie humoru, nawi¹zuj¹ce do potocznych skojarzeñ, mia³y wyzwalaj¹ce znaczenie dla zmian w kulturze religijnej, wla³y w ni¹ nowe ¿ycie. Moi Rozmówcy Wspomniany wczeœniej folkloryzm warszawskich duszpasterzy oraz siêganie do starochrzeœcijañskich wzorów inicjacyjnych w kontekœcie praktyk neokatechumenalnych to zaledwie dwa skrajnie odmienne przyk³ady o¿ywiania praktyk religijnych w czasach, kiedy trzeszcz¹ „zworniki eklezjalnoœci”21. W ten sposób Koœció³ wychodzi naprzeciw coraz bardziej zró¿nicowanym potrzebom wiernych. Oni sami zaœ poszukuj¹ w³aœciwego (dla „swojej wewnêtrznej jaźni” albo chwilowego nastroju) przekazu, po swojemu go te¿ odczytuj¹c. Ka¿dy tekst czy praktyka mo¿e siê staæ przedmiotem perukarzu, przechwytywania zawartej w nim symboliki. Przechwytywanie (la perruque) przedstawia Michel de Certeau jako praktykê kultury popularnej: sztuczki uprawiane przez odbiorców w ramach istniej¹cego porz¹dku, w celu wykorzystania i adaptacji dostêpnych narzêdzi do w³asnych potrzeb. Perukarz przypomina zatem apokryf, dotyczy jednak bardziej dzia³ania ni¿ wierzeñ czy wyobra¿eñ; rzec mo¿na, ¿e jest terminem z zakresu performatyki. Reprezentuje swoisty autentyzm twórczoœci przygodnego majsterkowicza, podobnego do Lévi–Straussowskiego bricoleura. Za przyk³ad wspó³czesnego perukarzu uwa¿am twórczoœæ e–pistolograficzn¹ zaprzyjaźnionej rozmówczyni, 51–letniej gospodyni z wioski pod Jaros³awiem, któr¹ odwiedzi³am w œwiêto Trzech Króli. Kiedy wraca³am poci¹giem do 20 21 Por. esej w tym tomie Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki. Okreœlenie biskupa Kazimierza Nycza (2009, s. 25). �Moi Rozmówcy 199 Mój Rozmówca z Wêgierki. Fot. M. Zowczak, 2010 Warszawy z obowi¹zkowymi darami: pud³em jajek i s³oikami marynowanych rydzów, przes³a³a mi dwa esemesy. Pierwszy z ¿yczeniami dobrej podró¿y oraz kolêd¹, drugi natomiast nawi¹zywa³ do moich narzekañ na brak czasu, z lekka mnie zawstydzaj¹c. Oba wykorzystuj¹ strzêpki popularnych tekstów i schematów jêzykowych, konstruuj¹c z nich formy listu i formu³y ¿yczeñ. Lapidarnoœci przekazu towarzyszy poetycki efekt. Esemes Pierwszy: „Milej podrozy tak bym chciala zeby codzien by³o narodzenie boze zeby maryja byly matki a dzieciatkiem wszystkie dziatki ka¿dy ojciec byl jozefem i spiewali wiekim echem mysle otobie panie boze �200 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ nasz I otwej mi³oœci ktura dlamnie masz kolende dla rodzinki od rodzinki p [...] 2008 rok” Esemes Drugi: „S.O.S. Pilnie poszukiwany czas kto pomoze odnalesc Swiety czas A modlitwy pracy tworczy blizniego upozatkowania swojego zycia byœmy w zdrowiu zyli i go b³ogos³awili Trudno czas ucieka wiecznosac czeka kto odnajdzie nagroda uœmiech i ¿yczliwoœæ S.A. P [...]” M¹¿ autorki esemesów, o dziesiêæ lat od niej starszy, mój ulubiony Rozmówca z wioski pod Jaros³awiem, to rolnik i myœliciel, któremu zawdziêczam znajomoœæ wielu ludowych apokryfów. Za czasów PRL, ale jeszcze i w latach 90., wystawia³ swoje prace w domach kultury i bywa³ zapraszany do mediów. On sam przedstawia³ siê zawsze jako twórca ludowy. Swój talent plastyczny wykorzystywa³ w ¿yciu na wiele sposobów. Uk³ada³ te¿ wiersze i jest autorem dramatu w szeœciu aktach o œw. Janie z Dukli. Opowiada³ mi nieraz o swoich podró¿ach po Polsce, które odby³ za m³odu, jeszcze zanim osiad³ na gospodarstwie. Kilka lat temu us³ysza³am jednak o jego nowej, znacznie dalszej podró¿y: ogl¹daliœmy zdjêcia z wycieczki parafialnej do Rzymu, Asy¿u i Wenecji. W pewnym momencie wyj¹³ z kieszeni pod³u¿n¹, prostok¹tn¹ p³ytkê z czerwonego pleksiglasu i zademonstrowa³ mi wypisan¹ na niej inskrypcjê: „PMCPNJC”. Rozpozna³am w niej akronim, znany mi z rêkopiœmiennych apokryficznych modlitw, które w latach 90. odkryliœmy podczas badañ etnograficznych w Widzach na Bras³awszczyźnie, w pó³nocno–zachodniej czêœci Bia³orusi, wœród tamtejszych �Moi Rozmówcy 201 Polaków. Opublikowa³am go w swoich pracach, ale nigdy nie spotka³am siê z nimi poza tym obszarem22. Longitudo Christi, czyli Prawdziwą Miarę Ciała Pana naszego Jezusa Chrystusa, nasi rozmówcy przechowywali w postaci szeœciocentymetrowego prostok¹ta, starannie obrysowanego na kratkowanym zeszytowym papierze. W³aœciw¹ wartoœæ Miary, czyli d³ugoœæ cia³a Chrystusa, uzyskuje siê po jej (to znaczy prostok¹ta) pomno¿eniu 33 razy. PMCPNJC, opatrzona modlitw¹ Obrona Duszy i Ciała, imionami Bo¿ymi oraz egzorcyzmem, pe³ni³a na Bras³awszczyźnie rolê apotropeionu. „T¹ miar¹ zachowano w Konstantynopolu w krzy¿u z³otym”, g³osi³ tekst. „T¹ miarê ktokolwiek bêdzie mia³ nosi³ s³ysza³ o niej wiedzia³ lub czyta³ tego dnia nie umrze nag³¹ œmierci¹ woda ani ogieñ ani piorun ani nieprzyjaciel a przekleñstwo ludzkie szkodziæ nie bêd¹. Jako te¿ z³ych s¹siadów fa³szywego œwiadectwa tako¿ cz³owieka i wszelkiego orê¿a obawiaæ siê nie trzeba ktokolwiek ten znak bêdzie nosi³ przy sobie wolnym bêdzie od wszelkich nieszczêœæ Ten znak by³ przys³any przez Anio³a wielkiemu Cesarzowi Konstantynopolskiemu podczas bitwy pomianowanym dlatego aby móg³ nieprzyjaciel nieszkodziæ [...]” itd. (Zowczak 1998, s. 39). — Noszê j¹ przy sobie — mój Rozmówca spojrza³ na mnie znacz¹co, kiedy zaskoczona obraca³am w palcach czerwon¹ p³ytkê. — Czy tutaj by³ taki zwyczaj? — spyta³am, czuj¹c lekki zawrót g³owy. — Nie, ja to przerysowa³em z tych „Kontekstów”, co pani tam pisa³a. Nie ja dostarczy³am mojemu rozmówcy czasopismo „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, ale nie ma to wiêkszego znaczenia. Jako twórca ludowy i chêtny rozmówca miewa³ kontakty z ró¿nymi etnografami. Okaza³o siê, ¿e przez pewien czas prenumerowa³ to pismo. Przeczytawszy mój artyku³, przerysowa³ sobie starannie ow¹ miarê i przyci¹³ wed³ug niej kawa³ek czerwonego pleksiglasu, opatruj¹c go akronimem. Powiedzia³ mi, ¿e zazwyczaj nosi j¹ przy sobie, ale zostawia w domu, kiedy obawia siê j¹ zabrudziæ albo zgubiæ. I tak, na sposób sensualistyczny, utrzymuje ³¹cznoœæ z transcendencj¹. Poruszy³o mnie, ¿e najwyraźniej staropolski interdykt od czarów, nieco przekszta³cony przez bia³oruskich Polaków, przemówi³ do jego wyobraźni. Mój niszowy tekst o modlitwie ludowej sta³ siê dziêki temu przedmiotem perukarzu: zosta³ wykorzystany jako źród³o nowej praktyki religijnej. Prawdziwa miara dokona³a okrê¿nego obiegu i powróci³a do œrodowiska, które zachowa³o dawny typ wra¿liwoœci, nazwanej przez Jacka Olêdzkiego mirakularną. Towarzyszy³a ona tzw. religijnoœci ludowej, z ca³ym baga¿em jej zalet i wad, ale ¿ywej i poszukuj¹cej. Podobne interdykty od czarów, ale bez Miary, odnaleźliœmy pod koniec lat 90. na ukraiñskim Podolu, w obwodzie chmielnickim. 22 �202 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Z sensualistycznym, a zw³aszcza genderowym stylem postrzegania sacrum, wielokrotnie spotyka³am siê w rozmowach z Polakami na Wschodzie. Kobieta chêtniej zwraca siê w modlitwie, zw³aszcza w sprawach natury osobistej, do Matki Boskiej ni¿ do Pana Jezusa, bo mężczyzna zawsze ujmie się za mężczyzną. Ten przyk³ad sensualizmu w kontekœcie quasi–religijnego podzia³u na kulturê mêsk¹ i kobiec¹ jest jeszcze wyraźniejszy w religijnoœci prawos³awia ni¿ katolicyzmu, dlatego te¿ ³atwiej uchwytny u Polaków na Wschodzie. Kiedy redaktor gazety „G³os Podola”, Polak z Jarmoliñców, zastanawia³ siê, czy w patronatach miejscowego koœcio³a na pierwszym miejscu umieœciæ œw. Antoniego czy Matkê Bosk¹, jego ¿ona nie mia³a w¹tpliwoœci: Matkê Bosk¹, bo przecie¿ to kobieta. Pamiêtam równie¿ zachêty mojego warszawskiego ksiêdza katechety, aby ch³opcy nosili na szyi krzy¿yki, a dziewczêta medaliki z Matk¹ Bosk¹. Czy ten sensualizm genderowej interpretacji mo¿na sprowadziæ do bezrefleksyjnej, powierzchownej projekcji relacji spo³ecznych? Chyba tylko wówczas, jeœli zak³ada siê przeciwstawnoœæ œwiata duchowego cia³u, które przynale¿y do materii. Uwa¿am, ¿e interpretacja sensualizmu bêdzie niepe³na, jeœli nie uwzglêdni siê d³ugotrwa³ego wp³ywu judaizmu na chrzeœcijañsk¹ kulturê religijn¹. „W œwiecie biblijnym to, co dotykalne, uczestniczy w inteligibilnym przez s t w o r z e n i e. Jest nie tylko obrazem, ale równie¿ istniej¹c¹ rzeczywistoœci¹. Jest zarazem bytem i znakiem. [...] S³owa istniej¹ce: taki jest paradoks zmys³owych rzeczywistoœci w œwiecie biblijnym”, pisa³ Claude Tresmontant w Eseju o myśli hebrajskiej (1996, s. 180) Do tego biblijnego œwiata bli¿ej jest „ludowemu” sensualizmowi ni¿ manichejskiej opozycji pomiêdzy cia³em i duchem (oraz dusz¹), która zdominowa³a kulturê elitarn¹. Z perspektywy biblijnej ten dualizm nie istnieje. „Znaczenie tego, co dotykalne, t³umaczy siê przez fakt, ¿e zosta³o stworzone przez s³owo; samo jest jêzykiem, substancjalnym przejawem twórczego s³owa” (Tresmontant 1996, s. 74). Tradycyjny katolicki sensualizm sta³ siê specyficzn¹ cech¹ wra¿liwoœci religijnej, krytykowan¹ zarówno z perspektywy zachodniego, jak i wschodniego chrzeœcijañstwa za powierzchown¹ uczuciowoœæ. Oznacza on w tym kontekœcie „namacalny realizm przedmiotów czysto symbolicznych” (Kruszelnicki 1977, s. 380), ³¹cznoœæ duszy i cia³a, œwiata rzeczy ze œwiatem duchowym, zamiast ich ostrego przeciwstawienia, zgodnie z wiar¹, ¿e cz³owiek zosta³ stworzony na boski obraz i podobieñstwo jako dusza żyjąca, a i otaczaj¹cy go œwiat jest pe³en bo¿ych stworzeñ, poprzez które emanuje dobro Stwórcy. Nale¿y siê wystrzegaæ — pisze Claude Tresmontant — pomieszania dwóch ca³kowicie heterogenicznych „krêgów problemowych”: dualizmu platoñskiego, do którego jesteœmy przyzwyczajeni (dusza — cia³o), i biblijnego przeciwieñstwa miêdzy bytami stworzonymi i Stwórc¹. �Antysemityzm i mit ofiary 203 „W hebrajskim dusza to cz³owiek. Nie nale¿y mówiæ, ¿e cz³owiek m a duszê, ale ¿e j e s t dusz¹. W podobny sposób z punktu widzenia biblijnego cz³owiek j e s t cia³em”. Dusza jest „widzialna i dotykalna, gdy¿ jest na œwiecie, przyswoi³a sobie elementy, którymi siê karmi³a, które wch³onê³a i które sprawiaj¹, ¿e j e s t ona cia³em [...]. Istot¹ tego cia³a, jakim jest cz³owiek, jest dusza. Gdy odbierze siê duszê, nie zostaje ¿adne cia³o [...]. Nie zostaje nic, poza prochem œwiata. Równie prawdziwie mo¿na powiedzieæ: jesteœmy cia³ami, jak i: jesteœmy duszami” (Tresmontant 1996, s. 116–117). Czy takie znaczenie przynale¿y sensualizmowi religijnoœci ludowej? W wielu przypadkach odpowiedzia³abym twierdz¹co, chocia¿ w innych mo¿na obserwowaæ tak¿e dualizm, w tym równie¿ dualizm w³aœciwy archaicznej warstwie s³owiañskich wierzeñ, co wnikliwie przedstawi³ Ryszard Tomicki w swoich studiach mitologii s³owiañskiej (1976; 1980). Niekiedy sensualizm sprowadza siê równie¿ do wspomnianej ju¿, sentymentalnej uczuciowoœci. Wspólnotowy optymizm, wynikaj¹cy ze źród³owej, sensualistycznej wiary, ¿e stworzenie jest dobre, skoncentrowany na porz¹dku w³asnego œwiata, niestety zbyt czêsto okupiony zostaje projekcj¹ z³a poza granice orbis interior, mitologi¹ Obcego, który staje siê mrocznym cieniem wspólnoty, jej nieod³¹cznym alter ego. Antysemityzm i mit ofiary Trudno nie stawiaæ pytañ o potencjalny antysemityzm23 tej przedsoborowej duchem religijnoœci. Akcentowa³a ona zarówno obcoœæ i dystans wobec judaszów i „wiecznych tu³aczy”, jak i silne z nimi, acz poœrednie, zwi¹zki. Wiedza, ¿e Matka Boska by³a ¯ydówk¹, a ma³y Jezus „¯ydkiem, póki siê nie ochrzci³”, nale¿a³a do kanonu tradycyjnego przekazu, podobnie jak i to, ¿e „my jesteœmy z tych ¯ydów, którzy siê ochrzcili”, pierwszego i najm¹drzejszego narodu na œwiecie. To ¿ydowscy s¹siedzi byli wskazywani jako wzór, jak nale¿y siê wywi¹zywaæ z religijnych zobowi¹zañ, a zw³aszcza jak siê modliæ i jak dzieñ œwiêty œwiêciæ, co chrzeœcijanom czêsto przysparza³o problemów24. To oni byli źród³em wiedzy biblijnej, w tym 23 Nie znajdujê argumentów dla rozró¿nienia pojêæ „antyjudaizm” i „antysemityzm” w kontekœcie analizowanych przeze mnie materia³ów. Uwa¿am, ¿e zarówno religijna idiosynkrazja, jak i dziewiêtnastowieczna laicka ideologia narodowa odegra³y swoje role w wielorakim splocie przyczyn, które warunkuj¹ ¿ywotnoœæ mitologii ofiary w badanych przeze mnie spo³ecznoœciach. O zakresie tych pojêæ por. np. Bury³a 2004, s. 95–110, <http://www.studiajudaica.pl/sj13bury.pdf> (19.08.2011). 24 W¹tek obecny ju¿ w kazaniach ks. Piotra Skargi, którego wyraźne wp³ywy odkrywa³am w narracjach moich rozmówców, np. dotycz¹cych œwiêtych. Ten sam Skarga wprowadzi³ te¿ do swoich kazañ temat mordu rytualnego. �204 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ apokryfów, bo kto jak kto, ale ¯yd to ju¿ w i e d z i a ³. Zapamiêtani z dzieciñstwa ¿ydowscy sklepikarze bywali wychwalani za to, ¿e zawsze chêtnie dawali g³odnym chrzeœcijañskim dzieciom jedzenie na kredyt, nie dopominali siê zap³aty albo zawsze mieli dla nich bu³kê w zanadrzu. Z drugiej strony powszechna by³a te¿ opinia, ¿e ¯yd nie móg³ zjeœæ œniadania, jeœli „naszego” nie oszuka³. Religijny doloryzm, akcentuj¹cy krwawe i traumatyczne obrazy rzezi niewini¹tek25 i Pasji wed³ug œw. Mateusza, niós³ ze sob¹ baga¿ resentymentów i dawa³ po¿ywkê stereotypom Obcego. Temat „ich religii” wywo³ywa³ natychmiastowe, „odwrócone projekcje”26, czyli opis œwiêtokradczych praktyk wobec chrzeœcijañskiego sacrum. Innymi s³owy: religia pobo¿nych i uczynnych ¿ydowskich s¹siadów by³a opisywana jako zestaw praktyk magicznych, skoncentrowanych wokó³ chrzeœcijañskiej Eucharystii i krwawej ludzkiej ofiary, ewentualnie tylko ludzkiej krwi, choæby kropelki, ale koniecznie niewinnego chrześcijanina, bo tylko taka zapewniæ mo¿e zbawienie. Pojêcie zbawienia, kojarzone ze œwiat³em Ducha Œwiêtego, bywa³o przek³adane na kod cielesny: na mo¿liwoœæ pozbycia siê œlepoty, przejrzenia na oczy ¯yda, który mia³ siê rodziæ œlepy jak kociê. W narracjach wiejskich rozmówców wspomnienie dzieciêcych lêków ³¹czy³o siê albo z fantastycznymi sankcjami, które sta³y na stra¿y religijnych zakazów (np. jedzenia miêsa w pi¹tek pod groźb¹ uwiêzienia w ciemnoœci pod beczk¹), albo z obcymi: ¯ydem, który porwie dziecko na macê, z Cyganem, który je ukradnie. Te dzieciêce strachy by³y przywo³ywane mimochodem, na marginesie, ale to one — dostrzeg³am to z perspektywy czasu — wskazywa³y w³aœciwy kontekst interpretacji absurdalnych przekazów. Pamiêtam charakterystyczny epizod z lat 80., zapamiêtany obrazek z ¿ycia ludu. Babka zwraca siê do dwuletniej wnuczki, ¿eby siê popisaæ jej edukacj¹: „Aniu, poka¿, jak ¯ydzi krzy¿owali Pana Jezusa?” Ania, marszcz¹c brwi, podnosi zaciœniêt¹ pi¹stkê i zajadle wali ni¹ w stó³, a babka œmieje siê, zadowolona z efektów swoich praktyk pedagogicznych. Mitologia krwawej ofiary27 by³a wbudowana we wspomnienia o ¯ydach w narracjach, które klasyfikowa³am jako przynale¿ne do kultury ludowej lub jako z ni¹ powi¹zane, wszêdzie na terenach moich badañ etnograficznych: od Polski centralnej, poprzez wschodni¹ i po³udniowo–wschodni¹, na Litwie, Bia³orusi i Ukrainie Zachodniej, a¿ po Podole. Badania koncentrowa³y siê na spo³ecznoœciach polskich, na œrodowiskach wiejskich i ma³omiasteczkowych, obejmowa³y osoby w ró¿nym wieku i o ró¿nym wykszta³ceniu. By³y tak¿e prowadzone równolegle wœród Litwinów, Bia³orusinów i Ukraiñców. Pod wzglêdem kojarzonej z ¯ydami mitologii ofiary nie zauwa¿y³am ró¿nic, mo¿e z wyj¹tkiem 25 Kontaminowanej z histori¹ Moj¿esza (Wj); por. esej Dwa Przymierza w religijności ludowej: kontaminacja. 26 Projective inversion, por. Dundes 2007. 27 Jego szczegó³ow¹ strukturê i g³ówne aspekty symboliczne przedstawi³am w Biblii ludowej (Zowczak 2000, s. 159–183). �Antysemityzm i mit ofiary 205 Misterium Mêki Pañskiej. Naprzeciw stacji widoczny ohel postawiony w miejscu spoczynku miejscowych rabinów (Szarogród, obw. winnicki, Ukraina, maj 2013). Fot. K. Kaczmarska zagêszczania siê formu³owanych explicite fragmentów mitu w œrodowiskach zmarginalizowanych. Sporadycznie zdarza³y siê osoby wolne od tego rodzaju skojarzeñ, a w ka¿dym razie nieodwo³uj¹ce siê do nich w swoich narracjach, które opowiada³y o zainteresowaniu religi¹ przedwojennych kolegów, o tym, jak przys³uchiwa³y siê prowadzonym w szkole lekcjom judaizmu (na wschodnich terenach II RP w spo³ecznoœciach mieszanych wyznaniowo szkolne lekcje religii by³y prowadzone równolegle dla dzieci katolików, ¯ydów i muzu³manów). By³y to osoby zazwyczaj w jakiœ sposób wyj¹tkowe, ciesz¹ce siê swoistym autorytetem w lokalnym œrodowisku, i stanowi³y niewielk¹ liczebnie, ale istotn¹ jakoœciowo grupê naszych rozmówców. Przez lata mit ofiary wydawa³ mi zbyt absurdalny i fantazmatyczny, ¿eby traktowaæ z odpowiedni¹ powag¹ te szalone narracje o corocznych porwaniach ¯yda przez diab³a, chrzeœcijañskich dzieci — przez ¯ydów na macê, o ich pastwieniu siê nad hosti¹, o tu³aczce Wiecznego ¯yda–Narodu a¿ do koñca œwiata, wybrañstwie i kl¹twie, m¹droœci i g³upocie, bogactwie i biedzie (bo nawet �206 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ najbiedniejszy z ¯ydów „spa³ na z³ocie”). Ka¿dy z w¹tków tych narracji cechuje ambiwalencja, ka¿demu przekazowi towarzyszy antyprzekaz. Niewinne ofiary zbrodni — bo dokona³y zbrodni. Brzydzi³y siê krwi¹ — ale potrzebowa³y krwi. A wszystko to w obliczu ziej¹cej pustki, w ci¹gle pulsuj¹cych wspomnieniach o œmierci s¹siadów, splecione w wêze³ nie do rozpl¹tania. Skoro, zgodnie z dewiz¹ wspó³czesnej antropologii, „wyobra¿enia s¹ faktami spo³ecznymi”, to jakie fakty spo³eczne reprezentuj¹ te fantastyczne narracje, których powracaj¹cym uparcie motywem by³a — i jest — krwawa ofiara? René Girard twierdzi, ¿e ka¿dy mit rodzi siê z ofiary — rzeczywistej, krwawej, spe³nionej, a ka¿d¹ religiê, ba — ka¿d¹ kulturê — funduje za³o¿ycielski akt zbiorowej przemocy. I proponuje czytaæ mit jak dokument historyczny. Czyni wyj¹tek dla chrzeœcijañstwa (traktowanego z perspektywy ateistycznej), w którym oczywista i niekwestionowana niewinnoœæ ofiary ma wed³ug niego si³ê demaskatorsk¹ wobec wszystkich innych mitów i religii œwiata. Obna¿a ono uniwersaln¹ prawdê, ¿e mord za³o¿ycielski nie ma nic wspólnego z przestêpstwami jego ofiary. Wspólnym mianownikiem rytua³ów ofiarniczych „jest wewnêtrzne pragnienie przemocy, rywalizacji, zazdroœci, k³ótni miêdzy bliskimi, które ofiara ma za³agodziæ” (Girard 1993, s. 12). Za³o¿ycielska przemoc jest wed³ug Girarda kulturowym zabezpieczeniem przed niekontrolowan¹ eskalacj¹ przemocy, totalnym chaosem i destrukcj¹, które rozwijaj¹ siê w wyniku naœladowczego przymusu — z³ej wzajemnoœci. Jest jedynym zabezpieczeniem, poprzedzaj¹cym instytucje s¹downicze wspó³czesnego pañstwa. W swojej neofreudowskiej, ewolucyjnej interpretacji Girard formu³uje tezê, ¿e ofiara z za³o¿enia jest niewinna, nieuwik³ana w spiralê przemocy, poniewa¿ tylko taka nie bêdzie pomszczona, zatem mo¿e skutecznie przemoc powstrzymaæ. Takie jest wed³ug Girarda znaczenie rytua³u, który zamienia przemoc nielegaln¹ na „prawowit¹”: „[...] pragnienie zemsty nale¿y skierowaæ na inn¹ ofiarê, tak¹, która mog³aby byæ zabita bez nara¿enia zbiorowoœci na ryzyko zemsty” (Girard 1993, s. 18). Warunkiem skutecznoœci rytua³u ofiarniczego jest te¿ zbiorowy charakter linczu: jednomyœlny udzia³ ca³ej spo³ecznoœci, przekonanej o winie ofiary. Kozio³ ofiarny zwany pharmakosem odgrywa rolê „leku” dla zagro¿onych wiêzi spo³ecznych i ostatecznie zostaje uœwiêcony. Rezultatem zbiorowego linczu ma byæ katharsis, która umo¿liwia przywrócenie spo³ecznej harmonii — a¿ do nastêpnego razu. Nie przywo³ujê tej teorii w celu rozmycia problemu. Ze wzglêdu na przypisywany jej przez Girarda charakter uniwersalnego klucza do poznania wszelkich religii i kultur mo¿na j¹ sam¹ uznaæ za rodzaj z³owrogiej mitologii. Niektóre jej elementy wspó³brzmi¹ jednak z tradycyjn¹ wizj¹ œwiata i wpisan¹ w ni¹ mitologi¹ ofiary. Próbowa³am osadziæ zmityzowane narracje o ¯ydach w kontekœcie „ludowego” obrazu dziejów: przemiany œwiatów, które kolejno ulegaj¹ zag³adzie. Spada ona na grzeszników i czyœci ziemiê, tak jak uczyni³ to biblijny potop. Garstka �Antysemityzm i mit ofiary 207 sprawiedliwych pozostaje i historia zaczyna siê od nowa. Zag³ada przychodzi pod postaci¹ potopu, po¿ogi lub zarazy. Ka¿dy kolejny œwiat jest jednak gorszy, w miarê, jak s³abn¹ si³y Stwórcy. Czas siê skraca, ludzie zaœ s¹ coraz gorsi, s³absi, coraz bardziej chorowici. S¹ wprawdzie równie¿ coraz bardziej przemyœlni, ale tylko w sensie cywilizacyjnym, technicznym. Ludowa taksonomia odró¿nia ten rodzaj szatañskiej wiedzy, któr¹ wi¹¿e z pych¹, od m¹droœci, któr¹ przypisuje bo¿ej ³asce. Jest to wizja ³atwa do po³¹czenia z osobistym doœwiadczeniem tradycyjnego autorytetu: starzej¹cego siê cz³owieka, fizycznie i mentalnie oddalaj¹cego siê od otoczenia. Wizjê tê odtwarzaj¹ teksty zbiorów przepowiedni zwanych sybillami, ciesz¹ce siê na wsi (i nie tylko) niezmiennym powodzeniem. Tragedia Zag³ady wpisuje siê w tê ludow¹ wizjê Apokalipsy. Mit ofiary zbudowany zosta³ z elementów wykorzystywanych równie¿ w konstruowaniu wizerunków innych grup, np. Cyganów, wiecznych z³odziei i tu³aczy, pokutuj¹cych za to, ¿e prototypowy Cygan ukrad³ gwóźdź przeznaczony do ukrzy¿owania Chrystusa. W przypadku ¯ydów jednak mit ten jest najbardziej wyrazisty, zagêszczony i bogaty w szczegó³y. Nagromadzenie i zgêszczenie mitu wype³nia pustkê, sygnalizuje horror vacui, maskuje lêk. Projekcja pomaga go wyrzuciæ poza w³asn¹ duszê, poza w³asn¹ wspólnotê, uwolniæ siê od niego kosztem Innych. Inwersja mitemów powoduje, ¿e Innym przypisane zostan¹ wszystkie praktyki piêtnowane przez Koœció³ i opiniê spo³eczn¹, ta prawda o nas, któr¹ najbardziej chcia³oby siê ukryæ. Czêsto nawet praktyki Innych domoroœli ludowi „etnografowie” t³umacz¹ jako ich obyczaje, które trzeba przyj¹æ z wyrozumia³oœci¹, bo Inni nie dost¹pili prawdziwego œwiat³a poznania. Trzeba wiêc im to poznanie umo¿liwiæ. Tu kolej na opowiadania o próbie ochrzczenia ¿ydowskiego kolegi w czasie k¹pieli w rzece (pamiêtna scena z Austerii Juliana Stryjkowskiego) albo zaprowadzenia go do koœcio³a. Andrzej ¯bikowski doliczy³ siê na tzw. Zachodniej Bia³orusi 67 miejscowoœci, w których miêdzy 22 czerwca a po³ow¹ lipca 1941 roku chrzeœcijañscy mieszkañcy „mordowali swoich ¿ydowskich s¹siadów” (¯bikowski 2011, s. 6). Kiedy prowadzi³am badania na tej¿e Zachodniej Bia³orusi ponad pó³ wieku później, ta wiedza nie by³a mi dostêpna. Podobnie mia³a siê sprawa z innymi terenami naszych badañ. Zdawa³am sobie sprawê, ¿e starsze pokolenie naszych rozmówców dozna³o licznych traum, ale koncentrowa³am siê na innych aspektach ¿ycia. Dlatego rezultat tych badañ, monografia Biblia ludowa, pod pewnymi wzglêdami przypomina zgodny z przyjêt¹ w etnografii minionej epoki PRL konwencj¹ lore bez folk, zgodnie ze z³oœliwym, ale celnym, okreœleniem Alana Dundesa, amerykañskiego folklorysty, który zarzuca³ badaczom folkloru specyficzne kadrowanie rzeczywistoœci. Zazwyczaj staram siê unikaæ terminów zaczerpniêtych z psychoanalizy do opisów zjawisk kulturowych. Niemniej jednak projekcja odwrócona, termin wspomnianego Alana Dundesa, wydaje siê trafnie streszczaæ mechanizm, uchwytny w analizowanych przeze mnie narracjach. Zupe³nie siê natomiast z nim nie zgadzam co do szczegó³owej interpretacji przedmiotu owej projekcji: �208 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ rzekomego poczucia winy katolików, uczestnicz¹cych w Eucharystii (zw³aszcza wielkanocnej), któr¹ Dundes postrzega jako akt kanibalizmu. Wed³ug niego to chrzeœcijanie s¹ winni zabójstwa w celu wykorzystania ludzkiej krwi w religijnym rytuale. Nie poczuwaj¹ siê do winy, poniewa¿ uwalniaj¹ siê od niej zgodnie z projekcją odwróconą, oskar¿aj¹c ¯ydów, ¿e potrzebuj¹ krwi do macy. „Zamiast chrzeœcijan, zabijaj¹cych ¯yda, mamy ¯ydów zabijaj¹cych chrzeœcijan” (Dundes 2007, s. 347). Ten, mówi¹c ³agodnie, uproszczony sposób interpretacji, źród³em antysemityzmu czyni Eucharystiê. Spodoba siê to Racjonalistom, ale nie zadowoli nikogo, kto ma jak¹œ wiedzê o chrzeœcijañstwie i dobr¹ wolê w kwestii rzetelnoœci wobec opisywanych zjawisk. Staraj¹c siê unikn¹æ projekcji odwróconej Alana Dundesa, aspiruj¹cej do uniwersalnego (i totalnego) wyjaœnienia mitu ofiary, upatrywa³abym źród³a poczucia winy narratorów analizowanych przeze mnie rozmów w konkretnych przypadkach gwa³tów, rozbojów, morderstw i grabie¿y, pope³nionych w przesz³oœci na ¿ydowskich s¹siadach. Niekoniecznie osobiœcie przez samych narratorów (chocia¿ trudno to wykluczyæ), ale przez cz³onków spo³ecznoœci, z któr¹ siê identyfikuj¹. W takim znaczeniu, w œwiadomoœci zbiorowej, faktycznie „zamiast chrzeœcijan, zabijaj¹cych ¯ydów, mamy ¯ydów zabijaj¹cych chrzeœcijan”. Moja interpretacja odnosi siê do mechanizmu pamiêci zbiorowej w konkretnych granicach czasowych i przestrzennych, w realiach kulturowych, które mog³y siê przyczyniæ do tragedii, a nastêpnie do aktywacji mitu ofiary. Ten mit jest zaprzeczeniem dogmatów i ducha chrzeœcijañstwa. Czy przyczyni³a siê do jego d³ugiego trwania fa³szywie pojêta albo źle przekazana katecheza o Eucharystii? Nie mo¿na tego wykluczyæ. Żydzi jako „Oni”: demony sporzące Obecnie mit ofiary wydaje siê odchodziæ w niebyt wraz z tradycyjn¹ wizj¹ marnienia œwiata. W zmodernizowanej wersji od¿ywa czasem w narracjach o bankach krwi i handlu ludzkimi organami, rzekomo s³u¿¹cymi ¯ydom. Dziœ jednak na pierwszy plan w dyskursie potocznym wysuwaj¹ siê w¹tki zwi¹zane z polityk¹ i ekonomi¹, a œciœlej — z elitami w³adzy. Oni (zgodnie ze znaczeniem, jakie nada³a tej kategorii Teresa Torañska, diagnozuj¹c popularny jêzyk PRL) przetrwali nie tylko Zag³adê, ale i upadek komunizmu, i powiêkszyli jeszcze swoje maj¹tki. Oni rz¹dz¹ œwiatem. D³uga lista obejmuje ludzi uto¿samianych z w³adz¹ na dowolnym szczeblu instytucji pañstwowych i prywatnych. Cha³upniczo konstruowane „listy proskrypcyjne”28 dokumentuj¹ plotki, dawniej trudno 28 Dokumentacja w pracy: Tokarska–Bakir 2008, s. 616–636. �¯ydzi jako „Oni”: demony sporz¹ce 209 uchwytne poza rodzimym œrodowiskiem, dziœ dostêpne za poœrednictwem Internetu. Mój rówieœnik, folklorysta spod Lwowa, zareagowa³ politowaniem na mój niechêtny komentarz o doœæ powszechnie podzielanym na Zachodniej Ukrainie stereotypie w³adzy w ¿ydowskich rêkach. Powiedzia³ mi wprost, ¿e jestem naiwna jak dziecko. Jednym s³owem: Oni to ¯ydzi. Aktualnym wspó³czesnym przyk³adem inwersji odwróconej jest dziœ ikona przynosz¹ca powodzenie w interesach. W czasach zbie¿nych z publikacj¹ Złotych żniw Jana Tomasza Grossa sta³ siê ni¹, jak Polska d³uga i szeroka, wizerunek brodatego ¯yda, najczêœciej starego, który oddaje siê liczeniu z³otych monet. „Na chmielnickich straganach i na rysunkach uczniów mo¿na znaleźæ ¯ydów z pieni¹¿kiem. Polacy kupuj¹ je na szczêœcie, przyjezdni ¯ydzi na dowód polskiego antysemityzmu”, pisze Zuzanna Radzik w swoim komentarzu do IX Spotkañ z Kultur¹ ¯ydowsk¹ w Chmielniku, wielce zas³u¿onej i godnej szacunku imprezy. „Burmistrz t³umaczy: «Pewne rzeczy mi siê wymykaj¹ spod kontroli, ludzie chc¹ siê wystawiæ i jest zapotrzebowanie. Poniewa¿ ktoœ to kupuje, nie mogê tego zabroniæ. Gdyby tego nie by³o, ludzie mogliby byæ rozczarowani». Burmistrz zapewnia, ¿e obecnoœæ figurek i obrazków nie wzmacnia stereotypowego wizerunku ¯yda: «Po prostu ludziom ¯yd ju¿ siê kojarzy z pieniêdzmi, z takim spojrzeniem jarmarczno–ludowym. S¹dzê, ¿e to te¿ ma swój urok»”29. Ta pragmatyczna perspektywa jest g³êboko racjonalna. Jest poda¿, bo jest popyt. Albo odwrotnie, te¿ racjonalnie, w dowolnej kolejnoœci. Zw³aszcza w czasach zagro¿enia kryzysem ludzie poszukuj¹ rozmaitych œrodków zabezpieczenia. Ze straganów, sklepów i galerii, ba — z k¹tów Cepelii w centrum Warszawy — spogl¹da niewinny prze¿ytek ludowego folkloru, przyswojony przez kulturê popularn¹. Wrzucam w przegl¹darkê has³o: „¯yd liczy pieni¹dze” i widzê natychmiast adresy wielu stron, oferuj¹cych ten powszechnie poszukiwany gad¿et. Pierwsza z brzegu oferta sklepu art deco proponuje mi „autorski” obraz olejny na p³ótnie w drewnianej ramie pt. Bogaty stary Żyd. Zamieszczony obok tekst o charakterystycznej stylistyce demaskuj¹cej niedostatki edukacji autora wyjaœnia znaczenie symboliki obrazu i zwraca uwagê klienta na dodatkowe atrybuty jego g³ównego bohatera — bonusy dla potencjalnego nabywcy: „Jeden z naj³adniejszych obrazów przedstawiaj¹cy ¯yda który jest symbolem dobrobytu. Obraz zosta³ namalowany farb¹ olejn¹ na p³ótnie który zosta³ oprawiony w szerok¹ g³êbok¹ drewnian¹ rame. Motyw obrazu przedstawia STAREGO BOGATEGO ¯YDA licz¹cego kase równie¿ widaæ na 29 Radzik 2011. �210 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ obrazku takie elementy jak: czosnek symbol odstraszaj¹cy z³¹ moc obok niej pojemniki kuchenne które maj¹ powi¹zanie z kuchni¹ czyli moc zdrowia s¹ te¿ ksi¹¿ki nawi¹zuj¹ce do tematu buchalteri i najwa¿niejszym elementem jest sakiewka z pieni¹¿kami które przedstawiaj¹ symbol dobrobytu. Obraz polecam do Du¿ego stylowego wnetrza typu gabinet lub biblioteka”30. Wymiary: 490 x 390 milimetrów, cena niewygórowana, zaledwie 350 PLN. Usankcjonowany przez kulturê popularn¹ talizman nie doœæ, ¿e zgodnie z tradycj¹ ludow¹ pe³ni wielorakie funkcje ochronne, to jeszcze podniesie walory estetyczne „Du¿ej stylowej biblioteki”. Wiadomo, ksi¹¿ki te¿ maj¹ coœ wspólnego ze starym ¯ydem. Niestety autor tego wybitnego obrazu pozostaje nieznany. Sprzedawca wyjaœnia, ¿e „obraz zosta³ namalowany przez tego samego plastyka który robi reprodukcje obrazu Starego ¯yda z Saksonii”. To wyjaœnienie brzmi jak autoryzacje apokryficznych „listów z nieba”, ale odnosi siê do podobnych ofert zgromadzonych na tej samej stronie: Stary Saksoński Żyd, Obraz starego Żyda księgowego, Obraz biednego Żyda w kolorze (ale te¿ z pêkatym woreczkiem na kolanach), Obraz w stylu retro Żyd biznesmen. Na Obrazie Żyda z Izraela liczącego pieniądze przy inwenturze brodaty mê¿czyzna w okularach przedstawiony jest w czymœ, co chyba mia³o byæ ta³esem, ale wygl¹da jak rêcznik. Kolejny obraz Stary Saksoński Żyd to „Wspania³y i bardzo oryginalny obraz czarno bia³y starego szacownego ¿yda który zgromadzi³ maj¹tek swojego dorobku. Polecam ten niepowtarzalny obrazek osob¹ prowadz¹cym od d³u¿szego czasu sw¹ dzia³alnoœæ natomiast dla tych rozpoczynaj¹cych proponuje raczej biednego ¿ydka, mogê zapewniæ ¿e nie jest to sztampowy wzór. Obraz idealny do stylowego gabinetu, piêknego biura oraz do pokoju typu gabinet, biblioteka. Wspaniale wygl¹da na œcianie g³adkiej lub na oryginalnej tapecie. Pasuje nawet do ma³ych pokoi, gdy¿ jego forma nie jest zbyt masywna”31. Wszystkie te dzie³a, oferowane przez poznañski sklep internetowy, pochodz¹ od tego samego producenta. Opisy s¹ kombinacjami wci¹¿ tych samych elementów i zawieraj¹ wci¹¿ te same b³êdy jêzykowe. Z rzadka pojawia siê nowy pomys³, np.: „Kolory na obrazie oraz jego kontrast jest tak wspania³y ze sprawia i¿ ¯ydek wygl¹da jak ¿ywy”. Ikonografia wiêkszoœci tych przedstawieñ32 przypomina Skąpca Tadeusza Makowskiego. Na niektórych pojawia siê kieliszek wina b¹dź butelka i kielich. 30 Cytujê w wersji oryginalnej: <http://www.artdeco.sklep.pl/p763,obraz-olejny-zyda-na-plotnie. html> (12.11.2014). 31 <http://www.sklepy24.pl/szukaj/r%C4%99kodzie%C5%82o+obraz+na+desce+%C5%BCyd +z+wag%C4%85/3> (12.11.2014). 32 <http://www.artdeco.sklep.pl/k269,malarstwo-obrazy-motyw-zydowski.html> (12.11.2014). �¯ydzi jako „Oni”: demony sporz¹ce 211 Np. obrazek Stary Żyd — smakosz „przedstawia starego ¯YDA który przy lampce wina liczy kase i jednoczeœnie opija dobry interes”33. Z kolei Stary Żyd — zamyślony biznesmen „przedstawia starego ¯YDA który jest strasznie zamyœlony na co wskazuje widok podpartej g³owy [czy nie mamy tu do czynienia ze stereotypem kultowym Chrystusa Frasobliwego? — M. Z.]. ¯ydek myœli nad nowym biznesplanem:) jednoczeœnie liczy kasê”34. Za ka¿dym razem analizê symboliczn¹ uzupe³nia równie subtelny opis „niepowtarzalnej”, „bardzo ³adnie wystylizowanej ramy”, która czêsto „posiada efekt spêkañ”. Jedynie Żyd BANKIER nie ma ju¿ w sobie ¿adnej dobrodusznoœci wiejskiego sknery czy skrzata, przysparzaj¹cego dobytku gospodarzom. Wygl¹da jak karykatura z pocz¹tków ubieg³ego wieku, no, powiedzmy, z czasów Ziemi obiecanej. Brodaty mê¿czyzna w czarnym garniturze, ³ysy, w okularach, pochyla siê nad du¿ym, zawalonym monetami sto³em. Wpatruje siê w nie jak zahipnotyzowany, przesypuje w rêkach. Czêœæ monet zosta³a ju¿ u³o¿ona jedne na drugich, w misterne kupki. Na stole le¿y te¿ jakaœ kasetka i zamkniêta ksiêga, zapewne rachunkowa. Nad sto³em zwiesza siê misterny ¿yrandol35. Galeria obrazów pod Bram¹ Floriañsk¹ w Krakowie pod has³em Superprezent! Sposób na kryzys oferuje ca³e kolekcje obrazów przedstawiaj¹cych starych ¯ydów licz¹cych pieni¹dze. Niektórzy malarze najwyraźniej siê w nich specjalizuj¹ i maluj¹ je na zamówienie wed³ug gotowych wzorów. Jest nawet wersja haftowana krzy¿ykami (31 kolorów). Niektórzy ¯ydzi przypominaj¹ œw. Miko³aja. W Polsce w pocz¹tkach XXI wieku Stary ¯yd licz¹cy pieni¹dze sta³ siê popularniejszy ni¿ wizerunki Pana Jezusa, mo¿e nawet móg³by konkurowaæ z przedstawieniami maryjnymi. Co o nim myœl¹ nabywcy tych obrazków? „W myœl powiedzenia «¯yd w sieni — pieni¹dz w kieszeni» obrazek ten bêdzie œwietnym remedium maj¹cym przyci¹gaæ do jego posiadacza bogactwo i dostatek”, objaœnia mnie internetowa instrukcja. „Obrazek przedstawiaj¹cy ¯yda licz¹cego pieni¹dze nale¿y powiesiæ przy drzwiach wyjœciowych z domu/mieszkania po lewej stronie od drzwi, i wychodz¹c nale¿y na niego spojrzeæ, a wtedy bêdzie siê mia³o szczêœcie w interesach. Wg niektórych, obrazek powinien mieæ dwie zawieszki: jedn¹ normalnie na górze i drug¹ na dole, aby w sobotê [szabas — M. Z.] obrazek z ¯ydem odwróciæ do góry nogami tak, ¿eby wszystkie zgromadzone przez niego pieni¹dze wysypa³y mu siê z sakiewek i pozosta³y w domu”36. 33 <http://www.artdeco.sklep.pl/p822,duzy-obraz-zyda-smakosza-z-buteleczka-wina.html> (12.11.2014). 34 <http://www.artdeco.sklep.pl/p879,zyd-mysli-o-dobrym-biznes-planie-kolorowy-obrazek. html> (12.11.2014). 35 <http://www.artdeco.sklep.pl/p214,obraz-zyd–bankier-w-kolorze.html> (12.11.2014). 36 <http://www.bankier.pl/forum/pokaz_tresc.html?thread_id=913843&strona=1> (21.08.2011, post z 22.11.2009 pod has³em: Zabobony w biznesie. Portret Żyda przynosi szczęście?). �212 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Poza magiczn¹ moc¹ przysparzania w³aœcicielowi dostatku, jak widaæ, czasami wymuszanego, nasza ikona wró¿yæ te¿ mo¿e straty: „[...] to przygotowanie spo³eczeñstwa do oddania mienia po¿ydowskiego, które Bronis³aw obieca³ ¯ydom” — komentuje jakiœ ¿artowniœ. Popularnoœci¹ cieszy³o siê te¿ siê ostrze¿enie przed wieszaniem tego rodzaju obrazków, uzasadnione w duchu feng shui. Autorka komentarza, przecz¹c dewizie, któr¹ wpisa³a na swojej stronie: „magia jest tym czego nie wiesz (L. Carrol)”, wyjaœnia szczegó³owo szkodliwoœæ gad¿etu. Zastrzega na pocz¹tku, ¿e obrazki starego ¯yda licz¹cego pieni¹dze nie maj¹ nic wspólnego z antysemityzmem. Powszechny zwyczaj wieszania ich „jako remedium maj¹ce przyci¹gaæ do posiadacza bogactwo i dostatek” jest jednak powa¿nym b³êdem. Trzeba bowiem siê zastanowiæ, z czym siê taki stary ¯yd kojarzy. „Ani chybi przed twoimi oczami pojawi siê wizja sk¹pego i chciwego dusigrosza, lichwiarza, kombinatora, wyzyskiwacza”. A skoro obraz taki „wywo³uje wy³¹cznie negatywne skojarzenia, nie mo¿e byæ dobrym remedium”. Wed³ug zasad seng shui najwyraźniej „remedium” ma zgo³a inne znaczenie, ni¿ zazwyczaj w jêzyku polskim. Ale to nie koniec. ¯yd wygl¹da „biednie, jak za przeproszeniem, dziad kalwaryjski, a wiêc nie tylko nie przysporzy pieniêdzy, ale sprawi, ¿e popadniesz w d³ugi”. Dalej autorka wpisu zagêszcza jeszcze atmosferê zagro¿enia, odwo³uj¹c siê do kolejnych schematów wiedzy potocznej: „Powiedz szczerze, czy identyfikujesz siê z postaci¹ starego ¯yda? Ano w³aœnie. Co wobec tego obraz bêdzie symbolizowa³? Kogoœ trzeciego. Na przyk³ad bank, lombard — coœ zabiera Ci pieni¹dze...” Podsumowanie wypada mia¿d¿¹co: „Stosuj¹c takie «remedium» nara¿asz siê na: d³ugi, interesy, które przynios¹ zysk komuœ innemu, straty, koniecznoœæ oszczêdzania, przyci¹gniêcie kogoœ, kto bêdzie Ciê oskubywa³, niedostatek, zamro¿enie pieniêdzy”. Bo „podœwiadomoœæ nie pró¿nuje nigdy... a dla niej podobny obraz oznacza sk¹pstwo i niedostatek”37. Poruszona t¹ psychoanalityczn¹ argumentacj¹ kole¿anka prosi o pomoc: „Dosta³am ¿yda licz¹cego pieni¹dze i od tego momentu trafiaj¹ mi siê same niepowodzenia. Co mam z nim zrobiæ?” Rady mistrzyni feng shui znów przywo³uj¹ potoczne skojarzenia z zakresu czarnej magii, chocia¿ cel wydaje siê ostatecznie pozytywny: 37 <http://www.kingacichocka.pl/blog/zyd-liczacy-pieniadze-sposob-na-powodzenie.html> (20.08.2011). �My jako ¯ydzi: ukrzy¿owanie Hamana 213 „Najlepiej pozb¹dź siê tego obrazu. Oczywiœcie nie oddawaj dalej, bo po co komu bidê wciskaæ. Mo¿esz go zawin¹æ w czarny papier lub folie i schowaæ, albo — co nawet bêdzie lepsze — spal. Patrz jak p³onie i wyobraź sobie/poczuj, jak wraz z obrazem p³on¹ wszystkie Twoje troski oraz zmartwienia. Po³ó¿ popió³ na zewn¹trz w takim miejscu, by wiatr go zabra³, rozdmucha³ (np. na jakimœ daszku lub innym odkrytym miejscu). Ewentualnie wybierz siê nad rzekê i wysyp popió³ do p³yn¹cej wody. Tym sposobem zrobisz prosty rytua³ oczyszczaj¹cy”. „A co jeszcze zrobiæ z grosikami, które s¹ w³o¿one w obraz?” — indaguje dalej kole¿anka. „Przedmioty, których nie da siê spaliæ (metalowe talizmany, etc.) najlepiej zakopaæ w ziemi. Te grosiki jak najbardziej mo¿esz tak potraktowaæ albo po prostu wrzuciæ do p³yn¹cej wody z popio³em pozosta³ym po obrazku”38. „Prosty rytua³ oczyszczaj¹cy” ma zatem uwolniæ skutecznie od przedstawienia starego ¯yda niczym od upiora–krwiopijcy. Kiedy wieœ przesta³a paliæ Judasza, miasto pali ¯yda z pieni¹¿kiem... Na pró¿no! Zarówno talizman i praktyki z nim zwi¹zane, jak i reakcja na nie, stanowi¹ wymowne œwiadectwo trwa³oœci mitu, który dostosowa³ siê do nowej rzeczywistoœci jako ikona naszej rodzimej popkultury i masowej wyobraźni. ¯yd z pieni¹¿kiem jest te¿ wcieleniem demonów sporzących s³owiañskiej kultury ludowej, które zajmowa³y siê kradzie¿¹ dobytku u s¹siadów, znosz¹c go swemu gospodarzowi, czyli przysparzaj¹c mu dobytku. Zaliczy³abym tê ikonê do drugiej, magicznej kategorii reprezentacji w klasyfikacji Baudrillarda, które „przes³aniaj¹ i wynaturzaj¹ g³êbsz¹ rzeczywistoœæ” i stanowi¹ w œwiadomoœci zbiorowej efekt projekcji odwróconej. My jako Żydzi: ukrzyżowanie Hamana Do praktyk kultury popularnej, które mo¿na uznaæ za stoj¹ce w sprzecznoœci z kultur¹ ludow¹, nale¿¹ imitacje tradycji ¿ydowskiej, maj¹ce œwiadczyæ o otwarciu na odmiennoœæ i szacunku wobec niej. Sprowadzaj¹ siê jednak czêsto do osobliwego odgrywania Żydów, adaptacji dowolnie wybranych elementów ¿ydowskiej kultury, czy te¿ raczej tego, co siê za ni¹ uwa¿a. Zdarza siê, ¿e tego rodzaju formy kultury popularnej nie tylko nie stanowi¹ ¿adnego „dialogu” z kultur¹ ¿ydowsk¹ (jak utrzymuj¹ ich organizatorzy), ale w swojej bezrefleksyjnoœci stanowi¹ po¿ywkê dla szkodliwych stereotypów. Bogdan Bia³ek pisze, ¿e pamiêæ, rekonstruowana przez rozmaite „festiwale” czy „spotkania”, jest pamiêci¹ 38 Ibidem. �214 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ odrêbnoœci. „Jeszcze nie zaczêliœmy pogrzebu, a ju¿ chcemy tañczyæ”39; bywa to niestety taniec na grobie Obcego. Kultura popularna, w przeciwieñstwie do opornej kultury ludowej, jest niezwykle podatna na nowe trendy. Jej podstawowa praktyka, naœladownictwo, po³¹czone z nieuchronn¹ adaptacj¹ do poziomu statystycznego odbiorcy/u¿ytkownika, sprawia wra¿enie przedrzeźniania, zakazanego w kulturze ludowej. Wdra¿ana od dziecka zasada nie przedrzeźniaj dotyczy jednego z jej podstawowych tabu. Ma ono ograniczaæ — jeœli siê zgodziæ z Girardem — z³¹ wzajemnoœæ, która prowadzi do eskalacji przemocy i nieuchronnego rytua³u ofiary. Przedrzeźnianie jest natomiast praktykowane w momentach karnawa³u — w rytualnie ograniczonym czasie œwi¹tecznym albo w praktykach przeœladowczych, w obu przypadkach s³u¿¹c rytua³owi ofiarniczemu. Kiedy rozmywa siê œwiêto, a parodia w starym stylu nie jest ju¿ mo¿liwa i zastêpuje j¹ pastisz — próba nieobecnych wartoœci i sensu, naœladownictwo staje siê powszechn¹ praktyk¹ konsumenck¹, uprawian¹ za poœrednictwem gotowych zestawów gad¿etów, autokreacji na u¿ytek masowy. Eksploatowane s¹ przy tym zw³aszcza ludyczne elementy tradycji, w przypadku kultury ¿ydowskiej takie jak œwiêto Purim i zwi¹zane z nim przeœmiewcze oprowadzanie Hamana, nikczemnika i przeœladowcy ¯ydów z biblijnej Ksiêgi Estery. Relacjê ze œwiêta Purim w wykonaniu Tykociñskiego Teatru Amatorskiego na stronie „Gazety Wyborczej” zatytu³owano: Purim w Tykocinie. Haman stracił głowę. Wed³ug tzw. zajawki „w Tykocinie pamiêtaj¹ o tym, ¿e dwa i pó³ tysi¹ca lat temu piêkna Estera ratowa³a naród ¿ydowski przed intrygantem Hamanem. I dlatego te¿ mieszkañcy miasteczka przeszli w niedzielê w barwnym korowodzie, zagrali w spektaklu, poczêstowali widzów ³akociami, a na koniec ha³asowali w synagodze”. Opis zainscenizowanego przed synagog¹ purimszpil, odczytania w synagodze Ksiêgi Estery i streszczenia jej fabu³y, koñczy znamienna fraza: „I choæ ¯ydów w Tykocinie nie ma ju¿ od pó³ wieku, mieszkañcy pielêgnuj¹ ich tradycje — œwiêtuj¹c kolejn¹ rocznicê cudownego ocalenia Izraelitów w Persji”40. To niez³y przyk³ad precesji symulakrów, czwarta faza kulturowej degradacji przedstawienia w klasyfikacji Baudrillarda. Witajcie w epoce hiperrealnoœci! B. Bia³ek, Szary człowiek i Żydzi, „Tygodnik Powszechny” 2011, nr 28, s. 15. <http://wyborcza.pl/1,75248,7609919,Purim_w_Tykocinie__Haman_stracil_glowe.html> (21.08.2011). 39 40 �My jako ¯ydzi: ukrzy¿owanie Hamana 215 „Nie chodzi ju¿ ani o imitacjê, ani o podwojenie, ani tym bardziej o parodiê. Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywistoœci znaków rzeczywistoœci, to znaczy o operacjê, gdzie zamiast realnego procesu na pierwszy plan wysuwa siê jego operacyjny sobowtór [...]” (Baudrillard 1997, s. 117). Wizualizacji tego fenomenu dostarcza nieoceniona Zuzanna Radzik, a konkretnie jej fotografia, ilustruj¹ca artyku³ o wspomnianym ju¿ festiwalu kultury ¿ydowskiej w Chmielniku. Na fotografii widnieje plansza z rysunkiem ¿ydowskiej rodziny w tradycyjnych strojach, z otworami w miejscach twarzy, ustawiona przez ulicznego fotografa. Dziêki temu ka¿da spaceruj¹ca rodzina mo¿e siê przyjrzeæ, jak wygl¹da w roli ¯ydów (Radzik 2011). Przedstawienie ju¿ jednak nie wystarcza, straci³o wiarygodnoœæ, podobnie jak wczeœniej tekst. Dziœ potrzeba rekonstrukcji, imprez, które maj¹ dostarczyæ autentycznych doœwiadczeñ i emocji. Tylko osobiœcie o d e g r a n y performans, postawienie siebie w miejscu Innego, daje poczucie kontaktu z rzeczywistoœci¹, nadziejê na wype³nienie pustki. Ale nadzieja jest p³onna, bo zamiast rzeczywistoœci materializuje fantazmaty. W rytualnych praktykach przedrzeźniania, zarówno ¿ydowskich, jak i chrzeœcijañskich, szczególn¹, historyczn¹ rolê odgrywa biblijny Haman, wed³ug Ksiêgi Estery przeœladowca ¯ydów, wielki wezyr i faworyt perskiego króla Aswerusa (Kserksesa I). Historia o cudownym odwróceniu ¿ydowskiego losu i zemœcie na przeœladowcy, który ju¿ przygotowa³ narzêdzia zag³ady dla przysz³ych ofiar, powtarzana jest rokrocznie z okazji wiosennego Purim. Wyró¿nia siê ono wœród ¿ydowskich œwi¹t radosnym, karnawa³owym charakterem. Jego zasad¹ jest inwersja: przeœladowani triumfuj¹, a przeœladowca staje siê ofiar¹ w³asnego spisku. Najwy¿szy, choæ Jego Imiê w tej ksiêdze nie pada, dzia³a za poœrednictwem piêknej Estery, ¿ydowskiej ¿ony perskiego króla. Pod wp³ywem tej bohaterki Haman traci ³askê króla, a zyskuje j¹ krewny i opiekun Estery, Mardocheusz, który korzysta z danej mu w³adzy i z sukcesem organizuje zag³adê wrogów Izraela. Drobny przyczynek Judasz i Haman, opublikowany w 1900 roku w warszawskim czasopiœmie etnograficznym „Wis³a”, wskazuje na jednoczesne, masowe praktyki chrzeœcijañskie palenia Judasza i wieszania Hamana na s¹siaduj¹cych ze sob¹ terenach w okolicach Myœlenic, Kalwarii i Limanowej. „Skoro pierwsza gwiazda zab³yœnie na niebie w Wielki Czwartek wieczorem, gromadz¹ siê ch³opcy z k³apaczkami, czyli «klekotkami» pod domem, sk¹d maj¹ wynieœæ w pole «Judása». Chmara dzieci zbiera siê z miot³ami, zwykle nasyconymi smo³¹ œwierkow¹, i z wrzaskiem ci¹gn¹ w pole. Dwóch ch³opców niesie s³omian¹ postaæ Judasza, nieraz bardzo pierwotnie utworzon¹, bo z dwóch kijów na krzy¿ zwi¹zanych i s³om¹ owiniêtych, ze starym kapeluszem na g³owie, a twarz wyobra¿a maska z papieru, wêglem pomalowana. Na kilkaset kroków od chat stawiaj¹ Judasza na kijach w ziemiê wbitych, wspartego, i podpalaj¹ go. Dla podsycenia �216 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ ognia podk³adaj¹ podeñ bary³kê lub beczkê mazi lub smo³y, któr¹ zawczasu skradziono w jakimœ sklepiku, gdy siê nie uda³o dostaæ w podarunku. Od p³omieni Judaszowych zapalaj¹ miot³y zu¿yte, równie¿ nie zawsze z wiedz¹ w³aœcicieli zabrane. P³on¹ce miot³y wyrzucaj¹ kolejno w górê, gdy inni klekoc¹ swymi k³apaczkami, krzycz¹c ju¿ to: «Judásie, nie dej siê!» — ju¿ te¿: «Dobrze ci, Judásie!». Gdy zmierzch zapada, gorej¹ «udáse» po ró¿nych wzgórkach i pagórkach; po kilkadziesi¹t ognisk p³onie w jednej wsi. [...] Tak pamiêæ zdrajcy Chrystusowego potêpiaj¹ dzieci w okolicach Myœlenic i Kalwarii. O tej samej porze ich rówieœnicy w Limanowej i s¹siedztwie wieszaj¹, na dachu lub ga³êzi, s³omian¹ postaæ Hamana biblijnego, któr¹ nastêpnie œci¹gaj¹ na ziemiê, szarpi¹c i kijami ok³adaj¹c, a czasem do szcz¹tków wisz¹cej postaci ciskaj¹ kamieniami. Zemsta na Hamanie jest zwyczajem osobnym od sobótek, które tutaj obchodz¹ w niedzielê Zielonych Œwi¹tek” (Magiera 1900, s. 233–234). Niczego siê nie dowiadujemy o przyczynach dedykowania rytua³ów wielkoczwartkowych Hamanowi; autor sugeruje jedynie analogie wobec judaszków. Siêgnijmy zatem do innego opisu, dotycz¹cego Limanowej z czasów przed 1898 rokiem, a wiêc bliskiego przytoczonym wy¿ej obserwacjom. Autorem tekstu jest Walenty Gawron, dzia³acz spo³eczny i etnograf–amator z Sowlin pod Limanow¹. Z jego artyku³u Haman w Limanowej (Gawron 1986, s. 61–64) wynika, ¿e ¿ydowskie œwiêto Purim — podobnie jak we wspó³czesnym Tykocinie — zosta³o zaadaptowane przez chrzeœcijañskich mieszczan. Jeszcze niedawno streszczenie artyku³u Gawrona widnia³o na stronie internetowej miasteczka Limanowa w nastêpuj¹cej formie: „Podczas obchodu tego œwiêta limanowscy ¯ydzi poprzebierani za mieszczan i ch³opów «têgo pijani robili wielkie ha³asy i wszczynali awantury z chrzeœcijanami». Huczne obchodzenie tego œwiêta zosta³o pod koniec XIX wieku zakazane przez limanowski Urz¹d Gminy. Mieszczanie limanowscy przejêli ten zwyczaj, tylko ¿e H a m a n a u z n a n o z a ¯ y d a [podkreœlenie moje — M. Z.]. Co roku w zapusty mieszkañcy miasteczka przebrani za ¯ydów (cha³aty, brody, pejsy, bia³e poñczochy) obwozili po mieœcie Hamana — s³omian¹ kuk³ê ubran¹ w ¿ydowski cha³at i misiurkê — zatrzymywali siê przed domami ¯ydów, z którymi ¿yli w niezgodzie, i zmuszali ich do czêstowania wódk¹ szabasówk¹ i przek¹sk¹. Bogatsi ¯ydzi p³acili pewnego rodzaju «haracz». Nastêpnie udawali siê na rynek, gdzie stawiali Hamana pod prêgierzem, po czym odczytywali «testament Hamana» i «Dekret». Potem wieszano go [Hamana — M. Z.] na prêgierzu. Je¿eli ¯ydzi wykupili siê wódk¹, zdejmowano go i rzucano do potoku Mordarskiego, je¿eli nie, to po zdjêciu ciêto go i rzucano pod drzwi bo¿nicy. �My jako ¯ydzi: ukrzy¿owanie Hamana 217 Izraelici, pragn¹c likwidacji tego zwyczaju, udali siê do ksiêdza Kazimierza £azarskiego, proboszcza Limanowej, który przychylnie odniós³ siê do ich proœby, wprowadzaj¹c w zapusty Nabo¿eñstwo Czterdziestogodzinne, co w 1896 roku po³o¿y³o kres obchodom «Hamana»”41. Na stronie Limanowej widnia³ równie¿ jeszcze niedawno rysunek Walentego Gawrona, ilustruj¹cy opis tego zwyczaju. Przedstawia on grupê przebranych za ¯ydów mieszczan z kuk³¹ Hamana jako ¯yda. Mê¿czyzna, który ci¹gnie j¹ na wózku, odbiera wykup w postaci butelki od ¿ydowskiego sklepikarza. Ten stoi w uchylonych drzwiach, pod szyldem „HANDEL TOWARÓW KORZENNYCH LEIB BLECH”. „Jest to naturalnie jeden ze zwyczajów wiosennych, który przyj¹³ tu, w Limanowej, karykaturalne formy na tle miejscowych stosunków”, pisze Wincenty Gawron. Owe stosunki polega³y na walce mieszczan z ¯ydami o prawo do wyrobu piwa, a później równie¿ o ziemiê. „Humorystyczne widowisko” nazywane by³o „obigrawk¹ Hamana”. Trwa³o od niedzieli zapustnej, kiedy przebierañcy odwiedzali okoliczne dwory, a¿ do wtorku. Tego dnia, po obejœciu ¿ydowskich domów i pobraniu myta, odbywa³o siê na limanowskim rynku wieszanie Hamana na prêgierzu. Na ten ucieszny spektakl t³umnie œci¹gali ch³opi z okolicznych wsi. Gawron streszcza odczytywane przed egzekucj¹ przeœmiewcze „Testament Hamana” i skazuj¹cy go na œmieræ „Dekret”. Obigrawka Hamana posiada liczne analogie w inscenizacjach judaszków: w trakcie wieszania kuk³y Judasza równie¿ odczytywano wyrok œmierci, a notariusz sporz¹dza³ testament; „tekst ostatniej woli Judasza, pe³en humoru, jest ponoæ przechowywany z pokolenia na pokolenie” (Land 1925, s. 54). Zatem, jak twierdzi Gawron, Hamana — biblijnego wroga ¯ydów — przerobiono na ¯yda. Kiedy ¯ydom zakazano obchodziæ Purim, zaczêli to robiæ chrzeœcijanie, odwracaj¹c jego znaczenie. Kiedy limanowscy mieszczanie zaprzestali obigrawki Hamana, praktykowa³a j¹ nadal m³odzie¿ z okolicznych wiosek, dostosowuj¹c do swoich mo¿liwoœci. Rytualne wieszanie kuk³y Hamana jako Judasza/¯yda przenios³o siê wiêc z zapustów (Purim zwano żydowskimi zapustami) na Wielki Czwartek, pozostawiaj¹c ju¿ tylko imiê ofiary, które zosta³o wczeœniej przyswojone przez wiejski folklor, a nawet wiêcej — przez jêzyk, jako idiom polszczyzny42. Czy urodzony w 1891 roku Walenty Gawron w³aœciwie zinterpretowa³ limanowski obrzêd zapustny, któremu kres po³o¿y³ podobno ks. proboszcz £azarski 41 <http://www.ilmanowa.republika.pl/haman.htm> (22.08.2011). Por. „haman — stworzenie wielkie, ciê¿kie, niezgrabne (zwykle o koniu); osoba poniewierana, bita” (Słownik 1980, s. 267). Na Mazowszu nadnarwiañskim w latach 30. ubieg³ego wieku mówiono, ¿e przebierañcy zapustni oprowadzaj¹cy niedźwiedzia ganiajo amana, co Stanis³aw Dworakowski uwa¿a³ za aluzjê do Purim (Dworakowski 1964, s. 71). 42 �218 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ w 1896? By³ to czas narastania nastrojów anty¿ydowskich na wsi galicyjskiej, co doprowadzi³o w roku 1898 do pogromów, a w efekcie — zgodnie z okreœleniem Micha³a £uczewskiego — do „homogenizacji” wsi (£uczewski 2012, s. 296–300). Przemoc wobec ¯ydów i grabie¿ ich mienia osi¹gnê³a taki poziom, ¿e w³adze wprowadzi³y stan wyj¹tkowy i s¹dy doraźne. Regina Lilientalowa, zmar³a w 1924 roku autorka studiów etnograficznych poœwiêconych ¿ydowskim zwyczajom ludowym w Polsce, opisa³a praktyki unicestwiania Hamana podczas czytania Megilli w synagodze. Jak pisze, owe praktyki od staro¿ytnoœci polega³y na wieszaniu, rozbijaniu i paleniu jego przedstawienia (podobnie, jak to czynili jeszcze niedawno mieszkañcy Pruchnika z kuk³¹ Judasza (Smyrski 2000). Charakterystyczne s¹ tak¿e rytua³y odpowiadaj¹ce sentencji, i¿ imiê niegodziwców powinno zostaæ wymazane. Ile razy lektor, odczytuj¹c w synagodze Megillê, wymawia nienawistne imiê Hamana, trzeba je zag³uszyæ: wybucha zgie³k, wywo³any tupotem i wrzaw¹, i id¹ w ruch obrotowe warkotki — gregary. Innym rytua³em, pe³ni¹cym tê sam¹ funkcjê, jest wypisywanie imienia Hamana na pod³odze lub na podeszwie, a nastêpnie œcieranie go. Purim przypada 14. dnia miesi¹ca Adar, który odpowiada prze³omowi lutego i marca w kalendarzu gregoriañskim, a wiêc okresowi zimowo–wiosennego prze³omu. (Wed³ug Talmudu egzekucja Hamana mia³a miejsce w drugi dzieñ œwiêta Pesach). Zazwyczaj radosne Purim przypada zatem w okresie chrzeœcijañskiego Wielkiego Postu, okresu ¿a³oby i pokuty; jest to jeszcze jedna okolicznoœæ, sprzyjaj¹ca miêdzywyznaniowemu przekazowi á rebours, opartemu na projekcji odwróconej. Mo¿na tu np. odnotowaæ analogiê miêdzy pos³ugiwaniem siê purimowymi gregarami a wielkopostnymi klekotkami ró¿nej konstrukcji, które w Koœciele katolickim s¹ u¿ywane na znak ¿a³oby — zamiast dzwonków, poczynaj¹c od mszy w Wielki Czwartek. Stanowi³y one popularn¹ zabawkê wiejskiej m³odzie¿y, która przeœladowa³a mieszkañców wiosek klekotem w czasie, kiedy wszelkie ha³aœliwe prace gospodarcze by³y zwyczajowo zakazane. (Dziœ gregary s³u¿¹ ulicznym demonstrantom, np. pojawiaj¹ siê w rêkach zwi¹zkowców, manifestuj¹cych pod Ministerstwem Pracy, Purim zaœ zbiega siê z uczniowskim dniem wagarowicza, kiedy dzieci i m³odzie¿ topi¹ Zimê, powtarzaj¹c odwieczne, zabójcze rytua³y). Interpretacja pratyk purimowych przez Lilientalow¹ przypomina teoriê ofiary René Girarda: „Omawiany przez nas obrzêd z³¹czony by³ ongi wszêdzie z ofiarami ludzkiemi [...], wieszanie i palenie wizerunku Hamana zarówno jak topienie Marzanny, grzebanie «niedźwiedzia zapustnego», wyganianie lub uœmierzanie Miêsopusta, Zapusta, Bachusa, rozrywanie Combra, Judasza itp., to substytuowana ¿ywa ofiara”, to cz³owiek, który uosabia³ Zimê (Lilientalowa 1919, cz. 3, s. 68–69 nn). Ludowe przedstawienia historii purimowej, Purim–szpil, jak wspomina Lilientalowa, miesza³y biblijn¹ historiê z podaniami z Talmudu i midraszów i nasyca³y siê lokalnym klimatem: wplata³y w dialogi „dowcipy czêsto ordynarne �My jako ¯ydzi: ukrzy¿owanie Hamana 219 i zgo³a nieprzystojne”, naszpikowane by³y dziwol¹gami jêzykowymi i œwiadczy³y o „grubym nieuctwie”. Poszczególne akty oddzielane by³y zabawnymi intermediami (Lilientalowa 1919, s. 94). Opis ten przywodzi na myœl chrzeœcijañskie przedstawienia Herodów, które musia³y przypominaæ Purim–szpil w kwestii odwetu na reprezentacji Onych, na co dzieñ nieosi¹galnych; król Herod uosabia bowiem w³adzê w jej ró¿nych postaciach. (Pog³osy tych konceptów zachowa³y szydz¹ce z polityków noworoczne szopki). Nasi wiejscy rozmówcy w latach 90., we wschodniej Polsce i na Wileñszczyźnie, twierdzili, ¿e przed wojn¹ ¯ydzi praktykowali zwyczaj oprowadzania w szyderczym korowodzie Hamana, wynajmuj¹c do tej roli chrzeœcijanina. „[...] bior¹ takiego, co ³ajdak, alkoholik. Jak Pana Jezusa mêczyli, tak tego Hamana bij¹, pluwaj¹. Ca³a idzie procesja za tym cz³owiekiem”43; „Obierali, który ju¿ taki ³ajdak za wódkê. Oni te¿ Pana Jezusa Hamanem nazywali”44. Wspominaniu tego zwyczaju towarzyszy³y dwa charakterystyczne kierunki interpretacyjne. Po pierwsze, narratorzy zazwyczaj budowali absurdalne analogie pomiêdzy rytualnym unicestwianiem Hamana a Pasj¹ Chrystusa, oskar¿aj¹c tym samym ¯ydów o przedrzeźnianie obrzêdów Drogi Krzy¿owej: „To by³o œwiêto na pami¹tkê, ¿e jak Pan Jezus chodzi³ od Annasza do Kajfasza, to oni tego cz³owieka tak samo pêdzili jak Pana Jezusa”45; „¯ydzi siê modl¹, a potem plwaj¹ na niego, bij¹ go miec³oz¹ tak jak Pana Jezusa”46 itd. Po drugie, w niektórych narracjach fabu³a konstruowana by³a w oparciu o przeciwstawienie ¯ydom jako zbiorowoœci „chrzeœcijañskiego alkoholika”, a czasem wprost — Polaka. Ten wynajêty przez nich do roli Hamana bohater, buntuj¹c siê przeciw szyderstwom i upokorzeniom, rzuca siê z nahajk¹ na ¯ydów, bije ich i rozpêdza, oni zaœ uciekaj¹ z okrzykami Giewałt! (Zowczak 2000, s. 177–178). Niby chciwy i alkoholik, ale odwa¿ny i swój honor ma... Ów powtarzaj¹cy siê schemat fabularny wyra¿a stereotyp, wytropiony przez Zuzannê Radzik i lapidarnie okreœlony w tytule jej reporta¿u o chmielnickiej imprezie: Bohater i Żydzi (Radzik 2011). Zgodnie z owym stereotypem ¯yd jest tchórzliwy (jak œwiadczy np. znany starszemu pokoleniu epitet żydowski gajowy, synonim tchórzostwa). W przypadku cytowanych wy¿ej opisów „oprowadzania Hamana” ów bohater jest jednak zazwyczaj postaci¹ negatywn¹: poza tym, ¿e chciwiec i pijak, pope³nia grzech, godz¹c siê na udzia³ w ¿ydowskim obrzêdzie („to by³ grzech tam iœæ dla tego cz³owieka”). Dlatego funkcjonuje te¿ drugi wariant narracyjnej fabu³y: chciwy pijak zostaje dotkniêty kar¹ bo¿¹ („potem mu siê nie wiod³o, ca³a 43 44 45 46 Zamojskie, 1977. Litwa, rej. wileñski, 1991. Litwa, rej. wileñski, 1990. Litwa, rej. wileñski, 1990; prawdopodobnie chodzi o wierzbowe ga³¹zki. �220 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ familia mu wymar³a”47). Wed³ug wiejskich rozmówców udzia³ swojaka w praktykach ¿ydowskich stanowi³ powa¿ne naruszenie tabu. Wspominaj¹c oprowadzanie Hamana, rozmówcy wymieniali konkretne miejscowoœci i nazwiska osób, które mia³y w tym rytuale uczestniczyæ. Z podobn¹ „legitymizacj¹” spotyka³am siê jednak równie¿ w przypadku opowiadañ o porywaniu dzieci w celu pozyskania krwi do macy i innych fabu³, zwi¹zanych z mitem ofiary. W mojej analizie biblii ludowej uzna³am wiêc narracje o Hamanie za przynale¿ne strukturze tego¿ mitu i nada³am im taki sam status, jak wspomnianym opowiadaniom (Zowczak 2000, s. 178). Jeœli chodzi o ogóln¹ zasadê, pozostajê przy tej interpretacji. Jednak literatura, do której dotar³am w ostatnich latach, nie pozostawia w¹tpliwoœci, ¿e ¯ydzi, upatruj¹c w Hamanie–Amalekicie uosobienia swych wrogów, zw³aszcza chrzeœcijañskich przeœladowców, mogli dokonywaæ w Purim ró¿nego rodzaju aktów zemsty — rytualnego upokarzania i anihilacji, podobnie jak chrzeœcijanie pastwili siê nad kuk³¹ Judasza w Wielki Czwartek. Co wiêcej, s¹dzê, ¿e mia³a tu miejsce wymiana kulturowa: ¯ydzi i chrzeœcijanie nawzajem siê naœladowali, praktykuj¹c przeciw sobie rytua³y kanalizuj¹ce spo³eczn¹ frustracje i agresjê, czyli „z³¹ wzajemnoœæ” — u¿ywaj¹c okreœlenia René Girarda. Nie oznacza to, ¿e praktyki te mia³y miejsce w tym samym czasie i przestrzeni, ani te¿, ¿e cytowani wy¿ej rozmówcy relacjonowali zdarzenia, które widzieli na w³asne oczy. Jednak¿e rozleg³y zasiêg przedstawionych œwiadectw etnograficznych: od Limanowej przez Mazowsze nadnarwiañskie po Wileñszczyznê, a nawet œwiadectwo s³ownikowe, pozwalaj¹ przypuszczaæ, ¿e nie chodzi tu o incydentalne przedrzeźnianie, lecz stereotyp kulturowy, oparty na obserwacji ¿ydowskich rytua³ów i ich interpretacji zgodnej z zasad¹ projekcji odwróconej. Zwój Estery, zwany Megill¹, podobnie jak œwiêto Purim, którego genezê opisuje, by³ od wieków źród³em konfliktów ¿ydowsko–chrzeœcijañskich. Obraza chrzeœcijan, rzekome czy faktyczne przedrzeźnianie obrzêdów chrzeœcijañskich, przypisywane przez naszych rozmówców rytua³owi unicestwiania Hamana, to oskar¿enie, które pojawi³o siê ju¿ w Bizancjum, sformu³owane w edykcie cesarza Teodozjusza II w 408 roku. Cesarz nakaza³ zarz¹dcom prowincji, aby zabronili ¯ydom palenia kuk³y Hamana dla upamiêtnienia jego dawnej kary podczas „pewnej œwi¹tecznej ceremonii”, a tak¿e „palenia ze œwiêtokradcz¹ intencj¹ formy wykonanej na wzór œwiêtego krzy¿a, w pogardzie dla wiary chrzeœcijañskiej, aby nie mieszali znaku naszej wiary ze swymi ¿artami; powinni powstrzymaæ swoje obrzêdy oœmieszaj¹ce prawo chrzeœcijañskie” (Milgrom, Duman 2012). W sztuce ¿ydowskiej wisz¹cy na drzewie Haman i jego synowie to jedna z najczêœciej przedstawianych scen biblijnych. By³a ona przedstawiana równie¿ 47 Litwa, rej. wileñski, 1990. �My jako ¯ydzi: ukrzy¿owanie Hamana 221 w sztuce chrzeœcijañskiej, ale, paradoksalnie, jako ukrzy¿owanie Hamana. Najbardziej znanym przyk³adem takiej interpretacji jest fresk Micha³a Anio³a w Kaplicy Sykstyñskiej. Interpretacja powieszenia Hamana jako jego ukrzy¿owania mog³a wynikn¹æ z tekstu Septuaginty48, w którym tak w³aœnie zosta³o ono przet³umaczone. Nie mo¿na tej zmiany zrzuciæ na karb późniejszego chrzeœcijañskiego wydawcy LXX, twierdz¹ badacze, poniewa¿ tak¿e aramejski targum systematycznie t³umaczy „powiesiæ” jako „ukrzy¿owaæ”49. Prawdopodobnie zatem jakiœ dawny nurt ¿ydowskiej tradycji faktycznie tak interpretowa³ sposób egzekucji biblijnego przeœladowcy ¯ydów. ¯ydowskie przedstawienia egzekucji Hamana w œredniowiecznych iluminowanych ksiêgach, np. w Lipskim machzorze50, ukazuj¹ drzewo, na którym wisi Haman wraz ze swymi dziesiêcioma synami. Izraelska badaczka Katrin Kogman–Appel uwa¿a, ¿e te przedstawienia wykorzysta³y dwa chrzeœcijañskie modele ikonograficzne: Drzewo Jessego, wizualn¹ genealogiê ³¹cz¹c¹ syna Jessego, Dawida, z Jezusem, oraz — Drzewo ¯ycia. Ten typ przedstawienia, jak pisze, jest czêœci¹ zawi³ego afrontu (an intricate put–down) wobec chrzeœcijañstwa oraz Jezusa. Chodzi tu w³aœnie o interpretacjê powieszenia Hamana jako jego ukrzy¿owania oraz drzewa–szubienicy jako krzy¿a. Ponadto na ilustracji w Lipskim modlitewniku córka Hamana le¿y martwa u stóp drzewa. Jest to — twierdzi Kogman–Appel — parodia postaci rodziciela, czy te¿ protoplasty (Jessego lub Marii), która zwykle stanowi korzeñ (czy raczej spoczywa u korzeni — M. Z.) chrzeœcijañskiego drzewa51. ¯ydowscy artyœci przejêli schematy ikonografii chrzeœcijañskiej w celu zanegowania ci¹g³oœci chrzeœcijañskiej tradycji religijnej. W ten sposób Haman, czarny charakter Ksiêgi Estery, „zosta³ uto¿samiony z Jezusem, ¿eby skrycie roz³adowaæ ¿ydowski gniew przeciwko opresyjnemu traktowaniu przez chrzeœcijan”52. W Polsce oskar¿enia o wynajmowanie chrzeœcijanina do roli Hamana i prowadzenie go w szyderczym korowodzie do synagogi powtarzaj¹ siê od ok. po³owy XVI do XVIII wieku. Wówczas biskupi zakazuj¹ wiernym odgrywania roli Hamana pod kar¹ wiêzienia i grzywny. Hanna Wêgrzynek zestawi³a powtarzaj¹ce siê elementy opisów purimowych praktyk, zawartych m.in. w aktach procesu wytoczonego ¯ydom sochaczewskim w 1556 roku w sprawie o profanacjê 48 Pierwsze greckie t³umaczenie Biblii hebrajskiej, powsta³e pomiêdzy 150 a 250 p.n.e.; dalej jako LXX. 49 ‫( הלת‬hang) as ‫( בלצ‬crucify); Milgrom, Duman 2012. 50 Mahzor (hebr. ‫ — מחזר‬obrót, cykl) — modlitewnik na œwiêta. 51 Wed³ug Talmudu córka Hamana, s¹dz¹c, ¿e pieszy, oprowadzaj¹cy konia z triumfatorem, to ¯yd Mardocheusz, wyla³a zawartoœæ nocnika na jego g³owê. Kiedy spostrzeg³a, ¿e to Haman, jej ojciec, Mardocheusz zaœ jest triumfuj¹cym jeźdźcem, pope³ni³a samobójstwo, wyskakuj¹c z okna. Ilustracja w modlitewniku przedstawia to wydarzenie. 52 “...the archvillian Haman was conflated with Jesus as a covert venting of Jewish anger against Christianity’s oppressive treatment of the Jews” (Milgrom, Duman 2012). �222 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ hostii oraz w dokumencie wystawionym przez biskupa przemyskiego Wac³awa Sierakowskiego w 1743 roku. Ten ostatni zakazuje publicznych inscenizacji purimowych. Pomimo prawie dwóch wieków dziel¹cych te opisy, wykazuj¹ one wiele zbie¿noœci. „Zarówno w Sochaczewie, jak w Przemyœlu, prowadzono ulic¹ cz³owieka, zniewa¿aj¹c go. W i e r z o n o, ¿e by³ on chrzeœcijaninem [podkreœlenie moje — M. Z.]. Pochodom towarzyszy³y g³oœne okrzyki” (Wêgrzynek 2000, s. 31). Autorka pow¹tpiewa w œwiadectwa, pochodz¹ce od chrzeœcijan53. Jak twierdzi, informacje o ludowych obchodach œwiêta Purim w szesnastowiecznej Europie s¹ nieliczne, a ich pocz¹tki datuje siê na prze³om XV i XVI wieku. „Natomiast nie istniej¹ przekazy narracyjne czy ikonograficzne, poœwiadczaj¹ce urz¹dzanie publicznych parodii, w trakcie których zniewa¿any i l¿ony by³ cz³owiek przebrany za Hamana. Daje to podstawy do przypuszczenia, ¿e rodzaj inscenizacji purimowych znany z Sochaczewa, Przemyœla i £ucka, ukszta³towa³ siê na ziemiach polskich”. Jest prawdopodobne, uwa¿a Hanna Wêgrzynek, ¿e polskie obyczaje purimowe maj¹ proweniencjê wschodni¹ i stanowi¹ przekszta³cenie bizantyjskiego zwyczaju „sporz¹dzania kuk³y Hamana, któr¹ l¿ono, a nastêpnie palono. Pomimo licznych zakazów zwyczaj ten rozpowszechni³ siê w Europie w œredniowieczu i w epoce nowo¿ytnej” (Wêgrzynek 2000, s. 32). Skojarzenie Hamana z Chrystusem w cytowanych wy¿ej narracjach znajduje, jak ju¿ wspomnia³am, paralele w kulturze elitarnej. Madlyn Kahr, autorka studium o obrazie Rembrandta przedstawiaj¹cym Hamana, który uœwiadamia sobie swój los (ok. 1665), dowodzi, ¿e równie¿ w œwiadomoœci religijnej wspó³czesnych Rembrandta œmieræ Hamana by³a kojarzona ze œmierci¹ Chrystusa. Polemizowa³ z ni¹ Jan Bia³ostocki: „Z punktu widzenia czysto logicznego szczególnie nies³uszny wydaje mi siê wywód M. Kahr o rzekomym «strukturalnym» podobieñstwie Chrystusa i Hamana. M. Kahr przyznaje, ¿e «zarówno Rembrandt, jak ka¿dy inny, winien by³ uznaæ Hamana za postaæ negatywn¹», postaæ Hamana traktuje ona jednak jako symbol, a istotn¹ treœæ obrazu dostrzega w moralnej idei odnowy ¿ycia po przeminiêciu niebezpieczeñstwa. Wedle M. Kahr «ura- 53 Z kolei Judith Kalik, na podstawie œwiadectw Polaków dotycz¹cych obrzêdowoœci ¿ydowskiej w XVII i XVIII wieku, wydaje siê przyjmowaæ za dobr¹ monetê zawarte w nich wzmianki o purimowych praktykach. Pisze, ¿e do zajêæ zatrudnianych przez ¯ydów chrzeœcijañskich s³u¿¹cych nale¿a³o „gaszenie œwiec w synagogach w Szabat lub Jom Kipur, pilnowanie cmentarzy ¿ydowskich, czy odgrywanie roli Hamana w purimszpile” (Kalik 2000, s. 86). �My jako ¯ydzi: ukrzy¿owanie Hamana 223 towanie ¯ydów przez œmieræ Hamana jest kojarzone ze zbawieniem ludzkoœci przez ofiarê Chrystusa». Z tych przes³anek wyci¹ga ona nieuzasadniony wniosek, ¿e mianowicie «Haman i Chrystus zajmuj¹ strukturalnie podobne pozycje»” (Bia³ostocki 1982, s. 332–333; por. Kahr 1969). Wniosek Madlyn Kahr by³ jednak w pe³ni uzasadniony, chocia¿ rzeczywiœcie trudno w to uwierzyæ. Alegoryczne odczytanie Pisma ma w tym przypadku charakter apokryficzny. Czysto logiczny punkt widzenia niewiele bowiem daje w przypadku mitu ofiary, który odznacza siê nadzwyczaj d³ugim trwaniem swoich absurdalnych elementów. Nie oznacza powszechnej g³upoty. Nawet wœród rozmówców na Wileñszczyźnie, którzy nie mogli byæ znawcami Biblii, da³y siê s³yszeæ g³osy, ¿e „Haman jak ten Hitler, te¿ ich wybija³, i oni mszcz¹ siê nad tym Hamanem, on by³ królem gdzieœ tam ko³o Grecji”. Ignorancji w kwestii Pisma niekoniecznie bowiem towarzyszy ca³kowity brak krytycyzmu. I odwrotnie: znajomoœæ Pisma nie gwarantuje odpornoœci na mit ofiary. Czy¿ Rembrandt albo Micha³ Anio³ nie znali Pisma? A jednak ulegli jego apokryficznej interpretacji, stoj¹cej w jawnej opozycji wobec sensu Ksiêgi Estery; byæ mo¿e, pod wp³ywem popularnego obrzêdu. Girard du¿¹ rolê przywi¹zuje do „mimetycznego po¿¹dania” i w³¹cza je do mechanizmu przemocy. Nikt nie po¿¹da przedmiotu dla niego samego, ale dlatego, ¿e pragnie go ktoœ inny. Naœladuj¹c go, zderza siê z rywalem, i tak rozwija siê z³a wzajemnoœæ, zrazu symboliczna eskalacja przemocy. W kulminacyjnym momencie kryzysu pojawia siê „monstrualny sobowtór”; „pojawia siê tam, gdzie na poprzednich etapach znajdowali siê «Inny» oraz «Ja», zawsze oddzieleni oscyluj¹c¹ ró¿nic¹” (Girard 1993, s. 226). Za przedstawieniami Hamana–¯yda czy Hamana–Chrystusa kryje siê przemoc symboliczna, która powoduje mieszanie siê ofiar i stwarza owego „monstrualnego sobowtóra”. Œredniowieczna tradycja prawna wykonywania wyroku œmierci in effigie realizuje rytua³ równie niezniszczalny jak mit ofiary. Ale znaczenie konkretnego widowiska nie da siê interpretowaæ poza realiami aktualnego ¿ycia, poza jego ulotnym kontekstem. Jednak¿e niektóre wspó³czesne rekonstrukcje historyczne, jak np. wspomniany wy¿ej Haman w Tykocinie czy p³on¹ca stodo³a w Zawadzie, która mia³a „upamiêtniaæ” mord w Jedwabnem, to prowokacje, których efekty pozostaj¹ g³êboko niejasne. Jakiego rodzaju doœwiadczeñ dostarczaj¹ twórcom i publicznoœci te „iwenty”? Sp³onê³a pustka, komentuje Zuzanna Marczyñska, nazywaj¹c performans Rafa³a Betlejewskiego fars¹ z piknikow¹ atmosfer¹. Jedyne, co uzna³a za inspiruj¹ce, to niespodziewana kontrakcja dwóch ch³opców, którzy w proteœcie wobec operacji palenia stodo³y nie chcieli jej opuœciæ. Wywo³ali agresjê rozochoconej czêœci widowni, która nie mog³a siê doczekaæ podpa³ki (Marczyñska 2010), na szczêœcie — tym razem bez skutków cielesnych. �224 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Krzyż „smoleński” i pogranicza religii kościelnej Konserwatyzm postaw, cechuj¹cy narodow¹ postaæ religii, mo¿na obserwowaæ nie tylko w starszych grupach wiekowych, ale przede wszystkim w grupach spo³ecznie zmarginalizowanych, które pozosta³y poza kalejdoskopowo zmieniaj¹c¹ siê rzeczywistoœci¹ b¹dź zosta³y poza ni¹ wyrzucone i czuj¹ siê oszukane przez elity III RP. Trwaj¹ one w stanie nieustannej, dramatycznej konfrontacji z potêguj¹c¹ siê obcoœci¹ kulturow¹, coraz bardziej zasklepiaj¹c siê w przywi¹zaniu do narodowych form religijnoœci i teorii spiskowych, nawet wbrew autorytetowi Koœcio³a. Wyró¿niaj¹ siê one aktywnoœci¹ spo³eczn¹ na poziomie dostêpnych im form, a ich eschatologiczne nastroje zbiegaj¹ siê z narastaj¹c¹ od pocz¹tku pontyfikatu Benedykta XVI mod¹ na tradycjonalizm. Symptomatyczne dla niej, bez wzglêdu na rzeczywiste intencje papie¿a, by³o zdjêcie ekskomuniki z Bractwa Kap³añskiego œw. Piusa X w styczniu 2009 roku. Pogl¹dy lefebrystów, odrzucaj¹cych dialogi ekumeniczny i miêdzyreligijny, przypominaj¹ stanowisko tradycjonalistów Koœcio³a prawos³awnego, którzy traktuj¹ ekumenizm jako wspó³czesn¹ herezjê. (W Polsce podobne treœci g³osz¹ na swojej stronie internetowej np. prawos³awni mnisi z monasteru w Ujkowicach, w woj. podkarpackim). Nasi tradycjonaliœci podzielaj¹ przekonania lefebrystów, uznaj¹c, ¿e kryzysowi w Koœciele winni s¹ komuniœci i masoni oraz modernizm, reprezentowany przez Vaticanum II. Polscy lefebryœci, pomimo fundamentalistycznego stanowiska w kwestii ekumenizmu, wspó³pracuj¹ z równie tradycjonalistycznym Ukraiñskim Prawowiernym Koœcio³em Greckokatolickim, utworzonym w 2008 roku i równie¿ dzia³aj¹cym poza oficjalnymi strukturami54. Przewodzi nim grupa ekskomunikowanych bazylianów, zwanych Ojcami Podhoreckimi. Wspólnota ta znana jest z organizowania spektakularnych manifestacji i procesji w najwiêkszych miastach Ukrainy. Wszystkie te ruchy znajduj¹ spo³eczne oparcie, nie mo¿na zatem ich pomin¹æ w obrazie wspó³czesnego ¿ycia religijnego. Religijny doloryzm, którego ostatni¹ ostoj¹ wydawa³o siê do niedawna Radio Maryja, zasilony Pasją Mela Gibsona, odrodzi³ siê w cierpiêtniczej religii narodowej. Po³¹czona sojuszem z polityk¹ historyczn¹ gêsto znaczy kraj pomnikami polskiej martyrologii i krzywdy, a wœród nich — gigantycznymi i brzydkimi pos¹gami Chrystusa Króla. Ów styl odwo³uje siê do tradycyjnej retoryki romantycznej i narodowej rewolty przeciw obcej polityce, kodu coraz bardziej niezrozumia³ego dla sporej czêœci m³odych Polaków, którzy nie czuj¹ siê zniewoleni w dawnym znaczeniu tego pojêcia. Jednym z reprezentantów tego spoУкраїнська Правовірна Греко–Католицька Церква, oficjalna strona: <http://uogcc.org.ua/> (12.112014); <http://catholicnews.org.ua/panove-z-sela-pidgirtsi-dorogi-vladiki-masoni#point> (12.112014). 54 �Krzy¿ „smoleñski” i pogranicza religii koœcielnej 225 ³eczno–religijnego ruchu oporu, w ka¿dym razie jeœli chodzi o poetyck¹ ekspresjê, jest Jaros³aw Marek Rymkiewicz, którego mickiewiczowskie frazy wywo³uj¹ furiê liberalnych polityków. Mo¿na je jednak traktowaæ jako symptomatyczne dla stanu wspó³czesnej problematycznej polskiej to¿samoœci. Szczególne wra¿enie na publicznoœci wywar³ wiersz Rymkiewicza napisany wkrótce po katastrofie smoleñskiej i dedykowany Jaros³awowi Kaczyñskiemu. Utrzymany w stylu wizjonerskim przypomina przepowiedniê Wernyhory, któr¹ karmili siê Polacy w epoce narodowej niewoli. „[...] Dwie Polski — ta o której wiedzieli prorocy I ta któr¹ w objêcia bierze car pó³nocy Dwie Polski — jedna chce siê podobaæ na œwiecie I ta druga — ta któr¹ wioz¹ na lawecie Ta w nasz¹ krew jak sztandar królewski ubrana Naszych najœwiêtszych przodków tajemnicza rana Powiedz¹ ¿e to patos — tu trzeba patosu Ja tu mówiê o sprawie odwiecznego losu [...]” (Rymkiewicz 2010). Rymkiewicz rymuje ³adnie, ale refleksyjne zaplecze tej poezji jest ma³o wyrafinowane. Idea jakoby Mickiewicz uczy³ nas, ¿e zawsze bêd¹ istnia³y dwie Polski (Rymkiewicz 2010), jest toporna i krzywdzi Mickiewicza, podkopuj¹c autorytet wieszcza wœród tych, którzy w jego dzie³a siê nie wczytywali. Efekt rozdwojenia ma charakter defensywny i wszelkie cechy projekcji tego, co paskudne, poza w³asne op³otki. W strukturze apokaliptycznych wizji „przypieczêtowane zostaje rozbicie ludzkoœci na dwa krêgi — przynale¿nych do œwiat³a i dzieci ciemnoœci” (Bartoœ 2006, s. 14). Czy nie jest to deklaracja manichejskiego dualizmu? Religiê narodow¹ demonstruj¹ mocno zakorzenieni w tradycji obroñcy krzy¿a przed Pa³acem Prezydenckim w Warszawie, ustawionym tam po katastrofie smoleñskiej. Ta polityczna postaæ religijnoœci radykalizuje siê w odpowiedzi na jej stygmatyzowanie przez œrodowiska liberalne. Kto ogl¹da³ w sierpniu 2010 roku sceny dzikich pl¹sów wokó³ krzy¿a otoczonego modl¹cymi siê manifestantami, w wykonaniu ludzi niekoniecznie bardzo m³odych, ten ma w oczach obraz tego konfliktu. Chocia¿ nie wszyscy wiedz¹, ¿e w pobli¿u, po drugiej stronie ulicy, dzia³a³o przez 24 godziny na dobê bistro rodziny Gesslerów, Przekąski Zakąski, gdzie mo¿na by³o dodaæ sobie animuszu, wychylaj¹c w t³oku wódkê lub inne napoje stymuluj¹ce, ewentualnie z tytu³owymi dodatkami. Bywalcy tego specyficznego zak¹tka, wychodz¹c z knajpy, trafiali na grono dziwnie ubranych �226 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ ludzi, odmawiaj¹cych ró¿aniec pod krzy¿em „smoleñskim”, w otoczeniu p³on¹cych zniczy. By³y to faktycznie dwie Polski. Kiedy wracam pamiêci¹ do kwietnego krzy¿a, uk³adanego co noc w stanie wojennym pod koœcio³em sióstr wizytek na Krakowskim Przedmieœciu, wydaje mi siê zjawiskiem radykalnie odmiennym od tego spod Pa³acu Prezydenckiego niczym symbol innego œwiata. Chocia¿ podobnie jak „smoleñski” by³ znakiem sprzeciwu wobec w³adzy, odkwita³ co noc, wyra¿aj¹c nadziejê; ten zaœ by³ od pocz¹tku znakiem ¿a³oby i zag³ady, a tak¿e, wbrew chrzeœcijañskiej symbolice, sta³ siê znakiem podzia³u. Katastrofa smoleñska jako traumatyczne doœwiadczenie zbiorowe wyzwoli³a w czêœci spo³eczeñstwa nastroje apokaliptyczne. Wojciech Wencel wtóruje Rymkiewiczowi na ³amach „Naszego Dziennika”: „ogólnonarodowe pojednanie? Nic takiego nigdy nie nast¹pi”, i wyjaœnia: „Dla mojego i — podejrzewam — dla kilku innych pokoleñ Polaków tragedia, która wydarzy³a siê 10 kwietnia 2010 roku, jest apokalips¹. Zmienia wszystko. Przywraca naszej œwiadomoœci doœwiadczenie zbiorowej ofiary, które mieli œwiadkowie II wojny œwiatowej. Wprowadzaj¹c eschatologiczny niepokój, p o z w a l a n a p r a w d ê z r o z u m i e æ uczestników kampanii wrzeœniowej, powstañców warszawskich, ¿o³nierzy wyklêtych. Ten powrót ¿ywej pamiêci narodowej, potwierdzony pochówkiem prezydenckiej pary na Wawelu, buduje pomost miêdzy Polsk¹ dawn¹ a dzisiejsz¹. Jest potwierdzeniem wspólnoty polskiego losu, który jednoczy ¿ywych i umar³ych. K a ¿ e n a n o w o u w i e r z y æ , ¿e wielkie wydarzenia z udzia³em Boga nie odesz³y bezpowrotnie w przesz³oœæ, ale dziej¹ siê równie¿ tu i teraz. I wymagaj¹ od nas zajêcia stanowiska” ([podkreœlenia moje — M. Z.] Wencel 2010). Czy naprawdê tragiczna œmieræ 96 reprezentantów polskiej elity, interpretowana jako ofiara, jest potrzebna, aby rozumieæ i wierzyæ? Czy niemo¿liwe jest budowanie wspólnoty bez narodowej traumy, wywo³anej zag³ad¹ wa¿nej grupy spo³ecznej? Mam wra¿enie, ¿e ten wywód na temat wspólnoty losu, który jednoczeœnie neguje jak¹kolwiek mo¿liwoœæ narodowego pojednania, ma pewne cechy wspólne z performansem Rafa³a Betlejewskiego; oba zdradzaj¹ podobny typ wra¿liwoœci. Pomijaj¹c nawet fa³szyw¹ moim zdaniem analogiê „zbiorowej ofiary”, trudno oprzeæ siê wra¿eniu, ¿e kryje siê za nimi g³ód egzystencjalnego doœwiadczenia, jakiœ rodzaj pustki, która musi byæ zape³niona za wszelk¹ cenê. Horror vacui, który t³umi refleksjê i owocuje kiczem, szczególnie dotkliwym w przypadku ekspresji artystycznej. A tak¿e projekcj¹ odwrócon¹ (kompensacyjn¹?), bo dwie Polski odpowiadaj¹ — dwóm Rosjom. I tu majaczy „monstrualny sobowtór”, tak sugestywnie zaprezentowany przez Girarda, fenomen, którego istot¹ jest rozdwojenie: „K³opot z Rosj¹ polega na jej rozdwojeniu jaźni, którego symboliczn¹ figur¹ jest dwug³owy orze³. Mo¿na uwielbiaæ przeciêtnych Rosjan za ich �Krzy¿ „smoleñski” i pogranicza religii koœcielnej 227 biesiadn¹ naturê i niezwyk³¹ wra¿liwoœæ, ale nigdy nie wiadomo, co im strzeli do g³owy. Cyniczna w³adza i duszoszczipatielnyj lud od wieków pozostaj¹ bowiem w tym kraju w chorobliwym zwi¹zku. Tylko tam poczucie krzywdy nagle potrafi siê przerodziæ w œlep¹ wiernoœæ bezdusznemu imperium” (Wencel 2010). Dlatego nie warto traciæ czasu dla rodzimych polskich karłów, wyjaœnia Wencel. „Trzeba raczej zadbaæ o to, by w sobie ocaliæ rozbudzon¹ w ostatnich tygodniach pasjê, œwiadomoœæ historyczn¹ i eschatologiczn¹ wyobraźniê. Nie mo¿emy ponownie daæ siê uœpiæ medialnymi peanami na czeœæ materializmu, pragmatyzmu, wygodnictwa. Tym bardziej ¿e — wedle wszelkich znaków na niebie i ziemi — jeszcze raz zostaliœmy wydani na pastwê Rosji” (ibidem). To ju¿ rzeczywiœcie apokaliptyczna poetyka „œwiêtych ostatnich dni”, osaczonych przez si³y Szatana. Przywo³ana do g³osu eschatologiczna wyobraźnia (w tym wydaniu przypomina mi raczej tradycjê elitarnych sekt ni¿ Mickiewicza, chyba ¿e z okresu towiañszczyzny) przywraca symbolikê ludowych przepowiedni. Kar³y, olbrzymy i postacie dwoiste to figury mityczne, które reprezentuj¹ kulturow¹ symbolikê konfliktu55. Przywo³ane przez wczeœniejszych przeœladowców w niewybrednej krytyce bliźniaczych braci Kaczyñskich, po katastrofie zaludni³y wyobraźniê zbiorow¹ Polaków. Do podobnej, manichejskiej symboliki odwo³uje siê suspendowany ksi¹dz dr hab. Piotr Natanek, który g³osi, ¿e w Europie wszêdzie „pad³a wiara” — z wyj¹tkiem Polski. Dlatego Chrystus chce byæ jej Królem — jako pierwszego pañstwa na œwiecie, „[...] bo kocha Polskê — powiada kaznodzieja — Udowodni³em wam to na postawie analiz historycznych. ¯e otrzymaliœmy schedê po narodzie izraelskim! Po narodzie francuskim! Byæ œwiat³em dla Europy!”56. Wprawdzie „politycznie i gospodarczo” ju¿ Polski nie ma, ale zosta³a duchowo, g³ównie w za³o¿onej przez ks. Natanka Pustelni Niepokalanów, wœród gromadz¹cych siê w niej t³umów wiernych. Nie wystarcza ju¿ Matka Boska Czêstochowska jako Królowa. Tylko natychmiastowe og³oszenie Chrystusa Królem Polski przez Sejm, Senat i biskupów umo¿liwi poskromienie Szatana i otworzy tysi¹cletni¹ erê Ducha Œwiêtego, czas spe³nionej Ewangelii. Ks. Natanek proklamowa³ œwiêto Dwóch Serc, wa¿niejsze ni¿ Bo¿e Narodzenie. Przybywa na nie do Pustelni pó³ tysi¹ca wiernych. Ale o wiele wiêksze audytorium zapewnia elektroniczna ambona: Internet to dar Maryi, powiada ksi¹dz Natanek. 55 56 Etnografowie potrafi¹ wytropiæ je nawet na Mazowszu; por. np. Baraniuk 1987. Szokujące kazanie ks. Piotra Natanka, cz. 1, <http://www.youtube.com/watch?v=IYD1IeM1Xv0>. �228 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Korowody postaci w d³ugich czerwonych p³aszczach z krzy¿ami, or³ami i z obrazkiem Chrystusa w koronie ci¹gn¹ przez polskie miasta. A ¿e nie ma sprawiedliwych bez przeciwników, prorok wskazuje synagogę Szatana, po swojemu interpretuj¹c fragment Apokalipsy św. Jana57. „[...] przyszli do nas pod has³em wolnoœæ jako partia demokratyczna, później siê przepoczwarczyli, Unia Wolnoœci, jakieœ tam socjalne i inne, później siê przepoczwarczyli, poszli w szereg PiS–u i PO i ci¹gle nam mówi¹, ¿e s¹ ¯ydami! I zaczynaj¹ nam rozkazywaæ. Patrzcie siê, co mówi wam Biblia: dajê wam ludzi z synagogi Szatana! Mówi¹, ¿e s¹ ¯ydami, a nie s¹, bo kto to jest ¯yd? Ten kto przestrzega prawo Moj¿eszowe, wtedy ma tytu³ ¯yda. Gdzie s¹ obrzezani? Przestrzegaj¹, chodz¹ w szabat do koœcio³a? My ich szanujemy, chodz¹ w szabat do ich synagogi? A mówi¹, ¿e s¹ ¯ydami i z Fronsztajnów i innych przekszta³caj¹ siê na Poznañskich, Krakowskich i tak dalej, et cetera. I mówi¹ nam. Musicie przejrzeæ! Uwiedli was!” 58 W kazaniach, które sta³y siê przebojami You Tube’a, prorok Natanek (nomen omen!) piêtnuje popkulturowe mody. Pe³na ekspresji intonacja i gesty, góralski akcent i barwna, sugestywna metaforyka dodaj¹ swoistego uroku autentyzmu jego kazaniom, które mog¹ z powodzeniem s³u¿yæ jako materia³ etnograficzny do studiów nad ludowym stylem myœlenia i obrazowania. Powtórzenia, które czyni¹ przes³anie ks. Natanka bardziej dobitnym i spektakularnym, równie¿ przypominaj¹ ludowo–religijn¹ poetykê litanii, ró¿añca, koronek. Dobitne frazy tej nauki wesz³y ju¿ do jêzyka potocznego. „Jeœli twoje dziecko wiesza sobie metal na oku, na ty³ku, takie m³odzie¿owe, to ju¿ wiedz, ¿e diabe³ siê nim interesuje. Jeœli u twojego syna na g³owie jawi siê ¿el, później ju¿ irokezy — to ju¿ wiedz, ¿e tam siê coœ bardzo mocno burzy. Jeœli twoje dziecko, córka dorastaj¹ca, u¿ywa jaskrawych kolorów do paznokci — czarne jak piek³o, czerwone jak ogieñ, to ju¿ wiedz, ¿e coœ siê dzieje. Jeœli twoje dziecko lubuje siê w czarnych kolorach, w strojach moro, to wiedz, ¿e coœ siê dzieje. Nosi pumpy, pentagramy na portkach, szóstki z umi³owaniem — wiedz, ¿e coœ siê z twoim dzieckiem dzieje. To takie przedszkole — niewinne. Jak ci ju¿ robi tatua¿e na rêku, to ju¿ wiedz, ¿e jest źle. Jeœli ci s³ucha heavy metalu, techno, czarnego rocka, to ju¿ wiedz, ¿e coœ siê z twoim dzieckiem dzieje. Bo tak mówimy — zacz¹³ diabe³ jak wœciekniêty atakowaæ. W tym roku jego moc pozna³em na drugim turnusie, kiedy mi podrzucono dziecko ze Szwecji 57 Ap 3, 9: „Oto ja ci dajê [ludzi] z synagogi szatana, spoœród tych, którzy mówi¹ o sobie, ¿e s¹ ¯ydami — a nie s¹ nimi, lecz k³ami¹. Oto sprawiê, i¿ przyjdą i padną na twarz do twych stóp, a poznaj¹, ¿e Ja cię umiłowałem”. 58 Totalny odlot ks. Natanka, <https://www.youtube.com/watch?v=O1Tg-5CtrCk> (12.11.2014). �Krzy¿ „smoleñski” i pogranicza religii koœcielnej 229 z Emotional group, w skrócie: Emo. Bo gimnazjaliœci w tym siedz¹, później siê wieszaj¹, pisz¹ sobie kondolencje na Internecie — to dopiéro pozna³em tego smoka”59. „Ty piekielny smoku, koniec ci w tym roku”, g³osi stara kolêda, zanotowana przez Kolberga. Stylistyka tej homilii przywodzi na pamiêæ tak¿e przepowiednie Sybilli, o których Janusz Dunin pisa³ w po³owie lat 70. ubieg³ego wieku jako o gatunku wygas³ym. „Panny w stroju brzydkiej mody, Kosmetyki dla urody. ¯e grzech, to siê nie przejmuj¹, Grzeszne cia³a pokazuj¹... Pos³uchaj, chrzeœcijanie, Co siê za to z nami stanie, Bo nastan¹ ciê¿kie lata I nadejdzie koniec œwiata”60. List z nieba, apokryficzny tekst z pierwszej po³owy XIX wieku, wœród szczegó³owych zakazów obowi¹zuj¹cych chrzeœcijanina w dniu œwiêtym umieszcza napomnienie, „abyœcie w³osów nie frózowali” (Dunin 1974, s. 180). Korzystaj¹c twórczo z tej poetyki, ks. Natanek indaguje, niczym inkwizytor: „Czy czyta³eœ ksi¹¿ki o New Age, bibliê satanistyczn¹, Koran, inne ksiêgi innych religii? Czy s³uchasz ostrej muzyki rockowej, szatanistycznej, techno, metal? Czy gra³eœ w jakieœ demoniczne gry komputerowe dagolo, diagones (?), Quake, RPG, Pokemony, kieszonkowe potwory? Czy czyta³eœ literaturê obcych kultów, religii, ksi¹¿ki magii, wtajemniczaj¹ce w czary, w magiê, np. Harry Potter? Jak nam to wkrêcono. [...] Przychodzi m³odzieniec czternastoletni: Jestem wolny! Pijesz? Nie! Palisz? Nie! Narkomania? Nie! A mo¿e Harry Potter? Taak! Przeczyta³em go ca³ego! Jak diabe³ nim rzuci³ na koœciele i obraca³ jak wskazówkami zegara”61. Dalej ks. Natanek odczytuje imponuj¹cy rejestr demonicznych praktyk podzielonych na twardy i miêkki New Age, w zale¿noœci od tego, czy go ucz¹ na Kembridżach i Oksfordach, czy w zwyk³ych koledżach. Od metody Silvy poprzez œwiadome œnienie, szamanizm, szatanizm, aromaterapiê, homeopatiê, talizmany, wschodnie sztuki walki, antropozofiê, akupunkturê, akupresurê, buddyzm, Szokujące kazanie ks. Piotra Natanka, cz. 1, <http://www.youtube.com/watch?v=IYD1IeM1Xv0> (12.11.2014). 60 Wielka przepowiednia Królowej Sybilji o wojnie i końcu świata za: Dunin 1974, s. 34. 61 Szokujące kazanie ks. Piotra Natanka, cz. 2, <https://www.youtube.com/watch?v=SpDx5Z-oJYc> (12.11.2014). 59 �230 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ gwiezdne wojny, feng shui, holizm, medycynê chiñsk¹ i tybetañsk¹, pozytywne myœlenie itd. Jednym s³owem: wszystkie atrakcyjne nowinki kultury popularnej ostatniego trzydziestolecia zmieszane z elementami tradycyjnych technik religijnych — i nie tylko. Kryterium, na podstawie którego skomponowana zosta³a ta lista, zwie siê najpewniej egzotyka albo obcoœæ. Jedno jest pewne: religijnoœæ ludowa stanê³a do walki z kultur¹ popularn¹, w której wydawa³a siê ju¿ rozp³ywaæ. Poza b³yskiem szaleñstwa w jeremiadach ks. Natanka nowoœci¹ jest uzbrojenie retoryki ludowej w autorytet tytu³u akademickiego, który wszêdzie poprzedza jego nazwisko. Habilitacja w zakresie historii przek³ada siê na sprawne odwo³ania do wydarzeñ historycznych, które kaznodzieja osadza we w³asnej interpretacji dziejów, nawi¹zuj¹c równie¿ do wizji mistycznych Rozalii Celakówny. Drug¹ zaœ nowoœci¹ jest wspomaganie Internetem si³y przekazu charyzmatycznego proroka. Jego oratorskie popisy s¹ przebojami You Tube’a, podobnie jak rozprawa z natrêtn¹ ekip¹ TVN24 w jego Pustelni Niepokalanów i ob³o¿enie dziennikarzy kl¹tw¹. Interesuj¹ca jest te¿ reakcja tych¿e dziennikarzy; robili wra¿enie nieco wystraszonych. Zwrócili siê z proœb¹ o pomoc do by³ego dyrektora warszawskiego Muzeum Etnograficznego, doktora (zaledwie) Jana Suligi, znawcy i praktyka tarota oraz rytua³ów okultystycznych. Ten ich uspokoi³, t³umacz¹c, ¿e obawiaæ powinien siê habilitowany ks. Natanek, bo kl¹twa obraca siê przeciw temu, kto j¹ rzuca. Sk¹d ta nauka? To zasada œredniowiecznych ordaliów, s¹dów Bo¿ych, które wed³ug ludowej maksymy dzia³aj¹ wed³ug prawa: „Kto kogo klnie, to w niego lgnie”. Oczywiœcie jeœli klnie niesprawiedliwie, ale o tym ju¿ dyrektor Suliga nie wspomnia³, zapewne nie chcia³ jeszcze bardziej straszyæ m³odzie¿y. Trzeba przyznaæ, ¿e ks. Natanek jest urodzonym kaznodziej¹, sugestywnym, ekspresyjnym, obdarzonym szczególn¹ si³¹ perswazji. Niestety jest równie¿ pe³en gniewu i furii, którym ³atwo daje siê ponieœæ w trakcie swoich publicznych wyst¹pieñ. Nie szczêdzi wówczas swoim s³uchaczom najbardziej drastycznych okreœleñ, trzêsie siê ze z³oœci, podnosi g³os do krzyku. Jakiœ czas temu ks. Natanek zapowiedzia³, ¿e zawiesi w Sejmie obrazy Matki Bo¿ej i Chrystusa Króla, a poœrodku „wielki, piêciometrowy krzy¿, upamiêtniaj¹cy piêæ ran Zbawiciela i tyle¿ ran narodu polskiego”62. Symbolika liczby piêæ (podobnie jak klêcz¹ca pozycja modlitewna) nale¿y do stereotypu Polaka–katolika na pograniczach z prawos³awiem, równie¿ autostereotypu, bowiem „piêæ ran cierpia³ Pan”, g³osi ludowy katechizm63. Dlatego katolik ¿egna siê ponoæ piêcioma palcami (w odró¿nieniu od prawos³awnego, który kreœli znak krzy¿a 62 Polsko Bóg jeszcze czeka na ciebie, cz. 3, kazanie z dn. 28.08.2013 na stronie Telewizja Internetowa Christus Vincit–TV. Spo³eczny Ruch Zapotrzebowania Wiary z siedzib¹ w Norwegii. Filia Pustelnia Niepokalanów Ksiêdza Piotra Natanka w Grzechyni, <http://christusvincit-tv.pl/articles. php?article_id=98> (12.11.2014). 63 O rozpowszechnieniu tej symboliki por. Zowczak 2000, s. 463–465. �Religijnoœæ ludowa a kultura popularna 231 trzema, ze wzglêdu na Trójcê Œw.). Kiedy pod koniec lat 70. œp. ks. W³adys³aw Wanags rozbudowywa³ cmentarn¹ kapliczkê, s³u¿¹c¹ katolikom w Gródku Podolskim za œwi¹tyniê, na indagacje urzêdników wyjaœni³, ¿e powiêkszy j¹ o piêæ metrów z prawa, piêæ z lewa, piêæ z przodu i piêæ z ty³u. A dlaczego akurat piêæ? „No a co ty nie wiesz, ¿e u Pana Jezusa by³o piêæ ran?!” — mia³ odpowiedzieæ dzielny proboszcz64. Ró¿nica miêdzy nim a ks. Natankiem polega na tym, ¿e ten ostatni uto¿sami³ w swojej wypowiedzi rany Zbawiciela i narodu polskiego, sugeruj¹c jego mesjañskie pos³annictwo, co ks. Wanagsowi nie przysz³oby do g³owy. Do specyfiki narracji ks. Natanka nale¿y dodaæ zaskakuj¹co militarn¹ metaforykê, jak „rycerze Chrystusa Króla”, krucjata ró¿añcowa, has³o: „odbijemy Europê”, zdjêcia powstañcze zatytu³owane „armaty Matki Bo¿ej” (przedstawiaj¹ figury Matki Boskiej, prawdopodobnie w ramach akcji, aby ka¿dy dom wyposa¿yæ w du¿y obraz Maryi, a na ka¿dym podwórku postawiæ jej figurê) itp. Myœleliœcie Pañstwo, ¿e religijnoœci ludowej ju¿ nie ma? ¯e apokryfy i przepowiednie Sybilli to archaizmy kulturowe, martwa ramota? No to jeszcze zobaczycie. Nasz lud jak lawa... Religijność ludowa a kultura popularna Kultury ludowej mo¿e ju¿ i nie ma, ale religijnoœæ ludowa wci¹¿ daje o sobie znaæ. Jak stara³am siê przedstawiæ, wiele cech i praktyk, przypisywanych modelowo religijnoœci ludowej, wspó³czeœnie jeszcze siê umocni³o, chocia¿ zmieni³y swój charakter ze wzglêdu na odmienny kontekst. Pielgrzymki, misteria i kult obrazów ciesz¹ siê nieustaj¹c¹ popularnoœci¹. Wspó³czesna kultura religijna zosta³a zdominowana przez kulturê popularn¹ i podlega procesom liberalizacji oraz komercjalizacji. Cech¹ niew¹tpliwie ³¹cz¹c¹ religijnoœæ popularn¹ z ludow¹ jest sensualizm, który trzyma siê mocno, wrêcz rozkwita. Koœció³ wydaje siê niekiedy pog³êbiaæ tê tendencjê. Bo jak inaczej okreœliæ ceremonialne przenoszenie przez kap³ana od o³tarza do ¿³obka lalki przedstawiaj¹cej Dzieci¹tko Jezus? Albo obwo¿enie po Polsce figury œw. Dominika o wygl¹dzie lalki? W pewnej warszawskiej parafii jeden z ksiê¿y przywióz³ z wakacji w górach baranka, ¿eby go demonstrowaæ na mszach dla dzieci. Baranek becza³ rozpaczliwie osadzony samotnie w ogrodzeniu ko³o koœcio³a, a uwieszone na ogrodzeniu dzieci krzycza³y: „Baranek Bo¿y! Baranek Bo¿y!” Trudno powiedzieæ, o któr¹ fazê degradacji obrazu tu chodzi: o pastisz czy ju¿ o simulacrum? 64 Ks. Wanags sam o sobie opowiada³ tê historiê, równie¿ i mnie (Zowczak 2010, s. 24). O symbolice piêciu Jezusowych ran ibidem, s. 56. �232 Religijnoœæ ludowa i kultura popularna. Miêdzy tradycj¹ a komercj¹ Pielgrzymka dzieci pierwszokomunijnych z Warszawy do Lichenia (maj 2011). Fot. M. Zowczak Albowiem mo¿na te¿ dostrzec zmianê znaczenia samego sensualizmu. Procesem skorelowanym z wymian¹ œwiêtoœci na energiê jest stopniowy zanik transcendencji. To ju¿ nie „namacalny realizm” s³owa–zdarzenia, ale materializacja przekazów symbolicznych. Sensualizm subiektywizuje siê; w mniejszym stopniu odnosi siê dziœ do kulturowego orbis interior, bardziej — do jednostki, jej cielesnoœci. Wydaje siê, ¿e ¿eby zrozumieæ i ¿eby uwierzyæ, trzeba zagraæ rolê w misterium, prze³o¿yæ s³owo na doœwiadczenie cielesne, a w koñcu to wszystko zwizualizowaæ, najlepiej w postaci filmu. Sensualizm tworzy now¹ konfiguracjê z ekspresywizmem i ludycznoœci¹, a tak¿e z fascynacj¹ medialnym obrazem i spektaklem. „Źród³em przekonañ s¹ obrazy, które przechowuje ludzka pamiêæ. Zwyciêzc¹ jest ten, kto utrzyma nad nimi kontrolê”, pisze o wspó³czesnej popkulturze, nieco w duchu semiologii Rolanda Barthesa, Tadeusz Bartoœ (2006, s. 14). Zanim jeszcze lud zacz¹³ czytaæ Bibliê, ju¿ zast¹piono lekturê Pisma jego wizualizacj¹, przede wszystkim filmem, ale tak¿e komiksem. Raczej wypieraj¹ one przekaz pisany, ni¿ prowadz¹ do samodzielnej lektury. Ju¿ w pocz¹tkach lat 90. nast¹pi³ zalew kolorowych Biblii w obrazkach, które cieszy³y siê wziêciem w roli prezentów dla dzieci, zw³aszcza z okazji pierwszej komunii (coraz wiêksze znaczenie tej instytucji, okazji do uczty przypominaj¹cej nieraz huczne wesele, jest spektakularnym przyk³adem konsumeryzmu w sferze religijnej). Podstawowym �Religijnoœæ ludowa a kultura popularna 233 źród³em wiedzy religijnej staje siê przekaz obrazkowy, czêsto wyprodukowany w obcych czytelnikowi realiach, skoncentrowany na tym, co sensacyjne, wed³ug zasad scenariusza serialu telewizyjnego. W ten sposób Biblia staje siê luźnym zbiorem minidramatów, „wyrwanych z kontekstu wzorcowych sytuacji dramatycznych”65. Nie jest to wprawdzie niczym nowym w kontekœcie twórczoœci apokryficznej. Na przyk³ad hebrajski midrasz, metodê homiletyczn¹, która dopuszcza interpretacjê tekstu biblijnego wbrew uznanemu sensowi, porównuje siê do m³ota, rozbijaj¹cego na kawa³ki ska³ê Tory. Ale autorzy legend midraszowych znali pisan¹ Torê i podlegali Prawu, ¿yli w ich tradycji. Wspó³czeœni odbiorcy biblijnych i parabiblijnych przekazów zazwyczaj nie znaj¹ tekstu Biblii i ¿yj¹ wed³ug wielu jednoczesnych gier–dyskursów, narzucanych przez postêpuj¹cy proces ró¿nicowania spo³ecznego i komercjalizacji kultury. Wzorcowe, oderwane od kontekstu biblijnego minidramaty nabieraj¹ materialnoœci i staj¹ siê w ich obrêbie przedmiotem symbolicznej konsumpcji, podlegaj¹ praktykom pastiszu i skandalizuj¹cym performansom. Ludow¹ wra¿liwoœæ mirakularn¹ zastêpuje wra¿liwoœæ rekonstrukcyjna, a religijny sensualizm przemienia siê w ucieleśnienie. 65 Korzystam tu z okreœlenia Zbigniewa Benedyktowicza (1975, s. 7). O ró¿nicy miêdzy apokryfem a pastiszem w: Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa. �Literatura cytowana Adamczyk M. 1996 Wstęp, w: Cały świat nie pomieściłby ksiąg. Staropolskie opowieści i przekazy apokryficzne, wyd. W. Rzepka i W. Wydra, PWN, Warszawa–Poznañ. Afanasjev A. N. 1990 Narodnyje russkie legendy, Nauka, Nowosibirsk. Agady 2005 Agady talmudyczne. Ludowe opowieści, baśnie, legendy, przypowieści, aforyzmy i przysłowia wybrane z Talmudu, prze³. M. Friedman, Wydawnictwo Dolnoœl¹skie, Wroc³aw. Albert–Llorca M. 1991 L’ordre des choses. Les récits d’origine des animaux et des plantes en Europe par..., Le regard de l’ethnologue, 2, Éditions du Comité des Travaux historiques et scientifiques, Paris. Apokryfy 1986 Apokryfy Nowego Testamentu, t. 1, Ewangelie apokryficzne, cz. 1–2, red. ks. M. Starowieyski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin. 2003 Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 1, Fragmenty. Narodzenie i dzieciństwo Maryi i Jezusa, red. ks. M. Starowieyski, WAM, Kraków. 2007 Apokryfy Nowego Testamentu, t. 2, Apostołowie, cz. 1, red. ks. M. Starowieyski, WAM, Kraków Babiñski G. 2010 Refleksje nad kierunkami przemian pogranicza polsko ukraińskiego, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu «nowej Europy». Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 31–44. Badalanova F. 2002 Beneath, Behind and Beyond the Bible: Back to the Oral Tradition. (The Theologeme of Abraham’s Sacrifice in Bulgarian Folklore), w: Folklor, tradicii, kultura. Sbornik v čest na Stefana Stojkova, Akademièno Izdatelstvo „Prof. Marin Drinov”, Sofija, s. 47–67. Badura W. 1903 Potrójna procesja, „Lud”, t. 9, s. 90. Balcerska J. 2004 Znaczenie Góry Atos dla odbudowy monastycyzmu w Macedonii, praca magisterska, Archiwum IEiAK. Banak J., ks. 1986 Historia kanonu Nowego Testamentu, w: Apokryfy Nowego Testamentu, t. 1, Ewangelie apokryficzne, red. ks. M. Starowieyski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 25–64. �Literatura cytowana 235 Baraniuk T. 1987 „Karły”, „wielgoludy” i postacie dwoiste w widowiskach zapustnych na północno–zachodnim Mazowszu. Próba ustalenia ich znaczenia i genezy, w: Od obrzędu do teatru obrzędowego, Muzeum Okrêgowe, Ciechanów, s. 169–201. Baranowski W. 1970 Z badań nad ludową recepcją „żywotów świętych”. Żywoty świętych z najbliższego otoczenia Chrystusa w folklorze pd. części woj. łódzkiego, „Lud”, t. 54, s. 87–113. 1971 Kult świętych nie uznawanych przez władze kościelne w katolicyzmie ludowym, „Euhemer”, nr 1, s. 41–51. Barbour I. G. 1984 Mity. Modele. Paradygmaty, Spo³eczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków. Baudrillard J. 1997 Precesja symulakrów, w: R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Wyd. Baran i Suszczyñski, Kraków, s. 175–189. 2005 Symulakry i symulacja, prze³. S. Królak, Sic!, Warszawa. Baudouin de Courtenay–Ehrenkreutz–Jêdrzejewiczowa C. 2005 Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów, w: C. Baudouin de Courtenay– Ehrenkreutz–Jêdrzejewiczowa, Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Bauman Z. 1995 Wolność, prze³. J. Tokarska–Bakir, Spo³eczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków. 1996 Ponowoczesność, czyli dekonstruowanie nieśmiertelności, prze³. A. Szahaj, w: Postmodernizm a filozofia, red. S. Czerniak i A. Szahaj, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa. Bell D. 1983 Powrót sacrum? Tezy na temat przyszłości religii, prze³. W. Dorosz, K. Dorosz, „Znak”, R. 35, nr 346, s. 1377–1391. Benedyktowicz Z. 1975 Wielkanoc. Święta po polsku, „Tygodnik Powszechny”, R. 29, nr 13, s. 4–7. 2000 Portrety „obcego”. Od stereotypu do symbolu, Anthropos, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków. Benis A. (wyd.) 1892 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu. 1570, Biblioteka Pisarzów Polskich, nr 22, Kraków. Bezsonov P. 1861 Kaleki perechožie, Moskwa Semen, Moskwa, t. 3. Bia³ostocki J. 1982 Grzesznik jako bohater w sztuce Rembrandta, w: J. Bia³ostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, PWN, Warszawa, s. 327–345. Bielik–Robson A. 2000 Inna nowoczesność. Pytania o współczesną formułę duchowości, Universitas, Kraków. Bin Gorion [Berdyczewski] M. J. 1996 Żydowskie legendy biblijne, prze³. R. Stiller, cz. 1, Wydawnictwo Uraeus, Gdynia. �236 Literatura cytowana B³achowski A. 1960 Widowisko ludowe „Król Herod” z Ciechanowca pow. Siemiatycze, „Literatura Ludowa”, R. 4, nr 2–3, s. 92–107. Bocian M. 1996 Leksykon postaci biblijnych, wspó³prac. U. Kraut, I. Lenz, prze³. J. Zychowicz, Wydawnictwo Znak, Kraków. Bogiel A. 2004 Wiedza tajemna dla mas na przyk³adzie targów ezoterycznych w Warszawie, praca magisterska, Archiwum IEiAK UW. Bonhoeffer D. 1937 Judasz, w: Krzyż i zmartwychwstanie, Koœció³ Ewangelicko–Augsburski (Luterañski) w RP — Biblioteka Internetowa,<http://www.luteranie.pl/www/biblioteka/dteologia/ bonhoefferb12.html> (19.05.2006). Borowik I. 2011 (Nie) warto rozmawiać, „Tygodnik Powszechny”, nr 37, s. 18. Borowik I., Doktór T. 2001 Pluralizm religijny i moralny w Polsce. Raport z badań, Zak³ad Wydawniczy NOMOS, Kraków. Brückner A. 1900 Z literatury zapomnianej, „Biblioteka Warszawska”, R. 3, t. 234, s. 34. 1903 Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 2, Pismo święte i apokryfy, Gebethner i Wolff, Warszawa. 1907 Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa, z rêkopisu grecko–katolickiego kapitu³y przemyskiej wyda³ A. Brückner, nak³adem Akademii Umiejêtnoœci, Kraków. Buchowski M. 2004 Granica a uprawianie antropologii — uwagi wstępne, w: Polska — Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, Archiwum Etnograficzne, nr 42, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Wroc³awski, Wydawnictwo Poznañskie, Poznañ–Wroc³aw, s. 7–11. Buchowski M., Burszta W. J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, PWN, Warszawa. Bu³gakow S. 1992 Prawosławie. Zarys nauki kościoła prawosławnego, prze³. ks. H. Paprocki, Orthdruk s. c. Bia³ystok, Formica, Warszawa. Burszta W. J. 1998 Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Wydawnictwo Zysk i S–ka, Poznañ. Bury³a S. 2004 Antyjudaizm czy antysemityzm? Kilka znaków zapytania, „Studia Judaica”, R. 7, nr 1, s. 95–110, <http://www.studiajudaica.pl/sj13bury.pdf> (19.08.2011). Bylicka D. 2010 Znaczenie kultu Matki Boskiej Chełmskiej w relacjach polsko–ukraińskich, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu «nowej Europy». Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 567–579. �Literatura cytowana 237 Byrska–Szklarczyk M. 2010 „Granica jest po to, żeby chodzić” — krajobraz kulturowy Mrówek z Medyki, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu «nowej Europy». Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 181–203. Bystroñ J. S. 1895 Legenda o św. Piotrze i podkowie, „Wis³a”, t. 9, s. 116–117. 1980 Łańcuch szczęścia, w: Tematy, które mi odradzano, PIW, Warszawa, s. 52–87. Charlesworth J. H. 1998 Autentic Apocrypha. False and Genuine Christian Apocrypha by..., Dead Sea Scrolls and Christian Origins Library, No 2, Bibal Press, North Richland Hills, Texas. Chlebicka A. 2010 Rola przemytu w życiu młodzieży pogranicza, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu «nowej Europy». Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 243–256. Ciszewski S. 1927 Żeńska twarz, Prace Komisji Etnograficznej PAU, nr 4, Kraków. Clifford J. 2000 Wstęp: Typowe produkty szaleją, prze³. E. Klekot, w: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa, s. 7–25. Cohen A. 1997 Talmud, Cyklady, Warszawa. Csordas T. J. 1990 Embodiment as a Paradigm for Anthropology, „Ethos”, Vol. 18, 1, s. 5–47. Czachowski H. 2003 Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi. Studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Oficyna Naukowa, Warszawa. Czarnowski S. 1956 Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Św. Patryk, bohater narodowy Irlandii, PWN, Warszawa. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Kultura, PWN, Warszawa, s. 80–99. [Czme³yk R.] Чмелик Р. 2010 Пограниччя — земля любови та розбрату, w: M. Zowczak (red.) Na pograniczu «nowej Europy». Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 53–61. Doktór T. 2007 Doświadczenie religijne, pluralizm i fundamentalizm, w: Doświadczenie religijne, oprac. T. Doktór, Verbinum, Warszawa, s. 6–18. Domañska E. 2007 „Zwrot performatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie”, nr 5, s. 48–61. Donnan H., Wilson T. M. 2008 Granice tożsamości, narodu, państwa, prze³. M. G³owacka–Grajper, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków. �238 Literatura cytowana Doughan J. 1995 The Akedah at the ‘crossroads’, w F. Manns (ed.), The Sacrifice of Isaac in the Three Monotheistic Religions, Jerusalem 1995, s. 165–76. Dowojna–Sylwestrowicz M. b.d. Rêkopis w Centralnym Archiwum Historycznym w Wilnie, Fond 1135, op. 10. (Teki Jana Kar³owicza, Wileñskie Towarzystwo Przyjació³ Nauk). Dundes A. 2007 The Ritual Murder Or Blood Libel Legend: A Study of Anti–Semitic Victimization through Projective Inversion, w: S. J. Bronner (red.), The Meaning of Folklore. The Analytical Esseys of Alan Dundes, Logan, Utah State Univ. Press, Utah, s. 382–409. Dunin J. 1974 Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Wydawnictwo £ódzkie, £ódź. Dworakowski S. 1964 Kultura społeczna ludu wiejskiego nad Narwią, cz. 1, Prace Bia³ostockiego Towarzystwa Naukowego, nr 3, Bia³ystok. Dziekan M. 1997 Symbolika arabsko–muzułmańska. Mały słownik, Verbinum, Warszawa. Ewangelia a 2006 Ewangelia Judasza, prze³. z angielskiego K. Klimkowski, „Gazeta Wyborcza”, „Du¿y Format”, nr 16/667, 18.04. Ewangelia b 2006 Ewangelia Judasza, prze³. z koptyjskiego ks. W. Myszor, <http://www.wtl.us.edu.pl/ pdf/zak/Ewangelia_Judasza.pdf> (12.11.2014). Ewangelia Tomasza 1992 Ewangelia Tomasza, prze³. A. Dembska i W. Myszor, oprac. W. Myszor, Verbum–Marek Górny, Katowice. Federowski M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Wydawnictwo Komisji Antropologicznej Akademii Umiejêtnoœci w Krakowie, t. 1, Warszawa. Fischer A. 1913 Polskie widowiska ludowe, „Lud”, t. 19, nr 2, s. 31–70. Florenski P. 1981 Ikonostas i inne szkice, prze³. Z. Podgórzec, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. Gaudefroy–Demombynes M. 1988 Narodziny islamu, prze³. H. Olêdzka, PIW, Warszawa. Gawlik K. 2002 Giurgiovden we wsi Gorno Lipovec, w: Grupa laboratoryjna „Ludowe wzorce œwiêtoœci w kulturze prawos³awia (Macedonia)”, s. 8–12, Warszawa; tekst powielony, Archiwum IEiAK UW. Gawron W. 1986 „Haman” w Limanowej, w: Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego, z. 3, Archiwum Etnograficzne, nr 30, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wroc³aw, s. 61–64. �Literatura cytowana 239 Gebert K. 2003 54 komentarze do Tory, Austeria, Kraków. Geertz C. 1992 Religia jako system kulturowy, prze³. D. Lachowska, w: Racjonalność i styl myślenia, wyd. E. Mokrzycki, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 498–555. 2005 Religia jako system kulturowy, w: Interpretacja kultur. Wybrane eseje, prze³. M. M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków, s. 109–150. 2000 Anthropology and History, w: Available light: Anthropological reflections on philosophical topics, Princeton University Press, Princeton, s. 118–133. 2003 Historia i antropologia, w: Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, prze³. Z. Pucek, Universitas, Kraków, s. 151–170. Ginzberg L. 1909 The Legends of the Jews, t. 2 (From Joseph to the Exodus), Philadelphia: The Jewish Publication Society, s. 254–256. 1997 Legendy żydowskie, prze³. J. Jarniewicz, Cyklady, Warszawa. Girard R. 1993 Sacrum i przemoc, prze³. M. Pleciñska, J. Pleciñski, Brama — Ksi¹¿nica W³óczêgów i Uczonych, Poznañ. G³uchowski P., Kowalski M. 2007 Podobno była piękna. Pomnik depresji, „Du¿y Format”, nr 26/737, „Gazeta Wyborcza” 16.07., s. 5–7. Gnatjuk V. 1902 Galicko–ruski narodni legendi, „Etnografiènyj Zbornik”, t. 12. Grabowska M. 2008 Ruchy odnowy religijnej przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych: społeczne przyczyny i konsekwencje, w: T. Szawiel (red.), Pokolenie JP2. Przeszłość i przyszłość zjawiska religijnego, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2008, s. 22–49. Graves R., Patai R. 1993 Mity hebrajskie, Cyklady, Warszawa. Gustawicz B. 1881 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, „Zbiór Wiadomoœci do Antropologii Krajowej”, t. 5, s. 102–186. Gy³ybowa M. 2004 Soteriologia ludowa muzu³manów (Pomaków) i prawos³awnych z rejonu Czepelare w Bu³garii, praca magisterska, Archiwum IEiAK UW. Haavio M. 1979 Mitologia fińska, prze³. J. Litwiniuk, PIW, Warszawa. Hall D. 2007 New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa. �240 Literatura cytowana Hannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, prze³. K. Franek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków. Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, prze³. E. Klekot, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków. Hegel G. W. F. 1958 Wykłady z filozofii dziejów, prze³. J. Grabowski i A. Landman, t. 2, PWN, Warszawa. Hemka A., Olêdzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 8–14. Hernas Cz. 1965 W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki polskiej, t. 1, PIW, Warszawa. Hervieu–Léger D. 1999 Religia jako pamięć, Zak³ad Wydawniczy NOMOS, Kraków. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, prze³. M. M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków. Hryniewicz W., ks. OMI 1996 Judasz zdrajca?, w: Dramat nadziei zbawienia. Medytacje eschatologiczne, Verbinum, Warszawa, <http://serwisy.gazeta.pl/wyborcza/2029020,42786,1342573.html> (05.05.2006). Hutcheon L. 1988 A Poetics of Postmodernism. History, Theory, Fiction, Routledge, N.Y. 1997 Historiograficzna metapowieść: parodia i intertekstualność, prze³. J. Margañski, w: Postmodernizm. Antologia przekładów, red. R. Nycz, Wyd. Baran i Suszczyñski, Kraków, s. 378–397. Jacobi J. 1993 Psychologia C. G. Junga, prze³. £ypacewicz, Wydawnictwo Wodnika, Warszawa. James W. 2001 Doświadczenia religijne, Zak³ad Wydawniczy NOMOS, Kraków. Jameson F. 1998 Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, prze³. P. Czapliñski, w: Postmodernizm. Antologia przekładów, red. R. Nycz, Wyd. Baran i Suszczyñski, Kraków, s. 190–219. Janów J. 1931 „Sabałowa bajka” Henryka Sienkiewicza i legendy o dziwnych sądach Bożych, „Lud”, t. 30, s. 76–144. Jazykowa I. 1998 Świat ikony, prze³. ks. H. Paprocki, Wydawnictwo Ksiê¿y Marianów, Warszawa. De Jong M. 2003 Pseudoepigrapha of the Old Testament as Part of Christian Literature. The Case of The Testaments of the Twelve Patriarchs and the Greek Life of Adam and Eve. Studia in Veteris Testamenti pseudoepigrapha, t. 18, Koninklijke Brill NV, Leiden. �Literatura cytowana 241 Jucewicz L. A. 1846 Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, nak³adem R. Rafa³owicza, Wilno. Judin A. V. 1997 Onomastikon russkich zagovorov, Moskowskij obszczestwiennyj naucznyj fond, Moskwa. Jung C. G. 1970 Psychologia a religia, w: Psychologia a religia, PIW, Warszawa, s. 97–153. Junod E. 1987 La virginité de l’apôtre Jean: recherches sur les origines scripturaires et patristiques de cette tradition, w: Lectures anciennes de la Bible, Cahiers de BiblePatrística 1, Strasbourg, s. 13–135. Kaczeszmarow P. 1980 Uroczystoœci w dniu œw. Jerzego a obrzêdy przejœcia, praca magisterska, Archiwum IEiAK UW. Kahr M. 1965 A Rembrandt Problem: Haman or Uriah? „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes”, t. 28, s. 258–273, <http://www.jstor.org/pss/750673> (12.11.2014). Kalik J. 2000 Żydowska duchowość, religia i praktyki religijne w oczach Polaków w XVII–XVIII w., w: M. Galas (red.), Duchowość żydowska w Polsce. Materiały z międzynarodowej konferencji dedykowanej pamięci prof. Chone Schmeruka, Ksiêgarnia Akademicka, Kraków, s. 81–90. Kawa³ko B., Miszczuk A. 2008 Uwarunkowania rozwoju przestrzennego Polski, wynikające z sąsiedztwa z Ukrainą, <https://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_krajowy/polska_polityka_ przestrzenna/prace_nad_KPZK_2008_2033/Documents/Miszczuk_Kawa%C5%82ko. pdf> (12.11.2014). Kebra nagast 1956 Kebra nagast czyli Chwała królów Abisynii, prze³. S. Strelcyn, PWN, Warszawa. Kempny M. 2004 Granice wspólnot i „pograniczne” tożsamości, w: M. Jacyno, A. Jaw³owska, M. Kempny (red.), Kultura w czasach globalizacji, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 124–143. Kirste R., Schultze H., Tworuschka U. 1998 Święta wielkich religii. Kalendarz międzyreligijny. Przegląd synoptyczny, prze³. M. Dziekan, M. Mejor, P. Pachciarek, Verbinum, Warszawa. Klekot E. 2009 O urodzie Matki Boskiej: „oswojenie” formy a waloryzacja przedstawień religijnych, „Ikonotheka”, t. 21, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 213–224. Klich E. 1910 Materiały etnograficzne z pd.–zach. części powiatu limanowskiego. Teksty gwarowe, „Materia³y Antropologiczno–Archeologiczne i Etnograficzne”, t. 11, s. 3–47. �242 Literatura cytowana Klinger M. 1981 Tajemnica Kaina. Próba umiejscowienia Kaina w tradycji mesjańskiej w związku z nowotestamentową rewolucją etyczną, Chrzeœcijañska Akademia Teologiczna, Warszawa. K³oczowski J. 2000 Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Œwiat Ksi¹¿ki, Warszawa 2000. K³oczowski J. A., OP 1994 Między samotnością a wspólnotą. Wstęp do filozofii religii, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej BIBLOS, Tarnów. Kolberg O 1962 Krakowskie, cz. 3, Wroc³aw–Kraków–Warszawa, Dzie³a Wszystkie Oskara Kolberga, t. 7. 1976 Ruś Czerwona, cz. 1, Wroc³aw–Poznañ, Dzie³a Wszystkie Oskara Kolberga, t. 56. Ko³akowski L. 1987 Jeśli Boga nie ma... O Bogu, diable, grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii, Aneks, Londyn. Koran 1986 Koran, z jêz. arabskiego prze³. J. Bielawski, Warszawa. Koœciañska A. 2009 Potęga ciszy. Konstrukcja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. 2012 Twórcze odgrywanie Matki Polki i Matki Boskiej. Religia a symbolika macierzyńska w Polsce, w: Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, praktyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce, red. R. E. Hryciuk i E. Korolczuk, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 147–161. Kotula F. 1976 Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci, Ludowa Spó³dzielnia Wydawnicza, Warszawa. Kraœko P. et al. 2010 Bitwa o Kościół, Salwator, Kraków. Krèek F. 1899 List do świętego Piotra — białoruski, „Lud”, R. 5, s. 79–80. Kruszelnicki Z. 1977 Z zagadnień ikonografii sztuk plastycznych w średniowieczu, w: Katolicyzm średniowieczny, red. J. Keller, PWN, Warszawa, s. 375–433. Kulik K. 2009 Proboszcz jako lider: zmierzch tradycyjnej wspólnoty parafialnej w Parafii Niepokalanego Serca Maryi w Œródborowie, praca magisterska, Archiwum IEiAK UW. Kunczyñska–Iracka A. 1980 Chrystus Frasobliwy i jego miejsce w tradycyjnej religijności ludowej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 34, nr 4, s. 143–152. 1988 Madonna w dawnej polskiej sztuce ludowej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 44, nr 4, s. 243–254. �Literatura cytowana 243 Land E. 1925 Obrzędy judaszowe w Polsce, „Teatr Ludowy”, nr 4, s. 52–54. Laurentin R., ks. 1989 Matka Pana. Krótki traktat teologii maryjnej. Wydanie integralne, prze³. Z. Proczek MIC, Wydawnictwo Ksiê¿y Marianów, Warszawa. Leach E. 1969 Genesis as Myth and Other Essays, Jonathan Cape, London. Leach E., Aycock D. 1998 Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Wydawnictwo Zysk i S–ka, Poznañ. Lechoñ J. 1945 Aria z kurantem, Biblioteka Polska, Nowy Jork. Lechte J. 1999 Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od strukturalizmu do postmodernizmu, prze³. T. Baszniak, Ksi¹¿ka i Wiedza, Warszawa. Lévi–Strauss C. 2000 Struktura mitów, w: Antropologia strukturalna, prze³. K. Pomian, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 185–208. Lilientalowa R. 1919 Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, nak³adem Akademii Umiejêtnoœci w Krakowie, Kraków, cz. 3. Lubac H. de 1959 Éxegèse Médiévale. Les Quatres Sens de l’Écriture, t. 1, Aubier–Montaigne, Paris. Luckmann T. 1996 Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie, Zak³ad Wydawniczy NOMOS, Kraków. Lurker M. 1989 Słownik obrazów i symboli biblijnych, Pallotinum, Poznañ. Lyotard J. F. 1997 Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie wiedzy, prze³. M. Migalska i J. Migasiñski, Fundacja Aletheia, Warszawa. £uczewski M. 2012 Odwieczny Naród. Polak i katolik w Żmiącej, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Toruñ. £u¿ny R. [wyd.] 1988 Opowieść o niewidzialnym grodzie Kitieżu. Z legend i podań dawnej Rusi, wybr., prze³., i wstêp R. £u¿ny, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. Magiera J. F. 1900 Judasz i Haman, „Wis³a”, t. 14, z. 2, s. 233–234. Malinowski B. �244 Literatura cytowana 1987 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawiania ziemi oraz obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda. Język magii i ogrodnictwa, prze³. B. Leœ, Dzie³a, t. 5, red. naukowa A. K. Paluch, PWN, Warszawa. Maso I. 2001 Phenomenology and Ethnography, w: Handbook of Ethnography, ed. P. Atkinson, A. Coffey, S. Delamont, J. Lofland, L. Lofland, Sage Pub., London, s. 136–144. Mêdala S., ks. 1994 Wprowadzenie do literatury międzytestamentalnej. Biblioteka zwojów. Tło Nowego Testamentu, The Enigma Press, Kraków. Mieletinski E. 1981 Poetyka mitu, PIW, Warszawa. Mify 1982 Mify narodov mira. Encyklopedija, Izd. „Sovetska encyklopedija”, Moskva, t. 2. Milgrom J., Duman J. 2012 The Scroll of Esther. Visual Midrash from the TALI Education Fund Collections,<http:// www.tali–virtualmidrash.org.il/ArticleEng.aspx?art=25> ( 07.05.12). Minczew G. 2003 Święta księga — ikona — obrzęd. Teksty kanoniczne i pseudokanoniczne a ich funkcjonowanie w sztuce sakralnej i folklorze prawosławnych Słowian na Bałkanach, Wydawnictwo Uniwersytetu £ódzkiego, £ódź. Minczew G., Skowronek M. (red.) 2006 Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian Południowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloñskiego, Kraków. Miron’ [Franko I.] 1896 Južnoruskaja paschalnaja drama, „Kievskaja Starina”, t. 53, s. 380–412; t. 54, s. 1–29. Mizieliñska J. 2009 Po co nam liminalność? Pokrewieństwo, wspólnota i teoria queer, „Przegl¹d Kulturoznawczy”, nr 2(6), s. 126–139. Mróz L. 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 3–4 (222–223), s. 51–57. Naum, Strumicki Mitropolit 2001 O magicznym podejściu do życia, w: Slovo od Eleusa, Veljusa, prze³. M. G³uszek. Naumow E. 1976 Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańskiej, Zak³ad Narodowy im. Ossoliñskich, Wydawnictwo PAN, Wroc³aw–Warszawa–Kraków–Gdañsk. Nowa księga przysłów 1969 Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, oprac. zbiorowe pod kierunkiem J. Krzy¿anowskiego, PIW, t. 1, Warszawa. Nowosielski A. 1857 Lud ukraiński, t. 1–2, nak³ad i druk Teofila Glücksberga, Wilno. �Literatura cytowana 245 Olêdzki J. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, nr 23, Zak³. Narodowy im. Ossoliñskich, Wydawnictwo PAN, Wroc³aw. 1975 Pieśni wotywne, „Polska Sztuka Ludowa” 1975, R. 29, nr 4, s. 235. 1976 Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglądów estetycznych i etycznych artysty, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 30, nr 1, s. 29–42. 1994 Filodzoon. Ciesząca się życiem, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 48, nr 3–4, s. 90–99. 1989 Świadomość mirakularna, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 43, nr 3, s. 147–157. O’Collins G., Farrugia E. 2002 Leksykon pojęć teologicznych i kościelnych z indeksem angielsko–polskim, prze³. J. O¿óg, B. ¯ak, Wydawnictwo WAM, Kraków. Onasch K., Schnieper A. 2005 Ikony. Fakty i legendy, Warszawa. Otto R. 1993 Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, Thesaurus Press, Wroc³aw. 2000 Mistyka Wschodu i Zachodu, Wydawnictwo KR, Warszawa. P. I. [P. Ivanov] 1890 Iż’ oblasti malorusskich’ narodnych’ legend’. (Materialy dla charakteristiki mirosozercanija krest’janskogo naselenija Kupljanskago uezda), „Etnografièeskoe Obozrenie”, nr 2, s. 142–156. Panofsky E. 1971 Imago Pietatis. Przyczynek do historii typów przedstawieniowych Mąż Boleści i Maria Pośredniczka, w: Studia z historii sztuki, prze³. T. Dobrzeniecki, PIW, Warszawa, s. 95–121. Picard J. C. 1999 Le continent apocryphe: Essai sur les literatures apocryphes juives et chrétiennes, Instrumenta patristica 36, Abbatia S. Petri, Steenbrugge. Pieśń 1990 Pieśń o niebieskiej księdze. Antologia rosyjskiej ludowej poezji religijnej, prze³. i oprac. R. £u¿ny, Warszawa. Pietruszka J. 2010 Strategie uczestnictwa przyjezdnych w życiu społeczności lokalnej na pograniczu polsko– ukraińskim, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu «nowej Europy». Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 607–613. Pismo Œwiête 2008 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, Pallotinum, wyd. V, Poznañ. Piwowarski W. 1983 Socjologia religii, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. 1996 Socjologiczna definicja religii, w: Socjologia religii, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin, s. 25–44. �246 Literatura cytowana Pokropek A. 1997 Interpretacja postaw wobec sacrum w œwiêtej przestrzeni monasteru (na przyk³adzie monasterów macedoñskich), praca magisterska, Archiwum IEiAK UW. Polívka J. 1930 Súpis slovenských rozprávok, Turèiansky sv. Martin, t. 4. Protokół 2010 Protokół XIII Posiedzenia Polsko–Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii, Gdañsk 21–24.09., <http://www. men.gov.pl/images/docs/podreczniki/protokol.pdf> (25.06.2011). Rabinow P. 1999 Wyobrażenia są faktami społecznymi, prze³. J. Krzemieñ, w: Amerykańska antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 88–122. Radzik Z. 2011 Bohater i Żydzi, „Tygodnik Powszechny”, nr 27, <http://tygodnik.onet.pl/30,0,65187, 4,artykul.html> (21.08.2011). Réau L. 1957 Iconographie de l’art chrétien, Presses universitaires de France, t. 2, Paris. Romanowiczowa Z. 1955 Wstęp, w: Daniel–Rops, F. Amiot, Apokryfy Nowego Testamentu, prze³. Z. Romanowiczowa, Londyn, s. I–XXXI. Rubinkiewicz R. SDB 1987 Wprowadzenie do apokryfów Starego Testamentu, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Rulikowski E. 1879 Zapiski etnograficzne z Ukrainy, „Zbiór Wiadomoœci do Antropologii Krajowej”, t. 3, s. 62–167. Rutkowska A., Stola D. 2007 Fałszywy pomnik, prawdziwe zbrodnie, <http://www.nawolyniu.pl/artykuly/pomnik. htm> (07.06.2014). Sapa D. 1998 Między polską wyspą a ukraińskim morzem. Kresy południowo–wschodnie w polskiej prozie 1918–1988, Universitas, Kraków. Scholem G. 1996 Kabała i jej symbolika, prze³. R. Wojnakowski, Wydawnictwo Znak, Kraków. Siarkowski W. 1878 Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz. 1, „Zbiór Wiadomoœci do Antropologii Krajowej”, t. 2, s. 209–259. 1880 Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz. 3, „Zbiór Wiadomoœci do Antropologii Krajowej”, t. 4. 1883 Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomoœci do Antropologii Krajowej”, t. 7, s. 106–119. �Literatura cytowana 247 S³awski F. 1952 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, Towarzystwo Mi³oœników Jêzyka Polskiego, Kraków. Słownik 1980 Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa. 2002 Słownik wyrazów obcych PWN, Warszawa. Smoleñ W., ks. 1987 Ilustracje świąt kościelnych w polskiej sztuce, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Smyrski £. 2000 Palenie Judasza, „Wiedza i ¯ycie”, nr 4, s. 48–49. Snyder T. 2006 Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569–1999, prze³. M. Pietrzak–Merta, Wydawnictwo Pogranicze, Sejny. Starowieyski M., ks. 1977 Ewangelie apokryficzne, „Znak”, R. 29, nr 275, s. 522–530. 1986 Wstęp, w: Apokryfy Nowego Testamentu, t. 1, Ewangelie apokryficzne, red. ks. M. Starowieyski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 15–24. 2003 Wstęp ogólny do apokryfów Nowego Testamentu, w: Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 1, Fragmenty. Narodzenie i dzieciństwo Maryi i Jezusa, red. ks. M. Starowieyski, WAM, Kraków, s. 19–59. 2005 Wstęp ogólny do apokryfów Nowego Testamentu, w: Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 1, red. ks. M. Starowieyski, Kraków, s. 19–59. 2006 Judasz. Historia, legenda, mity, Ksiêgarnia Œw. Wojciecha, Poznañ. Stichel R. 1979 Die Namen Noes, seines Bruders und seiner Frau. Ein Beitrag zum Nachleben jüdischer Überlieferungen in der ausserkanonischen und gnostischen Literatur und Denkmalern der Kunst, Göttingen. Stiller R. 1996 Suplement I. Przypisy tłumacza i autora, w: M. Bin Gorion, Żydowskie legendy biblijne, t. 1, Gdynia, s. 277–324. Stomma L. 1979 Determinanty kultury ludowej XIX wieku, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 33, nr 3, s. 131–142. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. Szczepanowicz B. 2003 Atlas roślin biblijnych, WAM, Kraków. Œwiêtek J. 1893 Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków. Talko–Hryncewicz J. 1893 Zarys lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków. Taylor Ch. 2002 Oblicza religii dzisiaj, Wydawnictwo Znak, Kraków. 2002a Etyka autentyczności, Wydawnictwo Znak, Kraków. �248 Literatura cytowana Thomas W. I., Znaniecki F. 1976 Postawy religijne i magiczne, w: Chłop polski w Europie i Ameryce, prze³. M. Metelska, t. 2, Ludowa Spó³dzielnia Wydawnicza, Warszawa. Thyen J. D. 2002 Biblia i Koran. Synopsa wspólnych tradycji, prze³. komentarz M. Dziekan, oprac. M. Dziekan, P. Pachciarek, Verbinum, Warszawa. Tokarska–Bakir J. 2000 Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków. 2008 Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa. Tomicki R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska”, t. 20, z. 1, s. 47–98. 1980 Ludowe mity o stworzeniu człowieka. Z badań nad synkretyzmem mitologicznym w Europie Wschodniej i Południowej oraz w Azji Północnej, „Etnografia Polska”, t. 24, z. 2, s. 49–118. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, t. 2, Zak³ad Narodowy im. Ossoliñskich, Wydawnictwo PAN, Wroc³aw–Warszawa–Kraków–Gdañsk–£ódź, s. 29–70. Tresmontant C. 1996 Esej o myśli hebrajskiej, prze³. M. Tarnowska, Wydawnictwo Znak, Kraków. Turner V. 1969 The Ritual Process: Structure and Anti–Structure, Routledge and Kegan Paul, London. 2004 Liminalność i communitas, w: E. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, PWN, Warszawa, s. 241–266. 2005 Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, prze³. M. i J. Dziekanowie, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa. Unterman A. 1989 Żydzi. Wiara i życie, prze³. J. Zabierowski, Wydawnictwo £ódzkie, £ódź. 1994 Encyklopedia tradycji i legend żydowskich, prze³. O. Zienkiewicz, Ksi¹¿ka i Wiedza, Warszawa. Uspieñski B. 1985 Kult św. Mikołaja na Rusi, t³um. E. Janus, M. R. Mayenowa, Z. Koz³owska, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Van der Leeuw G. 1997 Fenomenologia religii, t³um. J. Prokopiuk, Ksi¹¿ka i Wiedza, Warszawa. VanderKam J. C. 2006 Wprowadzenie do wczesnego judaizmu, prze³. P. Krupczyñski, Cyklady, Warszawa. Veselowskij A. 1876 Son Bogorodicy i svodnyja redakcji epistolii, w: Berta, Anastasija i Pjatnica. Opyty po istorii razvitija christianskoj legendy, „Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosvešèenija”, cz. 184, s. 341–363. Wasilewski J. 1983 The Trickster, The Initiate and Paradoxes of Cognition, „Ethnologia Polona”, t. 9, s. 45–54. �Literatura cytowana 249 2002 Śmieszny, diabelski, święty. O tricksterskim splocie wątków w postaci św. Piotra, w: Fascynacje folklorystyczne. Księga poświęcona pamięci Heleny Kapełuś, Warszawa, s. 159–164. Weber M. 1986 Teoria stopni i kierunków religijnego odrzucenia świata, „Pismo Literacko–Artystyczne”, nr 2, s. 74–100. Wêgrzynek H. 2000 XVI–wieczne relacje na temat obchodów święta Purim, w: M. Galas (red.), Duchowość żydowska w Polsce. Materiały z międzynarodowej konferencji dedykowanej pamięci prof. Chone Schmeruka, Ksiêgarnia Akademicka, Kraków, s. 27–33. Wilamowski M., Wnêk K., Zyblikiewicz L. A. 1998 Leksykon polskich powiedzeń historycznych, Wydawnictwo Znak, Kraków. Wieczorek A. 1992 Komizm św. Piotra, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, R. 46, nr 2, s. 45–46. Zatorska M. 2010 Oszukany materializm? Energia i jej konceptualizacje na gruncie medycyny komplementarnej we Lwowie i okolicznych miejscowoœciach, praca magisterska, Archiwum IEiAK. Zieliñski A. 2004 Na straży prawdziwej wiary. Zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym, Zak³ad Wydawniczy NOMOS, Kraków. Zowczak M. 1998 Modlitwa ludowa, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 33–42. 1998 Un héros de l’ombre: le père Jerzy Popiełuszko, w: La fabrique des héros, red. P. Centlivres, D. Fabre, F. Zonabend, Mission Patrimoine Ethnologique. Collection Ethnologie de la France, z. 12, Éd. de la Maison des sciences de l’homme, Paris, s. 203–210. 1991 Bohater wsi. Mit i stereotypy, Wiedza o Kulturze, Wroc³aw. 2000 Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Funna, Wroc³aw. 2003 O długim trwaniu Polaków na Podolu. Imponderabilia tożsamości, w: Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne, red. £. Smyrski, M. Zowczak, Warszawa, s. 9–76. 2007 Ludowe warianty opowieści biblijnych i apokryficznych, w: Apokryfy Nowego Testamentu, t. 2, Apostołowie, cz. 1, red. ks. M. Starowieyski, WAM, Kraków, s. 122–143. 2013 „List do św. Piotra” w pochówkach XVI–XVIII w. w świetle współczesnych praktyk pogrzebowych oraz modlitw apokryficznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 2, s. 339–350. Zowczak M. (red.) 2010 Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko–ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG, Warszawa. ¯yranik B. 1933 Przeciwieństwo bóstwa–drzewa i bóstwa–kamienia w wyobrażeniach ludowych, „Lud”, t. 32, s. 82–173. �250 Literatura cytowana Materiały prasowe Bartoœ T. 2006 Antychryst w naszych głowach, „Gazeta Wyborcza”, 26.10., s. 14. Basara Z. 2006 Dożynki po „Pasji”, „Gazeta Wyborcza”, 25.09., nr 224 (5231), s. 20. Bukowski J. 2006 Judasz i Judaszki, „Gazeta. Wolni i solidarni”. Dziennik Polonii w Kanadzie, 11.04., <http://www.gazetagazeta.com/artman/publish/article_12560.shtml> (19.05. 2006). Cockburn A. 2006 Ewangelia według Judasza, „National Geographic” (Polska), nr 5(80), s. 2–19. Derkaczew J. 2006 Pasja wg Judasza i Marii Magdaleny, „Gazeta Wyborcza”, nr 89, 14.04., s. 17. Dobroch B., Kuźmiñski, M. 2005 Księga Kondolencyjna Onetu. [*] dla Dżej Pi Tu, „Tygodnik Powszechny”, nr 39, s. 2. Gryczyñski M. 2005 Syndrom zdrajcy (Copyright by L ‘Osservatore Romano, 6/2005, and Polish Bishops Conference), <http://www.opoka.org.pl/biblioteka/P/PR/PK/2006–16–02.htm> (05.05.2006). Judasz 2006 Judasz, przyjaciel Jezusa? Z ks. prof. Wacławem Hryniewiczem rozmawia Katarzyna Wiśniewska, w: Ewangelia Judasza, „Gazeta Wyborcza”, „Du¿y Format” nr 16/667, 18.04., s. 8–10. Marczyñska Z. 2010 Płonęła stodoła, spłonęła pustka, <http://fzp.salon24.pl/206749,o–akcji–betlejewskiego–czyli–plonela–stodola–splonela–pustka> (23.08.2010). Nosowski Z. 2006 Czy „generacja JP2” zmieni świat?, <http// jp2.ekai.pl/jp2/nosowski_jp2.html> (10.2006) Nycz K. 2009 Zwyczajne duszpasterstwo w niezwyczajnym mieście, „Tygodnik Powszechny”, nr 48, 4.11., <http://tygodnik.onet.pl/wiara/zwyczajne-duszpasterstwo-w-niezwyczajnym-miescie /zjdf4> (12.11.2014). Piasecki W. 2006 Racja Judasza? [rozmowa z ks. prof. W. Myszorem], <http://www.forum–znak.org.pl/ print.php?t=ludzie&id=91&l=pl> (19.05.2006). Pilch J. 2006 Ukrzyżowanie było niepotrzebne, „Polityka”, nr 15 (2550), 15.04., s. 115. Pora... 2005 Pora na pokolenie JPII, „Wiêź” 5–6, <http// jp2.ekai.pl/serwis>, <http://orfi.uwm.edu.pl> (20.09.2005). Ró¿alski J. 2006 Źle pokazani Żydzi, „Metro”, nr 832, 28–30.04., s. 4. �Literatura cytowana 251 Rymkiewicz J. M. 2010 Czego nas uczy Adam Mickiewicz?, <http://www.rodaknet.com/rp_art_4697_czytelnia_ rymkiewicz_mickiewicz_uczy.htm> (23.08.2010). Stryjecki J. 2005 „Redditio symboli” w trójmiejskich parafiach. Rak mieszkający na palmie, „Gwiazda Morza”, nr 6/96,<http://www.swmikolaj.org/images/stories/wspolnoty/Neokatechumenat /RedditioSymboli.pdf> (16.08.2011). Œpiewak P. 2005 Ostatni prorok, „Wprost”, nr 14, s. 10–11. Świat 2005 Świat o papieżu, „Wprost”, 3.04, <http://www.wprost.pl/drukuj odczyt 2005.09.24>. Wencel W. 2010 Dwie Polski, dwie Rosje. „Bibu³a. Pismo Niezale¿ne”. Felieton z tygodnika „Goœæ Niedzielny”, 2010, nr 18, <http://www.bibula.com/?p=21454> (23.08.2011). Wiœniewska K. 2006 Judasz przyjaciel Jezusa, „Gazeta Wyborcza”, 14.04. („Gazeta Telewizyjna”), s. 22. Wojtasiñski Z., Florek–Moskal M. 2006 Kim był Judasz, Tygodnik „Wprost”, nr 1217, 09.04., <http://www.wprost.pl/drukuj/ ?O=88701> (19.05.2006). „WPROST” 2007 „Wprost”, nr 14, s. 1–38. Zawadzki M. 2010 Atak klonów z Meksyku, „Gazeta Wyborcza”, 14.09., s. 9. ¯bikowski A. 2011 Zwykli ludzie, „Tygodnik Powszechny”, nr 28, 28.07., s. 6. ¯ukowski T. 2005 Tomasz Żukowski o pokoleniu JP II, <http// jp2.ekai.pl/serwis> (06.2011). Strony internetowe i teksty umieszczone na stronach internetowych Am pm wiersze; ze zbioru Naraz 1998–2004, <http://www.republika.pl/ampm/lilit.html> (07.07.2006). Bankier.pl, <http://www.bankier.pl/> (14.11.2014). Bia³ostocka Scena Flash Moba, <http://www.fmbial.glt.pl> (01.06.2011). ChristusVincit-TV. Spo³eczny Ruch Zapotrzebowania Wiary z siedzib¹ w Norwegii. Filia Pustelnia Niepokalanów Ks. Piotra Natanka w Grzechyni, <http://www.christusvincit-tv.pl/viewpage.php?page_id=1>. �252 Literatura cytowana Corpus Christianorum Series Apocryphorum, <http://www.corpuschristianorum.org/series/ccsa.html> (01.06.2011). flash mob — a Whatis.com definition, <http://www.techtarget.com/search/query?q=flash+mob> (20.09.2005). FMOB (ró¿ne miasta Polski), <http://www.fmob.prv.pl/> (01.06.2011). Galeria Art Deco Poznañ, <http://www.artdeco.sklep.pl> (01.06.2011). „Gazeta Wyborcza”, <http://wyborcza.pl> (14.11.2014). Global Flash Mob Committee, <www.flashmob.fm/> (01.06.2011). Instytut Statystyki Koœcio³a Katolickiego Stowarzyszenia Apostolstwa Koœcio³a Katolickiego w Polsce, <http://iskk.pl> (12.11.2014). Католицький Оглядач <http://catholicnews.org.ua/> (12.11.2014). Lilith Pictures: Ancient and Magical, <http://jewishchristianlit.com/Topics/Lilith/ancPics.html> (12.11.2014). Lilith Pictures: with Adam and Eve, <http://ccat.sas.upenn.edu/humm/Topics/Lilith/ancPics.html> (29.07.2006). Matka Boska Częstochowska, <http://gloria.tv/?media=325439> (15.02.13). Okraœko A., 2005.07.15, Znicze dla Ojca Świętego, <http://www.sztukpuk.art.pl/assets/wydarzenia2005/otwarta_11okrasko/index.htm> (12.11.2014). Panele Narodowego Centrum Nauki, <http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf> (07.06.2014). The „Queen of the Night” Relief, <http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details. aspx?objectId=1355376&partId=1>(31.07.2006). „SEMESTR: miesiêcznik studencki” (ogólnopolski), <www.semestr.pl/2,534.html> (12.11.2014). Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno–religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko–Litewskim i jego państwach sukcesyjnych, <http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/pl> (01.06.2011). The story of Lilith. Alphabet of ben Sira Question #5 (23a–b) Tr. Norman Bronznick (with David Stern & Mark Jay Mirsky), <http://jewishchristianlit.com//Topics/Lilith/alphabet.html> (12.11.2014). „Studia Judaica”, �Literatura cytowana 253 <http://www.studiajudaica.pl/pl> (14.11.2014). Szokujące kazanie księdza Natanka, cz. 1, <http://www.youtube.com/watch?v=IYD1IeM1Xv0> (12.11.2014). Szokujące kazanie księdza Natanka, cz. 2, <https://www.youtube.com/watch?v=SpDx5Z-oJYc> (12.11.2014). Totalny odlot ks. Natanka, <https://www.youtube.com/watch?v=O1Tg-5CtrCk> (12.11.2014). Trydium. Nowa Krew, <http://www.trydium.wwt.pl/glowna/artykuly/spolecznosci/krew.html> (12.11.2014). Українська Правовірна Греко–Католицька Церква, <http://uogcc.org.ua/> (14.11.2014). Warszawski Front Abstrakcyjny, <http://www.wfa.prv.pl/> (12.11.2014). WROCOMB — Wroc³awski Flash Mob, <http//:wwwwrocomb.gaa.pl/> (01.06.2011), <http// jp2.ekai.pl/serwis> (27.10.2014). ¯ycie Zakonne. Serwis Informacyjny Konferencji Wy¿szych Prze³o¿onych Zakonów Mêskich w Polsce, <http://www.zyciezakonne.pl> (14.11.2014). �Aneks Pierwsze wersje publikowanych w tym tomie esejów ukaza³y siê w nastêpuj¹cych czasopismach i pracach zbiorowych: Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza, „Lud” 2011, t. 95, s. 45–66. Apokryf jako próba wiary, w: Nie–złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Pi¹tkowski, Colloquia Ethnologica. t. 1, Tow. Przyjació³ Wnêtrz Dworskich w O¿arowie, O¿arów 2003, s. 45–75. Dwa Przymierza w religijności ludowej: kontaminacje, „Fundamenta Europaea” 2007, R. 4, fasc. 6, s. 107–120. Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki. Antropologiczne wymiary kultu maryjnego (От придворна девойка до действена феминистка. Антропологични измерения на Богородичния култ, „Български фолклор”. Списание за фолклористични, етноложки и антроположки изследвания. Издание на Института за етнология и фолклористика с Етнографски музей при Българската академия на науките, 2014, nr 3, s. 238–261). Apokryficzne interpretacje kurbanu jako ofiary chrześcijańskiej, w: Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyñska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i Wydawnictwo DiG, Warszawa 2005, s. 205–224. Zbiorowe doświadczenie religijne a współczesne praktyki kulturowe. Tydzień czuwania (1–8 IV 2005 r.), w: Doświadczenie religijne, oprac. T. Doktór, Verbinum, Warszawa 2007, s. 19–40. Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej, „Warszawskie Studia Teologiczne” 2007, t. 20, nr 2, s. 343–352. Zawrysztaneto na Lilit (transgennata żena w apokrifite) [oryg. Завръщането на Лилит. Трансгенната жена в апокрифите], w: W sweta na czoweka. Sbornik w czest na prof. D. I. N. Iwaniczka Georgiewa, red. D. Mad¿arow, K. Stoi³ow, Universitetsko izdatelstwo „Sw. Kliment Ochridski”, t. 2, Sofija 2008, s. 457–469. Między tradycją a komercją, „Znak” 2008, R. 60, nr 3 (634), s. 31–44. �Spis ilustracji Taktyka pogranicza. Antropologia, historia a sprawa ukraińska W czasie hymnu (Murafa, rej. szarogrodzki, obw. Winnica, Ukraina, 9 maja 2013). Fot. R. Bieryło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Apokryf jako próba wiary i praktyka kulturowa Groty w Qumran: miejsce odkrycia rękopisów znad Morza Martwego. Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sklepik w Kanie Galilejskiej oferuje wino na wesela. Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . 37 43 Dwa Przymierza w religijności ludowej: kontaminacje „Przeciw biciu sercu albo melancholii”. Poradnik z żydowskiego źródła, z okresu międzywojennego, przepisywany przez naszych rozmówców; (Widze, rej. brasławski, obw. witebski, Białoruś, 1996) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus Frasobliwy przed katedrą w Kamieńcu Podolskim. Fot. M. Zowczak . . . . Kantyczka Zofii Puszkowej z Widz (obw. witebski, Białoruś). Fot. M. Zowczak, 1996 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Panienki ze Dwora do Sprawczej Feministki. Antropologiczne wymiary kultu maryjnego Madonny na straganie. Uroczystość koronacji kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Latyczowskiej (Latyczów, 2013). Fot. J. Wajszczak . . . . . . . . . . . . . . . Antoni Porczak, Matka Boska Licheńska (fragment); Węgierka, woj. podkarpackie. Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antoni Porczak, rysunek: Matka Boska Licheńska powinna być z Dzieciątkiem (Węgierka, woj. podkarpackie). Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . . . . . 57 65 71 75 78 81 Włochate nogi królowej Saby. O mitologiach patriarchalnych Królowa nocy. Starobabiloński gliniany relief datowany na 1800–1750 p.n.e., obecnie w British Museum, <https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/ highlight_objects/me/t/queen_of_the_night_relief.aspx> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 �256 Spis ilustracji Święty Piotr, patron katolickiej inicjacji Grota pokuty św. Piotra — według apokryfów zwana Kurowe Pienie (Licheń). Fot. M. Zowczak, 2011 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 Kwitlechy w skale nad jeziorem Genezaret, na której wznosi się Kościół Prymatu św. Piotra (Tabgha, Izrael). Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Apokryficzne interpretacje Kurbanu jako ofiary chrześcijańskiej Ofiara Abrahama. Współczesna ikona w cerkwi greckokatolickiej pod wezwaniem Zaśnięcia N. Marii Panny w Ustrzykach Dolnych. Fot. M. Zowczak, 2006 . . . . . . . . 138 Baranek Boży. Fresk w absydzie cerkwi (centralna Bułgaria). Fot. M. Zowczak, 2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Warzy się kurban kurban na przycerkiewnym placu (centralna Bułgaria). Fot. M. Zowczak, 2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Tydzień Czuwania (1–8 IV 2005 r.). Zbiorowe doświadczenie religijne we współczesnych praktykach kulturowych Moment koronacji kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Latyczowskiej (Latyczów, obw. chmielnicki, Ukraina, 2013). Fot. J. Wajszczak . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Rehabilitacja Judasza. O apokryfach w kulturze popularnej Misterium Męki Pańskiej na kalwaryjskiej drodze. (Szarogród, obw. winnicki, Ukraina, maj 2013). Fot. K. Kaczmarska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 Religijność ludowa i kultura popularna. Między tradycją a komercją Występy zespołów dziecięcych przed kościołem w czasie uroczystości odpustowych w dniu św. Antoniego (Gródek Podolski, obw. chmielnicki, Ukraina, 2007). Fot. M. Zowczak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antoni Porczak, Wizja (1991). Rysunek kredką. Fot. M. Zowczak . . . . . . . . . . . . . . . Antoni Porczak, Wiara ma kolor niebieski. Szkic długopisem do projektowanej kapliczki. Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mój Rozmówca z Węgierki. Fot. M. Zowczak, 2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Misterium Męki Pańskiej. Naprzeciw stacji widoczny ohel postawiony w miejscu spoczynku miejscowych rabinów (Szarogród, obw. winnicki, Ukraina, maj 2013). Fot. K. Kaczmarska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielgrzymka dzieci pierwszokomunijnych z Warszawy do Lichenia (maj 2011). Fot. M. Zowczak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 195 197 199 205 232 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Religijność na pograniczach. Eseje apokryficzne Subject The topic of the resource Religijność ludowa; Antropologia religii; Apokryfy ludowe: Praktyki magiczno-religijne Description An account of the resource Studia Ethnologica Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo DiG, Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Etnologii i Antropologii Kultuowej UW; Polskie Towarzystwo Historyczne Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol. Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cb8dc4fbdaccba0411a7d6197725e88.pdf 40945bd12833cf7a6ce7c770db94bd28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5795 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5392 Title A name given to the resource Reliktowy zwyczaj tłuczenia naczyń/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.115 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 29. Reliktowy zwyczaj tłuczenia naczyń. Objaśnienia znaków: 1 — tłuczenie przez podłożenie pod koło — lub uderzenie o koło wozu, którym wywozi się trumnę ze zmarłym, 2 — tłuczenie przez rzucenie na ziemię, 3 — wodę, w której myto zwłoki wylewa się na miejsce ustronne, „gdzie nikt nie chodzi". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ed4a43b97499cdab48580f8f5672c31.pdf d470e3459bc34ee733fd4d1c7802dd56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2399 Title A name given to the resource Renesans Ukrainy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.50-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczyński, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Renesans Ukrainy Konferencja w Fundacji im. Stefana Batorego „Każde spotkanie Polaków i Ukraińców jest zakorzenione jednocześnie w historii i współczesności. Losy Polski i Ukrainy w historii krzyżowały się nieustannie, dramatycznie, na dobre i złe. Ta historia bywała bolesna, ale była naszą wspólną historią. Geopolitycy powiadają, że losy świata zależą od tego właśnie obszaru, na którym leżą nasze dwa państwa. Nie istnieje doktryna polityki X X I wieku. Nie wiemy, jak się ułoży ład światowy, ale ta połać ziemi ma decydującą rolę dla wizerunku polityki międzynarodowej w przyszłym stuleciu. Na tej sali widzę nie tylko znakomitych polityków, ale i przyjaciół, których łączyła po obu stronach granicy wspólna walka o poszanowanie praw człowieka. Polska potrzebuje niepodległej Ukrainy, bo niepodległa Ukraina jest nadzieją i szansą na to, że pokusy imperialne nie zmienią układu, jaki się wytworzył po 1989 roku. W rękach Ukraińców i Polaków leży stabilność nowego ładu europejskiego". Bronisław Geremek otwierając zorganizowaną przez Fundację Stefana Batorego konferencję „Renesans Ukrai­ n y " (o czym mówili prominentni goście), poddał zarazem drugi wątek: strategiczne partnerstwo obu państw. W konferencji uczestniczyli: ze strony ukraińskiej dwaj wiceministrowie, gospodarki - W o ł o d y m y r Naumenko, spraw zagranicznych - Anton Butcjko, deputowani do Rady Najwyż­ szej, liderzy partii opozycyjnych, Wiaczesław Czornowił i Boh­ dan Horyń, oraz również związani z opozycją naukowcy i pisarze. Stronę polską, z jednym czy dwoma wyjątkami, reprezentowali politycy i intelektualiści opozycyjni: były pre­ mier Jan Krzysztof Bielecki i wicepremier Leszek Balcerowicz, byli ministrowie Andrzej Olechowski i Andrzej Zakrzewski, przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu Broni­ sław Geremek. Był to więc dla konferencji - można tak powiedzieć - „ p o z a r z ą d o w e j " najwyższy możliwy szczebel. Trzy sesje w dwa dni. 18 i 19 maja 1996 r. Tematy: reformy gospodarcze, polityka zagraniczna, przemiany społeczne i poli­ tyczne przełomu lat 80. i 90. Gospodarka: sceptyczny optymizm W o ł o d y m y r N a u m e n k o , w i c e m i n i s t e r gospodarki Ukraina odchodzi od systemu totalitarnego, przepojonego ingerencją państwa, do społeczeństwa obywatelskiego, do demokracji. Przemiany staną się nieodwracalne, gdy nastąpi stabilizacja gospodarki i wzrost ekonomiczny, ale w tej dziedzi­ nie prawdziwe reformy rozpoczęły się dopiero w październiku 1994 r. Co osiągnęliśmy? Liberalizację cen: 90 procent kształtuje wolny rynek, 10 procent reguluje państwo. Zniesienie administ­ racyjnych ograniczeń w handlu zagranicznym. Wstępną stabili­ zację pieniądza. Spowolnienie tempa inflacji. Zniesienie dotacji i subsydiów dla przedsiębiorstw. Założyliśmy podwaliny infra­ struktury gospodarki rynkowej: 86 giełd towarowych, trzy giełdy papierów wartościowych, 230 banków komercyjnych, 680 kompanii inwestycyjnych, 80000 małych przedsiębiorstw, 4 000 spółdzielni, 3 800 spółek z udziałem kapitału zagranicz­ nego. Co hamuje restrukturyzację gospodarki? Słabe tempo prywa­ tyzacji - nie zapewniła „masy krytycznej" reform. Sprywatyzo­ wane przedsiębiorstwa wciąż wykazują mniejszą efektywność niż państwowe, prawic wcale nie ma prywatnej własności ziemi. Zależność gospodarcza od Rosji, z której pochodzi 53 procent importu; wraz z towarami importujemy niekorzystne zjawiska gospodarcze: inflację, zawyżone ceny nośników energii. Spa­ dek realnych dochodów ludności, wywołany m.in. olbrzymimi zaległościami w płatnościach państwa. Sytuacja gospodarcza jednak jest pod kontrolą, zaś pozytyw­ ne tendencje powinny przynieść widome efekty już. w przy­ szłym roku. 50 Oleli Soskin, dyrektor Instytutu Transformacji Społecznej Ukraina ma jednocześnie do rozwiązania trzy bardzo trudne problemy. Odebranie starym i nowym oligarchiom władzy ekonomicznej - czyli odtworzenie własności prywatnej Ukształtowanie wolnego człowieka, który potrafi organizować kierować i kontrolować proces produkcji. Odbudowanie narodu ukraińskiego; w imperium moskiewskim Ukraina nie była państwem, tylko prowincją, a genotyp narodu został prawie całkiem zniszczony. Od modelu państwa socjalistycznego powinniśmy przejść do kapitalizmu narodowego, w którym najliczniejsza i najsilniejsza jest klasa średnia. Niestety, budujemy model kapitalizmu państwowo-monopolistycznego o kształcie piramidy. Szczyt, to klany oligarchiczne, które przywłaszczają sobie dochód państ­ wa. Drugi poziom - elita menedżerów, która obsługuje oligar­ chię. Trzeci poziom to dwumilionowy aparat policyjno-karny, który strzeże interesów klanowych. Dół piramidy to około 70 procent ludności, sprowadzonej na poziom zupełnego spauperyzowania i zlumpizowania. Istnieje jednak też potencjał, który pozwala myśleć o modelu kapitalizmu narodowego. Sektor prywatny wytwarza już połowę dochodu narodowego; musi być jednak uzupełniony przez prywatne rolnictwo. Zweryfikowany został sektor państwowy: ci, co powinni zbankrutować, zbank­ rutowali i nie pracują, a ci, którzy mogą produkować - produku­ ją. Bank państwowy nie emituje j u ż pustego pieniądza. Na polu gospodarki toczy się walka polityczna. Lewicowy parlament broni interesów oligarchicznych i blokuje reformy. We władzy wykonawczej nie dokonano rewolucji kadrowej, i ona nie realizuje reform konsekwentnie. Ukraina nie musi być uzależniona ekonomicznie od Rosji, powinna jednak w tym celu dokonać zasadniczej reorientacji polityki zagranicznej; jest tu miejsce na strategiczne partnerstwo z. Polską. Leszek Balcerowicz Nie istnieje specjalna teoria transformacji dla Ukrainy. Sa. ogólne reguły i szczególne przypadki. Ukraina w 1991 roku miała trudniejsze warunki niż Polska w 1989 roku oraz więcej do zrobienia: budowę państwa i stosunków zagranicznych. Słabszą administrację, trudniejszą strukturę gospodarczą, wię­ cej ukrytego bezrobocia. Lepsza jest strategia zdecydowanych reform: inflację trzeba gasić szybko, jak pożar; liberalizacja gospodarki, to mniej władzy urzędnika, czyli mniej korupcji, a prywatyzacja - więcej rozwoju. Od pewnego czasu Ukraina podejmuje próby zdecydowanego przyśpieszenia reform i to W właściwym kierunku. Jest naprawdę ważne, żeby te próby się powiodły. A w czym miałoby się przejawiać strategiczW partnerstwo Ukrainy i Polski? To ścisła koordynacja polityki zagranicznej i wzajemne wspieranie jej celów. Wspieranie starań Ukrainy do rozszerzenia rynków zbytu. Porozumienie co do geopolityki, na przykład koncepcji, żeby N A T O zawierało porozumienia nie tylko z Rosją, ale i z Ukrainą. A ponieważ w ustroju, do którego przechodzimy, nie ma monopolu pańsi« na stosunki wzajemne, otwiera się ogromna sfera kontaktów społecznych. J Wątki dyskusji Szara strefa gospodarki: oceny rozmiarów wahają się od do 60 procent. M o i m zdaniem (przewodniczę powołanej wB? nic rządowej grupie roboczej do analizy szarej strefy). jednej trzeciej gospodarki nic przechodzi przez oficjalny bajj kowy sytem finansowy. Jest to wielkie pole dla świata przesw czego. Ale nie cała szara strefa to gospodarka przestępcza i Naumenko). . System podatkowy sprzyja rozwojowi szarej strefy problem w dużej mierze zniknie, gdy nie będzie P° nieujawniania dochodów. Z badań Banku Światowego wyn^jj że gdyby został wprowadzony normalny system podatkowy' 1,1 е Л �procent przedsiębiorców deklaruje, że opuści szarą strefę w trzy miesiące, 30 procent po roku, 30 procent po dwóch lalach, i tylko 10 procent twierdzi, że nigdy nie wyjdzie z szarej strefy (Soskin). Warunki formowania się narodu? Językiem ojczystym i państwowym musi być ukraiński. Przezwyciężenie kompleksu .młodszego brata", lub inaczej „małorosji"; a zarażona nim jest duża część elity rządzącej. Demografia: liczba zgonów przewyższa o 300 tysięcy rocznie łączną liczbę urodzeń i ludzi n a p ł y J 4 c y c h z zagranicy (Soskin). Na Ukrainie, a i u nas także, odbywa się ciekawe i chyba typowe zjawisko gospodarcze. Powstają hybrydy grupy oligarchiczno-klanowe, wspomagają je pokaźne sfery biurokracji i służb bezpieczeństwa. Zaczynają one ciążyć nad rozwojem gospodarki, i powstaje obawa, czy nie przekreślą procesu reform? Te grupy nie potrzebują żadnej reformy, wręcz odwrot­ nie, są im z natury przeciwne, bo działają na zasadach pólmafijnych albo całkowicie mafijnych (Jerzy Kozakiewicz). We władzach Ukrainy zapanowała równowaga grup regional­ nych, chodzi o wschodnie: dniepropietrowską, doniecka, char­ kowską, centralną kijowską, i południowe: odeską i niekołajewską. Zachodnia okazała się niezbyt silna i na razie wypadła z gry. Elity wschodnie orientowały się na Moskwę, ale teraz muszą szukać nowego systemu współrzędnych. Żeby się zintegrować z innymi, musiałyby zrezygnować z monopolistycznego do­ chodu płynącego z sektora państwowego. I to jest trudny problem (Soskin) wa Polityka zagraniczna: w s p ó l n e dojrzewanie Andrzej Olechowski Możemy pogratulować sobie, Ukraińcom i Europie, że w ciągu pięciu lat Ukraina stała się ważnym uczestnikiem polityki międzynarodowej. Kiedy pomyśleć o tym, jest to wydarzenie dość nadzwyczajne. Pięć lat temu politycy inte­ resowali się głównie tym, czy Ukraina przetrwa. Trzy lata temu, czy przetrwa w aktualnym stanic geograficznym. Dzisiaj Ukrai­ na jest pełnoprawnym i istotnym członkiem wspólnoty między­ narodowej. W czasach, kiedy byłem ministrem spraw za­ granicznych nic było ani jednej istotnej rozmowy między­ narodowej, w której nic byłaby podniesiona kwestia Ukrainy. Polaków interesuje głównie pięć wątków polityki zagranicz­ nej Ukrainy. Stosunek do rozszerzenia Unii Europejskiej i N A ­ TO. Do Wspólnoty Państw Niepodległych. Do rozbrojenia nuklearnego. Do Rosji. I do Polski. W interesie Polski leży niezależność Ukrainy, bo niezależna Ukraina nie pozwoli na odtworzenie podziału kontynentu. A w interesie Ukrainy leży członkostwo Polski w Unii Europejskiej i N A T O , bo to jej otworzy drogę na Zachód. Tak definiuję podstawowy punkt syntezy racji stanu Polski i Ukrainy. Anton Butejko, wiceminister spraw zagranicznych Niepodległe państwo ukraińskie nie jest fantomem. To °Ptymalna forma realizacji energii życiowej narodu. Rezultat samookreślenia się narodu ukraińskiego w dramatycznym pro­ cesie. Chwile wielkości, wzloty dążeń wolnościowych prze­ platały się z tragediami porażek i poniżenia. Renesans Ukrainy związany jest z losem i renesansem Polski. Taras Szewczenko "Testamencie" zwrócił się do Ukraińców, którzy chełpili się PW'dkami Kozakami, walczącymi z Polską: „Wasza prawda: °lska upadla, ale i was rozgniotła". Powstały na początku •Cku niepodległa Ukraina i niepodległa Polska. Walczyły, anstwo ukraińskie upadło. Klęska Ukrainy w znacznej mierze P'ynelana los Polski w 1939 i 1945 roku. Jesteśmy wzajemnie j ' A gdyby tak połączyć współpracą potencjały naro^ukrainy i Polski? Razem to jest 90 milionów ludności. <;j Р°'' уее zagranicznej wyznajemy zasady równoprawno• niewtrącania się w cudze sprawy wewnętrzne, pokoju. Nie j i - * У żadnych pretensji terytorialnych w stosunku do U i nic uznajemy takich pretensji w stosunku do nas. jerny prymat prawa międzynarodowego, zawarliśmy umo)NJty. Powiodło się cywilizowane oddzielenie się od państw w W l a z a n ( ó ; 1 C а т o w l r a k l i l byłego Związku Radzieckiego. Ukraina zdecydowanie przeciw­ stawia się próbom reanimacji ZSRR w jakiejkolwiek formie. WNP nie wykonało umów o podziale majątku i długów byłego ZSRR. Nie dostaliśmy nic. Nasz parlament 21 grudnia 1991 dokonał wykładni umowy o utworzeniu WNP. Nie uznajemy WNP za podmiot prawa międzynarodowego. WNP nie może podejmować decyzji wiążących dla nas ani występować w sto­ sunkach międzynarodowych. Naród ukraiński przeżył tragedię czarnobylską i w deklaracji o statusie bezatomowym ogłosił, że jest gotów pozbyć się jej jako pierwszy. Tego zobowiązania dotrzymujemy (natomiast nie dostajemy paliwa j ą d r o w e g o do elektrowni w zamian za przekazywane głowice). Nie jesteśmy przeciwni rozszerzaniu N A T O , uważamy że żadne państwo nie ma w tej sprawie prawa veta, ale proces ten nie powinien zagrażać bezpieczeństwo innych państw, w tym Ukrainy. Nie chcemy być buforem, bo on jest wystawiony na uderzenia z obu stron, ani mostem, bo to jest dość niesolidna struktura. Ukraina powinna być częścią Europy. Jesteśmy gotowi do jak najszerszej współpracy, a N A T O powinno brać pod uwagę specyficzne interesy Rosji. U w a ż a m y , że nowi członkowie powinni wyrzec się - tak jak Norwegia - przyjęcia broni atomowej obcych wojsk na swoim terytorium. Bohdan Horyń, parlamentarzysta Hasło „Renesans Ukrainy" jest miłe memu sercu, ale realiom bardziej by odpowiadał tytuł „Przeszkody na drodze do renesan­ su Ukrainy". Główna - to udział Ukrainy w WNP. W nazwie Wspólnota Brytyjska „ w s p ó l n o t a " oznacza zupeł­ nie coś innego niż w WNP. Podobnie „siły pokojowe" i „akcje pokojowe" WNP w Gruzji, w Mołdowie i Tadżykistanie. Tak samo „demokracja sowiecka" oznaczała jak najwięcej drutu kolczastego, więzienia i obozy. Wydaliśmy oświadczenie z 21 X I I 1991 i odmówiliśmy pod­ pisania statutu WNP 23 stycznia 1993. Szefowie innych państw podpisali ten dokument, który zapoczątkował pod placzczykiem integracji aktywną politykę Rosji zbierania pod swoje skrzydła utraconych kolonii - b. republik ZSRR. Niebezpieczeństwo dla niepodległości Ukrainy tkwi w tym, że faktycznie Rosja całkowicie ignoruje normy prawa międzynarodowego w stosun­ kach z członkami WNP, nie uznaje suwerenności i nienaruszal­ ności terytoriów, wtrąca się w ich sprawy wewnętrzne, udziela różnym swoim strukturom państwowym prawa wciągania nie­ podległych państw w polityczne, gospodarcze i wojskowe procesy integracyjne, które wiodą do rozmycia atrybutów suwerenności państwowej. Aleksander Smolar Kraje, które aspirują do N A T O , pragnęłyby, oczywiście, żeby na ich terenie nic była rozmieszczona broń atomowa. Ale zarazem postulat, żeby one z góry zadeklarowały, że nie będzie, jest nie do przyjęcia. Oznaczało by to zaakceptowanie statusu drugiej kategorii. Rosyjski minister Primakow sformułował trzy warunki. Pierwszy: nierozmieszczenie broni atomowej. Drugi: nieobecność obcych wojsk, przede wszystkim w Polsce. I trzeci: brak infrastruktury natowskiej. Czyli praktyczna nieprzynależność do N A T O , czysto teoretyczna, fikcyjna. Leszek Moczulski Słabością integracji europejskiej jest myślenie biurokratycz­ ne zamiast geopolitycznego. Nasza część Europy była przez kilkadziesiąt lal odcięta od Europy Zachodniej, ale jej włączenie w struktury europejskie traktuje się tak samo jak przystąpienie Danii czy Irlandii. Czy przyszła Europa ma się skończyć na Bugu i Sanie? Czy będą dwie integracje, euroatlantycka i euroazjatycka? A Europa znowu rozerwana, zresztą dokładnie według tej linii podziału z roku 1795, sprzed 201 lat? Propaguję stworzenie wschodniego filaru zjednoczonej Europy, nazywam go Międzymorzem, między Morzem Bałtyckim i Morzem Czarnym, osią jego byłoby zaś porozumienie i współdziałanie polsko-ukraińskie. 51 �Z d z i s ł a w Najder Kto tworzy linie podziału w Europie, my wchodząc do Unii Europejskiej i N A T O , czy Rosja, która odchodzi od wzorców europejskich budując WNP, i Białoruś, która brutalnie gwałci prawa człowieka? Mówi się Polsce, a także Ukrainie: „nie szkodzić stosunkom z. R o s j ą " . Otóż stosunki między dwoma państwami zależą od tego, jak się jedno państwo zachowuje względem drugiego. A n i my, ani Ukraina nie wysuwamy żadnych roszczeń w stosunku do Rosji; odwrotnie się zdarza. Nie grozimy żadnymi represjami jeżeli Rosja zrobi to lub tamto; Rosja to robi. Formuła „należy liczyć się z interesami strategicznymi Rosji" aprobuje nierówność stosunków między państwami (nikt nie mówi o strategicznych interesach Litwy czy Polski) i przypomina doktrynę Monroe albo doktrynę Breżniewa. Ultraprawica - szowiniści, antysemici - to mniej więcej kilka procent, ale ich potencjał może sięgać 10-15%. Można powiedzieć: tak samo jak w Europie. Tylko jednego nam brak: politycznie uformowania społeczeństwa, które w obecnej chwilj jest nieprzewidywalne. Nacjonalizm ukraiński... Jest nieprawidłowo u nas rozumia­ ny. Tradycyjny nie stawiał sobie za cel suwerenności Ukrainy: od Bohdana Chmielnickiego poprzez galicyjskich moskalofi. lów po komunistyczną partię Ukrainy jest antypolski i antysemi­ cki, a Rosję traktuje neutralnie albo jak sojusznika. Przeciw­ stawna - linia Petra Mohyły, linia kompromisu z katolicyzmem, z Polską, z Zachodem - była podstawową linią intelektualizmii ukraińskiego. Bohdan Osadczuk Tragedii białoruskiej są winne także Polska i Ukraina. Jak się ma takiego słabego partnera na granicy, to trzeba wszystko zrobić, żeby go wzmocnić. Prezydent Szuszkiewicz błagał Polskę i Ukrainę: pomóżcie, zajmijcie się nami, chciał jakichś umów bilateralnych... No i mamy to co mamy... Cztery lata temu na konferencję Unii Europejskiej w sprawie Maastricht zaproszono kilku polityków z Ukrainy. Mówiono 0 integracji europejskiej, wiele było iluzji związanych z Maast­ richt. I usłyszeliśmy, że my, państwa postkomunistyczne, też powinniśmy się integrować. Tylko nie z Europą, a między sobą. Nie dorośliście do integracji z Europą, ale popatrzecie, jest wielka demokratyczna Rosja, jednoczcie sią wokół niej. „ R u c h " jako pierwszy na Ukrainie ogłosił celowość roz­ szerzenia N A T O na wschód. Mówiłem wtedy, że wcale nie biegają mi mrówki po ciele, kiedy pomyślę, że na zachodniei granicy Ukrainy zjawi się N A T O , przeciwnie - będę może trochę spokojniej spał. Ukrainę chcemy w przyszłości widzieć w europejskim systemie bezpieczeństwa, stworzonym w opar­ ciu o N A T O . Rosja, jako państwo eurazjatyckie, ze względu na wielkość i interesy na wschodzie, nie byłyby członkiem tego systemu, mogłaby jednak zawrzeć z nim coś na kształt partnerst­ wa dla pokoju. Dlatego tak ważna jest współpraca państw Europy ŚrodkowoWschodniej. Może niezbyt dobrze próbowaliśmy realizować tę ideę, ale nie powinniśmy odrzucać idei współpracy bałtyckoczarnotnorskiej. Andrzej Olechowski Kiedy w 1994 roku dyskutowaliśmy z ministrem Złenką 0 strategicznym partnerstwie Polski z Ukrainą, to czułem się troszkę jak dziesięcioletni książę, który jest żeniony z ośmiolet­ nią księżniczką. Bardzo atrakcyjna sprawa, tylko co, czym i jak? Dziś sytuacja jest nieporównywalna; nasze państwa dorosły do tego, żeby o strategicznym partnerstwie mówić. Ale czyśmy dorośli jako narody? Nie wiem. Sugeruję, by następne takie spotkanie odbyć po części w Przemyślu, po części we Lwowie. Wtedy bądziemy pewniejsi siebie. Przemiany polityczne i społeczne: ile odrodzenia, ile nowości? Andrzej Zakrzewski Jakie widzę najpoważniejsze problemy na początku państowości Ukrainy? - Potwierdzenie zakresu terytorialnego i suwerenności nad Krymem oraz wytyczenie prawdziwych granic na północy 1 wschodzie; - Rozstrzygnięcie podstaw bezpieczeństwa narodowego; - Ustalenie zasad stosunków państwowych, zwłaszcza z są­ siadami, Rosją i Polską; - Określenie kierunków rozwoju gospodarczego gwaran­ tującego pełnię suwerenności i dobrobytu społeczeństwa (wciąż w warunkach zależności energetycznej i specyficznych powią­ zań kooperacyjnych); - Określenie społecznego i kulturowego znaczenia pojęcia „ukraińskości" państwa. M y r o s ł a w Popowycz, profesor Akademii K i j o w s k o - M o h y ­ lańskiej Nasze autorytety: prezydentowi ufa 2 1 % społeczeństwa, związkom zawodowym 12%, rządowi i służbie bezpieczeństwa - po 11 %, Radzie Najwyższej 8%, partiom 3%. Rada Najwyższa jest to jedyny organ wybrany przez ludzi i poparcie na fantastycznie niskim poziomie to niedorzeczność; nie świadczy to nawet o kryzysie zaufania, bo zaufania nigdy nie było. Poparcie dla partii: „ R u c h " 7%, Demokratyczna Partia Ukrainy 6,5%; i kto zna Ukrainę, będzie zdziwiony, ponieważ ta partia nie istnieje faktycznie - jest nazwa, szef, ale wiemy, że to nie taka sama partia jak „ R u c h " ze swą strukturą. Komuniści mają 6% poparcia, socjaliści 5% itd. Brak wiary w siły polityczne. Nie więcej niż 10% społeczeństwa przejawia jakieś zaintereso­ wanie partiami. Nie mamy na Ukrainie prawdziwego konserwatyzmu, bo można powiedzieć, że nie ma co konserwować. Ale nie można oczekiwać, że Cerkiew będzie u nas odgrywać taką rolę jak Kościół katolicki w Polsce; 40% niewierzących i Cerkiew rozbita rozłamami. 52 W i a c z e s ł a w C z o r n o w i ł , parlamentarzysta W o ł o d y m y r P o ł o c h a ł o , profesor Akademii lańskiej Kijowsko-Mohy­ Sytuacja etnopolityczna na Ukrainie. Rosjanie to 21 procent. 6 procent to inne mniejszości narodowe. Razem to jedna czwarta ludności. Tolerancja jest zagwarantowana i przestrzegana. Na Ukrainie nie ma silnych ruchów antysemickich, trafiają się pojedyncze wypady, ale Żydzi nadal emigrują. Jednak nie pozycja mniejszości narodowych bądzie decydować o dalszej orientacji Ukrainy; problem główny polega na tym, że naród ukraiński jest wciąż na etapie formowania się i jest podzielony Poza Krymem nie ma ruchów separatystycznych. Jest bardzo I ważne: elity regionalne Donbasu czy Odessy nic są wyłączone ze współzawodnictwa o władzę w Kijowie, mieć swoich przedstawicieli, wpływać na politykę Kijowa; nie miałyby tego w składzie Rosji czy odnowionego ZSRR. Dlatego są zaintere­ sowane niepodległością Ukrainy. Roman Szporluk, profesor Harvard Uniwersity Mamy bardzo dziwny obraz tego, co sią nazywa nacjonaliz­ mem ukraińskim. Polak, Rosjanin czy Francuz to są patriocinormalni ludzie. Dla pewnych ludzi wszyscy Ukraińcy sa. nacjonalistami. Być Ukraińcem kiedyś znaczyło „nie chcę bye Rosjaninem", „nie chcę być Polakiem". A , to nacjonalizm 1 szowinizm ukraiński... W ukraińskim ruchu narodowym były różne tendencjesocjalistyczne, radykalne, klerykalnc, komunistyczne. Po I w°f nie Związek Radziecki był - można powiedzieć - bardziej proukraiński niż Polska. Ale z lewicowości wyleczył Ukraiń­ ców Stalin: zlikwidował jedną falą po drugiej radykało* socjalistów, komunistów. Kraje demokratyczne, Polska prze"' wojenna, nic nie miały do zaoferowania ukraińskim dern" kratom. Oni więc także zostali wyeliminowani zc sceny ukrains kiej. Zostali ci, co liczyli na Hitlera, ale Organizacja Ukrain kich Nacjonalistów nie jest synonimem ukraińskiego ru narodowego. Opracował Andrzej Kaczyc 5 cn �2 Konferencji publikujemy dwa wystąpienia. Serdecznie dziękujemy pundacji im. Stefana Batorego za wyrażenie na to zgody. Całość materiałów z konferencji opublikowana będzie w książce Renesans Ukrainy. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Fundacje im. Stefana Batorego. Warszawa, 18-19 maja 1996 r. Roman Szporluk Panic ministrze. Proszę państwa. Przede wszystkim jestem bardzo wdzięczny Fundacji im. Stefana Batorego za to, że mnie zaprosiła na tę bardzo pouczającą konferencję. W odróżnieniu od innych jej uczestników nie jestem jedną z dramatis personae historii, w takim samym sensie jak oni, bowiem oni nie tylko tę historię interpretują, lecz są także jej twórcami. Ja zaś jestem raczej widzem z galerii (i może nawet nie - jak w tej chwili - ze stojącego miejsca na galerii). Ponieważ jestem z zawodu nauczycielem, postaram się państwu przedstawić być może trochę pedantyczny, schematyczny i bardzo skrócony esej na temat tego, co mi się zdawało ma mieć jakiś związek z tematem naszej sesji: Renesans Ukrainy. A mianowicie chciałbym tu mówić o przemianach na Ukrainie w latach 80. i 90. Jako historyk postaram się więc przedstawić próbę historycznego spojrzenia na te wydarzenia. Podkreślić przy tym muszę, że robię to z lotu ptaka, bardzo prymitywnie i powierzchownie, ale postaram się pewne rzeczy ze sobą powiązać. I jak to zwykle bywa podczas konferencji - trzeba jakoś reagować na wypowie­ dzi poprzednich mówców, tak i j a chciałbym wyrazić solidar­ ność z poglądem, że jednak można mówić o renesansie Ukrainy. Nawet jeżeli wiemy, że to jest pojęcie, które wymaga pewnego sprecyzowania. Pamiętamy przecież, że prawdziwy renesans, nawet ten oryginalny, pierwszy renesans także nie był renesan­ sem w dosłownym znaczeniu. To było coś nowego, co udawało, przypominało dawne. Innymi słowy: to było coś nowego, co częściowo było powiązane z czymś, co zdarzyło się wcześniej. Otóż moją tezą jest, że można mówić o odrodzeniu, o rene­ sansie, lakżc i w tym znaczeniu może nawet bardziej upraw­ nionym sensie, kiedy mówimy o konstrukcji, budowaniu i kon­ struowaniu nowego narodu, nowego państwa, które nazywa się Ukrainą, co zupełnie nie znaczy, że nie ma ono genetycznego powiązania z przeszłością. Jak wiemy z literatury o ruchach narodowych, nacjonalizmie i narodowości, jest tam obecny w tej chwili pogląd bardzo wpływowy, który powiada, że narody się ciągle tworzą, prze­ twarzają, redefiniują. Świadczą o tym takie książki jak The Invention ofBritan, The Remaking of the Invention of American. Nikt się więc nie obraża, gdy mówi się: wynalezienie, wymyś­ lenie Anglii, czy wymyślenie Francji. I zdaje mi się. że nie ma nic obraźliwego, kiedy mówimy o - w pewnym sensie - kon­ strukcji Ukrainy. Wiemy, że nawet te narody, które zdawało się j u ż są ostatecznie ukształtowane, sformowane także się ,,przerabia­ ją.". Trudno w języku polskim znaleźć ekwiwalent dla używa­ nych w angielszczyźnie słów, gdy mowa o tworzeniu się narodów: making czy building, ale mam jeszcze większy kłopot z unmaking, bo jak oddać tę grę słów: making i unmaking: robić' i 'rozrabiać'... Więc nie wiem jak nazywać proces odwrotny do robienia. - Odrabiać? przerabiać? zarabiać?. Nie Wiem jakie tutaj słowo b y ł o b y właściwe. W każdym the making "nd unmaking, ten proces ma miejsce. Pamiętamy wszyscy sławne powiedzonko sprzed 130 lat: zrobiliśmy Italię, mamy teraz zrobić Włochów. Jak wiemy, ten proces zrodzenia, •abiamo", wcale się nie skończył, nie całkiem został za­ mknięty, bo mamy północną Italię, Padanie, która chce skorzysć z prawa do samookreślenia narodów i rozbić Włochy, rocesy tworzenia się, budowania, robienia narodu, ciągle mają ^'ejsce i myślę, że w tej chwili także jesteśmy świadkami Pfocesu tworzenia nowej politycznej formacji, nowej konstruk•I' ~ Ukrainy, która naturalnie ma genetyczne powiązanie Przeszłością, ale jednocześnie jest także czymś bardzo, bardzo y m . W tym względzie zgadzam się z tymi mówcami, którzy P°akrcśląją ten aspekt. " z e j d ź m y dalej. Kolejnym problemem jest kwestia powiązawspółczesności, współczesnej historii z przeszłością. Jest la w a takie amerykańskie powiedzenie, które mówi, że przeszłość nie tylko nie jest martwa, ona nawet nie jest przeszłością (the past is not dead, the past is not even passed). Więc przeszłość nawet nie jest przeszła. Wydaje mi się. że trzeba położyć nacisk na to, jak bardzo wielkie znaczenie w tej chwili odgrywa świadomość historyczna i przeszłość w tworzeniu państwowości ukraińskiej. Jak Państwo wiedzą, prezydent Białorusi z zawodu nie jest historykiem i zapewne dlatego jest autorem tego słynnego powiedzonka, że Białoruś historycznie ma o wiele, wieleset lat więcej wspólnej historii z Rosją, niż z jakimkolwiek innym narodem. Można powiedzieć, że nawet studenci w Uniwer­ sytecie i m . Harvarda wiedzą, że to nie jest zupełnie tak. Że Białoruś jednak chyba ma troszkę więcej wspólnej historii z innymi narodami niż z Rosją. A l e to jest element jego świadomości politycznej. Chciałbym teraz przejść do jeszcze poważniejszego prob­ lemu. Przepraszam, że dzielę się tu z państwem głównie moimi kłopotami, ale chcę skorzystać z okazji, żeby się tu czegoś istotnego nauczyć, także dla mojej pracy zawodowej, w której muszę o tych rzeczach mówić ludziom, którzy, powiedzmy, są mniej poinformowani na temat Ukrainy, a j a staram się im jakoś wytłumaczyć, że może warto tracić dosyć poważne pieniądze i zapisywać się na kursy z historii Ukrainy. Problem, który chcę postawić to kwestia, czy w ogóle jest sensowne z. punktu widzenia nauki traktować historię jednego narodu jako proces zamknięty, jako historię tego właśnie narodu. W głowie mi ciągle krąży gdzieś to powiedzonko Burchardta, że pojęcie historii narodowej nie ma w ogóle naukowego sensu. Piszę w tej chwili esej do pewnego pisma na ten właśnie temat: krytyka pojęcia narodowej historii. I to jest, naturalnie, dosyć zabawne kiedy pracuje się w katedrze historii pewnego narodu. Ale to są takie paradoksy. Pozwolę sobie wyrazić dosyć kontrowersyjne poglądy, ale jak wiadomo pewien słynny Polak powiedział (cytuję z pamię­ ci): prawdziwa cnota krytyki się nic boi. Więc pozwolę sobie tutaj na pewną swobodę poglądów na te tematy. Przygotowując się do tego referatu zajrzałem do pracy słynnego polskiego historyka i polityka, Leona Wasilewskiego, Kwestia ukraińska jako zagadnienie międzynarodowe. Książka ta wyszła sześćdziesiąt kilka lat temu i w zakończeniu znajdują się tam niezwykle ciekawe refleksje na temat Ukrainy, na temat problemu, o którym chcę teraz mówić: historia narodowa czy jakaś szersza, bo taka jest moja teza. Otóż Wasilewski pisze (będę parafrazować jego tezy, bo nie mamy czasu na pełne cytaty, chociaż zazwyczaj w moich wykładach cytaty są najbardziej interesujące): Ukraińcom nie udało się utrzymać, zdobyć niepodległości, bo do zdobycia niepodległości potrzebne są nie tylko życzenia, pragnienia samego narodu, zdobycia niepodległości, ale także to, co zwykle nazywamy koniunkturą. I jeżeli nie ma koniunktury, nawet jeżeli są ludzie, którzy chcą coś zrobić, to tego nie osiągną. I daje przykłady jak to Estończycy, L i t w i n i , Łotysze mieli koniunkturę, udało się Jugosłowianom, Rumunom, Cze­ chom, a Ukraińcom się nie powiodło, chociaż on mówi: zdawało się, że Ukraińcy też mają koniunkturę, bo jakby nie było upadli Habsburgowie, imperium Romanowów. I dalej: Koniunktura jest zjawiskiem zmiennym, tego chyba nie trzeba udowadniać pokoleniu, które przeżyło okres lat 1904-20. Kto wie, czy nie rodzą się już. gdzieś na świecie siły, których starcie stworzy nową odmienną koniunkturę. M y ś m y tyle dziesięcioleci czekali na układ stosunków, który pozwoliłby nam wreszcie urzeczywi­ stnić marzenia i tęsknoty pokoleń „urodzonych w niewoli, okutych w powiciu". Kto wie, może i czterdziestomilionowy naród ukraiński w niedalekiej j u ż przyszłości (pisane w 1934 roku) doczeka się takiej koniunktury, którą potrafi wyzyskać pomyślnie dla lepszej, świetlanej przyszłości skorzystawszy z doświadczeń minionego okresu. W tym samym czasie, kiedy pisał Wasilewski, były hetman Ukrainy, Skoropadzki, przebywał w Berlinie i pisał pamiętniki, wspomnienia. I w tych wspomnieniach, które teraz zostały wydane w Kijowie przez Ukraińską Akademię Nauk, Instytut im. Lipińskiego (był takim gente polonus natione Ukrainus, Wacław Lipiński, został później Wiaczesławem Łypynśkym 53 �i był wielkim zwolennikiem, admiratorem Skoropadzkiego). Skoropadzki pisze (będę cytować w języku oryginału, to jest język, którego on się już nauczył po tym jak najpierw go uczono angielskiego i francuskiego): W danoje wriemia my wiernulis к wriemienam starych gietmanow. Snowa Ukrainie priedstoii rieszyt' żguczij wapros: z Moskalamy czy z Lachamy? (to jest po ukraińsku - dop. tłum.). Drugowo rieszienija waprosa niet. Naucziennaja gorkim opytom Ukraina budiet astarożnieje pisat' dagawor s adnimi iii drugimi. Ponieważ znajomość rosyjskiego w Polsce zdaje się podupada, a jest tu dużo młodych ludzi, pozwolę sobie na przekład: W obecnym czasie wróciliśmy do czasów starych hetmanów. I znów Ukraina musi decydować, rozwiązywać palące pytanie: z Moskalami czy z Lachami? Inaczej tej kwestii nie można postawić, ale nauczona gorzkim doświad­ czeniem Ukraina będzie teraz bardziej ostrożnie pisać układy czy to z jedną stroną, czy z drugą. Dalej hetman pisze: Liczno ja dumaju, czto naród na kombinacji z Pałakami nie pajdiot ni pri kakich listowiach, no Pierejasławskij dagawor dołżen byt' obdittnan i prawiedion w żyzń Ukraińcami z bolszej astarożnostitt. (Osobiście myślę, że naród nie pójdzie na żadne kombinacje z Polakami pod żadnymi warunkami, ale nowy układ, Ugodę Perejasławską, trzeba będzie przemyśleć bardziej starannie i z większą ostrożnością). Mądry Ukrainiec po szkodzie. Tezę mojego referatu podam w streszczeniu, bo kiedy się przyjeżdża przez kontynenty itd., mówią panu wtedy: niech się Pan streszcza. Pan minister jeszcze mi tego nie powiedział, ale wnet powie, więc ja Państwu podam tylko schemat argumen­ tacji. Moja zasadnicza teza jest taka, że koniunktura, o której myślał Wasilewski, zmieniła się, i ta, o której myślał hetman Skoropadzki również się zmieniła. Zdarzyła się najważniejsza rzecz w historii Ukrainy, mianowicie front polski przestał istnieć. Bo ta koniunktura ukraińska, która nie dopuściła do utrzymania niepodległości Ukrainy w czasie I wojny światowej polegała na tym, że Ukraińcy musieli walczyć i z Polską, i z Białą Rosją, i z Czerwoną Rosją. Po drugiej wojnie światowej ta kwestia odpadła nie tylko dlatego, że obiektywnie zmieniły się warunki, ale, co jest o wiele ważniejsze i dla mnie bardzo pouczające, naród polski, polskie elity, polscy historycy i poli­ tycy przyjęli do wiadomości fakt, że można budować przyszłość zamiast starać się rewindykować dawne układy. I tu mi się przypomina historia Szwecji, po tym jak Finlandia przeszła pod panowanie Rosji, a odeszła od Szwecji. Szwedzi bardzo Finlandię kochali, na pewno tam było wielu miłośników Finlandii, i jestem pewien, że w Sztokholmie istniałoby Towa­ rzystwo Miłośników Finlandii po tym jak Aleksander przejął Finlandię. Pewien słynny szwedzki poeta napisał wiersz: Wiel­ kość Szwecji polega na tym, żeby budować naród na tym, co mamy, a nie na tym, żeby odzyskiwać utracone tereny. Jak państwo dobrze pamiętają Szwedzi kiedyś byli wielcy, mieli wielki Wanderlust, dużo podróżowali po Europie, zbierali dzieła sztuki, podróżowali tak wiele, że pewien król szwedzki był nawet z roboczą wizytą na Ukrainie [śmiech na sali i oklaskiJ. Mam nadzieję, że pan minister Butejko również zaprosi teraz króla Szwecji z wizytą oficjalną, mógłby zwiedzić pewne zabytki na Lewobrzeżu. Otóż, wydaje mi się, że mamy do czynienia z niezwykle ważnym wydarzeniem: geopolityka Ukrainy zupełnie się zmie­ niła. I proszę nie myśleć, że to, co mówię, to banały, chociaż zapewne takimi też są. Pod koniec lat osiemdziesiątych na Zachodzie zaczęto pisać o kwestii ukraińskiej. I słynny amery­ kański profesor, ale muszę podkreślić, że amerykański, bo to dużo wyjaśnia, napisał artykuł: Wy naiwni ludzie sobie myślicie, że Ukraińcy się będą buntować przeciwko Moskwie i jeszcze bardziej głupio myślicie, że podobnie zrobią Ukraińcy ze Lwowa, ale przecież oni wiedzą, Że Moskwa jest ich jedynym ratunkiem przed Polakami. Widać więc jak żywotne są te mity i przekonania... Tymczasem Polacy nie rościli pretensji do Lwowa, co pomogło panu Czornowiłowi i jego kolegom robić to, co robili. To jest zasadniczy fakt. Teraz krótko i schematycznie - historia Ukrainy od roku 1985 powiedzmy do 1995. Będzie to strasznie schematyczne, bo pan minister już się zaczyna troszkę denerwować. 54 Otóż, proszę państwa, nie mamy czasu na historię tego dziesięciolecia. Zajmę się tylko pięcioleciem, od Gorbaczowa (rok 1985, jeszcze ważniejszy 1986) do roku 1991. Uważam, że Czarnobyl jest niezwykle znaczącym formują, cym doświadczeniem dla Ukrainy w okresie Gorbaczowa. To jest najważniejsze wydarzenie na szlaku do niepodległości. Mam pewne wspomnienia autobiograficzne z tych dni. Tak się złożyło, że kilka tygodni po Czarnobylu byłem w Moskwie i było tam wtedy bardzo dużo ludzi - uchodźców z Ukrainy, ale przykłady takie daje się w odpowiedziach na pytania, a nie w samym referacie. Otóż Czarnobyl dał przede wszystkim..., samo to wydarzenie można było rozumieć czy wyobrażać sobie jako wielką tragedię radziecką. Możemy sobie wyobrazić różne scenariusze tego, co mogłoby się dziać po Czarnobylu. Gorbaczow mógł wystąpić do narodu: Stało się coś strasznego, wszyscy ludzie radzieccy przeżywają tragedię, razem będziemy coś robić. Patriarcha moskiewski mógł także podobnie zabrać głos w tej sprawie. Akademia Nauk ZSRR mogła powiedzieć: Mamy do czynienia Z niezwykłą tragedią. Nic takiego się nie stało. Jedynymi ludźmi, którzy powiedzieli, że coś strasznego się stało, byli ukraińscy burżuazyjni nacjonaliści. Wobec tego wydarzenie, które obiek­ tywnie mogło być czynnikiem łączącym, integrującym narody ZSRR stało się punktem wyjścia dla ukraińskiego ruchu narodowego. Można przedstawić periodyzację, która nam pokazuje jak ten ruch nabierał rozpędu. Pierwsze komentarze o tym, że jest to wielka tragedia przyszły z radiostacji zachodnich w języki ukraińskim. Glos Ameryki i Radio Swoboda mówiły, że stało się coś strasznego - nie pijcie wody, nie pozwalajcie dzieciom bawić się na dworze itd. Tego Kijów i Moskwa nie mówiły. Na Ukrainie ten temat podjęli najpierw pisarze, i tu Związek Literatów Ukraińskich był bardzo ważny, humaniści, i bardzo szybko przeszło to także do kół uczonych, takich uczonych, do których odnosi się angielski termin scientists, lekarzy. W 1988 roku byłem w Kijowie i już wtedy fizycy i studenci zaczynali się zajmować Czarnobylem. Mamy więc kilka etapów: od poetów, humanistów do uczonych z nauk ścisłych, lekarzy i studentów. I to już zaczyna być poważne, bo mamy do czynienia z ruchem masowym. I kiedy później ruch ukraiński zaczął nabierać siły, przyłączyli się do niego aparatczycy, biurokraci i karierowicze. Mam lezę na temat tego, kiedy ruch polityczny staje się poważny: dzieje się tak wówczas, kiedy nie tylko są w nim męczennicy, ale także ludzie, którzy na nim chcą robić karierę. Jeżeli już mamy takich ludzi wtedy wiemy, że to jest na sieriozno. I tutaj było to bardzo interesujące. Przypominam, że nie przedstawiam historii w detalach, mówię bardzo schematy­ cznie. Kiedy zaczęliśmy widzieć już wiosną 1991 roku, że na nowo rodzą się Ukraińcy w aparacie partyjnym, to potrzebna była już ostrożność. Była to rzecz poważna. A kiedy się do tego dołączyli policjanci i wojskowi, wiedzieliśmy już, że Ukraina wygrywa. I stało się to w lecie i jesienią 1991 roku. Więc moja periodyzacja uwzględnia nie tylko poszerzenie R U C H U o masy, ale także moment, kiedy elity starego reżimu przystępują do ruchu narodowego. Chciałbym tutaj tylko zasygnalizować pewną myśl, bo nie nu czasu na szczegółowe argumenty. Niezwykłą oryginalnością ukraińskiego ruchu narodowego było to, że stworzył on koalicje, sił, powiedzmy, klasycznego ruchu narodowego typu lwows­ kiego i elementów patriotycznych w partii. Ukraiński ruch narodowy w Galicji Zachodniej, jak państwo bardzo dobrze wiedzą, jest, co do formy, swego rodzaju imitacją - bardzo wiele zawdzięcza pewnym elementom polskiej kultury politycznejzwłaszcza endecji. Ta konfrontacja była wynikiem politycznego etosu. Mieliśmy więc ten tradycyjny językowo-kulturalnyreligijny ruch narodowy, ale nie stał się on ruchem ekskluzy*' nym. Udało mu się stworzyć koalicję z elementami patriotycz­ nymi w partii i w reżimie, i to jest bardzo ważne. Nale# pamiętać, że w partii komunistycznej Ukrainy istniały zaws elementy narodowe. Żartuję sobie więc mówiąc o karierowiczach, nie mówię 1Ф zupełnie serio, bo w życiu partyjnym były zawsze elemen. �narodowe. Szelestyzm, to nie była jakaś aberracja. To już istniało wcześniej. I to, co się stało na Ukrainie - moim zdaniem , było wielkim osiągnięciem twórczym w polityce. Byli więźniowie Gułagu zrobili alians z ludźmi, którzy ich do tego Gułagu posłali albo przynajmniej pisali artykuły o tym, że to dobrze, że ich tam posłano. Mieliśmy więc bardzo interesujące zjawisko, które spowodo­ wało, że na Ukrainie nie doszło do konfliktu typu jugosłowiań­ skiego. Ciągle powtarzam moim studentom: Ukraina to Jugo­ sławia na abarot. Potencjalnie Ukraina mogła być Jugosławią. Proszę państwa, w gazetach nie przeczytamy: Dzisiaj we Lwowie nie odbyła się demonstracja, w której policja nie pobiła demonstrantów, nie aresztowano ludzi. Bo to nie są wydarzenia. Ale kiedy państwo sobie przypominają wydarzenia lat 1988-89 jtd., tam były potencjalne elementy strasznych tragedii, lecz do nich nie doszło. Nie doszło nie tylko dlatego, że dysydenci się dobrze sprawowali, ale także dlatego, że być może jakiś pułkownik K G B czy naczelnik milicji zdecydował nie reagować w sposób brutalny. Więc mieliśmy pewną kulturę polityczną, alians, w którym właśnie elementy przeciwstawne uzgodniły wspólną platformę. Tutaj znowu taka marginesowa uwaga, która zasługuje na pełniejsze omówienie: doszło do integracji Ukrainy Zachodniej z Ukrainą Wschodnią. Proszę pamiętać, że nie można uważać tego za dogmat - tak nie musiało się stać. Ukraińscy myśliciele i działacze zawsze martwili się tym, czy uda się zintegrować Ukrainę czy nie. Kiedy mnie pytają studenci czy koledzy, jaka jest różnica między Ukraińcami i Rosjanami, odpowiadam, że tylko trochę większa niż między Serbami i Chorwatami. Tylko troszkę większa. Mamy więc sytuację, kiedy znowu trzeba było mieć to, co się nazywa selbsbegrenzung - i jedni, i drudzy musieli się do­ stosowywać. Ale za dużo o tym mówię, więc szybko przechodzę do dalszych tematów. Proszę państwa, te zjawiska na Ukrainie, o których mówię, miały miejsce w szerszym kontekście. I wracam tym samym do koniunktury. Ruchy narodowe w krajach bałtyckich, kryzys narodowy w Rosji - o tym można mówić godzinami; wspomnę tu więc tylko o wielkim buncie Rosji przeciwko ZSRR. Fenomen Jelcyna, ale to coś więcej niż fenomen Jelcyna. Wracam znowu do mojej „ p o l s k i e j " tezy: kłopotów Związku Radzieckiego z krajami demokracji ludowej, a zwłaszcza z Polską. Niedługo ukaże się artykuł, także w Polsce (o ile redaktor nie zmieni zdania), w którym staram się przedstawić tezę, że właściwie przyczyną upadku Związku Radzieckiego i imperium rosyjskiego była ich głupota polegająca na tym, że starali się oni wintegrować Polskę w skład rosyjskiego imperium. Kiedy państwo czytają rosyjską publicystykę na temat Polski w wieku X I X , to brzmi to zupełnie jak współczesne rosyjskie artykuły o Ukrainie. Polska była wtedy dla rosyjskich publicys­ tów sprawą wewnętrzną Rosji. To jest bardzo pouczające, to są niemalże dosłowne cytaty. Otóż moja teza jest taka: od Kościuszki do Wałęsy Rosjanie mieli kłopoty z Polakami, i gdyby byli mądrzejsi, po roku 1945 sfinlandyzowaliby Polskę (o tym pisze Kisinger w swojej książce). Proszę sobie wyobrazić historię Związku Radzieckj go i Europy Wschodniej w której nie ma Poznania 56, Gdańska 70. Radomia 76, sierpnia 1980 roku - jaki miałoby to Ptyw na integralność Związku Radzieckiego, gdyby Polacy me rozrabiali i nie mieli wpływu na ruchy narodowe w samym związku Radzieckim. Do tej tezy wrócimy w dyskusji, o ile uznają to państwo za stosowne, ale w moim przekonaniu Ukraina nie wybuchłaby 1991 roku nie tylko dlatego, że nie miała frontu polskiego i nie ^usiała się bać o to, że polscy rewanżyści czy odwetowcy będą akować L w ó w , w sytuacji kiedy oni się buntują przeciwko . Ji (nie było tej obawy), ale co ważniejsze - dlatego, że ^oskwa musiała się także martwić tym co robią Polacy, Cgrzy, Czesi i to pozwalało jej lekceważyć trochę Ukrainę. 2d h ' Ukraińcy mogli robić rzeczy, których by nie robili, У°у Moskwa nie musiała myśleć o tych innych demoludach. e w w 0s t 8 e m u Jest jeszcze jeden element bardzo ważny w ogólnym obrazie kwestii ukraińskiej koniunktury: walka dwóch systemów - kapi­ talizmu z socjalizmem. Idzie o samą konstrukcję radzieckiej geopolityki w sensie globalnego wyzwania wobec Stanów Zjednoczonych, walki dwóch systemów. W y m a g a ł o to nie­ zwykłego wzmożenia wysiłków, energii w skali światowej. To, że Związek Radziecki uważał, iż dla jego interesów ważne jest, żeby była władza ludowa w Mozambiku (i jeszcze nie pamiętam gdzie), to wszystko także pomagało Ukraińcom w ich stosun­ kach z Rosją. W „Instytucie Mieżdunarodnych Adnaszenij" w Moskwie, wśród studentów w latach siedemdziesiątych był taki dowcip: Stany Zjednoczone ingerują w wewnętrzne sprawy Związku Radzieckiego we wszystkich częściach świata. To także pomagało Ukrainie. To jest dosyć dowcipne - bo Rosjanie mają prawdziwe poczucie humoru. Nie będę mówił już o Af­ ganistanie, nie muszę o nim mówić. Lecz w s p o m n ę o takiej małej sprawie. Nie myślimy zbyt często o tym, że emigracja żydowska pomogła Ukrainie. Ale ona, owszem - pomogła. Tysiące ludzi w 70. i 80. latach opuściły Związek Radziecki. Ci ludzie oczywiście utrzymywali kontakty z rodzinami, przyja­ ciółmi itd. To, co oni pisali, czy telefonowali z Tel A w i w u czy Nowego Jorku przyczyniało się do podważania autorytetu władzy ludowej. Bo ludzie, którzy zostali w Związku Radziec­ kim dowiadywali się, że wujek, który był profesorem nauko­ wego ateizmu czy historii KPZR, ma kłopoty ze znalezieniem roboty, ale za to kuzyn czy kuzynka, która specjalizowała się z fizyki czy chemii is doing very well. Więc zmieniło to hierarchię wartości w samym Związku Radzieckim i dało trochę do myślenia młodym ludziom w kwestii lego, jak budować własną wizję przyszłości. A zatem, klęska komunizmu w wielkim zmaganiu z kapitaliz­ mem przyczyniła się do katastrofy komunizmu w Europie Wschodniej. Byli tacy socjologowie i politolodzy, którzy mówili: jeżeli komunizm upadnie w Polsce i na Węgrzech to prędzej CZY później doprowadzi do tego samego na Litwie i na Ukrainie. Na takiej właśnie wielkiej scenie historycznej należy rozpatrywać dramat ukraiński. Muszę już kończyć, pozwolę więc sobie na zakończenie zacytować raz jeszcze czyjąś myśl. Mianowicie, moje przekona­ nie o niezwykłym znaczeniu Polski w historii Rosji polega na tym, że to nie tylko Rosjanie tracili bardzo dużo energii na to, żeby uczyć języka rosyjskiego. Nie potrzebuję państwu mówić 0 tym, jak wiele władze rosyjskie poświęcały energii, czasu 1 środków kadrowych, żeby podnieść poziom nauczania języka rosyjskiego w Królestwie Kongresowym - słynny oświeciciel Apuchtin itd. Proszę pomyśleć, co by było, gdyby ci ludzie zamiast uczyć Polaków rosyjskiego, uczyli rosyjskich chłopów czytać i pisać po rosyjsku, ale oni tego nie robili. I gdyby ci rosyjscy chłopi nauczyli się czytać i pisać po rosyjsku przed rokiem 1917 może nie zrobiliby tego, co zrobili w roku 1917. Imperialna nadmierna ekspansja rosyjska w Polsce i gdzie indziej miała bardzo smutne następstwa dla procesu formowa­ nia się samego narodu rosyjskiego. Już kończę. Jak państwo wiedzą, m ó w c y kończą przynaj­ mniej piętnaście minut, ale moje ulubione zakończenie polega na tym, że kiedy już się wyczerpało czas, to się potem mówi... dalej. (Podziwiam kolegę, który tak zrobił. Kiedy przekroczył już swój limit, powiedział: w pozostających piętnastu minutach chciałbym...) Więc zakończę. Proszę państwa, wydaje mi się, że stało się coś niezwykłego. Ukraina powstała jako państwo, które się określiło na zasadach demokracji zachodniej, budując pojęcie narodu politycznego, który nie jest pojęciem etnicznym, co nie znaczy, że Ukraińcy, obywatele ukraińscy nie powinni znać ukraińskiego. Wydaje mi się, że to nie jest nadmierne wymaganie, ale to jest naród polityczny, naród obywatelski. I w ukraińskim ruchu narodo­ wym, w tym okresie, który rozpatruję (od I I wojny światowej) miała miejsce niezwykła ewolucja polityczna i wśród dysyden­ tów i wśród emigracji właśnie w kierunku odejścia od ekstremizmu czy etnicznego nacjonalizmu do pojęcia narodowości, obywatelstwa, państwowości. Tego nie udałoby się osiągnąć bez wielkiego kompromisu historycznego między dysydentami i reżimem, bo bez tych generałów i kagiebistów, Ukrainy by nie 55 �było, a gdyby była, mielibyśmy Bośnię. Więc bez tych ludzi, tego by nic można było zrobić, a to wszystko nie byłoby możliwe bez integracji Zachodniej Ukrainy ze Wschodnia, bo Zachodnia Ukraina odegrała wielką rolę. Ona była kiedyś Piemontem Ukrainy. Ale jak mówiłem narody się zmieniają i ja boję się czasem, że Piemont może zostać Sycylią, ale do tego mam nadzieję nie dojdzie. Dziękuję bardzo. Je when Swerstiuk Szanowni Państwo. Chcę poruszyć zagadnienie, które jest przedmiotem troski zarówno Ukraińców jak i Polaków. Problem społeczno-psychologiczny, który dotyczy takiego faktu: w jaki sposób naród, który ciągle miał do czynienia z terrorem i komunistycznym reżimem obecnie popiera lewicę? W jaki sposób katolickie państwo, można nawet powiedzieć: klasyczne katolickie państwo, Polska, popiera w czasie wyborów lewicę. O co w tym chodzi? Staramy się analizować to jakimiś racjonalnymi metodami wtedy, gdy za tym stoi coś irracjonelnego. Według mnie to „irracjonalne" nie jest żadną zagadką. Po prostu na przestrzeni wielu dziesiątków lat byliśmy świadkami powstania stereo­ typów, które leżą u podstaw ludzkich zachowań. Nie logiczne wnioski, nawet nie zdrowy rozum, a stereotypy. Oczywiście, można by było od tej rzeczywistości jakoś uciec na przykład do Zołoczowa, gdzie pan Wozniakowskyj od­ budowuje zamek z X V I stulecia, a jest on podobny do pana Chrzanowskiego z Krakowa jak dwaj bracia. Można by było się zachwycać tymi ludźmi, którzy nic mając środków odbudowują prawosławną cerkiew, a w tej cerkwi dużo dzieci, i wszystko niby idzie tak jak szło w starych dobrych czasach. Niby zawracamy. Ale rzecz w tym, że w końcu X X wieku wracamy do tego, przeciwko czemu szliśmy na początku X X wieku. I myślę, że jest to niezwykle wielki problem zawracać, a nie iść do nowej gwiazdy i nowej wiary. Myślę, że pojęcie renesansu jest oczywiście prawomocne, gdy mówimy o politycznym odrodzeniu państwa. Ale w szero­ kim rozumieniu tego słowa uważam, że to pojęcie nie jest prawomocne w jakimkolwiek punkcie kuli ziemskiej w końcu X X wieku. Nie brzmi ono, gdyż renesans to pojawienie się nowej wiary. Kiedy przyjrzymy się naszym określeniom epoki, w której żyjemy to wydaje się, że nie możemy powiedzieć, że żyjemy w epoce postkomunistycznej. Wiem, że pojęcie to pojawiło się na Zachodzie i tam jest ono rzeczywiście prawo­ mocne. M y nie żyjemy w epoce postkomunistycznej, my przeżywamy w dalszym ciągu charakterystyczny dla epoki komunistycznej proces rozpadu. Mam na myśli proces rozpadu moralnego. Komunistyczny pociąg zatrzymał się gdzieś pośrodku kałuży i, tak jak w naszej Radzie Najwyższej, toczy się dyskusja: czy iść do przodu czy wracać. Komuniści, którzy nigdy nie znali innego hasła prócz „do przodu" raptem zaczęli mówić „z powrotem''. I trzeba oddać im należne za to, że są konsekwentni w jednym. Zawsze szli przeciwko zdrowemu rozumowi. Ale rzecz nawet nie w komunistach i nie w idei, boja nawet nie wiem co stoi za pojęciem „ k o m u n i ś c i " . Jest ono niezbyt określone. Naszą epokę nazwałbym postczarnobylską. Przy czym w to pojęcie wkładam bardzo szeroką treść. Wychodzę z przekona­ nia, że zmiany w naszym świecie nastąpiły wtedy, gdy w żar­ gonie sztywnej komunistycznej frazeologii użyto biblijnego pojęcia „ g w i a z d a - p i o ł u n " . Oznaczało to, że system, reżim zaprogramowany na ciągły atak, raptem stanął. Raptem ogłosił manifest wolności, gdyż za słowami „powrót do starych w a r t o ś c i " - nic nie stało. Po prostu ogłoszono możliwość powrotu. Do jakich starych wartości można powracać, kiedy zostały one zniszczone w sercu całego pokolenia i gdy znisz­ czono całe pokolenia, które były nosicielami tych wartości. Tak naprawdę jest to fikcja powrotu do starych wartości. Chciałbym zatrzymać się na tej szkole, którą przeszliśmy, każdy z nas, myślę, że w Polsce w mniejszym stopniu, ale podobnie. Jest to szkoła negacji starego świata i szkoła walki 56 z przeżytkami przeszłości: z przeżytkami prywatnej własności, z przeżytkami tak zwanego nacjonalizmu, z przeżytkami religij­ nymi. Właśnie bolszewikom udało się zorganizować ten pochód w stronę reedukacji osoby, dlatego, że świat szedł w tym kierunku, i światowa filozofia, i socjologia, i polityczny ruch pracowały w tym kierunku. Obudziliśmy się na początku XX wieku już pod sztandarem nowej religii - socjalizmu. Bo to właśnie była nowa religia. Oczywiście, nie była ona tak zdecydowana, jak wtedy, gdy zjawili się jej realni wykonawcy, którzy w znacznej mierze profanowali te wartości, gdyż ogłosili nie tyle ich transformację, ile likwidację. Czym była likwidacja własności prywatnej? Otóż na naj­ prymitywniejszym poziomie zawsze znajdzie się wielu takich, którzy zechcą ekspropriować i przywłaszczyć cudze. Ale to była ideowa likwidacja własności prywatnej i romantycy od razu przyłączyli się do tego pochodu biorąc za przykład wiadome obrazy u Majakowskiego: ulica maja, dama mai albo malcziszka wykładywaj warowannyje cziasy, ani łiepier... Ale wraz z tym likwidowano najważniejszą wartość, która stała za własnością prywatną: typ człowieka, który był być może największym osiągnięciem cywilizacji - Gospodarza, który przywykł kochać swoje zajęcia i był spadkobiercą. Czyli tego sługę z wiadomej przypowieści ewangelicznej, który otrzymywał pięć talentów i je pomnażał. Na tym opierała się nasza kultura. I ten gospodarz, w rezultacie totalnego ataku na człowieka, był niszczony i niszczona była warstwa społeczeństwa, na której ono się opiera. Czym w warunkach Ukrainy był atak na narodowe przeżytki? Na pierwszy rzut oka mogło się wydawać, że niesie to za sobą również wartości pozytywne. Narodowy egoizm nigdy nic byt pociągający, interesy narodowe trzeba było jakoś zharmonizo­ wać, natomiast internacjonalizm wyglądał bardzo przyjemnie, w szczególności dla kulturalnych ludzi. Ale u nas nie tylko bolszewicy atakowali narodowe przeżytki. Powiedziałbym, że świadomy narodowo człowiek był atakowany na Ukrainie l przez czerwonych, i przez białych, i przez brunatnych. Świadomy pod względem narodowym człowiek stał się u nas wrogiem wszystkich reżimów, i świadomość narodową ludzie utaili gdzieś głęboko w sobie. Dla imperium rosyjskiego w 1917 roku szokiem było to, że raptem Ukraina otwarcie przyznała się do swego największego grzechu - pragnienia niezależności. Naoczni świadkowie wspominają jak wczorajsi przyjaciele obrażali się na nich po prostu za to, że są Ukraińcami. Wydarzenia te oczywiście zostały dobrze zapamiętane. Wszystkie egzekucje w okresie wojny domowej, zorganizowa­ nie głodu w 1933 roku właśnie na Ukrainie, później w warun­ kach wojny, wykorzystanie Ukrainy jako głównego poligonu było również likwidacją wszelkiej możliwości odrodzenia świadomości narodowej. W roku 1991 mamy znowu sytuacje wywołujące szok. Ukraina jeszcze raz przyznała się do swego największego grzechu, pragnienia stania się państwem niezależnym. Otóż walka z przeżytkami narodowymi była konsekwentna i nieprze­ rwana. Stworzyła nam bardzo dużo problemów i jeszcze długo zmuszeni będziemy je rozwiązywać. Na przykład nasza historia to temat zabroniony. Tak napraw­ dę żyliśmy tylko legendami i skłonność do legend występuje jeszcze dzisiaj wśród ukraińskich półinteligentów, którzy lubW mówić o naszej historii przed narodzeniem Chrystusa. Nato­ miast historia, która teraz powraca, powraca bardzo powoli Powraca do młodego pokolenia, ale wątpię, czy powróci kiedykolwiek do tych, którzy już ukończyli szkoły i są obecnie nauczycielami. Oni są nosicielami stereotypów i to głównie antyukraińskich. Największe problemy sprawiała walka z przeżytkami religU' nymi. Ze względu na swą istotę religia wymaga niaksymalizm ' tylko wtedy jest religią. Religia wymaga pełnego oddania sie. idei. W warunkach socjalizmu powstał u nas wariant кой promisowy, kiedy w pracy oddaje się ..cesarzowi co cesarskie • a w domu oddaje się „Bogu co boskie". Wariant ten w jakiej mierze sprzyjał temu, że na pierwszy rzut oka wydawało się. religijność narodu została zniszczona. W gazetach donoszon o prawie pełnej ateizacji, a potem znowu jak miraż zjawiały u 1 sl �nowe ugrupowania protestanckie i nowi nosiciele przeżytków religijnych w świadomości. Walkę przeciwko przeżytkom burżuazyjnym w świadomości najlepiej obrazuje pewne zjawisko, które jest bardzo aktualne W obecnym czasie. Chodzi o wyprodukowanie połowicznego człowieka. Żaden człowiek nie zrezygnuje z tego, bez czego nie może być człowiekiem. Nikt nic zrezygnował z instynktu własności, dlatego że każdy człowiek dąży do samoutwicrdzenia się na ziemi, na której zjawił się tylko jeden raz i chce mieć tutaj grunt pod nogami. Żaden człowiek nie mógł zrezygnować z narodowości, dlatego że to oznacza rezygnację z pamięci o przodkach, z siebie, z pamięci historycznej. I żaden człowiek nie mógł zrezygnować z wiary, bo oznaczałoby to rezygnację z duszy. Stąd też nikt całkowicie nie zrezygnował, a tylko połowicznie. Czym jest religia, kiedy w pracy nie wierzę, aw domu wierzę? Nie jest to j u ż religia, do niczego bowiem nie zobowiązuje. Czym jest świadomość narodowa, jeżeli nie jest związana z obowiązkiem względem narodu, a maskuje się pod narodowym indyferentyzmcm? I czym jest skłonność do włas­ ności, jeżeli nie jest związana z obowiązkiem kochania i po­ mnażania bogactwa ziemi. Ten połowiczny typ człowieka to nasza rzeczywistość. Mamy dzisiaj do czynienia z takimi połowicznymi ludźmi, którym 0 wiele łatwiej jest zawracać do prostszego wariantu życia (w tej kałuży, w której zatrzymaliśmy się), niż iść do przodu w przy­ szłość, w której nie ma tej gwiazdy, która świeciłaby w ich sercach. Otóż, człowiek walczył jak mógł z demontażem osobowości, ale udało mu się zachować siebie tylko w połowie. Istnieje teraz problem jak powrócić do tych wartości, które zadeklarowała przebudowa i o których ciągle myślimy. Czy można powrócić do wartości, które istniały w przeszłości? Przypominam sobie znany wszystkim fakt, jak to Chińczycy doszli do wniosku, że wróble roztrwaniają majątek narodowy 1 zniszczyli w ciągu jednego dnia wszystkie wróble. Potem musieli je importować, gdyż bez nich owady niszczyły jeszcze więcej majątku narodowego. Import wróbli jest śmiesznym przykładem, ale importować wróble jest o wiele łatwiej niż wartości. A my dzisiaj próbujemy importować wróble. Czy możemy wrócić do wartości, które traciliśmy - Polacy na przestrzeni jednego pokolenia, a my na przestrzeni trzech pokoleń? Czy można w ogóle powrócić do tych wartości? Jak je zaszczepić? M o ż e m y sprowadzić książki do nauki historii, importować z zagranicy, dzięki Bogu nasza emigracja pielęg­ nowała to wszystko, tak jak i wiarę, tradycję. Ale na jakim gruncie je zaszczepić, bowiem przywieziona książka jest tylko przywiezioną książką, a nas interesuje typ człowieka wypielęg­ nowanego na tych wartościach. Przed nami stoi zadanie wy­ pracowania nowego typu człowieka. Przemiana człowieka, który nie zdziwił się nawet, kiedy miał miejsce cud i w rosyjs­ kim czy eseserowskim imperium zniesiono cenzurę. Nikt w to me mógł uwierzyć, bowiem cenzura istniała tutaj przed Piotrem po Piotrze, i nagle przepadła. Upadły granice, na których wszystko się trzymało. Jedyna świętość - „nieruszymosf granic", raptem i ona została zburzona. I ten typ połowicznego człowieka nie zdziwił się, nie zrobił z tego swego święta narodowego, lecz po prostu przyjął jako kolejny akt przy­ stosowywania się do warunków życia: życie toczy się do przodu, zmieniają się dekoracje, a my spróbujmy wykroić coś dla siebie w nowej sytuacji. Chcę powiedzieć, że głównym zadaniem obecnie jest powrót do źródeł chrześcijańskich. Jest to problem nie tylko ukraiński, ogóle nie wyobrażam sobie od czego może rzeczywiście f°zpocząć się odrodzenie człowieka. Kryzys człowieka, którego jesteśmy świadkami, przejawia się na poziomie elementarnym, nas brakuje kadr. Jest wiele osób z wyższym wykształceniem. wszędzie brakuje kadr. Brakuje ludzi, którym można byłoby ć - Otrzymujemy pomoc materialną z. zagranicy i trzeba aleźć takich współpracowników cerkwi, którym można za^ac, że tę pomoc sprawiedliwie podzielą. Czyli nic ma zaufania instytucji, w której powinniśmy śmiało wierzyć ludziom. ^ W i e m oni wykonują to przed Bogiem i własnym sumieniem. Щ wszędzie do czynienia z problemem wypracowania 1 0 0 w c u a nowego typu człowieka, na którym można byłoby się oprzeć. I jest to podstawowy problem. Myślę, że nie powinniśmy pokładać nadziei na cud, że wraz ze stabilizacją gospodarczą taki człowiek u nas się zjawi. Czy w ogóle może pojawić się stabilizacja i rozwój bez takiego człowieka? Jest to zamknięte koło, ale myślę, że mimo wszystko mamy przed sobą zagadnienie powrotu do źródeł duchowości, powrotu do tych źródeł, z których pochodzi ludzka autentycz­ ność i odpowiedzialność. Coś przeciwstawnego temu reżimowi, który jeżeli miałbym nazwać go jednym słowem, powiedział­ bym: brak odpowiedzialności, całkowity brak odpowiedzialno­ ści. Właśnie teraz istnieje problem pojawienia się nowego poko­ lenia, które zdolne byłoby do przyjęcia na siebie obowiązku, które oświecone byłoby wiarą, posiadałoby ideały i wierzyłoby w nie. I nie wyobrażam sobie takiego powrotu bez powrotu do źródeł. Nie wyobrażam sobie innej szkoły (nic faryzejskiej, nie formalnej) niż religijna. Musi mieć miejsce odrodzenie człowie­ ka. Myślę, że na naszym gruncie z jednej strony, to będzie bardzo ciężkie, a z drugiej, są przecież, u nas mimo wszystko głębokie tradycje w narodzie. I nie przypadkowo nasi najwięksi filozofowie byli filozofiami religii, a największy poeta opierał swą twórczość na Biblii, i sam pisał w duchu psalmów. To niezwykle ważne, gdyż to jest nasza tradycja i na tej tradycji wychowywane są (może jeszcze nic są wychowywane, bo starzy nauczyciele), ale będą wychowywane nowe pokolenia. Bowiem rzeka powinna wrócić do swego naturalnego koryta, które jest u nas nieprzypadkowe. Chciałbym zwrócić uwagę na istnienie dzisiaj poczucia obcości w narodzie, które przejawia się we wrażeniu, że nie jesteśmy uczestnikami procesu historycznego, lecz w jakiejś mierze oglądamy spektakl, stojąc gdzieś z boku. Ten spektakl przyjmowany jest przez wielu dosyć obojętnie. Przypominam sobie taki epizod, było to w 1972 r. Do celi dano nam tylko jedną gazetę, „ P r a w d ę " . Gazeta bardzo obrażała się na reżysera Tołstonohowa. W Moskwie wystawiono spektakl na podstawie utworu Gogola Rewizor. Była w nim obecna jedna osoba, która nic nie robiła. Siedziała z boku w czarnym ubraniu i w czarnych okularach. Ale wszyscy w jej obecności zachowywali się całkiem inaczej i jej obecność wszystko zmieniała. Sądzę, że przy naszej przebudowie siedzi taka sama osoba, na którą swego czasu obrażała się „ P r a w d a " . I myślę, że nasz komiczny czart z rogami i ogonem jest stosunkowo niewinnym obrazem w porównaniu z fałszem, obłudą, przyzwyczajeniem do kłamstw, osobą wcielającą te pojęcia, która z boku w jakiejś mierze jest reżyserem naszego spektaklu. Jej obecność od­ czuwalna jest wszędzie. I możemy mieć tylko nadzieję, że nie posiada ona sił twórczych, że może jedynie parodiować stwórcę. Jednocześnie w narodzie, w każdym jego pokoleniu zjawia się garstka idealistów, którzy obsiewają niwę narodową, i to jest absolutnie niezmienny atrybut historii. Myślę, że nasza nadzieja związana jest właśnie z pojawieniem się tych osób, które nie będą przechodziły obowiązkowej szkoły fałszu, obowiązkowe­ go samowyrzeczenia i połowiczności. W końcu w jakiejś mierze jesteśmy zintegrowani z ogólnym procesem. Nie chcielibyśmy się c h o w a ć . W Europie sprawy przygotowane są lepiej, ale pamiętam, że jeszcze przed wojną u Orwella pojawił się taki obraz przeciętej na pół osy. Kontynuowała ona zjadanie dżemu, ale ten dżem skapywał, gdyż jej odwłok był odcięty. Już wtedy Orwell mówił o odciętej duchowości współczesnego człowieka. Osa spożywa, nawet z zadowoleniem, ale później okazuje się, że nie może latać. Dzięki wypracowanym instytucjom Zachodu, jak sądzę, istnieją wszelkie możliwości imitacji lotu, zresztą m o ż n a dosyć dobrze imitować, ale przed nami stoi problem odrodzenia duszy. Sądzę, że jest to główny problem, który stoi i przed nami, i przed światem, ale dla mnie ważniejsze jest to, że stoi on przed nami. A nasze odrodzenie możliwe jest tylko pod warunkiem odrodzenia tego typu człowieka, który potrafi latać, człowieka, który potrafi ryzykować, człowieka śmiałego, posiadającego wszystkie te cechy, które są niezbędne dla człowieka naprawdę wierzącego. Dziękuję państwu za uwagę. Oba wystąpienia przełożył Andrzej Zelwak 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63a74f38d31c5c1208aace739955effd.pdf 8f965132f1021d60c7d69019adac8486 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2603 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2420 Title A name given to the resource Repertuar muzyczny w katolickich i prawosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.198-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Banasińska, Renata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Repertuar muzyczny w katolickich i prawosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronowskiego Renata Banasińska Podczas wyjazdów do katolickich i prawosławnych wsi rejonu lidzkiego i woronowskiego dokumentowałam zachowa­ ny tam folklor muzyczny. Niniejszy tekst jest pierwszą próbą opisania i usystematyzowania zebranego materiału. Skupiłam się głównie na badaniu muzyki wokalnej. Nie znaczy to, iż całkowicie zrezygnowałam z zapisu repertuaru instrumentalnego. Stanowi on jednak niewielką tylko część zarejestrowanego materiału, dlatego nie będę się nim tutaj zajmować. Różnorodność zapisanych pieśni zmusiła mnie do dalszych ograniczeń. Zrezygnowałam z włączenia do opisu pieśni religijnych, tzn. pieśni śpiewanych w kościele i cerkwi, pod krzyżem w czasie nabożeństw majowych, czerwcowych i październikowych, oraz pieśni związanych z czuwaniem przy zmarłym. Ze względu na ich odrębny charakter, należałoby poświęcić im osobne opracowanie. Będę zatem mówić o reper­ tuarze, związanym z obrzędami dorocznymi i rodzinnymi (wesele) oraz o pieśniach, pozbawionych obrzędowego kontek­ stu wykonawczego. W badaniach posługiwałam się własnym kwestionariuszem. Pytania, jakie zadawałam swoim rozmówcom, podzieliłam na grupy, dotyczące: a) repertuaru, jego specyficznych określeń gatunkowych i wykonawczych, b) tradycji przekazu tego repertuaru, c) jego oceny w oczach grupy własnej i sąsiedniej. W wielu wydarzeniach muzycznych (m.in. czuwaniu przy zmarłym i wielkanocnym kolędowaniu) mogłam brać bezpośre­ dni udział, nie tylko rejestrując na taśmie, ale i śpiewając razem z hłykalnikami czy śpiewakami pogrzebowy mi. Rozmowy o tradycji muzycznej prowadziłam w sześciu wsiach: Papiernia - wioska chłopska, katolicka, Radziwoniszki - wioska chłopska, katolicko-prawosławna, Feliksowo - wioska chłopska, prawosławna, Powłoka - wioska chłopska, katolicka, litewskojęzyczna, Rouby - okolica szlachecka, parafia wawiórska, Surkonty - okolica szlachecka, parafia pielaska. Podstawowe pytanie, na które szukałam odpowiedzi, prowa­ dząc badania, można sformułować następująco: czy w tym tak zróżnicowanym świecie pogranicza religijnego, językowego i społecznego da się zaobserwować jakieś prawidłowości w doborze repertuaru muzycznego? Zauważyłam, iż dobór ten jest wyraźnie uzależniony od świadomości grupy - od jej obrazu własnego. Dużą rolę odgrywa tu zwłaszcza podział społeczności lokalnych na szlachtę i chłopów (zwanych muzykami): Kiedyś na przykład tak było, że okolica i wioska, o tak, jak u nas Surkonty i Pielasa. To już :.a polskim czasam z Surkontów do pielaskiej dziewczynki chłopak nie chodził, a z naszej wioski dziewczynka nie będzie rozmawiać z tym chłopcem. Bo za to, że tam szlachta, a tu wioska. (JSPicl5) Okolicy byli i wioski byli. Tak w okolicach po drugiemu, a w wioskach po drugiemu też rozmawiali. (RBRoubl) Analiza zarejestrowanego przeze mnie materiału muzycz­ nego wskazuje na odrębność repertuaru okolic szlacheckich i wiosek mużyckich. W Pieluńcach, w Pieluńcach. No, ale wszystko jedno pisali i w historii polskiej, że Wielkie Księstwo Litewskie, na mapie. Wielkie Księstwo Litewskie - od Bałtyckiego morza aż do Czar­ nego Morza zajmała Litwa. No, tych Krzyżaków, Niemców to przecież pobiła Litwa. Potem Jadwiga przyłączyła się do Jagiełły tego i zwalczyli Niemców. A to prawda, że dadwiga Litwinów chrzciła? Jadwiga, Jadwiga. A Polskę chrzciły Czechy. A potem Jadwiga ochrzciła Litwinów. Tut niegdzie obrazik jest, jak chrzciła. Ksiądz dał. A ten Jagiełło nieładny był taki. To czemu ona za niego poszła ? No, bardzo napadali Krzyżacy. Trzy rozbiory byli, a teraz czwarty był rozbiór Polski. To chyba też uczyli się w szkole? Tak, ale nas to uczą tylko polskiej historii. No, to ja też z polskiej historii mówię. No i ona przyłączyła się do Litwy. I Litwini ją obronili od Niemców. Bitwa pod Grunwaldem była. No tak, o tym słyszeliśmy. A ci surkontowscy Polacy to w domu mówią po prostu czy po polsku? żona: Po prostu. Jedne po prostu, drugie po polsku. Ale oni bardzo umieją po polsku. żona: O, oni umieją po polsku. Oni, jak przyjedzie polski ksiądz, co po polsku mówi, to oj, jak usłyszeli jedno słowo po polsku czysto. To tak już im dobrze, jak kazanie ksiądz ma. My to znamy, bo my razem żyjemy, to znamy. No, to pewnie, że każdy swój język lubi. A pani jaki język się najbardziej podoba? żona: No, mnie polski, ja rozumiem lepiej po polsku, jak po litewsku. Po litewsku ja słabo rozumiem. I mnie tak, jak tym Surkontom: jak polski ksiądz, to mnie nadto dobrze. Wszystko rozumiem. A, tutaj to i po litewsku i po polsku słabo rozumią. żona: A po litewsku, to tak, że jak po nauce, to ja nic nie rozumiem. A tutaj, to ja książeczki polskie czytam, do kościoła wszystko i do polskiej szkoły chodziła, no, to ja rozumiem wszystko. A tam nie. A w kościele pani po polsku się modli? żona: Po polsku, kiedyż ja po litewsku nie umiem. I pacierze, i wszystko, ja tak nauczona już. Ona i tak, i tak nie umie. Ale pan się modli po litewsku? Ja tak, tak. Mnie lżej po litewsku czem po polsku. żona;l książeczki jego po litewsku, wszystko. A moje książeczki polskie. I ja wnuczki nauczyła też po polsku. A wnuczki jakiej nacji? Wnuczki, jak wam powiedzieć, mamusie Polki, a ojcowie moje syny. Oni w Wilniu żyją, ale nie rozmawiają po litewsku. No, to jednego zastawiła żona, że trzeba, żeby się uczył na litewski język, bo pójdzie z roboty. żona: U nas nie ma takich, co by po polsku, słabo. Mało kto mówi. Można powiedzieć tak, że i nie ma. To czym się różnią ci Polacy wioskowi od Litwinów? Wioskowych to tutaj nie ma Polaków, tylko Białorusy. / oni piszą się Biełarusy? Nie, oni piszą się Polaki. żona: Polaków tutaj dużo jest. To dlaczego oni piszą się Polacy? 198 1. Repertuar okolic szlacheckich Szlachcic to ktoś, kto chodzi do kościoła i rozmawia po polsku: No, to oni lam toż samo szlachta - i po polsku, i w kościele. (DZSurl) �A to Polacy byli szlachta? - No, musi byli Polaki. (DZSurl) W a ż n y m elementem tradycji muzycznej okolic szlacheckich byi repertuar obrzędowy, związany głównie z Bożym Narodze­ niem, Wielkanocą i dożynkami. M o i rozmówcy pamiętają jeszcze, popularny przed wojną, zwyczaj chodzenia w święto Trzech Króli z gwiazdą i kolędowanie przebierańców, podczas którego śpiewano polskie kolędy. Przebierano się za anioła, diabła, śmierć, kozę. / każdy ma swoje: diabeł po diabelska, anioł po anielsku (RBSurl). Istniała także tradycja organizowa­ nia w okresie Bożego Narodzenia przedstawień, zwanych Herodami. Zwyczaj wielkanocnego kolędowania istnieje do dzisiaj. Hłykalniki, obchodząc chaty, śpiewają najpierw pieśń religijną, a następnie pieśń świecką dla panny lub kawalera: - Na Wielkanoc chodzili po domach. Śpiewali już te pieśni: ..Alleluja",,,Chrystus zmartwychwstań jest". Wszystko kościel­ ne. Potem ,,Wino" śpiewali dla panienek. - A dla gospodarza śpiewano coś? - Nie. Tylko „Wesoły nam dziś dzień nastał". - A dla kawalera? - A dla kawalera też śpiewają. Po drugiemu. Też tak„ Winem zielonym'' - inne słowa, ale też tak samo. (RBRoub 1) Ważnym wydarzeniem, dziś już prawie całkowicie zapom­ nianym, były dożynki. W pamięci moich rozmówców zachował się fragment pieśni dożynkowej Dożęli żytka aż do odłogu z refrenem Plon żytka plon ze wszystkich stron. W repertuarze szlachty nie ma pieśni, związanych z ob­ rzędem weselnym. Tak o tym mówią mieszkańcy okolic: U nas nie śpiewają. To u szłachtów nie było. To tylko po wsiach. Za stołem rozmaite pieśni, a przy błogosławieństwie „Serdeczna Matko" (RBRoubl). Łatwo zauważyć, iż w repertuarze ob­ rzędowym okolic szlacheckich widoczna jest dominacja pieśni religijnych nad świeckimi. Za szczególnie ciekawe uważam pieśni nowiniarskie, po­ wstałe w związku ze zdarzeniami, jakie rozegrały się w poblis­ kich wsiach i lasach w czasie I I wojny światowej: Szumi las Piaskowski, Ach, Boże mój, Boże, czy Wesele w Powłoce. Ich autorami byli anonimowi świadkowie wydarzeń. Ważnym elementem repertuaru muzycznego szlachty są pieśni ułańskie, np. Przybyli ułani pod okienko oraz pieśni legionistów, np. O, mój rozmaiynie. Oprócz nich śpiewa się popularne pieśni ludowe: Nie przytulaj mnie do siebie, Z tamtej strony jeziora (wykonywane na melodię znaną we wschodniej Polsce), czy W ciemnym lesie ptaszek śpiewa. Dużą popularnością cieszą się piosenki, pochodzące z przed­ wojennych nagrań płytowych: Rebeka, Umówiłem się z nią na dziewiątą. W okolicach szlacheckich za polskim czasem or­ ganizowano tzw. wieczorynki, na których bawiła się młodzież szlachecka z pobliskich okolic: Bufet na miejscu obficie zaopatrzony. Tam wypitka, kto może, pije, kto może, je, czekolada, tam cukierki różnego sortu. I była świetlica. Gramo­ fon był. (RBSur2) Orkiestra w składzie: skrzypce, bęben, harmonia, bas oraz cymbały, grała oberki, mazury, polki, fokstroty, kadryle i krakowiaki. W okolicach chętnie śpiewano także piosenki z obiegowego repertuaru polskiego, rozpowszechnianego w okresie między­ wojennym przez polskie radio i szkołę: Hej, tam pod lasem coś błyszczy z dala, Szła dzieweczka do laseczka, Koło mego ogródeczka. Do dzisiaj szlachta słucha polskiego radia, przej­ mując z niego wiele popularnych piosenek: Zloty pierścionek, Cicha woda brzegi rwie, Zielony mosteczek. W repertuarze szlacheckim można też spotkać nieliczne przykłady ballad, пр.: Świeć księżycu, świeć wysoko. Swój polski repertuar szlachta czerpała i czerpie z tradycji ustnej, przedwojennej szkoły, nagrań płytowych, polskiego radia oraz śpiewników przywożonych z Polski: On wtedy Z wojny przyjechał, to poprzywoził dużo tych tam takich piosenek. Polskie wojenne, jak to kiedyś tam w armii służyli. Swoją ręką prosto pisał. (RBRoub2) Charakterystyczną cechą omawianej grupy jest rozszerzanie tradycji lokalnej o nowy polski materiał, przenikający przez radio lub kontakty z Polakami z Polski. W ten sposób szlachta pragnie podkreślić swoją przynależność do kultury polskiej. Zjawisko to potwierdzają opinie moich rozmówców, dotyczące piosenek białoruskich, rosyjskich, ukraińskich czy litewskich. Postrzegane są jako repertuar obcy; mówi się o nich z wyższoś­ cią: bredniuszki, proste takie, albo z niechęcią i dystansem: nowomodne. My śpiewali po polsku tylko. Po rusku nie umieli i nie umiemy teraz. (RBSur2). W rzeczywistości jednak niektóre białoruskie, rosyjskie czy ukraińskie piosenki są im dobrze znane, chociaż niechętnie się do tego przyznają. Wiele pieśni, śpiewanych w wioskach po prostu, w okolicach No, bo oni chcą tak. To jak kto chce, to sobie nację wybiera? żona: Jak kto chce. Jak była w domu - to Polska, a teraz wyszła za mąż - i Litwinka. A teraz ma pani zapisane w paszporcie „Litwinka"? żona: Litwinka, ten mnie przepisał od razu. A jak w domu była, była Polka. A tak w sercu, to jak się pani liczy? żona: No, ja po litewsku to nic nie umiem. To jaka ja Litwinka? Po polsku z wami trochę umiem. A w wiosce, to słowo tak, słowo tak. Ale w paszporcie Litwinka. Mnie on zapisał w paszporcie raz, przewrócił wszystko. A jak się pani liczy? żona: Ja Polka, jakaż ja Litwinka? Pacierzy umiem po polsku, wnuczki nauczyłam po polsku, dzieci nauczyłam po polsku, oni do komunii, do spowiedzi wszystko po polsku. Jakaż ja Litwinka, kiedy ja nie umiem po litewsku. Polka. A wiara polska i litewska są takie same? żona:Tak, takie same. Wiara polska i litewska to bez różnicy, nie ma różnicy. A tych Białorusów wiara to też taka sama? żona: Taka sama. Już prawosławnych - nie. Już inna wiara. Bardzo tamta wiara się różni? żona: O, co tam. Ni różańca tam nie ma, ni szkaplerzy. U nas Sakrament, a tam takie bułeczki dają. A tutaj w wiosce nie ma ludzi czystej nacji? A nie, nie. Tutaj prosty ludzie, ani on rozumie, co to jest nacja, co to język, wszystko. A co to jest nacja? No, język. A czysta nacja? Tego tak nie mogę powiedzieć. To, musi, czy czysty Polak, czy czysty Litwin? / kto to jest czysty Polak? U nas? Nie, u nas nie. Tam tylkochata jestjedna. Oni byli Polacy i jest Polacy. Surkonty też. Tam wszystkie Polaki. Jagiellońskie osadnicy. Oni tylko po polsku. A czyści Litwini? Jest, oczywiście. O, uczyciele, co jest koło kościoła - to oni z Litwy. I dzieci uczą po litewsku. A ksiądz też czysty Litwin? Litwin ksiądz, o. A czysty Polak to musi być katolikiem? Katolikiem, tylko katolik. A Polak prawosławny jest? Może gdzie jest i u Polaków. A Polak - luter? O, luter to co innego. U nich to i produkty inne. Ja słyszałem, że oni psów jedzą, u nich przyjęto jest, że można. A w Surkontach to polska szlachta mieszka? Polska, polska. Ich Jagiełło tutaj posadził. Surkonty, potem tam dalej jest Paszkiewiczy, Giesztowty. To szlachta, oni z Polski tutaj poprzyjeżdżawszy. A oni różnili się od tych wioskowych? O, oni różnili się. Oni nie żenili się nikt. Ze starszych ludzi ani jeden. Teraz to już żenią się, już pomieszało się. żona: Kiedyś to zabawa zrobią, to tylko oni. Oni nie chcieli nas tańcować. Nie było tej mowy. 199 �śpiewa się po polsku. Szlachta zachowuje ich melodię, a biało­ ruski tekst zastępuje polskim. Śpiewaki - hlykalniki, jak po białorusku. Śpiewali już te pieśni: „Alleluja". Potem „Wino" śpiewali dla panienek. Nie: „Da winoż" - „Witaj winem zielonym" one śpiewają. „Da winoż" to śpiewają pa hetych wioskach. Pa prostu. To u Ruskich tak śpiewają i u te... proste już te śpiewają, choć i Polaki, ale śpiewali „Da winoż". A roubowskie śpiewają „Witaj winem zielonym" (RBRoubl). Mieszkańcy wiosek mużyckich, chcąc kolędować w okolicy, musieli uczyć się piosenek wielkanocnych nie tylko po prostu, ale i po polsku. - A jak przychodzili ci z Papierni, to śpiewali po polsku czy po prostu? - Nie, po polsku „ Wesoły nam dziś dzień nastał". Tylko już, jak winszują tak, winszują tam już w końcu, i jak tam już Matka Boska chodziła i tego tam, a w końcu tego... winszuje ichmości, a oni mówią: winszuje wachmości. (RBRoubl) Mieszkańcy okolic, pytani o to, jakie piosenki najbardziej im się podobają, odpowiadali: Polska, to mnie zdaje się ładna (RBSurl). W ich wypowiedziach często powtarzało się sfor­ mułowanie nasze polskie piosenki (RBRoub2). Zatem piosenka ładna, to według moich rozmówców - piosenka polsfTa. Charakterystyczny dobór repertuaru muzycznego jest świa­ dectwem odrębności kulturowej szlachty od mieszkańców wiosek chłopskich i zarazem pozwala jej tę odrębność wyrażać. Jest to nie tylko poczucie przynależności do wyższego niż chłopi stanu, lecz także polska tożsamość, związana z komplek­ sem szerszym niż „świat nacji i wiar" - z kulturą narodową. Muzyki mówią o sobie: Z dawna tutaj mieszane ludzie żyją, po połowie katolicy i prawosławni ( A E M y t 1). Wioski chłopskie są miejscem wzajemnego przenikania się dwóch wyznań: katolickiego i prawosławnego, oraz języków: białoruskiego, rosyjskiego, polskiego i litewskiego. Mieszkańcy wiosek na pytanie o to, jakie piosenki tutaj się śpiewa, odpowiadali: Jak kto umie, takie śpiewa. 1 polskie i ruskie, i litouskije. Usielakije my śpiewali. (RBPow2) Jak „Kasił Jaś koniuszy nu", to u radiu śpiewajuć. Wszelakie tam, ukraińskie, no, wszystkie rozumiejemy, polskie, ruskie, białoruskie. (RBRadz4) Wypowiedzi te znajdują swoje potwierdzenie w repertuarze muzycznym muzyków. Jego podstawę stanowią pieśni ob­ rzędowe i liryka. W świadomości moich rozmówców istnieje podział reper­ tuaru obrzędowego na prawosławny [ruski, białoruski) i katoli­ cki (polski). Do repertuaru prawosławnego należą pieśni jurjewskie, związane z pierwszym wypasem bydła na św. Jerzego (6 maja). Dzień św. Jerzego obchodzony jest uroczyście tylko w cerkwi, stąd brak tradycji tych śpiewów u katolików. Wiele lat przeżyli i nie wiedzieli, kali to Jerzego bendzie. W naszym kościele nie odbywajtsia i nie wiedzieli, a w tym roku dowiedzielisia - 23 kwietnia. (RBRadzl) Z kolei u katolików istnieje zwyczaj całonocnego czuwania przy zmarłym i śpiewania w tym czasie, przez specjalnie do tego wybranych śpiewaków, pieśni pogrzebowych. U prawosław­ nych podczas analogicznego czuwania śpiewa się psalmy i modlitwy cerkiewne. W wioskach mużyckich współistnieją dwie tradycje: katolic­ ka i prawosławna. Członkowie obu tych nacji razem żyją i razem pracują. Są sąsiadami, zawierają małżeństwa. Od pokoleń obie tradycje przenikają się. Przykładem tego może być wspólne kolędowanie na Wielkanoc czy też przejmowanie przez prawosławnych zwyczaju śpiewania pieśni podczas czu­ wania przy zmarłym. W 1994 roku braliśmy udział w wielkanocnym kolędowaniu w czasie świąt prawosławnych. Organizatorami obchodzenia domów byli katolicy. Później dowiedzieliśmy się, iż w czasie świąt katolickich nie kolędowano: - Dlaczego? - Jakoś nie zorganizowali, i deszcz padał. W Wielka Sobota chodzi/i do kościoła, do Białohruda. I mówili: może iść. I nikt nie przyszedł. I tak astałosia. A na Ruskie Hela zorganizowała (RBRadz3). Wspólne kolędowanie katolików i prawosławnych jest czymś tak naturalnym dla mieszkańców wiosek, że moje pytanie: Kto chodził po domach? Katolicy do katolików, a prawosławni do prawosławnych? było przyjmowane z pew­ nym zdziwieniem: Nie, ta sama grupa, razem chodzą, kto umie, kto jenzyk liepszy ma. (RBRadzl) A oni mówili coś na tych ludzi w wiosce? żona: A jakże: chamy, barciaki. A jak wy myśleli? A wioskowi na nich coś mówili? żona: No, co my na nich możemy mówić? A oni nas: chamy, barciaki. Chamy to wzdragniesz się, a barciaki to nie. To oni sami nie rozumią. A dlaczego „barciaki"? Tutaj, mówią, była puszcza. Tu gdzie Pielasa, to wielka była puszcza. I potem ludzie niszczyli ta puszcza i się budowali. I tutaj byli potężne takie sosny, że mówi, „borście" ich nazywali wtedy. To jakoś, że z białoruskiego języka to pochodzi „borście". I ta wioska... Tutaj trzy Pielasy jest, słychali? Jest stara Pielasa, nowa Pielasa i barciańska Pielasa. A wiadomo, kiedy Pielasa powstała? Mój ojciec chrzczony jest w Pielasie, to on opowiadał. To znaczy, że te Szumielewiczy, oni pochodząaż z Dziatława, aż zza Lida. Tutaj oni przyjeżdżali do pracy piłować ten las, ta puszcza. No, a ziemia przedawała się. I oni, znaczyć, tutaj zakupili. I przyjechali tutaj żyć. A o naszej wsi nikt nie wie. To tutaj z jednym Litwinem, uczonym, szedł on. Mówi: Skąd powstała ta nazwa „Pieluńcy"? Znajesz, po polsku „zamek", a po litewsku „pilis". A tutaj Pieluńcy. To znaczyć - kiedyś tutaj zamek stojał. Ale ja tam nie wiem. Nie pamiętam i nikt nie mówił tego. A ta szlachta surkontowska to była nacji polskiej? Tak, to wszystko Polacy byli. A była szlachta litewska albo białoruska? Nie, nie, nie było. Ja nie wiem, szlachty litewskiej chyba nie ma. Na pewno nie ma. Ja pamiętam, za polskim ja do szkoły chodził do Pielasy z nimi, to oni w domu tylko po polsku rozmawiali. I jakoś u nich już po drugiemu było. I odzienie u nich już nie takie. Takie jakieś prościejsze odzienie nosili. Jakoś troszeczkę odliczali się. / oni z wioską się nie przyjaźnili? O nie, żadnego z wioską do czynienia nie mieli. A już tam z oddali, zza kilometrów dziesięć, oni już tam schodzili się, tak i żenili się. Ale teraz już tak nie ma. Jakoś jak zaszli te Sawiety, tak już porownowali. Teraz była ta sekretarsza z sielsowietu. To ona mnie pytała się, kto ja po nacjonalności. Ona mnie Polakiem zapisała. A wcześniej pisał się Litwinem, i to z dawnych. O, widzi, jak robi się. Zapisała Polakiem, i wsio. Dlaczego? Ja nie wiem. Kiedy piszą, to oni pytają się, jakiej nacjonalności. A ona i nie pytała się. / nie chciał pan tego zmienić? Ja nie zmieniał, już mi nie trzeba. A dzieci w paszportach zmieniali na Litwinów. A żona co ma w paszporcie? Ja pisał i żonę i siebie Litwinami. No ona i nie Polaczka, nie. Ale przecież po litewsku nie mówi. Umie ona po litewsku jeszcze lepiej jak ja. A mnie zdaje się, że jak człowiek rozumny, to czy on Polak, czy on Ruski, to wszystko należy do człowieka, jak jego rozum. Ojciec mój za Polski to i bardzo dobrze rozmawiał po polsku. Rada gminna taka była. To on był tej rady... jak to, po rusku: predsiedaciel. Polskiej rady? Tak, tak, polskiej. Ale liczył się Litwin? Litwin, Litwin. On już jednego trzymał się. 2. Repertuar wiosek m u ż y c k i c h 200 �Tradycja wielkanocnego obchodzenia domów jest bogata i wciąż żywa. Wykonawcy potrafią zaprezentować dużą liczbę wariantów tekstowych pieśni wielkanocnych do jednego, po­ wszechnego w tym rejonie typu melodii. Hłykalnicy śpiewają najpierw pieśń religijną dla gospodarza, a następnie jeden z nich recytuje orację (powinszowanie). Jeżeli w domu mieszka pa­ nienka lub kawaler, śpiewa się dla nich pieśń świecką Wino: Na Wielkanoc chodzili na pierwszy dzień wieczorem. Razem i idziem. U katolików polską śpiewano:,, Wesoły nam dziś dzień", a u Rus­ kich ,,Chrystos waskres". A dla panienek, to „Winoż, wino zielano" (RBRadz3). Pieśni, śpiewane u katolików i u prawo­ sławnych, różniły się tylko językiem (u prawosławnych były rosyjskie i białoruskie, a u katolików - polskie), melodia pozostawała ta sama. Tak było w wypadku pieśni religijnej Alleluja. Natomiast Wino wszędzie śpiewano po prostu. Również dobrze w pamięci moich rozmówców zachowany jest repertuar weselny. Pod względem tekstowym nawiązuje on zarówno do tradycji polskiej, jak i białoruskiej (a w parafii pielaskiej także i litewskiej). Przy pożegnaniu panny młodej z domem może być wykonywana pieśń z polskim tekstem Siondaj dziewczyna, siondaj kochana, śpiewana jednak na melodię właściwą dla zachodniej Białorusi, lub też typowo białoruska (tekst i melodia) Dzie b ja nie jechała, dzie by ja nie szła. Gdy wyprawiają młodą do ślubu, śpiewa się W zielonym gaiku w wersji znanej na Podlasiu. Pieśń dla sieroty Biała sukienka, srebrny pas znana jest także w Polsce (między innymi na Podlasiu i Mazowszu). Po białorusku śpiewana jest natomiast Czerwona kalina, a biełyja kwiecie. Drugą ważną grupę utworów, obok obrzędowych, stanowi liryka, głównie białoruska. Są to warianty pieśni, znanych powszechnie na Białorusi: Tuman jaram, A u połi wierba, oraz powszechnie znane nic tylko na Białorusi, ale i we wschodniej Polsce piosenki typu Kasił Jaś kaniuszynu. Z repertuaru polskiego możemy wymienić: Nie przytulaj mnie do siebie (tekst i melodia znana też na Podlasiu), popularną balladę Podolanka, czy pieśni liryczne Rano, rano, raniusieńko, rano po rosie i W ogrodzie róża trojaka (śpiewana na melodię Czerwona róża, biały kwiat). Mogę zaryzykować stwierdzenie, iż o ile same teksty pieśni znajdują potwierdzenie w repertuarze polskim, o tyle ich strona muzyczna związana jest z tradycją zachodniej Białorusi. Podo- Rozmowa w Pielduńcach (JCPielunl) Kiedyś to było jedno toż same, córka moja uczyła się na litewskim języku w Wilnie, a teraz w Lidzie żyje na Białorusi. Wyszła za mąż za Polaka. Ona teraz Polska jest czy Litwinka, jaka? W paszporcie Litwinka, Litwinka i liczy się. Paszport Litwinka, a rozmawia tak po białorusku, po polsku nie może gadać. Żona moja też Litwinka, a ja Polak. A córka? Córka Litwinka, a syn Polak, ja nie wiem, ona jak się tam uczyła, to trzeba było paszport wyrobić. To jak na litewskim języku uczyła się i tak dali, uczyła się w Litwie, to i paszport taki. A syn uczył się tutaj i już tak Polak został. Czy często się Litwini i Polacy żenią? Tak. U nas tutaj, jak w jednej religii i wsio tutaj ciągnie taka, jak to powiedzieć, żyła... żyła ciągnie do Litwy tutaj, i to z dawnych lat. Jak kiedyś, to mówią, że tutaj była, wszędzie tutaj to Litwa była. Brześć Litewski, nazywają go tak. No potem, to jakoś tak rewolucja przechodziła, przechodziła i... stało, jak Jagiełło z Wand..., z tej, z Jadwigą ożenił się, i to już Polska, i od tego czasu więcej było Polaków jak Litwinów, przecież i Litwini przechodzili na ten, na Polskę. Teraz i tutaj, w tej wsi, ta wieś z dawnych litewska była, więcej już Polaków w nacji. W nacji stoją Polak, w paszporcie, a rozmawiają po białorusku i po litewsku, oj sami z sobą, i w mieszkaniu po litewsku też rozmawiają, ale w nacji to Polak, Polak. My po polski rozumieli lepiej jak po litewski. Litowski ciężki język, a polski lżejszy, i wszyscy teraz młodzież po polsku, jak ksiądz rozmawiał w kościele, już wszyscy oni rozumieją. Białoruski bieństwo warstwy muzycznej do folkloru białoruskiego jest wyraźne w stosowaniu manier wykonawczych, nawiązujących do tradycji wschodniosłowiańskiej i litewskiej. Przykładem tego jest wykonywanie pieśni na kilka głosów - Jadzia, Hela, pomahaj (RBRadz2), Na głosy łatwiej (RBPapl). Inną manierą wykonawczą jest apokopa (w Polsce znana tylko jako efekt oddziaływania kultury litewskiej, białoruskiej i ukraińskiej), a także specyficzny sposób śpiewania: to stulietnyje dawności, pieśni z Biełarusi, i tak zaciahujuć śmieszna (RBRadz2). Mieszkańcy wiosek katolickich na terenie, który badaliśmy, dzielą się na litewskojęzycznych i nielitewskojęzycznych. W parafii pielaskiej (Pielasa, Pieluńce, Powłoka, Leluszki, Dubińcy) mieszkają tzw. Litowcy (Litwiaki, Litwiny). Wydaje się, iż stanowią oni zwartą grupę, wyróżniającą się w sposób szczególny spośród innych wsi mużyckich. Ich repertuar muzy­ czny jest wzbogacony o pieśni litewskie, znane w Dzukiji, części Litwy graniczącej z Białorusią, пр.: Soldi gardi arielkała [Słodka jest wódka], śpiewana na weselu lub w czasie wieczoru panieńskiego), czy O kieno żali sodai [Czyje są te zielone sady]. Sami mieszkańcy Pielasy i otaczających j ą wiosek czują się bardziej związani z tradycją lokalną niż litewską: Prychodziat chłopcy, no to jakżeż budziesz śpiewać pa litousku z saboju. To śpiewali takije, kab i jam rozumieli. O, jak. (RBPowl) Ipolskie i biełaruskie pośpiewaju, jakuju choczesz. To jakuju teraz śpiewać, polsku czy biełarusku? (RBPowl) Moi rozmówcy określali pieśni jako polskie, białoruskie czy litewskie na podstawie języka. W wielu wypadkach jedna melodia miała kilka wariantów językowych. A pieśni ładne to według nich te, które: a) mają zrozumiały tekst (są śpiewane po polsku, białorusku czy rosyjsku), b) śpiewane są na dwa lub nawet trzy głosy, c) są utrwalone w tradycji wioskowej. Jak dwoje, troje, to już i głos każdego słychać, grupą, grupą zawsze. Ot, nrawićsia. Od rodziców, od koleżanek na wiosce. (RB Radzi) Jak ja razumieju, to jany mnie charoszyje. Każda pieśń jest maja, swaja, duszeunaja, zalubounaja i tym podobna. Taka Żyźnienaja, nu jak skazać, od serca, od usiaho szczyraha, tak od lubwi do starości. (RBRadz4) to pochodzi od tego języka, tak, ot, po polsku kwiecień, a po naszemu kwietka, rozwije się - po polsku, a po naszemu: rozkwietła. Ja po litewsku, jak te we wsi rozmawiają, to rozumiem, nie wszystko, ale rozumiem dużo czego, a jak już te po żmuńsku, czysto po litewsku mówią, co przyjadą, mnie ciężko z nimi rozgadać się. U nich cztery języki litewskie, ja nie wiem, jakie tam, jakoni tam sami z sobązgadająsię, no oni sami z sobąnie zgadają się. Litewcy z Litewcami nie zgadają się, nie rozumieją wszyst­ kiego... Różne są takie te języki, cztery, żmaciszki, żmuciszki, tak jak u nas Litwini rozmawają. Żmaciszki ja nie ponimaju. Żmaciszki to po żmudzku? Da, da, po żmudzki. Ta wieś tutaj to Pieluńcy i tutaj Litwini z dawnych lat. No Polacy, Polaków dużo jest, no oni wszystkie rozumieją po litowsku. Po naszemu, po prostu oni tutaj roz­ mawiają, a z tym, z wileńskim, to im trudno zgadać się. Powłoka Litwini, Podzitwa Litwini, Druściniki i wszystko, Dubińcy, Pielasa, jeszcze tutaj, jak o, to w Dubińcach, to po polsku nikt nie będzie gadać, chyba tylko kto od szkolnych lat, tak jak i ja, a tak to nikt nie będzie gadać po polsku. Tak po białorusku, to wszystkie rozumie­ ją, wszystkie jak jeden. Ja w polskiej wiosce rodzony, tam wszyscy Polacy - Wołdociszki, to z Druścinik na lewo, to Wołdociszki, Dziesztowce. A Białorusy, to trzeba będzie iść za błoto na Wawiórkę. Tam Białorusów jest, bo tutaj nie ma Białorusów, tylko który w kołchoz przyjechawszy, to tak pare ludzi. A tak wszyscy Polacy, który tutaj urodzony, to wszystko Polacy w ta strona. Prawosławnych nie ma u nas. Białorusy, to tam. Ja nazwyam się Białoruś, jak teraz, ale my szczyta... my liczym sami siebia Polakami, który do kościoła, a prawosławny już do cerkwi. Tu u nas takich, no wszystko jedno, które przyszedłszy do nas, czy 201 �3. Indywidualności muzyczne. Repertuar pani Jadwigi Gabis Pisząc o tradycji muzycznej okolic i wiosek rejonu lidzkiego i woronowskiego, nie mogę pominąć wybitnej śpiewaczki, którą spotkaliśmy w parafii wawiórskiej - pani Jadwigi Gabis. Urodziła się ona, wyszła za mąż i mieszka w Papierni - katolic­ kiej wiosce chłopskiej. Jej repertuar muzyczny wykracza jednak poza zakres pieśni śpiewanych przez chłopów. W repertuarze pani Jadwigi są między innymi następujące ballady: a) o zamianie dziewczyny w kalinę {Miała matula syna adnaho) , b) o uwodzicielu licznych kochanek, który próbuje utopić dziewczynę {Jaś koniki poił, Kasia wodę brała) , c) o narzeczonym, który powraca do domu w chwili ślubu ukochanej z innym {Góral żegna swon góralkon) , d) o samobójczej śmierci dziewczyny, uwiedzionej przez ukochanego, który potem również się topi {Oj, nie ma takiej pięknej, nadobnej) ", e) o siostrze, która za namową kochanka truje brata {Podolanka) [tę balladę zarejestrowałam również w Radziwoniszkach]. Pani Jadwiga, na pytanie, skąd zna piosenki, które wykonuje, odpowiada: Czy gdzie posłyszysz jak, a czy kto przyjdzie pośpiewać i ty je posłyszysz. Pomyślałam, iż informacji o źród­ łach jej repertuaru należałoby szukać w historii jej życia. Pani Jadwiga jest sierotą. Moja mamusia mnie dziesięć miesięcy zostawiła. A tatuś mnie zostawił, jeszcze osiem lat nie było. siedem z połową. I tak, o, po ludziach (RBPap 1). Gdy skończyła 15 lat, poszła na służbę: pracowała w Radziwoniszkach, w majątku państwa Jegodowskich, później w szkole w Białohrudzie, i wreszcie w majątku pana Klemowicza w Papierni. Ponieważ była powszechnie lubiana i znana z dobrego głosu, śpiewała na weselach i pogrzebach. W p ł y w na ponadprzeciętny charakter jej repertuaru muzycznego miały zatem: a) praca w majątkach, gdzie obracała się w środowisku służby' dworskiej, b) „ z a w o d o w e " śpiewanie na weselach i pogrzebach. 25 26 21 2 Pani Jadwiga śpiewa piosenki ze swojego zeszytu 23 Niniejszy tekst nie jest pełnym obrazem, a tylko próbą ukazania wzajemnych zależności pomiędzy samoświadomością mieszkańców okolic i wiosek a ich repertuarem muzycznym. Zauważyłam, iż zależy on od stopnia izolacji poszczególnych grup społecznych wobec siebie. Szlachta, jako grupa izolująca się, o silnym poczuciu swojej odrębności, zachowała własną tradycję, nawiązującą do polskiej kultury muzycznej z pierw­ szej połowy X I X wieku. Teraz już wszystko zrównało się. U nas kiedyś z Papiernią to my nawet nie kolegowali, czy zabawa jaka, czy jakie wesele, to jedne do jednych nie chodzili (RBRoubl). Podtrzymywali oni tradycję polską, świadomi swoich związków z polskim narodem. Stąd też odmienne kryteria doboru gatun­ ków muzycznych, kształtujących ich repertuar. Muzyki, stanowiąc grupę otwartą, nie izolującą się, pod­ trzymują swój własny, lokalny repertuar i nie identyfikują się przy tym z żadnym narodem (polskim, białoruskim czy litews­ kim). Stąd też chłopska tradycja muzyczna przesiąknięta jest zarówno elementami białoruskimi, jak i polskimi, rosyjskimi czy litewskimi. przyjechawszy, to one na naszu wiaru przeszedłszy, na polska. Białorusy u nas też do kościoła chodzą, cerkwi u nas nie ma, tych soborów ruskich, to do kościoła idą. A Litewcy to samo, jak kościół i religia, tak polska i litewska, na Boże Narodzenie, na Wielkanoc. Zmartwychwstanie, wszystko tak samo, jak jedno obchodzi się w jeden dzień, to samo święto litewskie i polskie. Z dawnych lat ja Polak w nacji, tak w nacji ja jestem Polak i tak od małych lat, ojciec mój był i dziadek, wszyscy Polacy. Nu jestem, nu my po białorusku gadamy we wsi. Od narodzenia, i Polak w paszporcie, tylko żona Litewska stąd, i w paszporcie, w Pielasie urodzona. U nas tut nie było tego, że to Polak, a to Litwin, u nas wszystko jednakie, i z dawnych lat tak było, i żenili się wszystko. I żyli my. A Białorusy katoliki są? A katoliki, to tylko teraz nas... atak, to katoliki, to wszystkie Polaki. Raz do kościoła, w kościele chrzczony, ślub bierze, w kościele, to Polak. A jak dzisiejszym czasem, ta Białoruś, co okazała się u nas, jak kiedyś jej tu nie było tak, to my nie znali, co to za Białoruś, my nie wiedzieli, nikt nie wiedział, co to jest za Białoruś. Prosty język mówili, my jest wioskowe ludzie. Ateraz poznali, że my jesteśmy Białorusy. Kiedyś to nie, to prosty język i byli Polacy. A Białorusy... Akuratny Białoruś jest prawosławnej wiary. A nieakuratny może być katolik, są Białorusy katoliki? Ja jestem Białoruś teraz, w paszporcie, jak nas ta Białoruś zaniawszy. Ja już sczytam się jakby Białoruski, chociaż ja Poljakiem piszę się w paszporcie. No ja jestem nie prawosławny, ja jestem religijny. To pan się urodził Polak, a teraz stał się Białoruś? No, zaniawszy teraz, a przecież i w Polsce jest Białorusy. I tam u was Białorusy są. Świat mieszany już teraz. Pan najpierw mówił, że jest Polak, a teraz, że Białoruś, jak to się stało, że pan zmienił... ? Ja! Ja przecież nie zmieniony. To pan od urodzenia jest Białoruś, jak to jest? Urodzony w Polskie ja, ja rodziłem się w Polskie.To była jeszcze tu Polska. I choćby jej nie było tutaj, to mój ojciec Polak był i dziadek Polak. Chociaż tutaj nie było tej Polski, ale wszystko jedno Polakami pisali się. Dlaczego się śmiali z polskiego języka? No, przecież chamstwo jest, chamstwo jest wszędzie, więcej chamstwa jak szlachectwa. Oni się śmiali. I teraz się śmieją. Jak na przykład za mąż pójdzie do Ruskiego Polka i potem do dzieci w domu po polsku mówi, to na nią „szlachcianka" wołają i potem jej krowa na pastwisku też „szlachcianka", i wszystko „szlach­ cianki" i „szlachcianki". A po litewsku będzie gadać, to „barcian­ ka" i „barcianka". A jak po prostu będzie mówić, to kto będzie? A jak po prostu, to już nikt, bo to wszystkie tak gadają. Litwini śmieją się z litewskiego języka. A dlaczego? A tak. Chociaż ja jestem nieuczony, bo tylko dwa kłasy ukończyłem, aleja nie śmieję się z żadnego, i litewskiego, i innego. Ja myślę, że człowiek, który umie na wszystkie języki, bardzo on jest człowiek inteligentny, szlachetny, i każdego człowieka umie, jak obrócić się koło niego. Jak nie rozumiesz, to jesteś przecież durny człowiek. To ja chcę tak i tak rozumieć, i na litewski, i na polski, i na ruski, i karelskiego troszkę rozumiem, fińskiego tego, trzy miesiące tam pobył. Moja mama Litewka, ale u nas po litewsku nikt nie rozmawia. Jak siostra do siostry przyjdzie kiedy w gościnę, Podsumowanie 202 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997338f9fce59b6a13637f7c28207937.pdf 1df34dbbe9da1e96408c7c0719be8ccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4765 Title A name given to the resource Resumé / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.537-574 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RESUME MORPHOLOGIE DU CONTE POPULAIRE La base de toutes les etudes sur le conte populaire consiste dans une systematique correcte de tous les materiaux qui entrent dans le domaine de ses etudes. Cette systematique correspond a une bibliographic raisonnee dans les etudes litteraires. Mais cela ne se laisse faire qu'a condition, que la systematique soit ргёсёdee par une autre operation tres compliquee et qui semble lui etre posterieure, savoir: par la morphologie du conte. Sans cette ope­ ration la systematique s'ernpetrerait dans des difficultes sans issue et ses resultats seraint loin d'etre corrects. Cette paradoxale situa­ tion methodologique n'est que le resultat du caractere tout specifique du conte populaire, caractere qui le fait distinguer d'autres oeuvres d'art de la parole, disons des oeuvres litteraires. La base de la systematique des contes populaires c'est leur division en divers sujets einregistreJs par la folkloristique actuelle et dont la liste fut dressee ipar Aarne-Thompson dans son oeuvre «Types of the Folk-tale» (1928). On sait cependant, que les sujets se composent d'unites plus petites, nominees motifs qui apparaissent aussi bien dans les sujets, qu'independamment. Thompson a fait preuve d'avoir bien compris leur grande importance, en donnant un essai phenomenal de leur classement dans son enorme travail «Motive-Index of Folk-Literature* (1932—5). La premiere operation du morphologue, et en consequence celle aussi du systematiseur de contes populaires, est d'etablir une delimitation entre le sujet et le motif et de faire ressortir les motifs particuliers dans les bornes du sujet. Cette delimitation jette en meme temps dans beaucoup de cas une lumiere caracteristique sur le proces de for- �538 mation d'un grand nombre de contes, surtout quand les sujets donnes <ne sont qu'une somme tolale de quelques motifs successifs, lies en Ire eux chronologiquement et causalement, p. ex. dans les «contes ou figment les animaux» (fables). Les grandes diffieulltes des etudes morphologiques sa presentent eependanl seulement alors, — et ce sont des cas ties frequents, surtout dans les «conles de fees» —, quand les meme motifs apparaissent dans divers sujets et amenent de ties graves consequences pour la naissance et la vie de contes, ainsi que, naturellement, pour leur systematique. J'appele ces motifs «motifs de jonction», car car ils constituent des plate-formes entre des groupes entiers de contes et deviennent une source de leurs affinites innatendues, de leur liaisons et de leurs transformations. Ce sont des motifs identiques ou au moins analogues a ceux qu'on rencontre dans les contes de contenu different. Tel est p. ex. le motif des «animaux reeonnaissants» qui tirent le heros de toute sorte d'embarras, qui, au moment du danger, le secourent, lui sauvent la vie ou la lui restiluent. Le motif du «gobelet glisse furtivement» peut servir comme un autre exemple: i l apparait dans la Bible, dans la vie d'Esope, dans la legendę de Conipostelle et dans la «byline» russe des 40 pelerins. L'existence des motifs de jonction fait naitre de nouvelles fables grace a renetrelacement de divers sujets qui out le meme motif de jonction; de deux contes qu'on pourrait determiner schematiquement par des formules: D'AbC et MbN peut naitre un nouveau conte AbN, car deux differentes situations sont liees par leur membre commun b, qui est preciseinent un motif de jonction. Grace a ceci, les contes a construction composee, aussi bien que ceux a construction de cadre, sont un fait tout a fait normal; dans le premier cas, grace a l'existence du motif de jonction, deux contes indćpendants A, B, donneront naissance a une nouvelle creation A—B, — dans le second cas c'est dans le cercie du conte С qu'un autre conte pourra se developer', de sorte, que nous aurons une composition nouvelle С—D—C. C'est seulement apres avoir scrupuleusement discerne toutes ces possibilites a l'aide de l'analyse morphologique, qu'on pourra realiser la classification de la �539 variante donnee ou du groupe de variantes du conte et enregislrer le phenomene etudie dans le cadre du systeme international universellement accepte et, par consequent, faciliter aux prochaines etudes d'etre scientifiquement correctes. Ce precede doit avoir pour resultat la constation de l'identite des variantes donnees et la determination des relations qui exi­ stent entre elles. Mais voiei qu'une nouvelle difficulte se pose ici, et l'une des plus essentielles. La pratique folkloristique prouve que, grace a l'existence des motifs de jonetion et grace a d'autres facteurs qui evoquent la vie du conte, i l у a, a cole des variantes indubitablement identiques, une grande quantite d'autres dune identite probleniatique laquelle ne se laisse determiner qu'a l'aide de longues et penibles etudes speciales de caractere genelique ou historique. Qu'est-ce que la systematique doit en faire? I I me seonble, qu'a 1'exception d'un certain nombre de cas, ou l'identite a subi un si considerable effacement, qu'elle pourrait etre decouverte seulement a l'aide d'une etude toute speciale, c'est une que­ stion plutót simple, Le systernatiseur qui connait '.'existence des motifs de jon­ ction et celle des difficultees qui leur sont propres, les etudie toujours sur le fond de la composition; i l approfondit et tache de decouvrir leurs fonctions de construction, — et dans la construc­ tion meme i l prete une attention particuliere a la succession stable des motifs dans le sujet donne,.aux relations causales qui les unissent, enfin a leur clarte. S'il observe bien les facteurs nommes ci dessous, i l ne commetara pas de faute et i l s'acquittera d'une manierę precise de ses fonctions de systematiseur. Son but sera atteint surtout, si une connaissance approfondie de la morphologie du conte lui permet de discerner clairement le prologue qui, ordinairement, n'est qu'un supplement mecanique, du corps organique du conte. Du reste, une description exacte des composantes du conte qui n'entrent pas dans, le systeme, constituera la vole, d'apres laquelle la realisation d'une classification correcte se laissera toujours accomplir, pourvu que Pelement pris pour base ait une clarte suffisante et qu'il soit un motif exactement precise. J. Krzyżanowski �540 METHODS OF ETHNOLOGY s Introduction A. Need, object and division of ethnology: 1. Ethnology as a separate science has her own methods, 2. On products of culture and people-spreaders of culture on the base of critically examined material, 3. Following methods of critical examination of material, Following methods of examination of products i. e. general ethnolcgy, Following methods of products of the people i. e. methods of etnography. B. Development of ethnological methods: 1. Conditioning factors: a) philosophical currents, b) development of same ethnology sciences. and closely related 2. Principal stages of this development up to the present time. a) psycholog ism: idealistic, materialistic (natural), sociological, freudism, functionalism. b) historism: antropogeographical, English diffusionism, continental historism. c) directions physico-historical: ologenic and statistic. �541 Lecture I . Methods of criticism of material: A. B. C. D. Collection of material i n the area. Worth of direct material. Access to gathered material. Criticism of indirect material. II. Methods of examination of products: A. Characteristic of products by analysis: 1. Settling of components and grade of composition of products, 2. Settling of reacting relations between components, 3. Settling of reacting relation between components and varieties and surroundings. B. Elucidation by way of analysis of results obtained by the above mentioned analysis: 1. Of d e v e l o p m e n t . Formation of varieties under the the influence of changes supervening in surroundings, 2. of g e n e s i s of the product i . e. the union of its com­ ponents under various influences which allowed the given product to play its part solely in its primary sur­ roundings. III. Methods of the study of the people: A. Characteristic of a people by way of analysis: 1. the composition of its culture, 2. varieties of its culture, 3. relation of its culture to surroundings. B. Elucidation by way of synthesis: 1. of the d e v e l o p m e n t of a people i . e. the formation of its varieties in time and space under the influence of changes in the surroundings, �542 2. g e n e s i s of a people i . e. the uniting of given cultural components in given surrounding in a certain time and in a given group of human beings which played its part in its last surroundings. Closing A. Theory and methodological practice. B. Appreciation of results of research. C. Principal shortcomings in ethonological prospects of further development. methodology and I I . ETHNOLOGICAL FACTS AND METHODS OF EXAMINING THEM Introduction Facts and methods of their examination Till the beginning of the present century there lasted a period of unmethodical scientific study in the domain of ethnology. Later on, ethnological facts began to be explained with methods applied to other sciences, and lastly after this first stage — ethnological facts were treated in a new manner specially created for this purpose. The second period of the development of ethonology dates from a wide manifestation of the historical trend in which a special method was systematically devised for the elucidation of facts subjected to ethnological study. There appeared new methodics prepared by Fr. Graebner, W. Schmidt and Muhlmann. Since the last war there is a heightened polemical controversy between opposite methodological trends and its outcome are studies with a historical treatment given to the former ethnological methods: Pinard, de la Boullaye, Radin, Lowie, Bornemann. We fail to find the necessary method for the elucidation of many ethnological facts in the works of Graebner, Schmidt, Bulch and Muhlmann. One of those facts is the genesis of the cultural product which till �543 now has been either omitted or superficially treated in all metho­ dological studies. These gaps are quite evident when one puts in regard the system of facts with the system of ethnological methods. This is the aim of the present study. I . O u t l i n e of t h e s y s t e m of E t h n o l o g i c a l facts (cf. the preceding Nr. of «The People* p. 112 nn.) 1. Remarks touching the division of facts The division of facts, the relation of facts to their sur­ roundings, the changes in the relation of facts to their surroundings and the changes in the products themselves correspond with the categories of facts divided by sociologues. The social statics dis­ tinguished by them corresponded with the two first above men­ tioned facts, and the social dynamics with the two following ones. It is quite right to distinguish social processus from cultural ones as the objects of culture are different from the social ones. Z n a n i e c k i divides the sociological facts in social acts, social relations, social individuals and social groups. Our division is about the same after having eliminated the cultural objects and introduced the people into the social groups. 2. Division of ethnological facts The criterium of this division is to be found in the manner of transmitting cultural objects from generation to generation. The character of social objects depends on it. There are two W'ays of transmitting culture: the older one is solely oral teaching, hence tradition, and the later one is based on a higher form of writing. Thence the division of cultures and people in uncivilised (without writing) and civilised (with writing). Ethnology deals with the first and the second are the object of humanistic and social sciences w'hich are older than ethnology. Ethnological researches reach also the pre-civilised stages of civilised people and also the objects of culture transmitted by tradition and cultural unions with social �544 groups. More on the ethnological topic: Poniatowski St. «The aims and object of Ethnology* 1922, Archives of anthropological studies v. I I , Nr. 2. 3. Sociological facts and domain of sociology Separately from ethnological and historical facts touching concrete cultural and social objects, we give the name of socio­ logical facts, in the exact sense, to all the common and recurring traits of these objects as well as to the processus they undergo. On this basis are built the theories of culture, of social groups etc. I I . G e n e r a l m e t h o d s of e s t a b l i s h i n g ethnological facts The above mentioned four separate categories of ethnological facts are very unevenly accessible to the ethnologue. Most easily accessible are ethnological objects, in the first place their structure. It is more difficult to fix the functions of those objects and even more difficult to penetrate their ideology, because they are often made comprehensible only when a thorough knowledge of a whole culture and of a whole corresponding people has been gained. It is even more arduous to examine the dependance of objects on their surroundings and the part played by these objects as regards their surroundings. Here is a w ide outlook on a whole people and on their whole culture unquestionably necessary. This explains the great importance of collecting exactly and fully all the possible ethnological material and of examining it before it serves for the explanation of facts. r Dependently on this whether the material is gathered directly from the land area, or whether it derives from narratives, we obtain the following division: We adopt for a basis Graebner's method of establishing facts taken up by Schmidt and we enlarge and alter the whole in the following manner: Division of the methods of settling ethnological facts. �545 I . Criticism of direct material: A. Collection on the spot: 1. Qualifications of the researcher, 2. Technique of work. B. Making the collected material accessible: 1. Storing, 2. Publishing. C. Worth of collected material: 1. genuineness, 2. ethnographical localization, 3. chronological localization, 4. grade of individuality, 5. sufficiency of cognizance: of structure — function — ideology — dependancy of surroundings — part played for surroundings. I I . Criticism of indirect material (descriptions): 1. Criticism of author, his qualifications — relation to the place of research. 2. Criticism of text. The adding of a chapter on methods of interpreting facts does not seem necessary as such an interpretation is the outcome of the elucidation of facts and should be taken in regard to parti­ cular methods applited to singular categories of ethnological facts. III. Singular c a t e g o r i e s of f a c t s a n d of t h e i r examination methods Dependency on the methodological trend various categories of ethnological facts have awakened a very unequal interest and this has influenced the development of the method of their eluci­ dation. In the meantime all categories of ethnological facts are closely correlated. This is why a complete ethnological method must contain the methods of probing and elucidating all the six categories of objects: cultural objects, unions of cultural objects, L u d , Т. X X X V I I 35 �546 culture, social unities, social groups, societies (peoples) The me­ thods of elucidating the afore-said categories should be preceded by general knowledge, i. e. by the theory of each of these categories. The ways of classifying each of the afore-said six categories can be various; for example the objects can be characterised: 1) 2) 3) 4) on the basis of their proprieties, on the basis of their part in various types of unions, on the basis of their belonging to various types of culture, on the basis of the various relations of different types of units to them, 5) on the basis of various social groups to them, 6) on the basis of various societies. The more important classification should suffice for the pre­ sent. Other researches must be left to the future seekers. 1. Objects of culture and methods of their I . A. O b j e c t s o f examination. culture 1) D e f i n i t i o n o f o b j e с t: an object of social origin i . e. which is indebted for its descendance to an individual, a group, or a whole society (people) and socially reacting on an individual, a group, or a whole society. 2) The division of objects: is possibly various but widely applied is based on the principal groups of humain needs i . е.: material — spiritual — orga­ nization and language. 3) Traits of objects: a) s t r u c t u r e : generally speaking one must discern the e 1 em e n l s and their relations, s t r u c t u r a l m o d i f i c a t i o n s and here for the fixing of a terminology we admit c h a n g e s which vary with their components when the set remains the same, and t y p e s which are different, first of all because of their set, but which may also have different components. �547 s i n g u 1 a r 1 y: 1- o material products: their elements collected material from geographical sur­ rounding. The set is the outcome of an intertwining of those elements by the technical work which gives a form. Modifications are the outcome of a number of ele­ ments of the material of these elements, of the technical work, and the intertwining of these elements. 2- o spiritual products: their elements create spiritual experience. Their whole is formed by the alinement of these ex­ periences in time and space and this makes the style of the product. Modification are the outcome of: the quantity of elements, the quality of experiences and of the style. 3- o social products: their elements operate on the material of the relations between individuals or social groups. The set is due to the stable or temporary relations of these elements between themselves, which are the social norm, modifications are the outcome of the number of elements and their relations. b) f u n c t i o n : one must g e n e r a l l y distinguish the produce and the aim, functional modifications, treating in d e t a i l : material products: productiveness (working) a certain part of the material product works, the rest help, for example: the blade of the knife and the handle. 35* �548 The aim depends on the quantity of working elements (for example when the roof of a bus is used for transporting baggage), modifications depend on the two preceding, spiritual products: their produce depends on the intensity of the experiences which they have occasioned, the aim is the greater the more varied are the occasioned experiences, the modifications of the productiveness and of the aim go together, social products: the produce and the aim go together in them, the social norm is not subjected to modifications; lapses from the norm are not modifications. c) ideology: one must largely discern: the principle of the product, the valuation of the product, the differences in probing or valuation give varieties, res­ pectively types of modifications, treating in detail: material products: the probing consists in the knowledge of their structure and their function, the valuation in the judgement of their produce and the ends of their function, modifications depend on the above said differences, spiritual products: the probing depends om the knowledge of the psychology given surroundings in which the vital experience takes place, the valuation depends on the judgment of the degree of intensity and variety of vital experience occasioned by the product, �549 modifications depend on differences between the afore said. products of organization: the probing depends on the knowledge of relations between individuals or social groups, the valuation depends on the produce and the ends of given whole of relations, no modifications occur here. 4) Dependance of products surroundings. and of their modifications on their A. On the cultural surroundings: 1. on other cultural products: which are necessary to it store products, sustaining products, to which it is necessary' stored products, sustained products, 2. on cultural sets: facilitating sets, needing sets, 3. on culture: producing cultures, assimilating cultures, B. On the social surroundings: 1. On the social individuals active in relation to the product passive in relation to the product 2. On social groups active in relation to wholes facilitating, needing, passive in relation to the above-said. 3. On people diffusing productive and assimilating culture. �C. On racial surroundings The structures of products are mostly conditioned by mor­ phological traits, their functions by physicological traits and their psychic racial, ideologies by the psychic trend of their racial ground. D. On geographical surroundings either directly through supplied material, either through other products. 5) Pari played by products in surroundings (need of terms: objects influential, objects influenced, scopes of influence). A. On cultural surroundings 1. on other cultural products: part played positively, attraction of one by another part played negatively, one excludes the other. 2. on cultural arrangements: part played positive part played negative. On culture: part played positive — negative. 13. On social surroundings: 1. on social individuals: are life-possibilities heightened or lowered? 2. on social groups: is their interior cohesion strengthened? 3. on society. C. On racial surroundings: 1. on individuals: the influence of the product on their health, development and productiveness, 2. on the racial basis of social groups and on the whole society through processes of selection. D. On geographical surroundings: changes brought by the product: orographic, hydrographic, floristic, faunistic. �551 6) Changes in same products. a) genesis: cause: aimed — aimless course: inner — cultural combination inter — cultural combination inter — cultural derivation b) growth and decline: structure — function — ideology c) decay as result of changes in surrounding. 7) Location of product and its modifications. In time and space. Mixing processus: contact and migration. Location: permanent and unstable. I . li. Methods of e x a m i n i n g cultural products. 1. Preliminary remarks: The aim of the examination is to fix and elucidate the static and dynamic of the product from its genesis to the last stage of its development. The last stages of development usually serve as base of researches. It is on the background of the wdiole development that one can make the immediate material subjected to examination comprehensible. What is given indirectly is to be found in the union between the examined product and its surroundings. 2. The collection and criticism of material as regards statics and dynamics according to methods of settling ethnological facts. o. Treatment of material: a) analysis of topological object, b) analysis of conditional object, c) analysis of the influence of the object on its sur­ roundings, e) elucidation of the genesis of the object by the settling of the conditions of surroundings for the oldest type of object; verification of this elucidation by other objects �of same hypothetical surroundings as the examined object. I I . Cultural s e t s and methods of examination. 1. Definition of sets: group of cultural objects bound by interdependancy. 2. Division of sets: a) producive sets, b) concomitant sets, c) sustaining sets. 3. Traits of cultural wholes: a) structure, function and ideology. The structure is formed by the composing products, the function is the compelling necessity for another object (use of pro­ duct), the ideology is expressed by the understanding of its whole value. b) the ideology of cultural sets was rather indifferent to searchers till the present time, because the masses lack a distinct ideology of cultural sets, which goes only with prominent individuals. 4. Dependance of cultural sets on surroundings and their changes: a) On the cultural surroundings, b) On the social surroundings, c) On the racial surroundings, d) On the geographical. 5. Part played by the sets and its change in relation to: a) the cultural surroundings, objects', sets , b) social surrounding — individuals-groups, peoples, c) racial surrounding, d) geographical surrounding. 6. Changes in the cultural sets themselves: a) genesis, b) development and decline, c) disappearance. 7. Location of cultural set and its modifications. Methods of examining cultural sets vide I . B. above. �553 A. Culture and methods of examining Ihem. 1. Definition of culture*: total of cultural sets necessary to the independent life of larger human groupments and transmitted inside their boundaries from generation to generation. 2. Division of cultures: cultures of people, cultures of epochs, cultures of areas: geographical, linguistic, economic, reli­ gious, political etc. 3. Distinctive marks of culture: structure — cultural wholes with various categories of needs, function — compelling necessity of all its wholes to satisfy the totality of the needs of life of an autonomical groupment, ideology — the valuation of the whole of cultural sets by those who benefit by them (a certain predominant in a given culture can be mentioned). 4. Dependance of culture on surroundings and its changes: a) on cultural surroundings i . e. other cultures; b) on the social surroundings: 1. on i n d i v i d u e 1 s: the examination of social indivi­ duals ought to be analogical to the examination of cultural products. One must gain knowledge of a series of singular social individuals of a certain people to be able to fix their principle types and varieties. Classification cannot be based on their psvchic traits but on their social trends, and since an individual is social thanks to the culture he pos­ sesses, then to each distinctive cultural product cor­ respond parallel types of social individuals. For example: to various types of scythes correspond va­ rious types of mowers. An individual can be a com­ bination of several social types and if one of them �554 is predominant the result is that this type subjects the others. Thus there are distinct types with the marked predominance of one: a) men of action, managers — marked characters, b) men passively receptive — imitators. 2. Social groups are organizations of individuals and facilitate the creation, the sustenance and the consumlion of products to higher individuals. •'i. S o c i e t i e s are organizations of social groups ena­ bling the work of these groups. It is sheer nonsense to say that a social group as society is a creater, respectively a consumer of-cul­ ture. It is an error of totalism. Only individuals create and consume. c) on the racial surroundings; d) on the geographical surroundings. HI. B. Method of examining cultures. Remark of the publisher. As regards this part, the author has left only three questions. He begins by the function and says: The free function, tree, because directed by feeling, as to its aim — changing as to its produce — dependent on the sense of duty Ideology — changing, dependent on w i s d о in, moral or immoral, the 1 a w observed or transgressed. Structure — changing, dependent on the will, directing the individual according to conscience. St. Poniatowski THE PRIMIT1VENESS OF BUSHMAN CULTURE The Bushmen represent a higly archaic racial type; they may well be one of the most ancient human races. This statement is supported by observations taken from the four aspects of man in which his appearance and activity find their clear and natural �555 expressions. They give evidence that Bushmen stature, culture, way of thinking and speaking are very primitive, probably the most primitive of all existing human tribes. The height of the Bushmen averages 4 ft. 7 in. (men) and 4 ft. 5 in women). Their skin is of a light yellowish-brown hue, and wrinkled, this being apparently due to the irregular condi­ tions of feeding in the steppe. On the rare occasions when food is plentiful (especially in the rainy season) the Bushmen will gorge himself, so that the skin on his swollen belly becomes smooth, but when the food supply fails he will be. on the brink of starvation for month on end, and his skin will become wrinkled again. His hair is scanty, his hands and feet small and delicate, his legs very short in comparison with his long trunk, and yet these legs can stand extraordinary hardships. He can run for miles and miles, pursuing game without pausing for breath, until the animal breaks down from sheer exhaustion. His body is very supple: in his buttocks he generally has a store of fat. This feature is parti­ cularly prominent in the women and is known as steatopygv. The face is pearly square in front, the eyes are small, unsteady and slanting, the lower part of the ear-lobe is grown together with the head and almost adjoins the jaw. The lips are narrow, their colour approaches that of the rest of the face, the nose is flat and broad, the chin very litle developed. Outside of South West Africa, Bushmen inhabit parts of Angola and of the Kalahari desert. The chief dress of the Bushmen is a kind of triangular leather apron or a narrow belt with a few leather thongs hanging down in front like a very small apron. The women wear a leather belt to which two small aprons are fastened, one in front and the other at the back. Apart from that they often wear a leather covering round the shoulders, and this is called karos. The children are. as a rule, quite naked, and infants arc carried in the above-men­ tioned karos on the mother's back. They generally wear nothin" on their heads, but the women usually adorn themselves with little chainlets of shells, of ostrich eggs, strung on a thread and attached to the hair. Round the neck they wear similar chainlets �556 or a kind of necklace made of little pieces of leather, seeds, or glass-beads. These are supposed to be amulets. The women also wear round their necks a sort of powder-bag, made of the shell of a small tortoise, in which they keep the so-called bukhu, a kind of powder made chiefly of the pulverised herb lareb, while the men hang a pipe round their necks. On the arms or legs (below the knees) they sometimes wear rings of leather, grass, or iron. For hunting the Bushman puts on sandals of gemsbok leather, which enable him to run long distances without sinking into the sand, and partly also protect his feet against thorns and sharp> flints. At times of famine the Bushmen eat both their leather carosses and their sandals. The Bushman hardly ever indulges in the luxury of a wash or a bath. He simply does not feel the need. Water is much too precious to be wasted like that. But the women will often powder themselves, smear themselves with fat, or with red or brown paint, to embellish themselves. In some districts the men will scatter ashes on their bodies before hunting, presumably in order to render themselves inconspicuous on the grey background of the steppe and so escape the observation of the animals they are going to hunt. But it may also be done for magical purpuses. Bushmen with scars on their faces, or. with one little finger cut off, are also met with. The scars, on the face are in some cases an embel­ lishment, in others a tribal mark, or a distinction for prowess in hunting. The cutting off of the little finger is practised for pur­ poses of ridding a patient of disease, which is supposed to flow out together with the blood. Apart from that, these practises may have a magical significance. The dwelling of the Bushman is a quadrangular or semi­ circular shed, sort of chalet or very primitive hut, The entrance opening is always to leeward, changing with the direction of the wind. Near the entrance the Bushman kindles the fire. A l l the inhabitants gather round it to warm themselves during the nights, which are often bitterly cold. A Bushman commune counts about 50—100 persons, who generally constitute a family group, with a chief. On the whole �557 there are no great differences in the rights of the two sexes, the work of the men and of the women being of about the same value. Thus the Bushman social life has features both of patriarchate and of matriarchate. At present monogamy is, for economic reasons, the usual form of marriage among the Bushman tribes. In former times, however, when game was more plentiful in the steppe, polygamy was practised to a greater extent. In spite of great mutual affec­ tion in the Bushman families, the women sometimes have to kill their new-bonis, because there is no food for them. Whatever someone makes or wins for himself is his pro­ perty. The Bushman has a very accurate sense of fairness and right. Manslaughter, adultery, theft, robbing of wells, transgressing the boundaries of the communal area are severely punished, some­ times with death. Bows and poisoned arrows are the weapons of the Bushman. Besides the bow, they also use javelins, knives, and a wooden club called kirri. The hut of a deceased person is burned down, and the dead man is buried on that spot, wrapped in his karos. The earliest religion of the Bushmen seems to have been the cult of the moon, which heavenly body they worship with dances lasting all night and with some sort of prayers. Every tribe has, as a rule, its magician or wizard. The language of the Bushmen is remarkable for the frequent occurrence of smacking sounds called clicks. Their life and ways of thinking may best be illustrated by short narratives literally translated from the tales as told by natives belonging to different Bushman tribes, and collected by several linguists (Th. Hahn, C. Meinhof, D. F. Bleek, R. Stopa). The following narratives are given in Polish versions in this paper: How we live in the Steppe (two different versions. Famine. Hunting the Jackal. Making an Apron. The Lion, the Jackal and the Ostrich. �558 The Moon and the Hare. The Division of the Earth. Two of the narratives, vz. Building a Hut and Girl's I n i ­ tiation are provided with the original Bushman text and the inter­ linear Polish translation, showing perhaps most clearly in literal terms and arrangement of words the primitive structure' of Bush­ man thought and language. Roman Stopa DWELLINGS OF THE YAKOOTS Oorasa, kalyman, yourta, or bałagan, elbelen, are according to Sieroszewski the names of various types of Yakoot dwellings. Oorasa is probably a booriat word, bałagan is persian. Yourta is of touranian origin and means place of dwelling: yourt or sourt. Kalyman or goolema may be derived from the toungooze. A purely Yakoot name for dwelling is: jeejay. All the dwellings of the Yakoots have flooring. It seems none of them use clefts, caves or dugouts. For construction they use: wood, bark (especially birch), skins, webs, earth, dung, mess, hay, tree-roots and branches. In the Kolinas ooloose sometimes snowhuts are being erected, but not for long. Bricks are known but only used for fire-places. The oorassa is the oldest and most typical type of Yakoot dwellings and is a round cabin from 6.5— 9.5 m. high with a diameter of 4.5—6.5 m. measured at the base. The frame-work is formed by four posts with their thinner ends joined under an angle of 60 degrees. On top of the frame-work are placed four horizontal planks forming a rectangular frame on which repose the thin bands of the roof construction. Oorassa roofing consists of broad stripes of birch-bark first boiled in milk, then sewn together with horse-hair and adorned with manycoloured desings. In the interior of the Oorassa there is a fire-place and along the walls are placed the couches. The Oorassa of old have nearly disappeared. In the North where there is difficulty of getting birch-bark and the frost is severe, turf is used to cover the Oorassa. 'ach is the dark and dirty kaliman. The wealthy �559 protect themselves from the falling filth by placing birch-bark or tanned skins under the turf. Nowadays the Yakoots live in a Yourta wdiich is also called balangan or bałagan (sec pictures 4, 5, 6, 7). The frame-work consists of four posts 20 cm. thick and 1 m. 30 cm.—1 m. 70 cm. high. These posts are driven into the earth deeper than 60 cm. and in a square with 6.5—9.5 m. of distance between each of them is placed the South-East post for which the Yakoots have a special reverence as it is the abode of the Yoorta-Spirit. At the end of the posts, in longitudinal i n ­ cisions, are fixed the beams which form the roof sloping EasL and West. The beam is greased with butter, koomiz or horse blood. On the frame-work of the roof is first placed wood, thin and round semi-circular shingles, on which comes: moss, hay, bark and mould. The logs which form the walls are set somewhat inclined arid are like a truncated pyramid sloping at an angle of 70 degrees. The Yoorta generally has 2—3 windows to the East and South, a 30 cm. big square. In the Summer these apertures are closed with moss, paper, fish-bladder, or horse-hair net and in the winter with thick ice-panes. The door aperture is closed with thick planks covered with oxen-hide. The exterior of the Yoorta is covered with cow-dung and mould. All round is an earthen dyke 90 cm. high, 30—50 cm. broad. " Inside the Yoorta along the walls there are 4—8 permanently fixed settees, and each of them has a special destination. In the middle of the Yoorta is the fire-place which has the form of a square trunk made of thick logs. 60—80 cm. filled with clay. From there leads a conduit to the chimney and a slanting smoke-escape. It is made of long and thin wands covered with clay inside and outside. The Yakoots give great attention to fire­ places. When travelling, the Yakoots protect themselves from the severe climate by making a protecting wall of sticks and branches �560 tightly intertwined. It is the elbelen or haltan, just one single sort of shield which is placed so as to protect from the wind. 2) The most ancient form of Yakoot dwelling is the Yourassa which appertains to horse-breeding culture. In the Northern regions to which the Yakoots. had been driven, the Yourassa did not give sufficient protection from the cold, this is why it began to be covered with turf and took the name of kaliman. As the new country was very inconvenient for horse-breeding, because of the lack of vast meadows and steppes and on the other hand very good for oxen which could contentedly graze on smaller expanses, the Yakoots abandoned horse-breeding for oxen. This led to the preparing of provisions of hay and also to the building of shelters for the oxen, a foresight which enabled to pass long and severe winters. 7 The kaliman was changed into a Yourta, because the top part which proved unnecessary, was abolished. At the same time the aperture through which the heat escaped was stopped, and the space to be heated became smaller without inconvenience to the inhabitants of the dwelling. The perpendicular and the inclined walls, also the perpendicular arrangement of logs make the dif­ ference between the Yourta and the dwellings of other Siberian people. The division of the Yourta into the right-hand-side part i. e. reserved to males, or East part, and the left part, the West, or women's part, shows clearly that this type of dwelling was the outcome of two cultures i . e. the patriarchal pastoral culture of the breeders of horned cattle and horses, worshipers of the sun" and fire, with the custom to turn towards the East when offering a sacrifice, and the patriarchal-agricultural which had adopted the turning towards the West when offering sacrifices. Other domains of Yakoot culture also demonstrate the same mixing of the patriarchal pastoral culture with the patriarchal agricultural one, for example religion, mythology and agricultural activities. Teofil Chodzidlo �561 THE HELLENIC CUSTOM OF WEARING ONE SHOE ONLY Ancient authors frequently mention the custom of wearing only one shoe; this custom is common to heroes and peoples. We may quote as a principal representative of heroes I as on (Pindar Pyth. 470 sqq.), Perseus (Artemidor. Oneirokrit. IV 63), Lykurgus (Antholog. Palat. X V I 127); besides them peoples such as the Aitoles (Euripides Meleagr. fgm. 534, Nauck. Arislot. i'gm. 74, Rose. Schol. in Pind. Pyth. 4, 70), the Plataeans (Thukyd. Hist. I l l 22); accord­ ing to Macrobius (Saturn. V 18, 13 sqq.) Vergil (Aen. V I I 689) transferred this custom to the Anagnini, a poeple of ancient Italy. The explanations of this custom are restricted usually to Iason and his personal adventures. As Apollonios of Rhodus tells (Argon. I 7 sqq.) Iason crossing the river Anauros lost one shoe in its waters. Ps. Pherekydes changed this interpretation saying that Iason took off his shoes before wading across the river, and after crossing it put on only one shoe, because he hurried to the sacrifice. This interpretation is remarkable; as monumental tra­ dition shows, the offering person has often only his right foot shod. Katharine Esdaile ('0 o»' iQ~.b.z. Two statues of a boy ce­ lebrating the Eleusinian mysteries [Journal of Hellenic Studies XXIX 1909, 1—5J) gathered together after W. Amelung (Skulpturen des Vatik. Mus. I I No 393) all the monuments which indeed show the offering Perseus wearing only one shoe; Miss Esdaile sees in these young ephebs of the Eleusinian mysteries 'boys from the hearth' (s aa śiTiac): and as to the custom, «parallels prove that the baring of one foot had a definite religious meaning and was especially connected with the cult of chthonian. goddesses*. Frie­ drich Hauser (Die Statue der 'Sehutzi'lehenden' im Palazzo Baiberini [Jahreshefte des Osterreich. Archaolog. Inslituts in Wien XVI 1913, 57—77]) recognises Pylhia in the woman wearing only one shoe on account of her pathetic face W. Amelung explained this custom in a separate study (Atti della Pontificia Accademia di archeologia 1905/6 123 sqq.), and concluded that one bare foot ensures to the man or woman a magic contact with the earth and Lud, Т. X X X V I I 36 �562 therefore secures vital power and victory: this interpretation was accepted by L. Levy (Die Schuhsymbolik im judischen Ritus, Monatschrift fur Geschichte und Wissenschaft des Judentums L X I I 1918, 185 sqq.) and Jungbauer (Schuh, Handworterbuch des dcutscchen Aberglaubens, Berlin 1935, V I I 1308). Sir James Frazer (The Golden Bough, London 1911, I I I 311) supposes «that the intention of going with one shoe on and one shoe off is to restrain and to set at liberty, to bind and unbind... to rid the man himself of magical restraint* etc. O. Gruppe (Griechische Mythologie u. Religionsgeschichte, Munchen 1906, I I 912 adn. 7) according to J. Bachofen (Das Mutterrecht, Basel 1858, 159) thinks it to be a re­ ligious ceremony: to offer a votive shoe and consequently to walk with one shoe. All these interpretations are very insufficient especially Wilhelm Kroll (Unum exuta pedem'— ein volkskundlicher Seitensprung [Giotta XXV 1936, 152—158]) took care to evi­ dence it. Nothing can better illustrate the helplessness of all hy­ pothesis than the symbolic commentary of Jean Brunei (Iason monokrepis [Revue Archeologique 1934, IV 34—43]) who — con­ trary to all ancient authorities — affirms that king Pelias handed his one shoe to Iason in sign of restoring him his kingdom. Therefore we endeavour to find the proper rationale of this custom which no doubt bad its practical function in the life of the people. Iason is characterised by Pindar as a strange warrior: the ancient commentaries specify it by saying that this sort of warrior's custom belongs to the Aitoles. As the ancient in primi­ tive times always fought barefooted, we have to require a special function for the use of the shoe on the right foot. This function we find in the fact that the Aitoles fought — as all ancient peoples did — manibus pedibusque and therefore protected the right foot which mainly took part in the battle, in the same manner as e. g. the boxer protects his hands by putting on gloves. Zofia Ganszyniec �563 RICHARD BERWIŃSKI Richard Berwiński played an important part in the history of ethnography and ethnology. His principal work: «Studies on po­ pular literature from the standpoint of historical criticism* publi­ shed in 1854 must be considered as the first polish work on ethno­ graphy; a mile-stone between ancient and modern views not only on literature but on the whole popular culture. He was not suf­ ficiently apprized at the time, especially by the rueful romantics whose illusions as regards the essence of popular culture had been swept away by his book. It is only in the time of Karłowicz and thanks to the eulogy of Rostafiński that he met with full re­ cognition. But a proper monography is still.missing, and the object of the present lecture is to fill this gap. Richard Berwiński born in 1819 was educated in Great Po­ land surroundings. He went to a lower school i n Leszno. For a time he was completing his education in Poznań, mostly in the Raczyń­ ski Library. He passed his bachelor's examination in Wroclaw and was a student of the University in this town. In the life et work of Berwiński there are four distinct pe­ riods. In the first: (1836—1840) the author was in close relations with the Editor's office of the: «People's friend* and influenced by romantic opinions as regards the people. He made several poetical transcriptions of popular legends and fairytales; mostly litterary popular productions. His most important work in this period was: «The Goplo Goddess*, and the works which appeared in a collection published under the title of popular culture. His warm pro-slav sympathies were characteristic at this time The second period (1841—1846) created a bond between Berwiński el Poznań with the Editior's office of the: «Lilterary Weekly*, the Polish Democratic Society, with social and political workers, for instance with E. Dembowski et H. Kamieński author of a profound work: «Philosophy of Material Economy* (Poznań 1843—45). 36" �564 In this time Berwiński indulged in political polemics which we find expressed in his poems especially in the verse: «Mice Tower». The man of letters had become a belligerent politician. As an emissary under orders to foment an insurrection against Russia he was arrested in the year 1945 in Tarnów by the Austrian authorities. It is there he lived through the bitter and painful disil­ lusions which were the outcome of the atrocious Galician mas­ sacres. Extradition soon followed. He was given up by Austria to the Prussian Government, sentenced to a long term of imprison­ ment, and started to work scienifically behind the bars of Ihe В erl i n M oa b i t - p r i s o n. The third period (1846—1854) was begun by his work on popular culture. The revolution in Berlin opened his prison. Besides his scientific work on a favourite theme, Berwiński took an eager part in the happenings of the lime. The failure of the revolution, the futile manifestations of the Slav Congress in Prague made him seriously ill. As Member of Ihe Prussian Parlia­ ment in the years 1852—1854 he defended polish rights under german occupation. I l was then he finished his work on popular litterature, the master-work of this life. The book was published in Poznań in 1854. In this work Berwiński settled the methods of researches on popular litterature and drew a lien lion on the ne­ cessity of conscientious copy of lexts of comparative studies. The results of this work prove thai there are few genuinely aboriginal motives, same as in Ihe literature of other peoples. The whole popular creation is a result of the migration of various themes and motives and an important part is played by the church, by the tracks of pilgrimages, of trade et also by the influence of higher social classes. He settled also thai Ihe popular li llerary creation lacks original traits and does not reach far back into the past ages. One can well understand how shocked were the romantic writers of the time, especially Lucian Siemiński, by the result of Berwhiski's researches. The fourth and last period of Berwinski's life falls in the years 1854—1879. He resigned his seat in Parliament, his projec­ ted marriage with the Countess Wollowicz was broken off and he �565 emigrated never to return to Poland. He spent a certain time in Paris on his way to Stamboul and following the advice of Mickie­ wicz enlisted in the Sultan's Cossacks under the command of Czaykowski Sady k-Bashaw. It was an illusion of the time that the war in the Crimea would open new political prospects to the Poles, but the Parisian Congress soon dispelled this hope. Residing abroad Berwiński took no active part in the insur­ rection of 1863, and this very nearly broke his heart. After the collapse, of France in 187CK71 and with the growth of russian and german influences, Turkey disbanded the military formation of the: «Sultan"s Cossacks*. Berwiński remained in Constantinople bereft of means of life without possibility of return to Poland, and often exposed to starvation. In the year 1874 a fire broke out in the hotel where he was staying and his manuscripts were destroyed. Two works: «Ronie and Constantinople*, and «Materials for the Ethnographies of Serbia et Bulgaria*, were thust lost. Exhausted by the harships of his life Berwiński died in misery in a suburban trench hospital. On his death-bed he had the consolation of being assisted by Father Ławrynowicz, the same priest who was present at the death of Adam Mickiewicz. Л. Fischer STUDY OX THE CHARACTERISTICS OF ETHNOGRAFICAL RUTH EX IA OF SZLACHTOWA ON THE BASIS OF CERTAIN ELEMENTS OF MATERIAL CULTURE I . West of the Poprad there are four villages surrounded on three sides by wide mountain-ranges and forming on the north side of the Carpathians a Rutheniau island which lies furthest west and is named by the author: «Rulhenia of Szlachtowa*. The inhabitants of Szlachtowa form a separate ethnografical group which from the point of view of culture approaches the Ruthenian population inhabiting several Spisz (Zips) villages, hut on the . �566 other side is quite different from the Ruthenian Lemko's settled east of the Poprad. Between the Ruthenians of Szlachtowa and the Polish population of the neighbouring Szczawnica there is always a very ancient antagonism. I I . The provenance of the Ruthenian settlement in the nearest neighbourhood of Szczawnica is till now far from clear. Not earlier than in the X V I century we find in the historical sources the name of Szlachtowa and latest, because not sooner than in the X V I I I century, the names of Biała and Czarna Woda. It is highly probable that the Ruthenian element penetrated here on the wave of the Vallachian-Ruithenian inroad of settlers between the XIV and XV centuries. The land structure of the Ruthenia of Szlachtowa is based on the model formed by the mediaeval colonisation under the so called «German law». A l l the four villages have a regular field structure primarily based on the three-field system of agriculture. They are different from the typical regular field structure in thus far, that in the fields which join the rural dwellings, the plots of the singular owners touch the dwellings. It is a transient form between the regular field structure and the so-called forest-fieldstructure. Besides the cultivated land in the neighbourhood of the village the inhabitants of Ruthenia of Szlachtowa possess numerous clearings strewn among the forests which cover the near mountains. They are used as pastures, meadows and tilled fields, and jointly with this, there develops on them the system of half pastoral, half agricultural season-settlement. I I I . The houses in Ruthenia of Szlachtowa are built of wood on angle, covered with planks or wooden tills. The poorest ones show the type of one construction settlement, where the inhabited part and economical part are found under one roof. There are also two-construction habitations and a separate farm house habitation and sometimes a many buildings farm in which the cottage, the stable, the barn and other constructions form a closed square with an entrance gale to the yard. : �567 IV. The Ruthenians of Szlachtowa formarly found means of living mainly as shepherds (sheep, oxen), at present principally in agriculture. The inhabitants of the four villages mentioned endeavour to cover the shortage of means of living, by various additional occupations like the manufacture of wooden boxes or the mending of cracked pots with wire. The wire-netters of Biała Woda now reach Warsaw, Poznań and Bytom and formerly used to go as far as Lwow, Kiev or Czerniowce. V. The Ruthenian mountaineers garb in the neighbourhood of Szlachtowa for males and females alike, is mostly of home made white linen or flax or of some other white woolen stuff. Only a few factory materials: ornaments, boots and hats were bought in the mountain towns. The popular garb of the Ruthenians of Szlach­ towa is very primitive as regards cut and ornament. VI. Lastly the author examines the problems of the chrono­ logy and of the provenance of singular cultural elements in Ruthenia of Szlachtowa. To the group of phenomena typologically oldest he counts the solitary, dispersed settlements, found in forest-clearings, habitable constructions built on angle covered with a roof quadruply inclined made of planks or wood-tiles and composed of only one room and one primitive antechamber. As regards clothing: a man's shirt with the longitudinal «poncho» cut, woolen trousers with a typical side-flap, above the right grouch, a long woolen «hunia» i . e. a man's cloak, a sheep-skin cap covered with cloth, the linen wraps which women put on their shoulders, and in farming the blazing of bushes and the one-field system of agriculture, which is found also in the forest-clearings. Numerous Spisz influences are stratified over older cultural layers. They penetrated jointly with the contacts between the Ruthenians of Szlachtowa and their brethren inhabiting the country south of the Carpathians and also reached the Slovaks. One should place here, as belonging to these influences, the form of the roof (doubly inclined with eaves and surmounted by a small semicircular rooflet), painted clothes-chests, the form and the �568 manner of adorning men's hats and in the garb of the women their headgear, the ornaments of the shirt, the skirts called: «kanafaska» made of linen or cotton material, weaved in perpendicular red stripes, white with blue lines, fur jackets richly ornamented with Mayings and top-boots. Polish influences are chronologically the latest. Primarily, as regards material culture there was no difference between the Ruthenians of Szlachtowa and the Polish mountaineers of the neighbouring Szczawnica. It is only when there appeared regional differences in the garb of the Szczawnica mountaineers that the influence of this garb began to act on the neighbouring Ruthenian population, especially on the youth of the nearest village i . e. Szaczawnica. The author tries to reconstruct the process of differenciation of the cultural group of Ruthenians of Szlachtowa. Layers of foreign influence begin to fall upon the more or less uniform cultural back-ground composed without greater differences of the whole of the Carpathians. The area of the upper Dunajec is in the orbit of Spisz influences, which results in the appearance of certain cultural differences spreading on the territory of the Polish Spisz, the mountaineers of Pieniny and Szczawnica, the Ruthenia of Szlachtowa and the east (peak of Podhale). In time the area delineated here divides under the influence of a further development into two meridian parts, the west part whose popular culture continues to develop under the influence of cultural waves coining from Spisz and Podhale, and the eastern one comprising only the mountainners of Szczawnica and the Ruthenians of Szlachtowa, who remain isolated and keep without change a cer­ tain whole of ancient culture. With the cultural differenciation of the Szczawnica moun­ taineers which happened between the XIV and XX centuries and even later, the Ruthenia of Szlachtowa remained the unique area with certain marked traits of culture which have been changed or forgotten alsowhere. R. Relnfuss �569 GREATPOLAND'S POPULAR CULTURE ACCORDING TO GERMAN PLANS In the year 1943 under in Poznań a book under the Warthenland». It came from tisches Institut» and belonged Volkskunde». German occupation there appeared title: «Die Sagen der Deutschen im the publishing Library: «Volkspolito the series of «Abteilung Deutsche Dr. Edmund Mudrak was the editor, the work was by Pro­ fessor Lutz Mackensen, two German scientists, teaching shorthand in Poznań at Ihe University of the Reich, for thus had been the Polish University transformed under German occupation. It is a book which among many others, for example the works of Dr. Walter Geisler Professor of Geography at the same University, Dr. Charles-Ernest Koehne historian of art and artistpainter and others bent on proving scientifically the far-reaching influence of German culture in Polish lands, unmasks the aims and ways of German cultural planning on territories subjected to German administration. Great-Poland, the oldest province of the Polish Stale was named by the Germans: Varla-Land. They began to exterminate the Polish population and to fill the new Varta-Land with Ger­ man colonists, re-emigrees from the East borders of Poland, from the Baltic provinces, from Russia, Bukowina and Bessarabia. These groups of transplanted people were to form the new Ger­ man tribe in Great-Poland. A cultural planning was to be made for this tribe by German ethnographs: Mudrak and Mackensen, while Geisler was busy with geography, among other subjects with the theory of landscape, and the arl-historians were prepar­ ing the architectural picture of the land. Help was given by the museums, where items were being collected for Ihis same purpose. The German ethnographs were interested in legends and folklore because Ihey considered this part of the spiritual culture of the people as an important spiritual asset, an element binding together the disseminated groups of colonists. �570 The collection of legends formed by the people and reintro­ duced in the occupied territories was in the opinion of Mudrak the best element to deal with in starting a renascence of popular culture. The book under the title: «Sagen der Deutschen im Warthenland» has thus a double aspect. From the point of view of science it is an addition to ethnographical geography through its localisation of legends in a closed territory and from a practical point of view i l is a work of popularization. In the midst of his labours Mackensen stumbled on unforeseen difficulties as he was unable to conciliate Ihe two objects in view. His work is not based exclusively on local researches, but mostly on bibliography. For practical reasons Mackensen made in the text he used arbitrary corrections and his selection was also guided by a program made beforehand. Mackensen advanced the theory that the purely German spiritual material collected by him had no foreign infiltrations and at the same time drew attention in his commentaries on the influence of the surround­ ings reacting on the spiritual tenors at the moment of its birth. As the collection comprises not only the sagas of the autochtones but also of new-comers from the Baltic sea and the Black Sea, from the steppe and the agricultural areas each with^ a different grade of civilisation, the variety of culture is no less apparent. The object of the edition proved decisive. The authors and the protector of their book the Gauhauptmann who wrote an introduction, expressed the hope that the collected material w ouid vivify tire people and prove an important element in the cultural planning made for the Varta-Land. Mackensen divided his book into three parts: I . Man and Death, I I . Man and Supernatural Powers, I I I . Man and History, and put stress on the threads of death and demonology and legends with a historical tincture. The motive of death dominates the book as the Part I takes up the half of it with a good hundred tales. In the following parts this same motive recurrs with alterations. The last part, treating of German heroes is rather short and only contains a score r �571 of legends Frederician and Josephinian which have the character of barrack-anecdotes. The aura of all these legends is upleasant. Horror and terror give the dominant note, with a lack of the proper legendary po­ pular strain of romance nad poetry. To the foreground come only the "brutal instincts of man mostly the desire of vengeance. The phenomena of death or demonology terrorize human psychology and the details of the tale are so bereft of aeslhetical feeling that the reading brings discouragement. Mackensen has shorn his texts of all religious feeling. He mentions this in his introduction and proves it at the end of his commentairies. He has thus deprived many legends of the proper trait of magic trend of thought. The whole thing is sinister and breeds depression. The book is illustrated with drawings and vignettes. One can see among others, headless monsters, skeletons, hanged wret­ ches, tortured bodies and dead corpses. Truly the gallery of a morbid imagination. As the work of the German ethnographs Mudrak nad Mac­ kensen was destined to play the part of an element in the cultural planning for Great-Poland, it is highly characteristic and remains a document of the cultural activity of true Hitlerians. Bożena Stelmachowska ETHNOGRAPHICAL ICONOGRAPHY This is the beginning of a work of greater length which will appear periodically in the «PEOPLE», during several years. Ethnographical iconography contains polish material which gives historical documentation to ethnographical facts with the help of old engravings, drawings, pictures, embroideries and the like. To this material are also added photographies used for the documentation of rarer ethnographical specimens in polish mu­ seums and also unusual ethnographical motives in village sur­ roundings. �572 Iconography does not present a systematically arranged ma­ terial according to set problems. All this is accidental and provisionally collected at hap­ hazard, but will be put in some order by the index placed at the end of the 20-th sheaf of the iconography- The list of things in the two first contains the following items: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) 25) 26) 27) Drawing of a child. X V I century engraving on wood. A seven-headed horned dragon XV c. cngr. on wood. A cannibal tent engr. on wood. Samoyeds X V I e. engr. on wood. A dragon-stone X V I c. engr. on wood. A fox caught by the leg in an archaic beam-trap. In polish «stempitsa» X V I c. engr. on wood. Radish female Raphanus sativus XVI e. engr. on wood. Lorctto-bell XX c. engr. on wood. Sinner's death XIX c. engr. on wood. Four beasts on map of the world, engr. on wood. The magnet X V I c. engr. on wood. Hunter's net out-spread XVI c. engr. on wood. Lapis agapetosm or achates (gagatek-amber) XVI c. engr. on wood. Devil expelled out of man XVI c. engr. on wood. Harvest XVI c. engr. on wood. Dragon sun-obtruding X V I c. engr. on wood. Men stinking-lipped X V I c. engr. on wood. Demon scared X V I c. engr. on wood. Amber X V I c. engr. on wood. Frog-stone XVI c. engr. on wood. Inula Helenium magic root XVI c. engr. on wood. Costumes of Gdansk fisher-women XVI c. engr. on wood. Tartar wives XVI c. engr. on wood. Rirds glued and lilted trap X V I c. engr. on wood. Leviathan and Mother of God XVI c. engr. on wood. Descent to hell XVI c. engr. on wood. Sabbath of witches XVI c. engr. on wood. �573 f 28) Flight of witches to Haki-hill X V I I с. engr. on wood. 29) Black Mass X V I I c. engr. on wood. 30) Our Lady's tears (Spirantes spiralis, plant) photography of year 1939. 81) Four-in-hand XIX c. engr. on wood. Thacldaeus Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/672d3a1ae878e437a50994023154168c.pdf 60f5cadcd54c7b50c638f47a979d89ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3028 Title A name given to the resource Resume / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.230-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в М о с с а к о в с к и — АНТИЧНЫЕ И РЕНЕСАНСНЫЕ ОБРАЗЦЫ ВАВЕЛЬСКОЙ ДЕ­ К О Р А Ц И И „PORTA TRIUMPHALIS" Автор статьи рассматривает вопрос происхожде­ ния мотивов декорации Еавельского п о р т а л а „porta triumphalis", удаляя особое в н и м а н и е тем и з н и х , которые связаны с конкретными произведениями древности. Автор отмечает, что, с одной стороны, павелский портал напоминает своими формами а н ­ тичные т р и у м ф а л ь н ы е ворота, с другой стороны, — распространенный в то время ренессанский портал. В статье подробно анализируются отдельные мо­ тивы, выступающие в вавельской декорации, причем автор ссылается на труд В . Berrecci „ П р о и с х о ж д е ­ ние художественного творчества в свете д е к о р а ц и и Зыгмунтовской часовни", в котором указываются родственпыэ черты краковской творческой лабора­ тории В. Berrecci и ф л о р е п т и й с к о - р и м с к о й школы Sangalla и Rovezzano. З о ф и я С о к о л е в и ч — ТЕОРИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА ИЛИ НАРОДНОЙ КУЛЬТУРЫ? ОТ ПРЕДЛОЖЕНИЯ ЕВГЕНИЯ ФРАНКОВСКОГО ДО „ПОЛЬСКОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА" 1Э86 Г . Сорок ежегодников журнала „Польское народное искусство" являются важным источником ознаком­ л е н и я с эволюцией взглядов, касающихся сущности н а р о д н о г о и с к у с с т в а к а к элемента культуры и спо­ собов его исследования. П е р в у ю теорию народного и с к у с с т в а к а к элемента к у л ь т у р ы ( с л е д о в а т о л ь н о без необходимости обращаться к эстетическим крите­ р и я м , п р и м е н я е м ы м п о о т н о ш е н и ю г.; большому ис­ к у с с т в у ) с ф о р м у л и р о в а л Е. Франковски. Теория эта вытекает из его концепции о понятии человека, из свойственного человеку магического мышления, из врожденной потребности красоты и творчества. Это забытое в сущности теоретическое предложе­ ние является непосредственным предшественником современных теорий, популяризируемых в „Поль­ ском народном искусстве", особенно в последние го­ ды, по инициативе Александра Яцковского. Благо­ даря духовному родству с Л е в и - Б р ю л л е м и Л . Fan Геннепом во введении понятия символа и обряда п е р е х о д а т е о р и я Франковского ведет к современно­ му (структурному, семиотическому, феноменологи­ ческому) пониманию магического м ы ш л е н и я и на­ родного видения мира, ведет к поискам его прин­ ципов, таящихся в культуре. Понятие ж е эмоций, в ы р а ж а ю щ и х с я в творческом акте, но в ы с к а з ы в а е ­ мых посредством символов, является связующим звеном с современным психоанализом и ЭлмадолСУ.ИМ п о н и м а н и е м с а к р у м . А н н а К утш сба - П о й на р о ва — В НАЧАЛЕ БЫЛИ ПРИДОРОЖНЫЕ ЧАСОВЕНКИ, КРЕСТЫ И ФИГУРЫ В ЗАВОЕ, СОЗДАННЫЕ С В Ы Ш Е ПОЛУВЕВКА ТОМУ НАЗАД. Воспроизведенные в статье рисунки всех продор о ж н ы х часовенок, крестов и ф и г у р в Завое, а так­ ж е п е й з а ж а этой большой горской деревни .распо­ ложенной в южной части Польши, в Западных Кар­ п а т а х у п о д н о ж ь я Б а б ъ е й Г у р ы , были выполнены а в т о р о м с т а т ь и в в о з р а с т е 14—15 л е т , бывшей тогда у ч е н и ц е й к р а к о в с к о й с р е д н е й ш к о л ы , в 1927—1928 г г . на конкурс, о б ъ я в л е н н ы й д л я к р а е в е д ч е с к и х круж­ ков школьной молодежи журнала „Орлиный полет" ( „ O r l i l a t " ) . В 1929 г. о н а о п у б л и к а в а л а в этом же ж у р н а л е статейку, п о с в я щ е н н у ю той ж е теме. В этом ж е году она приняла участие в конкурсе ж у р н а л а „ И с к р ы " на монографию деревни, описывая Завою, — и приступила к работе по инвентаризации дере­ вянного строительства в той ж е деревне, закончен­ н у ю к н и ж н о й п у б л и к а ц и е й в 1931 г о д у , 230 А в т о р вспоминает к л и м а т К р а к о в а 20-х годов, от­ мечая интерес старшего поколения, воспитанного в эпохе Молодой Польши, к деревне и ее культуре, к о т о р ы м о н о д е л и л о с ь со ш к о л ь н о й м о л о д е ж ь ю . Ее п е р в ы м с к р о м н ы м этпограяическим трудам уделили большое в н и м а н и е этнографы Ягеллонского универ­ ситета, Польской А к а д е м и и Н а у к и Этнографичес­ кого музея в Кракове. О п и р а я с ь н а с в о и т о г д а ш н и е заметки, автор ха­ рактеризует Завою тех лет как деревню со ското­ водческими традициями и слабо развитым земледе­ лием. Автор полагает, что среди многочисленных ремес­ л е н н и к о в д е р е в о о б д е л о ч н и к о в были нотепциальные исполнители ряда деревянных часовенок. К самым старым принадлежат, по мнению автора, каменные н а з е м н ы е ч а с о в е н к и , п о с т а в л е н н ы е п о ЕССЙ в е р о я т ­ ности, в X V I I I — X I X вв., о в о з н и к н о в е н и и которых к р у ж а т легенды. Творцов статуй из песчаника, да­ тируемых 1831—1911 г г . а в т о р и щ е т за пределами деревни. Автор статьи поощряет редакцию журнала „Поль­ ское народное искусство" к исследованию перемен в культурном облике Завой и других деревень, начи­ н а я с 20-х до 80-х годов, к у с т а н о в л е н и ю места н е ­ больших сакральных объектов в культуре старой и новой деревни. Т а д е у ш Хжановски БАРОЧНО-НАРОДНЫЕ — СУЩЕСТВУЮТ ЛИ ПАМЯТНИКИ СТАРИНЫ? Автор охватывает понятием народного искусства родственные явления, включая провинциальное, ре­ месленное и самородное искусство. Автор называет его п о д с о з н а т е л ь н ы м в о т л и ч и е от с в е р х с о з н а т е л ь ­ ного общепринятого высокого (официального) искуства. Народное искусство существует в других рам­ ках времени, чем высокое искусство. В нем трудно выделеить очередные „стили". В ряде примеров с X V I I X V I I I X I Xвв. автор отмечаот связь с кон­ кретными произведениями романского и готического с т и л я , а п р е ж д е в с е г о с т и л я барокко. Характер на­ р о д н о г о барочного искусства автор увязывает с креп­ к о п р о ч н о у к о р е н и в ш и м с я с т и л е м барокко в офи­ циальном искусстве, особенно в религиозном. У п р о ­ щ е н н о е , н а с ы щ е н н о е эмоциональностью барокко луч­ ше всего в ы р а ж а е т р е л и и о з н ы е чувства польского народа. Приводя р я д примеров, автор отмечает „не­ к о т о р ы е ч е р т ы н а л и ч и я " барокко в области народного искусства, указывая на родственный характер про­ изведений, которых нельзя механически классифи­ цировать как „барочные" либо „народные". Эти скульптуры и картины принадлежат к пароднобарочной категории. И х х а р а к т е р и з у е т а р х и т е к т о н и к а к о м ­ позиции, плоскость отображения, а в живописи так­ ж е п р и с т р а с т и е к буйной, красочной декорации. А л е к с а н д р а Я х е р - Т ы ш к о ва СКИЕ ГРАВЮРЫ НА ДЕРЕВЕ И СЛОВНАЯ — ЛЕЖАЙИХ РОДО­ В Л с ж а й с к и е с 1608 г. с у щ е с т в у е т бернардинский костел, поставленный на месте я в л е н и я Пресвятой Д е в ы М а р и и в 1590 г . С 1752 г . ( к о р о н а ц и я о б р а з а Лежайской Богоматери) Лежайск стал одним из цен­ тров паломничества. Среди многочисленных попий лежайского образа обращают внимание гравюры на дереве, выполненные различной техникой. В 1982 г. в К р а к о в с к о м Этнографическом музее было представлено 9 л е ж а й с к и х гравюр на дереве, расцвеченных оттисков; 3 из которых изображают Л е ж а й с к у ю Б о ж ь ю Матерь. Надо полагать, что все они происходят из мастерской Томаша Бонковского. Г р а в ю р ы эти с в и д е т е л ь с т в у ю т о в ы с о к о м у р о в н е м а ­ стерства народных ксилографов. �I М а р е к Л o u ч и и с к и — ОРИГИНАЛ ИЛИ КОПИЯ Автор, х у д о ж н и к - г р а ф и к , опираясь на свой опыт предлагает исследовать старинное гравюры на дере­ ве п у т е м а н а л и з а т е х н и к и и х и с п о л н е н и я . Т а к и м м е ­ тодом автор анализирует гравюру из „Теки Лазарского". А н н а К у н ч и и ь с к а-И р а ц к а ДАРЫ ИЗ КРЫПНА — ВОСКОВЫЕ Во время территориальных исследований, прово­ д и м ы х И н с т и т у т о м н а П о д л я с ь е , в 1986 г. было обна­ ружено, неизвестное ранее в профессиональной ли­ т е р а т у р е , место к у л ь т а , где до с и х пор полностью сохранился обычай приношения воскосых даров. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о т р а д и ц и я этого обычая сущестует в К р ы п н е близ К н ы ш и н а с того времени, к о г д а он стал пентром паломничества к чудотворному образу Б о г о р о д и ц ы с М л а д е н ц е м , то е с т ь с X V I I в. О д н а к о первое описание приношения дароз датируется л и ш ь тридцатыми годами нашего столетия. Д а р ы в виде человеческой ф и г у р ы либо отдель­ н ы х частей т е л а (ноги, р у к и , голова, сердце, глаза) с к л а д ы в а ю т па с т у п е н я х главного а л т а р я , где по­ мещается чудотворный образ. С н а ч а л а паломники с дарами и горящими свечами в руках обходят во­ круг костел. Так вносят паломники мольбы о здра­ в и и л и ч н о м и в с е й с е м ь и . Ч и с л о л и ц , за к о т о р ы х м о ­ лятся паломники, символизирует количество прино­ симых даров. Н ы н е дары, к а к правило, отливают из ц е м е н т н ы х ф о р м . В е р у ю щ и е за д о б р о в о л ь н ы м д е ­ н е ж н ы м взносом, „ о д а л ж и в а ю т " и х на в р е м я с о в е р ­ ш е н и я обряда, Д а р ы хранятся в костеле и много­ кратно используются очередными паломниками. Перед I I мировой войной приносили т а к ж е в К р ы п н е в качестве даров собственноручно выполненные из в о с к а ф и г у р к и , п е р е п л а в л я е м ы е затем па свечи. Современный сценарий храмового праздника Бо­ ж ь е й Матери, отмечаемого в продолжение трех дней (6, 7 и 8 с е н т я б р я ) , к а ж е т с я н и в ч е м н е и з м е н и л идеи самого обряда, в котором принимает участие много молодых людей, приносящих в виде дароз езоих детей. М а л г ож ата М а з у р к а в ч — ЧЕ ТОВЕКОПОДОБНЫЙ КАМЕНЬ ИЛИ Ж Е НАКАЗАННА ЖИЗНЬ Автор статьи исследует семантику камня в польобразные камни, в первую очередь анализируя ве­ рования и сказы. В польской народной культуре причиной пре­ вращения человека в камень является чаще всего г н е в божий, рызванный нарушением обязывающих к а н о н о в . Ч е л о в е к мог п р е в р а т и т ь с я в к а м е н ь , п р о ­ т и в я с ь Господу Богу либо не с о г л а ш а я с ь с его п р и ­ говорами. В камень обращаются также люди, не с д е р ж а в ш и е своих о б е щ а н и й . К р о м е того, о б р а щ е н и е ч е л о в е к а в к а м е н ь м о ж е т быть вызвано проклятием другого человека. В сказах превращение человека в к а м е н ь м о ж е т быть вызвано нечистой силой. Од­ нако в таких случаях, в противоположность преды­ д у щ и м п р и м е р а м , замена обратима. Итак, в польской народной культуре превраще­ н и е в к а м е н ь я в л я е т с я в с е г д а н а к а з а н и е м за нару­ ш е н и е божеских либо человеческих прав. В связи с этим человекоподобный к а м е н ь п р е ж д е всего сим­ волизирует такие черты, как: неподвижность, омертЕение, х о л о д , бесчувственность, твердость и лишь и дальнейшей очереди — стойкость, единство и силу. Ежи Т и м о ш е в и ч — О НАРОДНОМ ИСКУССТВЕ ЕЖИ с в и д е т е л ь с т в у е т не т о л ь к о тот ф а к т , что у п о м я н у т ы е в ы ш е статьи ои подписывал своим именем и ф а ­ м и л и е й , х о т я большинство своих тектов подписывал п с е в д о н и м а н и и л и ш и ф р о м . Это к а с а е т с я н е т о л ь к о деятельности в Обществе поощрения народного про­ мысла, но п р е ж д е всего его глубокого понимания проблем народного искусства, как и вдумчивых за­ м е ч а н и й н а эту т е м у . СТЕМПОВСКИ Автор статьи представляет и комментирует два мало известных текста одного из самых выдающих­ с я п о л ь с к и х эссеистов — Ежи Стемповского: „На­ родное художественное творчество" и „На высоких г о р н ы х л у г а х " . Эти, х о т я у ж е н ы н е забытые, эссе я в л я ю т с я г а ж н ы м звеном для исследований равно н а р о д н о г о и с к у с с т в а , к а к и его в о с п и я т и я , и т а к ж е п о в ы ш е н и я заинтересованности и о ч а р о в а н и я им. П р о б л е м а т и к а н а р о д н о г о и с к у с с т в а занимала важ­ ное место в и с с л е д о в а н и я х Стемповского.. Об этом В л а д и с л а в а Я в о р с к а — НЕСКОЛЬКО ЗАМЕ­ ЧАНИЙ О ГОРОДСКОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ ФОЛЬКЛОРЕ Искусством городского ф о л ь к л о р а называет автор настенную живопись на домах, каменных оградах, стенах метро. Рассматривает ж и в о п и с ь на городских стенах и п а м я т н и к а х Лисабона во время р е в о л ю ц и и движение графити в Нью Йорке в пятидесятых го­ дах, п о в л и я в ш е е на н е к о т о р ы х х у д о ж н и к о в . Г а л и н а В 80-УЮ К е н а р о в а — ПО СЛЕДАМ Г О Д О В Щ И Н У ЕГО С М Е Р Т И КЕНАРА Автор пишет о личности Антония Кенара, извест­ ного п р е ж д е всего к а к педагога и х у д о ж н и к а - с к у л ь п ­ тора. Главным материалом, которым пользовался К е н а р , было д е р е в о . Б о л ь ш и н с т в о е г о т р у д о в п о г и б л о во в р е м я В т о р о й м и р о в о й в о й н ы и К е н а р о в а (его ж е н а ) в с п о м и н а е т и п р е д с т а в л я е т те, к о т о р ы е уце­ лели. В своей статье она п р е ж д е всего уделяет в н и ­ мание работам религиозного содержания — фигурам святых и ангелов, находящихся в часовнях и косте­ лах. Кенар выполнял т а к ж е надгоробья в виде ча­ совенок. Большинство из них находится на клад­ бище заслуженных лиц в местности Закопане. О л ь г а М у л ь к е в и ч-Г о л ь д бе р г — И З М Е Н Е Н И Я Т Р А Д И Ц И О Н Н О Й ЕВРЕЙСКОЙ ДОЖЕСТВЕННОЙ ВЫРЕЗКИ ВИДО­ ХУ­ Традиционная еврейская художественная вырезка встречалась на территории П о л ь ш и е щ е в начале т е к у щ е г о с т о л е т и я . В то в р е м я о н а и с п о л н я л а с в о и традиционные ф у н к ц и и — у к р а ш а л а восточную стену дома, у к а з ы в а я в к а к о м н а п р а в л е н и и следует м о л и т ь ­ ся, у к р а ш а л а о к н а е в р е й с к и х домов во в р е м я п р а з д ­ ника „шавуот", играла роль подарка, который ввиду е г о эстетических достоинств вкладывали в моли­ твенник. П о с т е п е н н о о б ы ч а й этот о т м и р а л и в м е ж в о е н н ы й период такого рода творчество у ж е не поддержи­ валось. Оно возродилось в пятидесятых годах в И з р а и л е , г д е д о с и х п о р и м занимаются. Художе­ ственная в ы р е з к а и з м е н и л а п р е ж д е всего свою т р а ­ диционную функцию. В настоящее время она является предметом художественной ценности, кото­ рым украшают жилище. Вырезка играет также роль памятки, которую покупают туристы. Традицию художественной вырезки поддержи­ вают многие творцы, причем отчетливо выступают два основных направления: во-первых, сохранение ф о р м ы и о с н о в н ы х элементов орнамента, следова­ тельно традиционного стиля еврейской вырезки, во--вторых, — в в е д е н и е н о в ы х т е м а т и ч е с к и х элементов, с в я з а н н ы х либо с а к т у а л ь н ы м и праздниками, отме­ чаемыми светским образом в „кибуцах", либо с об­ щ е п р и з н а н н ы м и ц е н н о с т я м и , к а к борьба за м и р , г о ­ довщина образования государства, отображение И е р у с а л и м а , с т е н ы п л а ч а . Это первое направление является продолжением основных черт традиционней в ы р е з к и , ее м о т и в о в и к о м п о з и ц и и узора, а т а к ^ е с о д е р ж и т с о в р е ш е н н о н о в ы е элементы, не с в я з а н н ы е с традицией. В е с л а в Ющак Текст в форме письма, адресованного Александру Яцковскому, содежит фрагмент первого польского перевода поэмы Уильяма Блейка „Мильтон" (1804 г.). Д о с и х п о р п о л ь с к и й ч и т а т е л ь был знаком с этой поэмой л и ш ь в о т р ы в к а х в переводе Чеслава М и лоша („Земля Ульгро"). 231 �М а р ц и н Ч с р в и нь с к и НЯШНЕГО ДНЯ — СИМВОЛ СЕГОД- Особенной чертой современного искусства, как изобразительного, так и театрального либо кинема­ тографического, является оперирование свободно соз­ даваемыми символами, создаваемыми па основном плане конструкции произведения, такие экстренно п произвольно, так сказать „частным образом" соз­ д а в а е м ы е с и м в о л ы , о т о р в а н ы от а р х а и ч е с к о й базы, от у с т а н о в л е н н о г о т р а д и ц и е й с в о е о б р а з н о г о словаря символот.!, к к о т о р о м у п р и б е г а е т с и м в о л и з м . У сим­ волистов символы являются историческими цитата­ ми. Т е п е р е ш н е е ж и в о е п р о и з в о л ь н о е символотворчество возникает на основе внутреннего опыта его а в т о р а . В в и д у этого д л я потребителя символ только существует, но непонятен. Автор статьи выдвигает тезис, что вновь обрете­ нная искусством способность „символотворчества" открывает широкие перспективы и может стать по­ воротным пунктом в развитии культуры, одновре­ менно угрожая возникновением вакуума и непони­ мания. Самыми цепными среди проявлений современного символотворчества автор статьи считает те произве­ дения, в к о т о р ы х творческие способности и х автора связаны корнями с культурой. М е ч и с л а в П о р е м б с к и КАРТИНЫ И ОБРАЗА А в т о р с т а т ь и о т в е ч а е т н а этот вопрос утверди­ тельно. Доказывает, что модернизм не столько в х у ­ дожественном, сколько именно в мировоззренческом смысле является наследием, к которому прямо либо бессознательно обращаются в свете и в вивду ощу­ щ а е м о г о в н а с т о я щ е е в р е м я к р и з и с а , к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е выступает не только в П о л ь ш е , но и во в с е х западных странах. Н е с т а л о богов, которые поддерживали веру в Науку, Технологию, Социали­ стическую революцию, либо в Опекунское государ­ ство. И с т о р и я о к а з а л а с ь в данном случае ч р е з ы ч а й но ж е с т о к о й . Отсюда т е п е р е ш н е е в о з в р а щ е н и е и р р а ­ ционализма, в частности, в виде мистико-гностическлх тенденций. Умудренные 80-летним опытом совпемепные интеллектуалисты и художники иначе, — т о е с т ь без м а к с и м а л и с т с к и х а с п и р а ц и и — понимают утопическое мышление и деятельность. Чувство трагических антиномий существования скорее ведет к борьбе с о злом, чем к метафизической боязни и акцептации Нирваны, к а к единственного выхода. Д л я м н о г и х т в о р ц о в и с к у с с т в о п е р е с т а л о быть альгЬай и омегой о с в о б о д и т е л ь н о г о д в и ж е н и я и о а з и с о м абсолюта: к а к р а з наоборот, они и щ у т в самой ж и з ­ ни творичёских импульсов и экспрессии. Т е м не м е н е е , ' с т о л ь к о ж е о с н о в н ы х п р о б л е м эры модерниз­ м а р а в н о у п а с , к а к и за п р е д е л а м и П о л ь ш и , в е р н у ­ л о с ь к а к бумеранг, — ибо не р а з р е ш е н ы с а м ы е д р а ­ матические вопросы индивидуального существова­ ния, находящиеся в накууме, которые лишены исторического смысла и обречены на скитание по м и р у боз путеводителя. К а к и Другие н а ш и совре­ м е н н и к и - х у д о ж н и к и стремятся сами установить этот путеводитель. 3 б и г пе п Р а ш с вс к и ШЕБНИКА — ВЕРИФИКАЦИЯ ВОЛ­ В Главном архиве давних актов находятся доку­ менты прусского Генерального губернаторства. Среди них сохранилась интересная корреспонденция Анто­ н и я Юлиуша. владельца волшебного фонаря, с мини­ с т р о м Южной Пруссии и Силезии, фон Гоймем, л также с Воеппофискалыюй камерой в Познани. Юлиущ обратился с просьбой признать ему кон­ ц е с с и ю на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь . П о л у ч и в о т к а з он п о ­ просил министра поддержать в К а м е р е его просьбу. В р е з у л ь т а т е о б м е н а р я д о м п и с е м Юлиуга получил к о н ц е с с и ю „ н а п р о я в л е н и е т е н е й в Южной Пруссии в с е г д а , к о г д а это понадобится", с датой 3 сентября 1797 г. Это с т а р е й ш и й и з в е с т н ы й в н а с т о я щ е е в р е м я текст концессии на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь , изданной па польских землях. 232 I ГДЕ ВИСЯТ В к в а р т и р а х е щ е до недавнего времени суще­ с т в е н н у ю р о л ь и г р а л а к а р т и н а . Н е з а в и с и м о от того, была л и это к а р т и н а р е л и г и о з н о г о с о д е р ж а н и я ( с в я ­ той образ) и л и патриотического либо обыкновенная олеография, к а к и оригинальное произведение х у ­ дожника, они придавали интерьеру смысл и свое­ образное достоинство, поясняя символизируемую суть картины. Место, где в е ш а ю т картины, свидетель­ ствует об особой символической топографии ин­ т е р ь е р а , заслуживающей исследования и описания. К а р т и н а (образ) в и н т е р ь е р е п р и н а д л е ж и т к с ф е ­ ре sacrum о с в я щ а я в ы д е л е н н у ю ч а с т н у ю с ф е р у ж и з ­ ни. Противопоставляется так наз. „форалыюму" искусству, то есть искусству о б щ е с т в е н н ы х мест ( в ы ­ с т а в к и , р е к л а м ы и т.п.). О д н а к о и в п р е д е л а х „ ф о р а л ь н о г о " и с к у с с т в а м о ж н о о т м е т и т ь элементы sacrum наряду с обычной повседневностью. Но совершенно л и ш е н о с а к р а л ь н ы х элементов массовое искусство, представляемое телевидением, массовой печатью, ж у р н а л а м и и т.п. Р а з в и т и е массового искусства по­ в л е к л о за с о б о й к р и з и с ч а с т н о й и к о н о г р а ф и и , у с т р а ­ н я я образ из ж и л ы х интерьеров. Р о х С у л и м а КРЕСТЬЯН С т е ф а н М о р а в с к и — СУЩЕСТВУЕТ Л И ДО СИХ ПОР МОДЕРНИСТСКОЕ МИРОВОЗЗРЕНИЕ? — МЕСТА, — ФОТОГРАФИЯ ПОЛЬСКИХ Фотография польских крестьян как культурное явление в более широком масштабе появляется в к о н ц е X I X в. и п о л у ч а е т р а с п р о с т р а н е н и е в п е ­ риод межвоенного двадцатилетия. Разрозненные до сих пор коллекции фотоснимков, находящиеся в этнографических и исторических музеях, а также в домашних архивах, не могли полностью проник­ нуть к а к явление в сознание исследователей куль­ туры, к а к и самих жителей деревни, которых фото­ г р а ф и и эти касаются. И лишь результаты конкурса „Фотография польской деревни", организованного в 1983 г., п о к а з а л и о х в а т и значение этого явления. Фотография польских крестьян редко вызывала интерес этнологов, чаще оценивали ее историки общественных движений и историки культуры, ко­ торые считали фотографию историческим источни­ ком. Автор статьи отмечает, что крестьянскую ф о ­ т о г р а ф и ю следует рассматривать скорее не к а к но­ вый тип источника познания народной культуры, а к а к н о в у ю ф о р м у экспрессии этой культуры. Фо­ тография, а не художественные отображения дерев­ н и , н е м е м у а р н ы е записи, окончательно ликвидиро­ в а л и м о н о п о л ь р а з г о в о р н о й р е ч и , к о т о р а я была на­ родным критерием правды. Автор статьи подчеркивает, что крестьянские фотографии следует рассматривать как сведения, м н о г о к р а т н о и я а з н к о б р а з н о закодированные соглас­ но с и е р а р х и е й п р е д с т а в л е н и я ч е л о в е к а в народной к у л ь т у р е , а не к а к дословные сведения, ибо ф о т о ­ г р а ф и и эти о т о б р а ж а ю т н е ч т о и н о е , ч е м м ы п а н и х видим. Итак, крестьянская ф о т о г р а ф и я символизи­ рует место человека в общем, сопутствует обычно переломным моментам жизни крестьянской семьи (рождение, крестины, свадьба, похороны, война, эми­ грация, деятельность организованного крестьянского движения). Доступные ныне исследованию коллекции фото­ грамм следует рассматривать не только к а к свиде­ тельство цивилизационной эмансипации крестьян­ ства, но т а к ж е к а к составную часть общественных преображений крестьян, к а к серию автоспимков, мо­ делированных техническими приемами фотоискус­ ства, а т а к ж е его стиль и т р а д и ц и и , к о т о р ы е х а р а к ­ терны для сельских и маломестечковых фотографов. Ежи Б а р т м и н ь с к и — „О Ч Е М Д У М А Е Ш Ь , Т О ТЕБЕ ПРИСНИТСЯ". О ТОЛКОВАНИИ СНОВИДЕ­ НИЙ В НАРОДНОМ СОННИКЕ Исследуя народный сонник автор главным обра­ зом пользуется современными фольклорными ма­ териалами. Д л я сравнения он использует также этнографические и ф о л ь к л о р н ы е записи X I X века и начала X X века, а т а к ж е печатные сонники, по­ я в л я ю щ и е с я , н а ч и н а я с с е р д и н ы X I X в. �I PJ с в о е й с т а т ь е Б а р т м и ш с к и п ы т а е т с я ответить на следующие вопросы: существуют ли правила толкования снов в польской народной традиции? Является ли пояснение смысла сновидений чисто условным, передаваемым только в силу традиции, или ж е можно установить следы внутренней моти­ в и р о в к и ? К а к о в а в з а и м о с в я з ь этих м е х а н и з м о в с м е ­ ханизмами языка. О к а з ы в а е т с я , что и н т е р п р е т а ц и я сновидений осно­ вательно упорядочена, что с в и д е т е л ь с т в у е т о вну­ тренней мотивировке. Автор выделяет следующие п р и н ц и п ы и н т е р п р е т а ц и и с н о в : 1) п р и н ц и п ы п о л н о ­ г о т о ж д ж е е т в а о б р а з а и е г о , т о л к о в а н и я , 2) п р и н ц и п ы с в я з и ( м е т о н и м и я ) , 3) п р и н ц и п я з ы к о в о г о сходства, 4) принцип сходства содержания (символизм), 5) п р и н ц и п к о н т р а с т а , 6) п р и н ц и п с в о й с т в . Я ц е к К о л ьб уш с в с к и — ..ЛЕТИ ЛОСТОЧЕК В П У Т Ь - Д О Р О Г У . И Б О Я И Д Т И Н Е МОГУ"... Н Е ­ СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ О СТИХОТВОРНЫХ НА­ РОДНЫХ ПИСМАХ Предметом исследований автора является народ­ ное стихотворное письмо. Автор проанализировал р я д п и с е м этого рода, н а п и с а н н ы х в период п р и б л и ­ зительно о т 1914—1962 г г . К о л ь б у ш е в с к и , и с х о д я и з анализа стилистики стихотворных писем, прежде всего интересуется отношением о т п р а в и т е л я письма к получателю, которое вытекает из структуры тек­ с т а . В этоя с в я з и о н п р е ж д е г.сего и н т е р е с у е т с я ф о р ­ мулами обращения, которыми начинается и кончает­ ся письмо, а т а к ж е автотематическими элементами писем. Характерной чертой народного стихотворного пись­ ма является небольшое количество содержащихся в н е м к о н к р е т н ы х с в е д е н и й . У п о р д е л а е т с я зато на ситуацию отправления письма, которая носит все черты магического действия и ритуала благодаря месту и времени писания письма. Существенное значение в структуре народного письма имеет личность адресата; его значение и в а ж н о с т ь п о д ч е р к и в а е т с я п р е ж д е всего путем в в е ­ д е н и я а в т о т е м а т и ч е с к и х элементов, в которых отме­ ч а е т с я ж е л а н и е у д о в л е т в о р и т ь эстетические потреб­ ности адресата. Т а к у ю ж е ф у н к ц и ю исполняют ф о р ­ мулы, которые служат установлению контакта от­ правителя с адресатом, а т а к ж е формула, заканчи­ в а ю щ а я письмо. Такая структура народного стихотворного письма в ы т е к а е т п р е ж д е всего из его ф у н к ц и й . Ибо его р о л ь г л а в н ы м о б р а з о м заключается в том, чтоб создать и п о д д е р ж и в а т ь эмоциональную связь. Г а п н a 111 е п ч и к - В с ж б и ц к а — УМЕРЕТЬ ОТ ЛЮБВИ. ДОПОЛНЕНИЕ К АНАЛИЗУ „РАССКАЗОВ В ШКОЛЬНЫХ ТЕТРАДЯХ" Автор статьи анализирует типичные для учени­ ческой субкультуры рассказы, которые наряду с другими формами повествования, помещаются в тетрадях школьной молодежи. Автор рассматри­ вает стилистические и фабульные образцы этих т е к с т о в , а т а к ж е и х с в я з ь с бульварным романом (либо с „повестью д л я к у х а р о к " ) . О д н а к о п р е ж д е всего автора и н т е р е с у ю т ф у н к ц и и этих р а с с к а з о в в и с с л е д у е м о й и м с у б к у л ь т у р е , а т а к ­ ж е связь ее с д р у г и м и т е к с т а м и , (например, в о р о ж ­ ба, ш к о л ь н ы й распорядок). Анализ тематики, ф а ­ бульных схем и функций, которые рассказы ш к о л ь ­ ных тетрадей исполняют в ученической среде, неми­ нуемо в ы з ы в а е т вопрос существует ли в культуре ш к о л ь н о й м о л о д е ж и этос т р а г и ч е с к о й с м е р т и . А в т о р п р и х о д и т к у б е ж д е н и ю , ч т о о б этосе говорит уже н е п р и х о д и т с я . Н о зато существует известный вид литературы или точнее говоря — известный эстети­ ческий образец, который моделирует род поведения или подхода к жизни. Д о р о т а С имо п и д е е ВРЕМЕННЫХ ДЕТСКИХ — ПИКТОГРАФИЯ АЛЬБОМОВ Современные дети вернулись к бомов. В р е з у л ь т а т е это н е т о л ь к о СО­ старой моде а л ь ­ привело к боль­ ш о й и н ф а н т и л и з а ц и и с о д е р ж а н и я записей, но т а к ж е отразилось на всем декоративном о ф о р м л е н и и а л ь ­ бомной записи. Если п р е ж д е п и к т о г р а ф я в л я л с я в альбомах су­ щ е с т в е н н ы м д о п о л н е н и е м с о д е р ж а н и я и был созву­ ч е н с н и м , то с о в р е м е н н ы е д е т и (в в о з р а с т е 10—13 л е т ) р а з д е л и л и о б а эти элемента, обращая их в авто­ н о м н ы е я в л е н и я . П о э т о м у запись религиозного содер­ жания сопровождается вырезанной из журнала новейшей моделью автомашины или роскошной в и л л ы , что я в л я е т с я д л я ребенка своеобразной цен­ ностью. Т е х н и к а у к р а ш е н и й записей опирается на новей­ шие достижения цивилизации: фломастер, плакатная к р а с к а . Фотография из автомата и ж у р н а л ь н ы е в ы ­ резки Еытаснили д а в н и е романтические пейзажи и модулированные рисунки цветов. Место незабудок, роз, пронзенных стрелой сердец, греческих меан­ д р о в заняли ф и г у р ы из детских киносерий, из Дисп е й с к и х ф и л ь м о в , к о т о р ы е не имеют н и к а к о й связи с записью в альбоме. Ян В А д а м о в с к и ФОЛЬКЛОРЕ — О СУДЬБЕ АРХАИЗМОВ Автора статьи интересует, каким образом со­ храняются и функционируют языковые архаизмы в ф о л ь к л о р н ы х текстах. Он выделяет следующие ф о р м ы и х с у щ е с т в о в а н и я : 1) а р х а и з м ф у н к ц и о н и р у е т к а к своего рода „ о к а м е н е л о с т ь " с н е п о н я т н о й либо неясной семантикой и встречается в очень немногих т е к с т а х 2) а р х а и з м с о х р а н я е т с я т о л ь к о в п р и п е в а х некоторых песен в ф у н к ц и и мелизма; 3) а р х а и ч е с ­ к и й элемент подвергается ассимиляции согласно оте­ чественному лексическому составу, например ассо­ нанс, т.е. ф о н е т и ч е с к о е уподобление устаревшего в ы р а ж е н и я и у п о т р е б л я е м о г о о б о р о т а р е ч и ; 4) о б о б ­ щ е н и е значения различных архаичных выражений путем тождества с центром семантического поля; 5) п р е в р а щ е н и е первоначально нарицательных на­ званий в имена собственные, что ведет к возникно­ вению стилистических противоположностей типа: нейтральное название — стилистическое название. Я ц е к О л е н д з к и — „ И С К У Ш А Й Б А Б А ДЕДА". К ВОПРОСУ О НЕОБХОДИМОСТИ ПЕРИПАТЕТИ­ ЧЕСКИХ РАЗМЫШЛЕНИЙ В Европе и в Азии пользуется популярностью д е т с к а я и г р а в к л а с с ы , к о т о р а я заключается в пе­ ремещении, согласно установленным правилам, де­ тей-игроков в нарисованных н а земле диаграммах. Диаграммы часто отличаются пластическими особен­ н о с т я м и в зависимости от с п о с о б н о с т е й и н а х о д ч и ­ вости рисующего ребенка. Игра сопровождается ри­ фмованными считалками, часто старее XIX века. Считалки д о л ж н ы поощрять к игре или осложнять ее. А в т о р д е л а е т оговорку, что его т е к с т и м е е т с к о ­ рее художественный, чем н а у ч н ы й х а р а к т е р и про­ водит глубокий прекрасный анализ генезиса и смы­ с л а и г р ы в к л а с с ы , у ч и т ы в а я ее психологическое и социологическое значение. Диаграмма „класс" отображает структуру школы — вместе с переменами ш к о л ь н о й системы изменя­ ются правила игры, форма диаграммы и степень у с л о ж н е н и я с а м о й и г р ы . И м е е т значение равно под­ бор м е с т а к а к и ф о р м а р и с у е м о й д и а г р а м м ы , о б щ и й характер игры и подбор сопровождающих игру счи­ т а л о к , к о т о р ы е м о г у т быть т а и н с т в е н н ы м и , п у г а ю щ и ­ ми, д е м о н и ч е с к и м и ( и м е ю щ и е х а р а к т е р м а г и ч е с к о г о заклинания), с м е ш л и в ы м и и др. У ч и т ы в а я все аспек­ т ы и г р ы в к л а с с ы , м о ж н о р а с с м а т р и в а т ь ее к а к с в о е ­ образный обряд театрального характера, который свя­ зан с о с т а р ы м р и т у а л ь н ы м о б ы ч а е м , д а в н о к а з а л о с ь бы в ы т е с н е н н ы м и з с о в р е м е н н о й г о р о д с к о й к у л ь т у р ы . Irpa в классы является генетически городской игрой. В заключение статьи автор обосновывает оспарива­ е м ы й во в с т у п л е н и и т е з и с об а р х а и ч е с к о м , ' р и т у а л ь ­ ном, связанным с верованиями характере дет­ ских игр. 233 �С т а н и с л а в В с н г л яж — ЭТНОЛОГИЧЕСКОЕ И ЭТНОГРАФИЧЕСКОЕ ПОНИВАНИЕ КАТЕГОРИИ „КУЛЬТУРА". АНТИМЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ОЧЕРК. С т а т ь я с о д е р ж и т обзор р а з л и ч н ы х исследователь­ с к и х т о ч е к зрения и методологических предложе­ ний, к о т о р ы е п о я в и л и с ь в общественных и гумани­ т а р н ы х н а у к а х в X X в. и р а з в и в а л и с ь па основе этнологии. Автор п р е ж д е всего а н а л и з и р у е т соотно­ шение отдельных методой и способов понимания основной категории упомянутых паук (общественных и гуманитарных) категории культуры. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о в п а у к е X X в. с у щ е с т в у ю т два основных противопоставленных способа понима­ ния термина „культура". Первому из них автор при­ писывает термин „социокулътура", связывая его с акцептацией натуралистической модели пауки, с с ы л а ю щ е й с я на о б ъ е к т и в и з м и гомологическую мо­ д е л ь п о я с н е н и я . И с с л е д о в а н и е законов „социокульт у р ы " — утверждает автор — отвечает представлен­ ная „отнологом-нарриктуристом" — структурно-се­ миотическая методологическая ориентация. Противо­ положностью „социокультуры" является „идиокультура", исследуемая „этнографом-портретистом", ко•юрый придерживается феномепологическо-герменевт и ч е с к о й т о ч к и зрения и не р а с с м а т р и в а е т науку как иомотстическое занятие. Хотя обе и с с л е д о в а т е л ь с к и е п о з и ц и и и о п р е д е л е ­ ния понятия „культура" противоположны, автор п р е д л а г а е т т о ч к у зрения к о т о р а я с о г л а с о в ы в а л а бы противоположности, типичные для обеих методоло­ г и ч е с к и х о р и е н т а ц и и . А в т о р о п р е д е л я е т ее к а к пар о д о к с а л ь н у ю п о з и ц и ю . По его м н е н и ю , „ п р е д л о ж е ­ н и е запять пародоксальную позицию в исследова­ н и я х к у л ь т у р ы вытекает из сложности обществепно- к у л ь т у р н ы х я в л е н и й и и.! ж е л а н и я у ч е с т ь разно­ образные аспекты человеческой деятельности, кото­ р ы е у к л о н я ю т с я от д о г м а т и ч е с к и х т е о р и й , а б с о л и т и знрующих свои п а р т и к у л я р н ы е перспективы". Ч с с л а з Р об от ы ц к и — ГЕРБ И РЕКЛАМА Эмблемы польских гербов либо их названия гее чаще появляются в рекламных текстах, в названиях продовольственных товаров либо в названиях ресто­ ранов и магазинов. В польской исторической традлцни способы пользования гербом были строго предопределены законом, гарантируя шляхетские п р и в и л е г и и . С л у ч а и злоупотребления подвергались обсуждению в широко распространяемой литературе. Автор статьи пытается выяснит причины поль­ зования в н а с т о я щ е е в р е м я г е р б а м и и задает вопрос я в л я е т с я л и это п е р е ж и т к о м ш л я х е т с к о й культуры, элементом психологии рекламы, бессознательным у в я з ы в а н и е м герба с „ д л и т е л ь н ы м и п р о ч н ы м су­ ществованием" в культуре или же только декоратив­ ным элементом Эпа К о р у ль ска — „ПРИ КОРОЛЕ ИЯСТЕ ПОЛЬША РАСТЕТ". НЕСКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ НА ТЕМУ ИСТОРИИ ДЛЯ САМЫХ МЛАДШИХ В 1986 г. п е р е и з д а н а к н и ж е ч к а для детей под заглавием: „При короле Пястс П о л ь ш а растет", на­ писанная Корпелем Макушипьским в 1939 г. По м н е н и ю а в т о р а , н а с т о я щ е й с т а т ь и , эта публикация я в л я е т с я п е р в ы м уроком патриотизма ( к н и ж е ч к а от­ личается познавательно-дидактическим характером) и фундаментом мышления о собственном пароде. В основу повествования легла сказочная легенда о первом польском короле-крестьянине. Предлагае­ мая Макушипьским интерпретация определенно с в я з а н а с т е о р и е й об о с о б ы х м о р а л ь н ы х д о с т о и н с т в а х давних славян, популяризуемых в период Романтиз­ ма и р а с п р о с т р а н я е м ы х в д и д а к т и ч е с к о й литературе X I X и п е р в о й п о л о в и н е X X в. Мифологический образ отечественной истории за­ ставляет отождествлять понятие крестьянское с на­ циональным, однако в сущности приписывает ле­ гендарному Пясту черты образцового польского шляхтича. 234 I А нт о н и К р о х — РОДСТВЕННИКИ А в т о р , зтинограф и переводчик из ческой и сло­ вацкой л и т е р а т у р ы о п и р а я с ь на свой опыт п у т е ш е ­ ствии п о С л о в а ц и и затрагивает проблему нацио­ н а л ь н ы х стереотипов. Исходной точкой я в л я е т с я тут отношение к венграм в Словации, отношение полное к о м п л е к с о в , о б и д , н е д о б р о ж е л а т е л ь н о с т и . Этот сте­ реотип является только исходной точкой для более глубокой р е ф л е к с и и на тему раздумий о к у л ь т у р е п национальных категорях а также раздумий на тему собственной психической родины, а также о проблеме народов „исторических" и „пеисторическ и х " — п а ш ы х д в о ю р о д н ы х братьев: л и т о в ц е в , бе­ лорусов. Л уд в и к Ст омма — ЛЕВ И СВЯТОЙ Настоящая статья содержит рассуждения автора на тему антропологии войны, причем сопоставляются два крайне противоположных типа военных дей­ ствий, дзе крайне п р о т и в о п о л о ж н ы е личности коро­ лей — Людовика V I I I — Льва и Людовика I X — святого, выступавших против движения еретиков. В первом случае вопрос касается войны как „ритуа­ ла", к а к к о н в е н ц и и : война о б ъ я в л е н а , но все д е й ­ ствия к о р о л я , к о т о р ы й известен в истории под п р о з ­ в и щ е м „ Л ь в а " , н а п р а в л е н ы на то, ч т о б ы избежать борьбы и жертвы чтобы подписать выгодные пере­ м и р и я . В о втором с л у ч а е в о й н а не о б ъ я в л е н а , но в л е ч е т за с о б о й н е и с ч и с л и м ы е ж е р т в ы , у т в е р ж д е н н ы е статуты предусматривают смертную казнь для невер­ ных, число к а з н е н н ы х достигает сотен тысяч. Слепод террор в ы з ы в а е т отчаянное сопротивление, что является предлогом для усиления жестокости дей­ с т в и й . А в т о р п о д ч е р к и в а е т значение мифа в данном с л у ч а е : . . у ж е с а м о п о н я т и е с в я т о с т и г о в о р и т об и д е о ­ логии, об о п р е д е л е н н о м м и с т и ч е с к о м п о р я д к е " . Где льеется к р о в ь н е в и н н ы х , тех. кто не о к а з ы в а е т со­ противления, где пылают костры мучеников, там ищите мифа. Ищите „святых деяний", „единственно правильного мировоззрения", „веры ваших отцов". Мир неделим и единственно правдив. Т е к с т Л. С т о м м ы я в л я е т с я не т о л ь к о изучением средневекового мышления и культурного феномена в о й н ы т о й эпохи, а т а к ж е изучением процессов создавания мифов, которые проникают в историогра­ ф и ю и тяготеют над способом и н т е р п р е т а ц и и ф а к ­ тов. В данном с л у ч а е автор п о л е м и з и р у е т с р а з л и ч ­ ными взглядами относительно исторического подхода и способов отображения личности обоих королей, а т а к ж е е - п з а н н ы х с ними событий. Ибо по словам автора: „Столбцы актуальных событий в газетах являются достаточным аргументом для этногога, ч т о б ы е м у не п р и х о д и л о с ь п о я с н я т ь того ф а к т а , что этпоголия не я в л я е т с я археологией к у л ь т у р ы и что е е о б ъ е к т н е и с ч е з а е т д а ж е в электронных дерев­ нях. Р ы ш а рд Т ом и ц к и — ЗА ПРЕДЕЛАМИ СТВА, В Б Л И З И Б О Ж Е С Т В Е Н Н О С Т И ОБЩЕ­ В с т а т ь е затрагивается тематика символики волос, к о т о р о й и н т е р е с у ю т с я этнологи ввиду поразительной повторяемости некоторых значений в различных эпохах и о т д а л е н н ы х к у л ь т у р а х . Н е законченной до сих пор дискуссии положил начало в 1958 г. З т п о л о г Е. P. L e a c h . Д и с к у с с и я в ы з в а л а р я д и н т е р п р е т а т о р с к и х п р е д л о ж е н и й , но в к о н е ч н о м итоге не выдвинула окончательной интерпретации. Автор статьи подчеркивает, что его очерк я в л я е т с я лишь г о л о с о м в д и с к у с с и и . Его у с т а н о в л е н и я о п и р а ю т с я п а к о н к р е т н ы й м а т е р и а л , то есть на сведения с X V I в. и позднейшие, до сих пор не и с п о л ь з о в а н н ы е замет­ ки испанских колонизаторов, касающиеся азтецких к у а ф ю р . Эти сведения создают очень интересную картину общества, в котором все общественные р а з ­ л и ч и я (пол, возраст, о б щ е с т в е н н о е п о л о ж е н и е ) обо­ значаются специфической прической. Надо полат а т ь ч т о с у щ е с т в е н н о е значение имеет не столько длина волос, сколько само моделирование их и стрижка при любом переходе данного лица в иную общественную группу, н а п р и м е р , на к а ж д о м этапе воинской карьеры. Забота о волосах равнозначна �I участию в общественной жизни; не подстриженные и не у х о ж е н н ы е в о л о с ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о н е с о б л ю ­ дении жизненных норм, о жизни вне обществен­ ности. Т а к и е в о л о с ы и м е ю т papahuaque, ж р е ц ы , к о ­ торые считаются святыми. И х образ ж и з н и проти­ воречит нормальному существованию и в обществен­ ном смысле о н и я в л я ю т с я мервецами. Ее т в о р ч е с т в о не связано с типичной народной скульптурой, пи с традиционной, ни с современной. М а р и я М а д е й занимается скульптурой лично для себя и д л я себя т а к ж е пишет стихи, хотя в ее сти­ х а х о т ч е т л и в о замечается влияние современной кре­ с т ь я н с к о й п о э з и и . С к у л ь п т у р о й занимаются т а к ж е ее с т а р щ и е братья. Они придерживаются современного реалистического любительского творчества. Мария М а д е й н е о д о б р я е т р а б о т с в о и х братьев. Ей лично нравятся только ее собственные скульптуры. Ежи В а с и л е в с к и — ОБРАЩЕНИЕ СВ. ПАВЛА — КОНСЕРСИЯ, ИНВЕРСИЯ И СОМНЕНИЯ В книге А. Я ц к о в с к о г о „Искусство польского н а ­ рода" репродуцирован образ св. Павла, н а х о д я щ и й с я п закопанском костеле. Образ отображает св. П а в л а в момент обращения — падающего с лошади голо­ в о й в н и з , с о д н о й н о г о й е щ е в с т р е м е н и . О б р а з этот в типе неумелого народного рисунка — не имеет от­ четливого прообраза в официальной живописи. Уста­ новленное в статье место образа в исторической цепи формальных видоизменений является лишь прибли­ зительным. В данном случае, ж е л а я правильно по­ нять содержание образа, надо — кроме „влияний" исследовать т а к ж е родственные традиции, аналогии, параллели — вне живописи. Методы искусствоведа следует в о с п о л н и т ь м н е н и е м этнолога: образ надо п о м е с т и т ь в этнографическом к о н т е к с т е " . Этот кон­ т е к с т — это и н о е п р е д с т а в л е н и е и н в е р с и и , о т в о р а ч и ­ в а н и я ( г о л о в о й в н и з ) в о в р е м я т р а н с ф о р м а ц и и . Это также отображение превращения как „зависнуть м е ж д у " („V. T u r n e r : „ b e t w i s t and between"), повсе­ местно употребляемое на символическом я з ы к е тра­ диционных культур д л я обозначения переходного со­ стояния — „когда прошлое утратило свою власть, а будущее не приобрело еще определенной формы". З б и г н е в Б е н е д и к т о в и ч — „ГОСТЬ В ДОМ — Б О Г В Д О М "И Ч У Ж И Е К А К БОГИ Обращаясь к дихотомическому, в классическом определении Я . С. Б ы с т р о н я , противопоставлению „свой — ч у ж о й " , в котором подчеркивается только отрицательные качества ч у ж и х (чужие, к а к нечистая сила, колдуны, калеки, слепые, черные, дьяволь­ ские, демонические и т.д.), а в т о р д е л а е т о б з о р во­ ображений и верований на тему ч у ж и х , отмечая их с о в е р ш е н н о и н о й о б л и к , ( ч у ж и е к а к боги, как по­ с л а н ц ы богов), обзор событий, д о к а з ы в а ю щ и х слож­ ное отношение к чужим в народной культуре. Исходной точкой д л я размышлений автора является в данном случае пословица „Гость в дом — Бог в дом", определяемая в „Новой книге польских по­ словиц" к а к старопольская. Автор рассматривает а н т и ч н у ю , библейскую и подтверждеш!ую этинологическим материалом основу верований, на которые спирается упомянутая пословица, е щ е раз отмечая амбивалентное сложное отношение к чужим. Делая о б з о р р а з л и ч н е й ш и х к с е н о ф а н и й ( к с с н о ф а н и я — это термин, введенный автором, под которым он подра­ зумевает различные факты, источники и свидетель­ ства, в с к р ы в а ю щ и е о т н о ш е н и е к тому, что чуждо. Это т е р м и н , у п о т р е б л я е м о г о М . Элиаде в феномено­ логии религии понятия „hierofania") Автор д о к а з ы ­ вает с а к р а л ь н ы й х а р а к т е р категории „спой —чужой" в народном воображении и культуре. Рассматривая одновременное употребление понятий ксенофаний и епифании Бога, автор обсуждает явления осваива­ ния и окзотизации" Sacrum „в народной культуре, отмечая мотив Бога, к а к чужого, мотив, в частности, появляющийся в рисунках Владыслава Хайца. Р о м а н Р е й н ф у с с — СКУЛЬПТОР И ПОЕТЕССА МАРИЯ МАДЕЙ М а р и я М а д е й у р . в 1948 г. в д е р е в н е близ Тухова, является скутьптором — — Бистушова самородком. Э ва Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а ТОРИИ ТХУЖЕВСКОЙ — КОВРЫ ВИК­ Шерстяные домотканные ковры, выполняемые двухосновной техникой, стали в прошлом столетии одним и з элементов польской народной культуры с е в е р о - в о с т о ч н ы х земель Польши, где до с и х п о р находятся в употреблении. Группу таких козров с характерными узорами можно встретить на рубе­ ж а х П о д л я с ь я и Л у к о в с к о й земли в окрестностях Седлец, Лосиц и Лукова. И с о л н и т е л е й с а м ы х с т а р ы х к о в р о в была Виктория Т х у ж е в с к а , у р о ж д е н н а я К р ы н ь с к а (1877—1945), т к а ­ чиха из м е л к о ш л я х е т с к о й семьи. О н а родилась в д е ­ р е в н е Л у з к и близ Лосиц, умерла в деревне Вулька К а м е ц к а близ Седлец. Тхужевска использоЕЫвала мотивы других, у ж е известных двухосновных ков­ ров, но вместе с тем ввела несколько н о в ы х х а ­ р а к т е р н ы х мотивов. О н а предпочитала композицию, о т р а ж а ю щ у ю с я на двух осях симметрии с подчерк­ нутой серединой. К р о м е того, ее к о в р ы отличались большой произвольностью в подборке и переработке мотивов. Т х у ж е в с к а передала свой опыт и умение нескольким своим ученицам и можно сказать, что создала художественную школу. Следы деятельности Тхужевской можно еще найти в творичестве неко­ торых современных ткачих, проживающих на данной территории. А д а м Б а р т о ш — СОЛОМЕННЫЕ МАРЦИНА ЛЁРКЕВИЧА ФИГУРЫ Марцип Лёркевич, крестьянин, проживает в де­ р е в н е В е ж х о с л а в и ц е близ Тарнова. Вначале о н за­ нимался плетением соломенных корзинок д л я хлеба, а затем с т а л в ы п о л н я т ь большие соломенные фигу­ р ы . СБОИ п е р в ы е соломенные ф и г у р ы Л ё р к о к и ч п р о ­ демонстрировал на выставке, организованной Т а р н о в с к и м м у з е е м в 1977 г о д у . Г л а в н ы м о б р а з о м Л ё р к е ­ вич интересуется религиозной тематикой. В ' послед­ нее время он стал в ы п о л н я т ь т а к ж е м н о г о ф и г у р п ы е композиции. Основным материалом, которым пользуется Лёр­ кевич, я в л я е т с я солома. Головы свомх ф и г у р он в ы ­ п о л н я е т и з л и п о в о г о дерева. К р о м е того, он и с п о л ь ­ зует в своем творчестве сушеные травы, пряжу, о б р е з к и т к а н е й , бумаги, обломки металла. В 1983 г. Т а р н о в с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л большую выставку работ М а р ц и н а Лёркевича. В о ж е н а К у р а л ь КШИШКОВИЦ — СУНДУК В ЗАКРОМАХ В статье представлен один из интереснейших экспонатов Региональаой Избы в местности Мала В е с ь . Этот экспонат — рамный сундук в К ж и ш к о в и ц а х , богато разукрашен. Резная декорация сундука р а с ц в е ч е н а . С о ч е т а н и е этих д в у х с п о с о б о в д е к о р и р о вани встречается очень редко и в П о л ь ш е до сих п о р н е о т м е ч а л о с ь . П о д о б н ы е экспонаты известны в Словакии и в других местностях Карпат. Наличие такого рода объектов в Польше вызывает гипотезу о существовании местных мастерских, выпускающих подобные сундуки. 235 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/099f50915aeeafd11550b5220c7423ec.pdf 3e6e85dc701246322c59c3ac1e8f6dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5696 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5295 Title A name given to the resource Retoryka kolonializmu w "Kolędzie moskiewskiej" Pawła Palczowskiego/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.67-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sztafa, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Sztafa Ur. w 1991 roku. Student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, publikował w „Czasie Kultury" i „Korespondencji z Ojcem", pochodzi z gór. Naukowo zainteresowany marksizmem. Retoryka kolonializmu w Kolędzie moskiewskiej Pawła Palczowskiego W niniejszym artykule zamierzam opi­ sać i p r z e a n a l i z o w a ć funkcjonowanie dyskursu kolonialnego w warunkach polskiego p i ś m i e n ­ nictwa politycznego. O d w o ł u j ą c się do pism Michela Foucault, p o d e j m ę się rekapitulacji naj­ w a ż n i e j s z y c h w a r u n k ó w , na jakich ó w dyskurs funkcjonuje, wraz z najbardziej podstawowymi konotacjami filozoficznymi, k t ó r y c h dla pełnego zrozumienia kwestii nie sposób p o m i n ą ć . Później przytoczę powody i okoliczności powstania Kolędy moskiewskiej - stanowiącej przedmiot niniejszych rozważań - jako że materia ta nie należy do główw ą t k u d o c i e k a ń , ograniczę się do nakreśle­ nia najogólniejszego rysu historycznego w taki sposób by Jasnym okazało sie dlaczego dla autora i jednocześnie całej ówczesnej Rzeczypospolitej nastąpiła - nibv to obiektywna - t y t u ł o w a oka zyia o o ż a d a n a " do oodiecia zbroinei wyorawy na M o s k w ę Nasteonie orzeide do orocesu kre acii TnnJo" łączącego sie z L o równoczesna dvskwalifiL'ia i wnedzeniern noza r e n m l n v kontekst k u l t u r o w y ! * ! k o ń c u natomiast zwrócę 1 (19) P019 BARBARZYŃCA u w a g ę na gospodarcze korzyści w y n i k a j ą c e z opi­ sywanego przez pisarza planu kolonizacji wraz z ich skutkami zarówno dla ówczesnych obywa­ teli Rzeczypospolitej, jak i p o d p o r z ą d k o w a n y c h j u ż M o s k w i c i n ó w . U w z g l ę d n i ę tutaj perspek­ tywę Palczowskiego i połączę ją z o g ó l n i e j s z y m i tendencjami t o w a r z y s z ą c y m i na ogół zjawisku kolonializmu. Rzecz jasna, nie w y k a ż ę wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h w Kolędzie p r o b l e m ó w - broszurce tej m o ż n a by p o ś w i ę c i ć o wiele obszerniejsze opracowanie - a wskażę jedynie najważniejsze w y s t ę p u j ą c e w dziele strategie imperialne i uzu¬ pełnię je stosownym komentarzem. Zasady dyskursu postkolonialnego Aby rozjaśnić swój punkt widzenia, c h c i a ł b y m w k i l k u słowach o m ó w i ć najbardziej podstawowe warunki, na jakich funkcjonuje jedno z czoło­ wych pojęć u ż y w a n y c h w analizie postkolonialnej - dyskurs. Skorzystam tutaj głównie z roz­ w a ż a ń Michela Foucault, które - ze w z g l ę d u na �Krzysztof Sztafa 68 dość bliskie p o k r e w i e ń s t w o zachodzące p o m i ę d z y obydwoma m y ś l i c i e l a m i - w szerszej perspekty­ wie zestawię z n i e k t ó r y m i w ą t k a m i podejmowa­ n y m i przez Louisa Althussera w kwestii ideologii i Ideologicznych A p a r a t ó w P a ń s t w o w y c h (dalej: IAP). Swoje r o z w a ż a n i a u z u p e ł n i ę p r z y k ł a d a m i z Kolędy. Jak pisze Michel Foucault: W każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowa­ ne, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadko­ wością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności . 1 Na gruncie teorii francuskiego filozofa dyskurs stanowi podstawowy warunek istnienia i rozwoju kultury w jej dojrzałej, instytucjonalnej postaci; wytwarza się on oddolnie, spontanicznie, obie­ rając za bazę p a n u j ą c y kontekst kulturowy oraz d o m i n u j ą c y system aksjologiczny; w przypadku realiów towarzyszących Kolędzie wspomnianym przez m y ś l i c i e l a Podmiotem Z a ł o ż y c i e l s k i m jest cała tradycja humanitas , ale nie tylko - w a ż n y jest r ó w n i e ż ogrom pewnych lokalnych, stricte polskich u w a r u n k o w a ń kulturowych. Foucault ukazuje ó w Podmiot nie tylko w kategoriach oficjalnie afirmowanego n o ś n i k a pewnej k u l t u ­ rowej t o ż s a m o ś c i w jej najbardziej podstawo¬ wych postaciach, ale r ó w n i e ż m ó w i o n i m jako 2 0 najskuteczniejszym s t r a ż n i k u ładu; akumulu- 1 2 M . Foucault, Porządek dyskursu, tłum. M . Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002, s. 7. Mówiąc ściślej: tradycja ta jest o tyle Podmiotem Za­ łożycielskim, że wszelkie wpisane w nią, usankcjono­ wane historycznie obrzędy oraz pożądane wartości zachowują w sobie pewne stosunki mikrowładzy; Podmiot Założycielski realizuje się więc w tych na po­ zór najmniej upolitycznionych składnikach, na któ­ rych zbudowana jeslcała formacja kulturowi. jąc historyczne d o ś w i a d c z e n i e kultury, w c h ł a n i a je, dzięki czemu zajmuje jego miejsce i sam, j u ż w p e ł n i autonomiczny, zasiada na tronie, by „zaklinać moce i niebezpieczeństwa, z a w ł a d n ą ć p r z y p a d k o w o ś c i ą zdarzeń, w y m k n ą ć się c i ę ż k i e j , niepokojącej materialności" . 3 Posługuje się przy t y m pewnymi ściśle określo­ n y m i procedurami, od k t ó r y c h notabene zależy jego w ł a s n e istnienie. Pierwszą, p o d s t a w o w ą , jest uznanie opozycji fałszu i prawdy, k t ó r y c h definicje wytwarza na w ł a s n y c h warunkach. Usta­ n a w i a j ą c „granice p r a w d z i w o ś c i " , przechodzi do wytworzenia - dla p r z y k ł a d u - kategorii sza­ l e ń c a , z n a j d u j ą c e g o się poza p o r z ą d k i e m - jego j e d y n ą funkcją i przeznaczeniem jest integra­ cja p o d m i o t ó w w obrębie dyskursu. Istnienie s z a l e ń c a pozwala i m bowiem u k o n s t y t u o w a ć w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć na kontrze wobec Obcego, p o r z ą d k u j e rzeczywistość w łatwo p r z y s w a j a l n ą prostą d y c h o t o m i ę : n o r m a l n o ś ć - nienormal¬ ność (czy też rozum - s z a l e ń s t w o ) . U o g ó l n i a j ą c , w skali makro odbiciem tego p r z e c i w i e ń s t w a iest iak wykazuje Said sam podział na Europę oraź Orient. O ile jednak odmieniec sytuuje się dyskursu (iest potrzebny do utrzymania w oełni kontrolowanego ^ Jo) o tyle wykre owany przez Palczowskiego wizerunek Rosjan na ieeo antypodach - w t y m t e ż mieiscu 4 5 rnLa idenrvfZLć Mo.kwiHnów" z L e . J " » , „ L " mieszczonym „ n a zewnątrz s z a l e ń c e m , spełnia­ jącym w s p o m n i a n ą juz, n a j w a ż n i e j s z ą t u r c j ę konstytuowanie tożsamości p o d m i o t o w a jego specyhka nie polega jednak tylko na t y m obcy europejskiej humanistycznej tradycji Rosjanin p e ł n i rolę innego; o jego istnieniu p o ś w i a d ­ cza wiedza. Granica p o m i ę d z y dwoma światami ( p o d t r z y m u j ą c a d y c h o t o m i ę „normalny — nienor7 7 n 3 Ibid., s. 7. 4 Ibid., s. 8. 5 n 7 U m E.W. Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 1991, s. 30. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej malny") zbiegała się z granicami Rzeczypospolitej oraz Rusi; to właśnie tutaj, „ n a k r a ń c u Europy" istnienie Obcego było przez ogół najbardziej odczuwalne i j e d n o c z e ś n i e w naturalny spo­ sób inicjowało silne, sarmackie poczucie pewnej wyjątkowości. Teraz p o k r ó t c e p r z e d s t a w i ę z w i ą z e k , j a k i zachodzi p o m i ę d z y m y ś l ą Foucaulta a Althussera. Althusser wspomina, że Ideologiczne Apa­ raty P a ń s t w o w e istnieją głównie w oparciu o ide­ o l o g i ę ; dalej wymienia kilka z nich - religijny (pod postacią zinstytucjonalizowanych z w i ą z k ó w wyznaniowych), kulturalny ( o b e j m u j ą c y pozy­ tywne w a r t o ś c i o w a n e , „ k a n o n i c z n e " aspekty k u l ­ tury, takie jak język czy określone elementy dzie­ dzictwa, np.: łacinę, sztuki p i ę k n e , l i t e r a t u r ę ) , szkolny (sieć uniwersytecka, system o ś w i a t y ) ora.z inne. N a j w a ż n i e j s z e jednak dla poniższych rozważań są wymienione trzy Wszystkie IAP są ze sobą ściśle p o w i ą z a n e . Kiedy Althusser inter¬ pretuje ideologię jako „urojone przedstawienie stosunku jednostek do "ich realnych w a r u n k ó w bytowych"? nie można- Dozbvć sie wrażenia że te same właściwości przynależą do g ł ó w n y c h z a d a ń dyskursu Ten realizuje je w bardziej subtelny spo sób- o ile w orzyoadku deolomi zawsze oozostaie newna m o ż l i w a zewnetrzność" o tvle dvskurs dvskwal"ifik„ie ia iako sferę nrzvńależna obcemu wyabstrahowanemu wobec k t ó r e g o m o ż l i w a 6 oozostaie ó o s t a w a ooozycii pozostaje wyłącznie postawa opozycji i pogardy w taki właśnie sposób lalczowski będzie usiło­ wał przedstawić „ M o s k w i o n o w ludzi Ubcych dzikich starając się przy tym jednocześnie tak nakierować swoje wywody, by czytelnik odczul do nich nienawiść. Na tle swojej epoki nie jest w tym odosobniony. Pawła Palczowskiego „ O d początku X V I I wieku w polskiej litera­ turze p a m i ę t n i k a r s k i e j p o j a w i ł się zdecydowanie negatywny image Rosji i Rosjan. Rosja dla wielu P o l a k ó w (...) była krajem p ó ł n o c n y m i surowym, a z a m i e s z k u j ą c y j ą ludzie całkowicie zniewoleni i p o d p o r z ą d k o w a n i absolutnemu monarsze" . W czasach szlachcica z Palczowic argument o nie­ wolniczym duchu wschodnich sąsiadów właśnie zaczął z y s k i w a ć na „ p o p u l a r n o ś c i " - Stanisław Żółkiewski pisał, i ż „u tego narodu carska krew jest i n summa veneratione w najwyższej czci" . W podobnym tonie w y r a ż a ł sie o Moskalach" Samuel Maskiewicz: „Bo o n i tak rozumieją, że monarchy większego pod słońcem świat nie ma. nad ich cara i żaden nr u. w y d o ł a ć nie m o ż e " M i m o nielicznych w y j ą t k ó w w literaturze epoki d o m i n u j ą generalizujące przedstawienia w s c h ó d niego sąsiada, które w ostateczności składają się La całościowy sDeiora.tvzowa.nv portret o g ó l n e j moskiewskiej grubianitas"". 8 9 10 Przed p r z y s t ą p i e n i e m do w ł a ś c i w e j analizy dzieła warto n a k r e ś l i ć k r ó t k i rys biograficzny samego autora. Urodzony najprawdopodobniej w Ł ę k a w i c y nieopodal m a ł o p o l s k i e g o Stryszowa około 1570 roku Paweł z Palczowic Palczowski, n a j m ł o d s z y syn M i c h a ł a i Barbary z Lubomir­ skich, po latach o d e b r a ł gruntowne w y k s z t a ł A. Siemiańczuk, H . Siemiańczuk, Moskwa w rela­ cjach polskich XVI i pierwszej połowy XVII wieku, [w:] G Kotlarski, M . Figura (red-), Oblicza wschodu w kulturze polskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 61. 8 S. Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej, PIW Warszawa 1966, s. 96. 9 A. Sajkowski (oprać), W. Czapliński (red.), Pamięt­ niki Samuela i Bogusława Maskiewiczów (wiek XVII), Ossolineum, Wrocław 1961, s. 146. „ _ Kępiński, Lach i moskal Z dziejów stereotypu, , W a l L w ^ K r a k ó w 1990; j . Madszewski,Ł 1603-1618: opinie i stanowiska szlachty polskiej, PWN, Warszawa 1968. 10 6 L. Althusser, Ideologie i deolog czne aparaty państwowe, tłum. A Staroń, http://www.nowakrytyka.pl/ spip.php?article374, 10.03.2013. / Ibid. t 1 (19) PD13 t BARBARZYŃCA 69 Z o P s b A W k aa M o s k w a �Krzysztof Sztafa 70 cenie na uniwersytetach m . i n . we Frankfurcie nad O d r ą oraz Padwie. Podczas s t u d i ó w doko­ nał konwersji z kalwinizmu na katolicyzm oraz nawiązał kontakt z krewnym S t a n i s ł a w e m Lubomirskim. Po powrocie do kraju w 1605 roku, dzięki swoim licznym koneksjom, zajął solidną p o z y c j ę w ś r o d o w i s k u kancelarii k r ó l e w s k i e j . O regalistycznych p o g l ą d a c h szlachcica ś w i a d c z y dodatkowo wydany w tymże roku panegiryk jego autorstwa z okazji ś l u b u Zygmunta I I I z K o n ­ stancją Austriaczką. Znany ze swoich licznych p o d r ó ż y (Włochy, Francja, Niderlandy), w 1606 roku sprzedał odziedziczony m a j ą t e k w Księstwie Zatorskim, aby przyłączyć się do moskiewskiego poselstwa,/mającego reprezentować k r ó l a podczas koronacji Maryny Mniszech na carycę Rosji . 12 Jako że wydana n a k ł a d e m oficyny Jana Szarfenbergera Kolęda moskiewska stanowi pismo skierowane do posłów i s e n a t o r ó w z 1609 roku, n a m a w i a j ą c e do p o d j ę c i a wyprawy zbrojnej na R o s j ę , czuję się w o b o w i ą z k u pokrótce przedsta­ w i ć okoliczności, które d o p r o w a d z i ł y do wydania tej broszurki. 13 R u ś początku X V I I wieku p o p a d ł a w chaos - po śmierci nieudolnego cara Fiodora I w 1598 roku p a ń s t w o pozbawione zostało prawowitego następcy. N a tron wstąpił Borys Godunow, jed­ nakże jego rządy nie cieszyły się p o p u l a r n o ś c i ą u znacznej części bojarstwa, k t ó r a b u n t o w a ł a się przeciwko nowemu władcy. W m i ę d z y c z a 12 13 G. Franczak, Wstęp, [w:] P. Palczowski, Kolęda mo­ skiewska, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010. Kilka uwag o samej broszurce: pisane prozą dzieło Palczowskiego w całości poświęcone jest agitacji za sprawą podboju Rusi; autor nie krąży wotół innych tematów, podporządkowuje swój wywód wyłącznie podburzaniu przeciwko wschodniemu sąsiadowi Ko­ lęda zajmuję się w jej całości, co oznacza, iż na użytek analizy w żaden sposób nie modelowałem tekstu - tak też rekapituluję tutaj zastosowana przez Palczowskie­ go taktykę argumen acyjną uzupełniając ją następnie Lsownym komentarzem sie w i e ś ć o śmierci D y m i t r a , syna Iwana Groź­ nego, odbijała się szerokim echem pośród ludu wespół z plotkami o jego cudownym ocaleniu. Tymczasem w 1604 roku na terenie Rzeczypo­ spolitej Obojga N a r o d ó w z n a l a z ł s i ę D y m i t r Samozwaniec, człowiek p o d a j ą c y się za owego cudownie ocalałego syna. P r z y j ę t y na dworze Zygmunta I I I Wazy, starał s i ę p r z e k o n a ć pol­ skiego k r ó l a o swoim pochodzeniu i p o d j ę c i u w s p ó l n e j wyprą.wy na. M o s k w ę w celu objęcia należytego tronu. N i k t , rzecz jasna, nie w i e r z y ł W opowiadane przez przybysza rewelacje, jed­ n a k ż e pojedyncze g r u p k i m a g n a t ó w w i d z i a ł y w tych o k o l i c z n o ś c i a c h d o s k o n a ł ą o k a z j ę do przejęcia w ł a d z y w osłabionej Rosji i rozszerze­ nia przez to swoich wpływów. Pomimo niezgody Seimu zdołano z o r g a n i z o w a ć w y p r a w ę maiaca za cel obalenie Godunowa. Ostatecznie, w wyniku ś m i e r c i te?o osta.tnie?o Dvm.itr w ipcu 1605 roku został k o r o n o w a n i na cara a rok nóźniei noślubił Marvne M n i s z c h ó w n e córkę woiewodv sandomierskiego Terzego M n i s z ć h a . N o w y w ł a d c a ściągnął na siebie w k r ó t c e n i e c h ę ć części bojar stwa w wvnik"ii neon w v h n r h ł b nt -n o-r stwa, w w y n i k u czego wyoucm Dunt, inspiro­ wany przez Wasyla Szujskiego podczas Którego zamordowano U y m i t r a i pokonano „Krwawej jutrzni , p o z b a w i a j ą c życia KilKuset poslow pol­ skich, litewskich oraz w oskich . Wsrod ocala­ łych z masakry był l a w e ł l a l c z o w s k i - podzielił on los pozostałych towarzyszy, spędzając kilka kolejnych lat w n i e w o l i rosyjskiej. Z d a n i e m Grzegorza Franczaka, „w Kolędzie doświadcze­ nie moskiewskiej katastrofy posłuży m u jedynie za bezosobowy argument na rzecz interwencji zbrojnej . Po powrocie do Polski w 1608 roku Palczowski staje się g ł ó w n y m propagatorem nie­ nawiści wobec Rosji i Rosjan - żywiąc osobi¬ stą n i e c h ę ć do rządów Wasyla Szujskiego oraz 14 15 L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Czas Smuty, [w:] eidem, Historia Rosji, Ossolineum, Wrocław 2005, s. 91-107. G. Franczak, Wstęp, op. cit, s. 16. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej k o n t e s t u j ą c ogólny, głęboki kryzys politycznos p o ł e c z n y ówczesnego p a ń s t w a moskiewskiego, dostrzega w owych o k o l i c z n o ś c i a c h „ o k a z y j ę pożądaną", by n a j e c h a ć osłabiony kraj i „dobro Rzeczypospolitej r o z m n o ż y ć " . Ale żeby to ledwie nie trzyletnie Ich Mości Panów Posłów, a potym też czas niemały Ich Mości Panów Posłanników zatrzymanie nic więcej sprawić i nic inszego znaczyć nie miało? (...) Coś większego i dalszego Pan Bóg nam w tym pokazać chciat . 6 Wniosek jest prosty. To d z i ę k i szczególnej boskiej opatrzności Polacy zostali pojmani w nie­ wolę, by poprzez to poznać lepiej słabości Państwa Moskiewskiego oraz b a r b a r z y ń s k i e usposobienie jego mieszkańców. Argument p o w o ł y w a n i a się na instancję boską będzie się wielokrotnie powtarzał na kartach k s i ą ż k i , u w y p u k l a j ą c k o n i e c z n o ś ć dokonania ekspansji. J e d n a k ż e owe „Ich M o ś c i P a n ó w P o s ł a n n i k ó w zatrzymanie" spełnia jeszcze jedną, d o d a t k o w ą funkcję. Sytuuje ono samego autora ponad t ł u m e m , d o d a j ą c m u specyficz­ nej auctoritas - Palczowski, poprzez osobiste d o ś w i a d c z e n i a z Rosjanami staje sie w oczach czytelnika kompetentny, by n a m a w i a ć do aneksji 17 16 17 P. Palczowski, op. cit, s. 59. Ibid., s. 108 - „Niewdzięczność nasza łaski i błogosła­ wieństwa Bożego! Pan Bóg nam to państwo prawie do rąk podaje, a my go brać nie chcemy". Dalsze adresy do cytatów z omawianego dzieła znaj duj ą się w nawia­ sach 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 71 pogrążonego w chaosie p a ń s t w a . Stara się s p r a w i ć w r a ż e n i e , jakoby był w posiadaniu rzeczywistej, obiektywnej wiedzy. M o ż e m y zresztą p r z e k o n a ć się o t y m j u ż na p o c z ą t k u dzieła, podczas formu­ ł o w a n i a propositio: Com, długi czas mieszkając z ludźmi moskiewskiemi, Uszyma i oczyma pilno czerpał swemi, Tom krótko tu zebrać chciał (...) Uszedłem z targu złego z uszyma do domu, I nie mogłem stamtąd nic więcej przywieźć komu. [s. 17-18, w. 1-3] Pozycja mówiącego, mówiący a wiedza S p r z y j a j ą c e o k o l i c z n o ś c i same z siebie nie wystarczają, p o t r z e b u j ą jakiejś wyższej instancji, k t ó r a m o g ł a b y u s a n k c j o n o w a ć obrany sposób działania. W t y m też celu na samym początku Kolędy Palczowski wskazuje na ich nieprzypad­ kowy zbieg, m a j ą c y swój punkt kulminacyjny w „ k r w a w e j jutrzni": Pawła Palczowskiego Ta p o d w ó j n a funkcja wiedzy (jako usprawie­ dliwienia podboju i źródła auctoritas), jak rów­ nież wiedza sama w sobie stanowi typowy w y t w ó r dyskursu: pozwala m u istnieć i j e d n o c z e ś n i e roz­ w i j a ć się dalej. Wiedza, będąca w rzeczywistości s u b i e k t y w n ą interpretacją zaobserwowanych zja­ wisk , sankcjonuje w i ę c dyskurs, natomiast tę pierwszą uprawomocnia c z u w a j ą c a nad nią boska opatrzność, z k t ó r ą nikt nie śmie p o l e m i z o w a ć . 18 Palczowski jako autor w szerszej perspekty­ wie nie może sobie p o z w o l i ć na w y w y ż s z a n i e się ponad c z y t e l n i k ó w - aby ich sobie z j e d n a ć {captatio benevolentiae), musi „zniżyć się" na poziom odbiorców, nie może p o z w o l i ć sobie na dystans w z g l ę d e m nich, wreszcie: musi jasno i w y r a ź n i e s y g n a l i z o w a ć swoje jednoczesne p r z y w i ą z a n i e do w s p ó l n o t y . W t y m celu nie tylko u ż y w a określeń pierwszej osoby liczby mnogiej {musimy, chcemy), ale dokonuje szeregu innych, bardziej wyrafi­ nowanych z a b i e g ó w - p o w o ł u j e się na w s p ó l n ą 18 E. M . Thompson, Said a sprawa polska, „Europa. Tygodnik ideT 26 2005, s. 11. W tej perspektywie Palczowski staje sie Saidowskim „orientalistą" - „ uczo¬ nym, który uogólnia na olbrzymią skalę zjawiska za­ obserwowane w koloniach oraz zamraża niejako swe interpretacje narodów podbitych, przekształcając te interpretac e w fakty historyczne". Jest to wiedza poli­ tyczna mimo jej pozornej apolityczności ( E W Said op cit s 40) �72 Krzysztof Sztafa t r a d y c j ę ; manifestuje swoje p r z y w i ą z a n i e do k o n ­ hospodar pokazał wencjonalnych, „staropolskich" w a r t o ś c i i religii. To „bratanie się" ze zbiorowym o d b i o r c ą jedno­ stwa, [s. 96] się być wdzięcznym tego posel­ cześnie w pewien sposób tworzy go: ostentacyjne p r z y w o ł y w a n i e w s p ó l n y c h symboli projektuje Jako poseł w Moskwie Palczowski b y ł posłannikiem samej K r ó l e w s k i e j M o ś c i - reprezentując w i ę c określoną w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą , albo lepiej k r ó l e w s k i majestat, staje się w ramach ustalonego - umacnia j ą w kwestii stosunku do Innego, przez co p o g ł ę b i a się a k t u a l n o ś ć opozycji p r a w d a - f a ł s z p o r z ą d k u obyczajowego k i m ś nietykalnym - poj­ manie go i wzięcie do niewoli oznacza nie tylko oraz s o l i d a r n o ś ć w e w n ą t r z grupy. I n t e g r a l n o ś ć tej ostatniej stanowi równocześnie o jej sile i goto­ k r n ą b r n o ś ć wobec zwyczajów, ale r ó w n i e ż obrazę n a j w y ż s z e g o majestatu. M o s k w i c i n i , k t ó r z y w o ś c i do podboju. „z c h ł o p ó w panem się stali" [s. 9 6 ] gwałcą usta­ lony porządek, w y ł a m u j ą się szanowanym, starym zasadom, d o w o d z ą c przez to d w ó c h rzeczy - jako 19 Wiedza spełnia jeszcze j e d n ą f u n k c j ę . Pozwala ona na wytworzenie wizerunku Obcego, na jego uformowanie w zgodzie z i m p e r i a l n ą p e r s p e k t y w ą Zachodu: w świetle tych okoliczności w y ł a n i a ­ j ą c y się z „ o b s e r w a c y j " Palczowskiego Moskwicin zostaje zdefiniowany jako Gorszy Inny, bo nie mieszczący się w k u l t u r o w y m p o r z ą d k u autora i ostatecznie jako naturalny obiekt podboju, nad k t ó r y m n a l e ż y roztoczyć k o n t r o l ę . C h c i a ł b y m teraz prześledzić sposób, w jaki t y t u ł o w y „szlach­ cic polski" konstruuje swojego wroga.. Potrzeba Innego Palczowski w swej argumentacji sięga po cały arsenał cnót, w a r t o ś c i oraz symboli p r z y n a l e ż ­ nych tradycji humanitas, k t ó r e przeciwstawia Rusinom - jego argumenty b r z m i ą o tyle wia­ rygodniej, że nieustannie podpiera je w ł a s n y m d o ś w i a d c z e n i e m . Tak t e ż , p r z y w o ł u j ą c dzieje „ k r w a w e j j u t r z n i " , p o s ł u g u j e s i ę figurą grec­ kiej w i e r n o ś c i (graeca fides), aby u k a z a ć - obcą ludziom godnym - n i e w i e r n o ś ć i nierycerskość Moskwicinów: 20 b a r b a r z y ń c y m a j ą w pogardzie obyczaje cywilizo¬ wanego świata, bądź, jeszcze gorzej, zupełnie ich nie znają. N i e w i e r n o ś ć Rosjan zostaje tutaj zesta­ wiona z czystością intencji P o l a k ó w - ż y c z l i w o ś ć zostaje zdradzona, a dobre chęci zaprzepaszczone przez zła wole i podstęp Ujecie to dodatkowo dyskwalifikuje Obcego Dozwalając na r ó w n o czesne w y w y ż s z e n i e swoiei strony" Ostatecznie cała win L a d a na k r n ą b r n y c h M o s k w i c i n ó w " 7 n e r s n e k t v w v ó w c z e s n v c h realiów trudno w iakiś 21 n r l k o n n i L snosóh odenrzeć hadź rhoriażbv oddalić te z L ™ C n wierei krwawa intrz n " staj r i e się • n' " wo b ma nie r\V tylko ir>A\Jw\ zrodiem nienawiści Dec wscnodmego sąsiada aoprasza się zdecydowanej _ reakcji. Muzy w i ę c za argument o konieczności podboju: inaczej by się nam uczynić żadną miarą dziło, jedno się jako nabarziej mścić tej 2 0 Tak ten jaszczurcy naród nagradza nam chęci i życzliwości nasze, tę zapłatę za przyjaźń, którą im więc ofiarujemy, odnosimy. Tak ten miły pan 21 ' M . Foucault, op.cit.,s. 10. przemawiający nie go­ świeżej Argument o „Moskwicinach-mużykach" można zna­ leźć nie tylko w tekście Kolędy. W XVII-wiecznym pamiętnikarstwie polskim negatywna figura Rosjanina-chłopa pojawia się w twórczości braci Masktewiczów czy relacjach Aleksandra Piaseczyńskiego (patrz: A. Niewiara, Moskwtan-Moskal-RoJmn w dokumen­ tach prywatnych. Portret, Wydawnictwo Naukowe Ibi­ dem Łódź 2006). Zarzut o zdradziecki czy krzywoprzysiężny charak­ ter Rosjan również nie stanowił wówczas novum: już w X V I wieku pojawia się w zapiskach Jana Piotrow­ skiego (patrz: A. Niewiara, ibid.). BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej ich zdrady przeciwko nam, tej niewinnej krwie braciej naszych, którą ten zły nieprzyjaciel świętokradzkiepokrwawił ręce swoje, tego ich tak wielkiego obelzenia Pana i Rzeczypospolitej naszej. [s. 93-94] Pomszczenie śmierci posłów staje się moral­ nym imperatywem - zaniechanie tego jest rów­ noznaczne z zaniechaniem o b o w i ą z k u {officium) utrzymania dobrego imienia całego p a ń s t w a . Brak r y c e r s k o ś c i M o s k w i c i n ó w jednak nie k o ń c z y s i ę jedynie na g w a ł c e n i u u ś w i ę c o n y c h obyczajów. Palczowski dowodzi, że „ten n a r ó d słaby, marny i niepotężny" nie zasługuje na żaden szacunek. O t ó ż j e d y n ą realną bronią nieprzyja­ ciela, oprócz jego liczebności, jest p o d s t ę p : Tak jest, iż nam wiele zamków i miast pobrali, ale trzeba wiedzieć jako. Nie męstwem abo dzielno­ ścią jaką, ale zdradą i chytrością pod przymierzem. [s. 88] Ta chytrość wskazuje nie tylko na k r y j ą c ą się pod n i ą w d o m y ś l e t c h ó r z l i w o ś ć , ale r ó w n i e ż bezsilność, o czym m o ż e m y przeczytać w n a s t ę p ­ nym zdaniu: „Lecz gdy kiedy z nami wręcz poszli, nigdy nie w s k ó r a l i , i owszem, z a w ż d y przegrawali" [s. 88]. Moskwicini są nierycerscy; nie w p i ­ sują się t y m samym w zachodni ideał człowieka; zniżą się do wszelkich bezeceństw, by osiągnąć swój cel i rozszerzyć wpływy. Pozór „hardego sie­ bie pokazywania" kryje słabość oraz n i e m o ż n o ś ć stoczenia „ p r a w d z i w e j " , m ę s k i e j walki. U z u p e ł ­ nienie powyższego stanowiska stanowi przykład będący j e d n o c z e ś n i e zręczna^ próbą zawłaszczenia historii na. swoją korzyść: „czego ś w i a d k a m i są wszystkie b i t w y / k t ó r e ś m y kiedykolwiek z n i m i mieli" [s 88] Nie m o g ł o , rzecz jasna, z a b r a k n ą ć argumentu sankcji ostatecznych w postaci łaski Bożei i d o k o n a ń p r z o d k ó w d w ó c h n a i w a ż n i e i szych źródeł auctoritas. „Jasne i dosyć znaczne za 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Pawła Palczowskiego 73 łaską Bożą zacnych p r z o d k ó w naszych p r z y k ł a d y i teraz w potomkach ich" [s. 8 8 ] . W a ż n e , iż powyższe acempla m a j ą swoje źródło poza causa, są aprobacją w y w i e d z i o n ą z zewnątrz - o ile bowiem standardowe dowody w sposób ścisły odnoszą się do danej sprawy, o tyle zasto­ sowany przez autora Kolędy przykład ma charak­ ter całkowicie od niej niezależny, co u m o ż l i w i a użycie swobodnej taktyki argumentacyjnej oraz - w d o m y ś l e - pozwala na w y c i ą g n i ę c i e wnio­ s k ó w oraz s f o r m u ł o w a n i e uniwersalnych tenden­ c j i . Co ciekawe, Palczowski w t y m względzie nie wskazuje ż a d n e g o konkretnego p r z y k ł a d u z historii, ogranicza się do pozostania na pozio­ mie o g ó l n o ś c i , nie precyzuje jakie d o k ł a d n i e wydarzenia historyczne m i a ł y b y się składać na rzeczoną tradycję i „dziedzictwo przodków". Dowodzenie sprawia w r a ż e n i e , że zostało oparte na historycznej prawdzie — j e d n o c z e ś n i e , poprzez umieszczenie w n i m figury p r z o d k ó w w y w o ł u j e u o d b i o r c ó w emocjonalny rezona.ns przysłania­ jący m i a ł k o ś ć argumentu. W ten sposób Moskwicin zostaje skutecznie zdeprecjonowany; odziera sie eo z p r z y m i o t ó w cnotliwo/ci zostaje ukazany jako chytry niegodny dzikus k t ó r e g o w d o m y ś l e należy bez s k r u p u ł ó w p o d b i ć i „ucywilizować". 22 Kwestia ucywilizowania, jako typowe zjawisko imperializmu, zasługuje na osobną u w a g ę . Na ogół w analizie postkolonialnej pojęcie misji cywiliza­ cyjnej łączy się z drugim obliczem Innego, które to na pierwszy plan wysuwa jego nieznajomość i niez r o z u m i a ł o ś ć . Ten nieznany Inny, z racji tego, iż niepokoi , musi zostać w jakiś sposób zneutrali23 24 2 2 2 3 24 H . Lausberg, Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o li­ teraturze, tłum. A. Gorzkowski, Wydawnictwo Homini,Bydgoszcz2002,s.4ll,4l2. M.P. Markowski, A. Burzyńska, Teorie literatury XX wieku, Znak, Kraków 2009, s. 553. Ibid, s. 553. Autorzy wspominają o tym, że Inny, oprócz tego, że niepokoi, również fascynuje - wątpię jednak, czy ten jego aspekt jest adekwatny w stosunku �74 Krzysztof Sztafa zowany, oswojony za p o m o c ą znanych obrazów i przedstawień. U Palczowskiego jednak aspekt „nieznajomości" wydaje się nieodpowiedni: prze­ cież Polacy przez długie stulecia mieli żywy kon­ takt ze swoim wschodnim s ą s i a d e m . Co w i ę c e j : w świetle tego, co zostało j u ż powiedziane o wie­ dzy nabytej podczas rosyjskiej niewoli, kategoria ta z pewnością nie ma żadnego pokrycia. Autor Kolędy podchodzi do problemu ucywilizowania z nieco innej perspektywy - miast wspomnianej nieznajomości na pierwszy plan wysunie się odręb­ ność Innego, fakt, że w ogólności funkcjonuje on w odmiennym (w domyśle- gorszym) porządku symbolicznym (nasuwa się skojarzenie z M o n teskiuszowskim zdumieniem: „jak to m o ż l i w e , żeby ktoś był Persem!" ). W całym tym procesie punktem wyjścia jest'autorytatywne przekonanie o wyższości własnej k u l t u r y - o t ó ż tylko cywiliza­ cja" europejska dla M o s k w i c i n ó w bardzo odleeła towarzyszącej polskiemu szlachcicowi tendencji m o ż e m y przeczytać j u ż na samym początku: Ziemię ich wziąć obfitą, hardość ich ukrócić, Wiarę i złe zwyczaje w lepszy rząd obrócić, [s. 55] 25 Niedaleko stąd do wniosku, iż aneksja i eks­ ploatacja ziem rosyjskich rysuje się jako coś p o ż ą d a n e g o nie tylko ze strony kolonizatorów, ale r ó w n i e ż ze strony samych kolonizowanych. Palczowski zresztą m ó w i o t y m explicite: Dal tym tam ludziom [Bóg] czas tak długi, aby sposób życia narodu naszego chędogi, obyczaje cudne, więc i milą wolność dobrze wybaczywszy i wyrozumiawszy, większą aniżprzedtym chęć i miłość ku nam brali. [s. 59] 26 ze swoimi korzeniami w ereckiei i rzymskiej sta' rożvtności może w d a ć z siebie nowoczesno ć " W ówczesnych studiach kultura prawosławno27 ruska była usuwana na margines, uznawana za coraz ; . 'ie sp r ó bszą , U I ^ " Dęazie ^ 7 y czasu Z .TlodoDme więc 1palczowski d podkres , P° ^ 7 J7 ™ od Rzeczypospolitej istnieje jakiś derekt; kultury 2 6 W r Z ą U p a ą C M d pozaeuropejskie są zamrożone, a wreszcie są po prostu niezdolne do przekształcenia się w kierunku nowoczesności bez udziału zewnętrznej siły. O tej do Rosjan; dotyczy raczej ludów spoza kontynentu, z którymi do czynienia miały zachodnie imperia. 2 5 2 6 J. Niedźwiedź, Humanitas na styku kultur. Kwestia dyskursów kolomalnych we wschodmej Europte, [w:] A Borowski (red.), Humanizm. Ltone pojęaa, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009, s. 202 „należy założyć (...) równorzędność i partnerski charakter tych relacji". I . Wallerstein, Europejski uniwersalizm. Retoryka władzy, tłum. Adam Ostolski, Wydawnictwo Nauko­ we Scholar, Warszawa 2007, s. 52. 27 Ibid.,s. 91-92. 2 8 J. Niedźwiedź, op. « f c , s . 2 2 6 . Jest to typowy, wręcz podręcznikowy przykład m y ś l e n i a kolonialnego - kolonizatorzy zostają usprawiedliwieni wobec samych siebie, gdyż wraz ze swoim przybyciem przynoszą ład i porządek; z perspektywy zachodniej pragnienie tych dwóch ostatnich nie podlega dyskusji. Przywołany frag­ ment wskazuje dodatkowy trop. Otóż kolonizowani najpierw muszą poznać „obyczaje cudne" koloniza­ t o r ó w - oznacza to, że proces „asymilacji" będzie dla Rosjan korzystny dopiero w szerszej perspektywie, po przezwyciężeniu „w sobie" początkowych opor ó w . Na M o s k w i c i n ó w spływa łaska boża, dająca możliwość poznania owych polskich o b y c z a j ó w pokrywa się ona jednocześnie ze szlachetną dzie­ jową misją Sarmatów (antemurale christianitatiś) aby zmodernizować i uwolnić od własnych słabości 29 „słowiański Orient" W ramach dalszej deprecjacji Palczowski usi­ łuje w y k a z a ć n i e w o l n i c z ą m e n t a l n o ś ć „ M o s k w i c i - 29 I . Wallerstein, op. cit., s. 90. W takim duchu argu­ mentował na rzecz podboju Indian Juan Ginćs de Sepulveda w swojej znanej polemice z Bartolome de Las Casasem. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej nów", m a j ą c ą w d o m y ś l e k o n t r a s t o w a ć z polskim u m i ł o w a n i e m złotej w o l n o ś c i . Posługuje się tutaj argumentami a simili, p o r ó w n u j ą c wschodniego sąsiada do Ż y d ó w : 32 Ktemu żadnej rzeczy nie mógł odmówić carowi tatarskiemu, by mu też dobrze i na wojnę kazał z sobą jechać przeciw chrześcijanom, [s. 77] Powyższy cytat stanowi przykład z historii z retorycznego p u n k t u widzenia jest najbardziej pożądany, g d y ż ma swoje źródło w prawdzie. Palczowski jednak znowu pozostaje na t y m ogól­ nym poziomie tempus generale, j a k i e g o ś odle­ głego okresu historycznego . Poniżej przytaczam jeszcze jeden p r z y k ł a d , odnoszący się do okresu niewoli rosyjskiej: Autor Kolędy korzysta tutaj jednocześnie ze znanego ówczesnego stereotypu ; przemyca zaka­ m u f l o w a n ą treść, m a j ą c ą s p r a w i ć w r a ż e n i e , że Moskwicini, dla k t ó r y c h niewolnictwo jest rzeczą przyrodzoną, nie będą sprawiali większego pro­ blemu jako skolonizowani; nie trzeba o b a w i a ć się z ich strony ż a d n y c h b u n t ó w czy z r y w ó w - aneksja i późniejsza gospodarcza eksploatacja kraju przebiegnie bez p o w a ż n i e j s z y c h komplikacji. Ta niemożność wyrażenia pełnej podmiotowości Rosjan wynika, rzecz jasna, z ułomności p o r z ą d k u symbolicznego, do którego należą - nie chodzi tutaj j u ż tylko o czystą zależność, ale o coś w i ę ­ cej o „ w y k l u c z e n i e , niepełną a u t o n o m i ę " w jej szerszej, ontologicznej perspektywie. 33 30 Jacy to są chrześcijanie, łacno obaczyćz tego, co się już wspomniało, i z tego przeciwko nam zdra­ dzieckiego i okrutnego występku, [s. 129] Autor Kolędy zdaje sobie sprawę z ważkości powyższych zarzutów; są one o tyle skompliko­ wane, że przecież „oficjalnie" w Rosji obowią­ zuje obrządek prawosławny, a w i ę c chrześcijański. Ogołocenie M o s k w i c i n ó w z ich wiary, wyłączenie ich z religijnego porządku, ma bardzo doniosłe znaczenie - dlatego też Palczowski konsekwent­ nie przywołuje figurę Boga będącego po „naszej" stronie, a wręcz explicite nakazującego na.m p o d b ó j wschodnich sąsiadów. Sposób argumentacji przy¬ biera tutaj specyficzny charakter - chodzi głównie o to, by u d o w o d n i ć wyższość zachodnich obrząd­ k ó w chrześcijańskich, a. wra.z z n i m i całej przy na— . leżnej i m tradycji łacińskiej, której przeciwstawia się „nieokrzesany wschód" ' . Dalsza deprecjacja w tej materii wymaga jednak pewnej wyższej sankcii dlatego też Palczowski szuka perspektywy odmiennej niż swoja nie tak bezpośrednio związa 31 Potrzeba sankcji Spoiwem łączącym c y w i l i z o w a n ą Europę jest wiara chrześcijańska. I w tej materii Palczowski nie pozostaje bezczynny - w Kolędzie konse­ kwentnie p r ó b u j e w y k a z a ć , że Rosjanie nie w p i ­ sują się w tę religijną w s p ó l n o t ę , ba, w y s ł u g u j ą się nią, w rzeczywistości będąc c h r z e ś c i j a ń s k i m i 31 3 XVII-wieczne „argumenty" świadczące o niewolni­ czym duchu Rosjal czytelnik może odnaleźć w przy­ taczanej już książce: A. Niewiara, Moskwtctn-Moskal-Rosjanin,op.A,s. 82-87. J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmamnia -formą, Uniyersitas, -Kraków - z nowoczesną 2011, 454^55. 3 1 (19) P019 J J BARBARZYŃCA J J & 75 tylko z pozoru , a bliżej i m do p o g a ń s k i c h Tur­ k ó w czy T a t a r ó w : Waśni są teraźniejszy Żydzi. Tyraństwo, którym ten naród jest uciśniony spiritus ich tępy bojaźń, z którą się rodzą (...). Animusze w tych ludziach są poniżone, niewolnice, nie wylatają w górę, nie kochają się w górnych i pod niebo wyniosłych za­ mysłach, [s. 110] 30 Pawła Palczowskiego 4 P. Palczowski, op. cit, s. 86: „tylko tytułem chrześci­ jańskim jest pokryty". „ H . Lausberg, op. cit., s. 386. 3 2 3 3 1 J. Niedźwiedź, op. cit, s. 229-231. �Krzysztof Sztafa 76 nej z causa. Aby w z m o c n i ć siłę i prawdziwość argu­ mentu, jak również osobistą auctoritas, przywołuje „świadectwo jednego człowieka wielkiego a prawie świętego, k t ó r y też u nich był długo w więzieniu" [s. 129]. To M i k o ł a j de Mello, portugalski misjo­ narz do Indii, Persji i Rosji. ci ludzie chrześcijańskiego nazwisku i tytułu nie są godni. (...) pełnią takie grzechy i sprośności, jakowych żaden inny naród na świecie. (...) nie widziałem ani słyszałem o takowym narodzie, któ­ ry by zrównał z Moskwą we wszełakiem rodzaju nieprawości, przewrotności, zdrady, co by tak był próżen wszelakiej słuszności i sprawiedliwości, pra­ wa ludzkiego i Boskiego, próżen wszelakiej mibści i skłonności miłosierdzia, bojaźni Bożej i ludzkiej, pełniąc wszelakie grzechy, nieprawości, sprośności, rozpusty, wszeteczeństwa, sodomie, gwałty (...) tępi, brzydcy, szkaradni, głupi we wszelakich rze­ czach do cnoty należących, [s. 130] N i e w ą t p l i w i e fragment ten jest najbardziej j a d o w i t y m w y s t ą p i e n i e m przeciwko wschod­ niemu sąsiadowi w całej Kolędzie. Jego przywo­ łanie nie tylko u z u p e ł n i a tok m y ś l e n i a Palczow­ skiego, lecz r ó w n i e ż uwydatnia siłę dowodzenia. Co istotne, autorem nie jest osoba ś w i e c k a , a „prawie święty" - misjonarz p o d r ó ż u j ą c y aż „po Indyjej O r y j e n t a ł s k i e j i O k c y d e n t a ł s k i e j " . Dalej czytamy: pełniący grzechy tak sprośne, których mię wstyd pisać; a nade wszystko główni nieprzyjaciele imienia naszego katolickiego (...) przed wszystkiemi narody zelżyć, zesromocić i wiarę nam skazić usiłują, mówiąc i twierdząc przeciwko naszej wierze świętej katolickiej i przeciwko jej wszystkim professorum tysiącpotwarzy, przewrotności i wszeteczne kłamstwa, lżąc nasze chwalebne ceremonije i obrzędy tak święte i potrzebne, których siła właśnie z natchnienia Bożego poszło, świętokradzkich języków swych żądzą rozpuczając na święte sakramenta, tym barziej a daleko barziej na sługi Boże, począwszy od Ojca Świętego papieża, aż do zakrystyjanów. [s. 130] Czego w i ę c e j potrzeba do całkowitego zdys­ kwalifikowania wroga? D z i ę k i przytoczeniu figury z e w n ę t r z n e j auctoritas Palczowski sank­ cjonuje swój punkt widzenia, a p o d b ó j h e r e t y k ó w staje się w r ę c z ś w i ę t y m o b o w i ą z k i e m k a ż d e g o prawdziwie chrześcijańskiego narodu. Palczow­ ski idzie w tej materii jeszcze o k r o k dalej. Wyprawa contra schismaticos, jak stara się wyka­ zać, przyczyni się nie tylko Rzeczypospolitej, ale c a ł e m u c h r z e ś c i j a ń s k i e m u ś w i a t u ; zespolenie d w ó c h n a r o d ó w sprawi, że cywilizacja europej­ ska zdobędzie znacz<^ca^ p r z e w a g ę nad poganami, a sama Polska zyska m i ę d z y n a r o d o w ą sławę jako potężne imperium Palczowski zapewne m a r z y ł by Rzeczpospolita - na wzór h i s z p a ń s k i e j k o n ' kwisty - zaangażowała sie w p o d b ó j kolonialny i dążyła do rozszerzenia swoich w p ł y w ó w na wschód- zresztą w samvm tekście autor podaje orzykład zachodnich o a ń s t w starając sie wyka zać analogie nomiedzv kolonizowaiwmi w ó w czas Indiami a Moskwicinami. Przykład p a ń s t w p r z e p r a w i a j ą c y c h sie celem p o d b o i r p r z e z m o r z e z wielkim n i e b e ś p i e c z e ń s t w e m zdrowia swego" jednocześnie podkreśleniu 1łatwości 1 • s^ 88j smzy jeanoczesme okazji, jaką po drugiej strome Europy d y s p o n u j ą Polacy względem Moskwy: L I. A nam go przyść, to baczyć potężnością stwem w jako snadniej do państwa moskiewskie­ aniż inszym do tamtych Indów, każdy może. A dostawszy tego, moglibyśmy też i bogactwy z każdym narodem i króle­ chrześcijaństwie porównać, [s. 65] //. My, mogąc i pożytków niewymownych, nie tyl­ ko nam samym, ale i wszystkiemu chrześcijaństwu służących, snadnie dostąpić i sławy nieśmiertelnej sobie i narodowi swemu nabyć, wszystkiego tego zaniedbamy? [s. 88] BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej Palczowski konstruuje k o h e r e n t n ą k r y t y k ę Rosjan - w s k a z u j ą c na boską opatrzność wobec biegu w y d a r z e ń , dostrzega w nich „okazyje pożą­ daną", której Polacy nie mieli od w i e k ó w . Posia­ dając o d p o w i e d n i ą w i e d z ę n a b y t ą podczas rosyj­ skiej niewoli, w y s t ę p u j e z perspektywy auctoritas i j e d n o c z e ś n i e umacnia ją p r z y k ł a d a m i niezwiązanymi bezpośrednio ze sprawą. Zająwszy ugrun­ t o w a n ą pozycję, przystępuje następnie do frontal­ nego ataku na wschodniego sąsiada - zaczyna od uwydatnienia n i e g o d z i w o ś c i , d w u l i c o w o ś c i oraz z a k ł a m a n i a , po czym p r z y s t ę p u j e do opisania rzeczywistej bezsiły i słabości. Argumentowanie k o ń c z y natomiast,' poprzestając na ś w i a d e c t w a c h niewiary i b l u ź n i e r s t w a Rzeczpospolita Obojga Narodów, poprzez aneksję Moskwy, doda przy tym splendoru zarówno sobie jak i całemu chrze ściiaństwu- w szerszej perspektywie natomiast da sie Doznać iako kolonialne mocarstwo i zdobędzie przewagę nad ś w i a t e m i n n o w i e r c ó w " Taktyka Lumentacvina zastosowana Drzez P a l c z o w s k i L obeimuie wiec wszystkie aspekty-s Dołeczne Der son Ine reliliine oraz crosnodarrze W ten s n o s ó b , , • J , \ • ", % „Kolonizowany, wbrew własnej w o n zmuszony jest ao przyjęcia wizerunku skonstruowanego przez k o l o n i z u j ą c e g o . Warto dodać, ze ta ostat­ nia cecha, internalizacja perspektywy c e n t r u m , jest przecież jednym z głównych celów Midowskiego „ o n e n t a h z m u . g g n 7 m n Potrzeba przestrzeni Po odkryciu Innego Palczowski przechodzi do n a k r e ś l e n i a konkretnej wizji zagospodarowania ogromnego terenu Rosji - zaczyna od przedsta­ wienia domniemanych bogactw ziemi moskiew­ skiej, d z i ę k i k t ó r y c h p r z e j ę c i u Rzeczpospolita stanie się w a ż n y m partnerem handlowym, r ó w - M . P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 559. 36 E. M . Thompson, op. at.,%. 11. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 77 nym ó w c z e s n y m p o t ę g o m gospodarczym Europy Zachodniej: tamte grunty równają się gruntom naszym podolskiem, ale nie tylko tym, ale naprzedniejszym gruntom Królestwa Węgierskiego, [s. 68] Plan zagospodarowania Moskwy i związana z n i m gospodarcza eksploatacja stanowią czołowy element polityki imperialnej. M o ż n a powiedzieć, że w tej perspektywie kreacja Innego jest pewnym usprawiedliwieniem kolonizatorów; zdyskwalifi­ kowany kolonizowany przeobraża się w niepełnoprawny przedmiot, którego funkcją docelową jest bycie wyzyskiwanym za p o m o c ą pracy niewol­ niczej - gospodarcza ekspansja staje się jednym z najważniejszych celów imperializmu, a. za.ra.zem jego najdojrzalszą formą. Warto dodać, że po sym¬ bolicznym uśmierceniu Rosjan wchodzi j u ż asDekt materialny do utrzymania wyzysku Dotrzeba przecież zinstytucjonalizowanego aparatu repre­ syjnego albo lepiej - wielości takich aparatów* Dlatego' też pomocne staną sie w tym momencie zarysowane na wstępie rozważania o Althusserze Ideologiczne Aparaty Państwowe zostaia podparte od strony teoretycznej Cwizerunek Innego oraz wszystkie zewnętrzne" przesłanki Dodboiu) w ł a śnie ideologia-nasvcone zdehumanizowanvmwizerunkiem gorszego (symbolicznie uśmierconego) Innego l a sobie teraz Dozwolić na otwarta ^ ' \ , . • • } przemoc, lan zagospodarowania zostaje więc pod­ budowany i uprawomocniony alczowski po zdeprecjonowaniu innego i jednoczesnym uszla­ chetnieniu^perspektywy polskiej przystępuje do określenia konkretnych działań, jakie trzeba będzie dokonać po niemalże pewnym zwycięstwie. Zakres tych działań ma trojaki charakter: n r 7 3 7 35 Pawła Palczowskiego p l g n n r P 7 r n Instytucjonalizacja, jak wykazuje Said, prowadzi do powołania społeczeństwa politycznego; w tej perspek­ tywie podbLa i poddana zorganizowanej represji Ruś również przechodzi na ten poziom. E.W. Said, op. cit., s. 36, 43-44. �Krzysztof Sztafa 78 1. gospodarczo-komunikacyjny ( p r z e j ę c i e rosyjskich z a s o b ó w ) ; 2. i d e o l o g i c z n o - p o r z ą d k o w y (przewaga lud­ ności pochodzenia polskiego w g ł ó w n y c h miastach ruskich, p r o w a d z ą c a do okcydentalizacji Innego, a t y m samym - jego przyswojenia); 3. zdobycie przestrzeni ż y c i o w e j (ziemia ruska nadaje s i ę do osiedlenia przez polskich chłopów, co w pewnej mierze pozwoli na zredukowanie w e w n ę t r z n y c h n a p i ę ć w obrębie p a ń s t w a , powodowa­ nych a w a n t u r n i c z ą d z i a ł a l n o ś c i ą band i grup zubożałej szlachty). Wprawdzie-Ć rozsądek mój błahy, rozum barzo miałki, nie patrzę w rzecz głęboko, jednak przecie rad tamowych słucham, którzy pospolitym mą­ drych rozsądkiem są mądrzy i godni, [s. 124] U z n a j ą c swoją miałkość, w rzeczywistości Pal­ czowski pozbywa się jej. Pozwala m u to na śmiałe przejście do p o s t u l a t ó w o charakterze gospodar­ czym. Dzięki kolonizacji Moskwy Polacy mogliby w i ę c przejąć intratne interesy: wielki handle z wielkiemipożytkami w ziemi moskiewskiej prowadzić by się mogły, a mianowi­ cie iżby wszystek handel korzenia, to jest pieprzu, goździków, cynamonu, muszkatu, czym się Portu­ galczycy i Wenetowie tak barzo zbogacili, mógł się do Moskwy obrócić (...). [s. 72] Rosjanie, co oczywiste, nie wpadli na ten p o m y s ł - nie pozwoliła na to ich niewolnicza natura, niezdolna do ż a d n y c h konstruktywnych d z i a ł a ń . Polacy, w ramach swojej szlachetnej interwencji, m a j ą w i ę c szanse z d o b y ć m a j ą t e k 38 dzięki m o ż l i w o ś c i o m oferowanym przez z i e m i ę rosyjską. Palczowski p o d k r e ś l a przy t y m łatwość komunikacji: większość t o w a r ó w m o g ł a b y spły­ w a ć d r o g ą rzeczną. W ten sam sposób samo p o d r ó ż o w a n i e s t a ł o b y s i ę łatwe i wygodne połączenie Moskwa - Oka - W o ł g a - Morze Kaspijskie da dostęp do Persji, natomiast trasa D o n - Morze Azowskie - Morze Czarne zapro­ wadzi Polaków do Konstantynopola, „gdzie w i ę k ­ sze p o ż y t k i za t y m by się odnieść mogły" [s. 71]. Autor Kolędy szczegółowo nakreśla wizję spływu towarów, równocześnie d o w o d z ą c , że w ten spo­ sób ich jakość będzie o wiele lepsza od tych spro­ wadzanych przez P o r t u g a l c z y k ó w Polacy dzięki dostępowi do Morza B a ł t y c k i e g o , m a j ą szansę na sprowadzanie t o w a r ó w do wszystkiej Europy" czyli w d o m y ś l e m o g ą s"tać się światową potęgą gospodarczą 39 40 Korzyści gospodarcze m o ż n a osiągnąć również w inny sposób - ze w z g l ę d u na organizację p a ń ­ stwa. Palczowski postuluje, by największe mia­ sta (kolejno: N o w o g r ó d , Psków, Wielkie Łuki, S m o l e ń s k , Jarosław, Kazań, A s t r a c h a ń ) „ w o l n y m i u c z y n i ć " na p o d o b i e ń s t w o G d a ń s k a i uzależnić je od Rzeczypospolitej. N a s t ę p n i e należy opodat­ k o w a ć je z korzyścią dla p a ń s t w a polskiego - te znane sposoby organizacji Palczowski aplikuje w i ę c na grunt rosyjski. Jest to typowy przejaw m y ś l e n i a kolonialnego: ekspansja „swojskości" ma charakter totalny - proponowane rozwią­ zania służą jako element dyskursu k t ó r y nie­ ustannie poszerza „granice p r a w d z i w o ś c i " . Taki układ wykształci oddolną, wzajemną kontrolę wolnych miast i książąt -- wolne miasta h a m u j ą książąt od pospolitej represyiei i t y r a ń s t w a ksia żęta zaś wolne miasta od rebelizyjej" [s ' l 2 5 ] Ponadto a u. t o r* Kolędy twierdzi iż do skoloni­ zowanych miejsc n a l e ż y s p r o w a d z i ć P o l a k ó w 39 3 8 P. Palczowski, op. cit, s. 74: „Moskwa bardzo źli są gospodarze (...) nie są do kupiectwai handlu zdolni". 40 Chodzi o rzekę Moskwa. Ibid, s. 73: „Portugalczycy nie ukazują inszego korze­ nia, aż pierwej ono spleśniałe, spróchniałe, zmoczone". BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej wszystkich stanów, z a r ó w n o szlacheckiego, jak i chłopskiego, „na kształt kolonij onych rzym­ skich". Przewaga polskiej l u d n o ś c i nad rodzimą, szczególnie w zamkach granicznych i innych for­ tecach, sprawi, iż ziemie te będą sposobniejsze do obrony. Nie chodzi jednak tylko o o b r o n n o ś ć ; sytuacja taka przyczyni się do szybszej okcydentalizacji Innego, do jego oswojenia - o b c u j ą c z Polakami, Rosjanin uczyłby się ich o b y c z a j ó w j ę z y k a , co w szerszej perspektywie zap rowadzi do jego całkowitej polonizacji. Dochodzi tutaj w i ę c element przemiany Innego w „swojego". W t y m wszystkim znamienne jest to że Palczow­ ski planuje w p r o w a d z i ć na skolonizowane ziemie polskie prawo - a w i ę c przewiduje m o ż l i w o ś ć przypuszczenia orientalnego b a r b a r z y ń c y " do w o l n o ś c i naszych" chociaż wcześniej w s k a z y w a ł że spiritus ich tępy" jest w stanie o zyiać formę jedynie biernej uległości. Ostatni aspekt działań d ą ż ą c y c h do zorga­ nizowania ziem skolonizowanych wyprowadza Palczowski wprost z w e w n ę t r z n e j sytuacji, jaka panuje w Rzeczypospolitej. N i e chodzi tutaj tylko o poszerzenie przestrzeni życiowej - rozległe pola moskiewskie m o g ą b y ć miejscem, k t ó r y m zainteresują się awanturnicze grupy po Rokoszu Zebrzydowskiego: Jeśliś tedy, bracie, utracił, jeśliś dlatego odmiany jakiej w ojczyźnie pragnął, tam do Moskwy jedź, nabedziesz tam zaś majętności i inszych bogactw wiele. [s. 84] Ich wyjazd na w s c h ó d przyczyni się w i ę c do uspokojenia sytuacji w p a ń s t w i e . Ponadto szlach­ cic z Palczowic, p o w o ł u j ą c się na rzekomy w y ż demograficzny, argumentuje, iż ziemie na wscho­ dzie p o w s t r z y m a j ą niezgodę powstałą z powodu „nazbyt bliskiego sąsiedztwa". Zapewnienie prze­ strzeni życiowej u m o ż l i w i w i ę c n i e s k r ę p o w a n ą prokreację narodu polskiego. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Pawła Palczowskiego 79 Tak p r e z e n t u j ą s i ę praktyczne, materialne korzyści w y ł a n i a j ą c e się z racjonalnego zagospo­ darowania podbitych ziem. Opanowanie i aneksja Rosji m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z w i ę k s z e n i a bogactwa całej Rzeczypospolitej, j e d n o c z e ś n i e p o z w a l a j ą c p r z y s w o i ć i u c y w i l i z o w a ć Moskwici­ n ó w poprzez ich obcowanie z „obyczajami cud­ n y m i " Polaków. P o m y ś l n a interwencja pozwoli­ łaby ponadto rozładować w e w n ę t r z n e problemy p a ń s t w a i z a p e w n i ć potrzebną prężnie rozrastają­ cej się nacji przestrzeń życiową. Dzięki tym zabie­ gom odległe Peryferia m i a ł y u z y s k a ć m o ż l i w o ś ć zespolenia sie z Centrum zaś ono samo w z m o c n i ć kulturową hegemonię. ' Bilans W k o ń c o w y m fragmencie dzieła Palczowski zwraca się do czytelników; nawołuje ich do czynu, p r z y w o ł u j ą c postaci przodków, k t ó r z y „ n a r o d y pograniczne g r o m i l i " . W y l i c z a j ą c ich zasługi, powtarza jeszcze raz w ogólności s f o r m u ł o w a n e wcześniej argumenty. Jako dzieło Kolęda Moskiewska stanowi typowy przykład „ l i t e r a t u r y będącej s t r o n n i c z k ą impe­ rialnej polityki kolonizacji" . M o ż n a odnaleźć w niej wszystkie p r z y n a l e ż n e d o m i n u j ą c e m u Zachodowi standardowe uwarunkowania epistemologiczne, etyczne oraz estetyczne, roszczące sobie prawa bycia uniwersalnymi. I chociaż dzieło Palczowskiego nie spotkało się z entuzjastycznym odzewem ówczesnej szlachty - tak w y w y ż s z a n e j w wywodzie - to jednak nie pozostało zupełnie bez echa: ostatecznie zorganizowano „skromną" w y p r a w ę na. M o s k w ę . Ponadto dzięki Kolędzie Palczowski w p i s a ł się w tradycję polskiej refleksji 41 4 2 4 1 4 2 M.P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 554. ,,[W roku 1609] u boku regularnych wojsk hetmana Żółkiewskiego nie wyruszyła tłumna krucjata, a tylko garść awanturników, wśród których znalazł się naj­ pewniej i nasz autor". G. Franczak, op. cit., s. 41. �80 Krzysztof Sztafa o Rosji, podpartej głęboko zakorzenionym w ó w ­ czas mitem o, apriorycznie z a k ł a d a n e j , wyższości Sarmacji. W y ł a n i a j ą c a się jednak z kart książki Rzeczpospolita w toku dzisiejszej lektury daje się p o z n a ć jako p a ń s t w o pogrążone w pewnym sym­ bolicznym (wypieranym właśnie za p o m o c ą m i t u Sarmacji ) kompleksie niższości wobec swoich 43 4 3 zachodnich sąsiadów; tak też obierając sobie za punkt odniesienia W s c h ó d , stawała się w z g l ę d e m niego szlachetną nosicielką cywilizacji, nowocze­ snym i p o s t ę p o w y m organizmem, k t ó r e m u zale­ żało na szczęściu i w o l n o ś c i sąsiada. Znamienne, że to doniosłe założenie nigdy nie miało prawdzi­ wej okazji, by s p r a w d z i ć się w praktyce. Tropem „nieustającego wypierania", które stało się podstawowym warunkiem tLania mitu Sarmacji po­ dąża w przywoływanej już książce Jan Sowa, op. cit, s. The rhetoric of colonialism in Paweł Palczowski's Kolęda moskiewska The aim of the article is a new interpretation of 17 century political tract Kolęda moskiewska (Moscow carol) by Paweł Palczowski. The author tries to present historie relations between Poland and Russia using the theoretical concepts of Mamsm and Postcolonial theory. According to author the political discourse of the l Polish Republic was based on a symbolic inferiority complex to western neighbors, which caused the expansion toward east. The expansion was motivated by the need of cMlizing mission for the (stereotypically imagined) Others, as well as by religious sanctions and the search for economically prosperous areas. th s t BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �FOT. MICHAŁ KOPEK �82 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cfade00df873bc1b2dd25bc98d72408.pdf de9496a13da981b531d35612d9561bf0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4990 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres powojenny Zadrożyńska, Anna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4627 Title A name given to the resource Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych w etnografii polskiej po II wojnie światowej / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.15-35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZED LUSTREM ��Zofia Sokolewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych w etnografii polskiej po II wojnie światowej Ostatnie lata upłynęły w etnografii polskiej p o d znakiem zmiany paradygmatu. Je­ żeli była to rewolucja, należałoby ją nazwać pełzającą. Zaczęła się już w latach 70. X X w. Potrzeba było więcej niż jednego pokolenia, aby jej skutki, dalekie zresztą od pierwotnych zamierzeń jej twórców, zaowocowały nowym kanonem, zmianą pytań i procedur badawczych oraz założeń poznawczych dotyczących charakteru bada­ nej rzeczywistości. Etnograf, zapytany dziś, co w jego badaniach można by uznać za błąd w sztuce, odpowie zupełnie inaczej niż jego poprzednik sprzed 30, 40 lat. Zastanówmy się więc, czy zmiana ta była rewolucyjna czy też wynikała ze stop­ niowej kumulacji wiedzy lub była efektem k r y t y k i naukowej; jaką rolę odegrało t u następstwo pokoleń i jaka była rola jednostek. Problematyka rewolucji naukowych i większej zmiany w nauce jest od kilku już dziesięcioleci tematem gorących dyskusji, przez wiele lat koncentrujących się wo¬ kół książki Thomasa Kuhna (1968). Michał Buchowski stawia taką tezę: na tle i n n y c h ś r o d o w i s k u d e r z a j e d n a k to, ż e w e t n o g r a f i i p r o c e s f o r m o w a n i a się g r u p d y s y d e n c k i c h w o b e c m o d e l u m o d e r n i s t y c z n e g o z a c z ą ł się s t o s u n k o w o p ó ź n o i p r z e ­ b i e g a ł p o c z ą t k o w o b a r d z o n i e m r a w o . W y g l ą d a na to, ż e e t n o g r a f o w i e najdłużej o p i e ­ rali się n o w i n k o m t e o r e t y c z n y m ( B u c h o w s k i 1995, s. 4 2 ) . Zapewne jakąś rolę odegrały tu także różnice pokoleniowe, choć na pewno nie tylko one. T r u d n o choćby nie wspomnieć o konsekwencjach polityki naukowej par¬ tii komunistycznej dla rozwoju nauki w okresie PRL-u. Pierwszym, który użył określenia „rewolucja w antropologii", był w 1964 r. Ian Jarvie, absolwent London School of Economics and Political Science (LSE), uczest­ nik antropologicznego seminarium Raymonda Firtha (Jarvie 1964). Określenie to odnosiło się do zmian wprowadzonych do antropologii przez Bronisława Malino¬ wskiego i było zgodne z odczuciami wielu jego uczniów. Było żywe w przekazie mię15 �Zofia Sokolewicz dzypokoleniowym. Mnie opowiadała o t y m w 1958 r. Lucy Mair, jedna z najwierniej­ szych uczennic Malinowskiego, znana afrykanistka i znawczyni struktur politycz­ nych Afryki. Z jej przekazu wynikało, że po powrocie Malinowskiego z Trobriandów i opublikowaniu Argonautów Zachodniego Pacyfiku (1922) uważano go za tego, który zrewolucjonizował antropologię dzięki podejściu funkcjonalnemu do kultury Po­ dobno studenci gromadnie maszerowali z LSE przez Kings Road aż do H y d e Par­ ku, gdzie Malinowski głosił swe główne tezy Były jeszcze widocznie zbyt rewo­ lucyjne, by wypowiadać je w samej LSE, w której wciąż jeszcze panował, skądinąd życzliwy Malinowskiemu, Charles G. Seligman. Malinowski był niewątpliwie postacią charyzmatyczną, wywierającą przemożny wpływ na swoich uczniów. I proponował coś zgoła innego od tego, co proponował ewolucjonizm i , oparte na innym paradygmacie, różne rodzaje dyfuzjonizmu, w t y m szkoła kulturowo-historyczna. Malinowski pragnął uczynić antropologię nauką w sen­ sie ścisłym (science), proponował spojrzeć na kulturę wybranej grupy jako na pewną całość powiązaną wewnętrznie relacjami funkcjonalnymi i wyjaśniać ludzkie zacho¬ wania i rezultaty działań w kategoriach przyczynowo-skutkowych. Kryła się w t y m zapowiedź podejścia systemowego i przyszłej teorii potrzeb. Badane przez funkcjonalistów grupy ludzkie miały charakteryzować się równowagą i zdolnością po¬ w r o t u do homeostazy po chwilowych zakłóceniach. O prawomocności wyników badań decydowała empiria. W ten sposób Malinowski odchodził od teorii ewolucji kultur - stopniowego doskonalenia wytworów rąk ludzkich i instytucji oraz idei w skali Całego Świata. Po­ zostawało tylko wspólne z ewolucjonizmem założenie: człowiek jest jeden w swym gatunku, choć zaspokaja swoje potrzeby w różny sposób. Pogłębione, intensywne badania w jednym miejscu, bez względu na to, gdzie wykonywane, miały zapewnić antropologowi wgląd we wszędzie ten sam mechanizm funkcjonowania kultury, dać ogląd człowieka i umożliwić sformułowanie praw ściśle ogólnych. Dzięki temu an¬ tropologia mogłaby zyskać pewne podstawy do zaliczania się do nauk w ścisłym znaczeniu tego słowa. Z tego punktu widzenia zmiany przeprowadzone przez Ma¬ linowskiego miały charakter fundamentalny, mimo że w praktyce antropologicznej ten model trudno było konsekwentnie stosować (Sokolewicz 1984, 1985) . 1 Ian Jarvie podważa rewolucyjność zmian w antropologii, analizując konkretny przypadek: kulty cargo. Zarzuca Malinowskiemu, że nie uporał się z problemem i n ­ dukcji, że w istocie rzeczy nie był w stanie dojść do sformułowania praw ściśle ogól¬ nych, a jedynie do tautologii lub zdań enumeratywnych, że funkcjonalna teoria kul¬ tury nie była zdolna wyjaśnić zjawiska zmiany, tak charakterystycznego dla okresu kolonialnego i postkolonialnego oraz zbliżającego się końca epoki przemysłowej. Krytyka Jarviego, prowadzona z pozycji falsyfikacjonizmu Karla Raymunda Poppe- 1 Sprawa nie jest oczywiście jednocznaczna. K i r s t e n H a s t r u p sugerowała np., że „antropologia za­ wsze była nienowoczesna" (2008, s. 63). 16 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń ra, dotyczyła wszystkich badaczy prowadzących badania empiryczne i mających am­ bicje, aby mówić nie tylko o prawdopodobieństwie, ale i o pewności, i w empirii upatrujących kryterium prawdy (Kloska 1981, s. 29 i n.). Krytyka ta została przyjęta przez jednych jako oczywista, przez innych z dystan­ sem. Dla starych uczniów Malinowskiego obowiązek obserwacji uczestniczącej i dłu­ gi, nieprzerwany pobyt w terenie były decydującym argumentem za rewolucją w an­ tropologii. Jeszcze na sesji zorganizowanej w Krakowie z okazji nadania przez U n i ­ wersytet Jagielloński doktoratu honoris causa w 1984 r. Raymundowi Firthowi p o d ­ kreślano, że nieprzemijającą zasługą Malinowskiego było właśnie zwrócenie uwagi na pracę w terenie i obserwację uczestniczącą. Powstaje pytanie: czy Malinowski zrobił rewolucję? I jaką miarą należy mierzyć rewolucję w nauce z antropologicznego punktu widzenia? Zdaniem Kuhna oznacza ona wprowadzenie nowego paradygmatu. A b y do tego doszło, konieczny jest jed¬ nak jakiś znaczący wstrząs: odkrycie kierujące uwagę badaczy na zupełnie nowe py¬ tania, wobec których stare teorie są bezsilne. Konieczna też jest obecność autorytetu lub obdarzonej charyzmą osoby, która by przekazała właściwą informację o propo¬ nowanej nowości szerszemu środowisku i objęła w nim w jakimś zakresie przywódz­ two. Warunki te były spełnione w wypadku rozumienia zmiany proponowanej przez Malinowskiego. Jego charyzma działała jednak tylko do jego śmierci w 1942 r. I nie¬ wiele wskazywało na możliwość istotnych zmian w antropologii aż do końca lat 50. X X w., gdyż Alfred Reginald Radcliffe-Brown, który przeżył Malinowskiego o 14 lat, również dążył do uformowania antropologii jako nauki (science), choć nieco innymi drogami. Jednakże już w końcu lat 50. X X w. można było zauważyć symptomy no¬ wych propozycji teoretycznych (Leach 1961) . 2 W Polsce aż do 1950 r. etnografii, etnologii, antropologii nie stawiano celu formułowania praw. Zaliczano te dziedziny do humanistyki i stosowano podobne procedury jak w naukach historycznych. N i e było w istocie rzeczy sporu o to, czy etnografia, etnologia są naukami (science) czy reprezentują humanistykę (art). Meto¬ dologiczne dyskusje na temat możliwości, lub wręcz obowiązku formułowania praw przez nauki społeczne, prowadzone z pozycji marksistowskich, niemalże ominęły etnografię. Czołowy metodolog etnografii tego okresu, Kazimierz Dobrowolski, sądził, że wynikiem pracy etnografa mogą być nie prawa, ale generalizacje histo¬ ryczne. I tę propozycję bez dyskusji przyjęto. Po I I wojnie światowej stanowiska kierowników uniwersyteckich katedr etnografii i etnologii objęli w Polsce młodzi profesorowie, z przedwojennej generacji adiunk¬ tów. Wyjątkiem był Kraków, gdzie katedrę objął ponownie, po powrocie z Wilna, 2 Tekst pierwszego eseju w z b i o r z e Rethinking Anthropology został wygłoszony w g r u d n i u 1958 r. w LSE i spowodował tam burzliwą dyskusję, p r z y n a j m n i e j wśród studentów. K u m o j e m u z d z i w i e n i u o znaczeniu z b i o r u dla dyskusji o zmianie w a n t r o p o l o g i i nie w s p o m i n a A d a m K u p e r w swojej charyzmą a rutyną. 17 Między �Zofia Sokolewicz Kazimierz Moszyński. Było naturalnr, że pragnęli kontynuować prace sprzed 1939 r. Niektórzy w czasie wojny usiłowali przecież pisać i opracowywać materiały tere¬ nowe, czego dowodem były np. kolejne po wojnie habilitacje: Józefa Obrębskiego (1945/1946) i Witolda Dynowskiego (1947), a także projekty Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego dotyczące m.in. wznowienia prac nad Atlasem polskiej kultu­ ry ludowej (Gajek 1946). Prezentowała więc powojenna etnografia polska wiele indy¬ widualnych podejść do przedmiotu badań. Najnowszym kierunkiem, którego zwiastuny pojawiły się w etnografii polskiej przed 1939 r., był funkcjonalizm. Po wojnie okazał się jednak kierunkiem „burżuazyjnej nauki", potępionym przez oficjalnych ideologów marksizmu. Rewolucja funkcjonalna ominęła więc etnografię polską. Józef Obrębski, jeden z najbardziej zainteresowanych funkcjonalizmem, po uzyskaniu habilitacji na Uniwersytecie Warszawskim wyjechał do Stanów Zjednoczonych i tam pozostał, a Andrzej Wali¬ górski znalazł schronienie w Katedrze Socjologii i Etnologii Ogólnej Dobrowol¬ skiego, gdzie wywierał niewątpliwie wpływ na studentów, ale nie prowadził już ba¬ dań i stosunkowo niewiele publikował, choć jego Antropologiczna teoria człowieka cie¬ szyła się wielkim zainteresowaniem. Na to jego wycofanie się i obawy Dobrowol¬ skiego przed ewentualnymi represjami władz spowodowanymi wykładami na temat funkcjonalizmu wpłynęła niewątpliwie opinia etnografii radzieckiej na temat tej metody Jej wyrazem była m.in. tłumaczona na język polski Anglo-amerykańska etno­ grafia w służbie imperializmu, której autor co prawda nie znalazł uchybień w samej teo­ rii, ale zadał zasadnicze pytanie: do czego służy funkcjonalizm? Odpowiedź, że jest to narzędzie kolonialnego imperializmu, dyskwalifikowała Malinowskiego i funkcjonalizm (Potiechin 1949). Oficjalnie potępiony w powojennej Polsce znalazł swój wyraz jedynie w pracy Marii Trawińskiej poświęconej domowi i gospodarstwu (1968) i do pewnego stopnia w Rodzinie wiejskiej Danuty Markowskiej (1964). Niewątpliwie też wpływy funkcjonalizmu, w t y m znaczenie kontekstu i problematyka współdziałania na wsi, uwidoczniły się w badaniach ośrodka łódzkiego z inspiracji Kazimiery Z a w i stowicz-Adamskiej. Początek lat 50. X X w. przyniósł w etnografii polskiej dość istotną, wprowadzo¬ ną zasadniczo odgórnie, zmianę. Polegała ona na zastosowaniu w naukach społecz¬ nych pojęcia procesu historycznego i zbioru założeń i pojęć wywiedzionych z ma¬ terializmu historycznego. Wiązała się też z dążeniem do ujednolicenia warsztatów naukowych. Była istotnym elementem polityki naukowej państwa. W etnografii autorytetem, który podjął się pogodzenia tych założeń z praktyką etnografów, był profesor UJ Kazimierz Dobrowolski. Jego propozycje (Dobrowolski 1958) stano¬ wiły dość eklektyczne powiązanie założeń materializmu historycznego z wynikami jego własnych badań nad południową Małopolską i inspiracji teorią Jana Stanisława Bystronia. Była to, jak się wydaje, nieudana próba połączenia ujęcia diachronicznego (proces historyczny) z synchronicznym (wpływ Malinowskiego). Łączyła te dwa podejścia metoda integralna. Punktem wyjścia była zawsze konkretna społeczność 18 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń wiejska powstała w w y n i k u kolejnych fal osadniczych (proces historyczny) lub miejska, robotnicza opisywana zgodnie z wymaganiami metody integralnej i teorii formacji gospodarczo-społecznych, to jest poczynając od opisu sił wytwórczych, układu społecznego i nadbudowy ideologicznej właściwej danej formacji. To podejś¬ cie do badań społeczności wiejskich znalazło swój najpełniejszy wyraz w tzw. synte­ zie etnografii polskiej, w artykule Dobrowolskiego i Woźniaka (1976). Podobne za¬ sady stosowano do opisu kultury robotniczej (por. np. Górników salinarnych Wieliczki Danuty Dobrowolskiej czy Wczasy w Polsce Ludowej Edwarda Pietraszka). O prezentację podejścia Dobrowolskiego zadbali raczej socjologowie. Rekon¬ strukcja jego teorii zaproponowana przez Katarzynę Kaniowską (1984, s. 51-69) nie zadowala, gdyż opiera się jedynie na skrócie wystąpienia Dobrowolskiego pub¬ likowanym w „Etnografii Polskiej" (Dobrowolski 1958). N i e ulega jednak wątpli¬ wości, że przedwojenna tradycja różnorodnego podejścia do badań etnograficz¬ nych prezentowana przez różne ośrodki w Polsce dała o sobie znać i nie wszyscy postępowali zgodnie z propozycjami Dobrowolskiego. Polityka naukowa państwa polskiego, zmierzająca do ujednolicenia warsztatu i wprowadzenia metodologii marksistowskiej, poniosła fiasko. W różnych ośrodkach etnograficznych przed I I wojną światową nieliczne auto¬ rytety tworzyły własne szkoły. Łączyło je, w opinii Anny Kutrzeba-Pojnarowej, po¬ dobne podejście do historyzmu, uwzględnianie historycznego kontekstu, silne wpły¬ wy romantycznego mitu kultury ludowej, tak charakterystycznego dla nauki two¬ rzących się państw narodowych w Europie (Kutrzeba-Pojnarowa 1976). Koncepcja polskiej szkoły etnograficznej sformułowana przez Annę Kutrzebę-Pojnarową we wspomnianej syntezie od początku spotkała się ze sprzeciwem deklarowanym w licz¬ nych wypowiedziach, chociażby Marii Frankowskiej, która kładła nacisk na zróżni¬ cowanie warsztatu i założeń metodologicznych w różnych ośrodkach etnograficz¬ nych. Tak więc różne manifesty i deklaracje istniały niejako sobie, a praktyka badawcza różniła się od nich istotnie. Sztandarowe prace różnych ośrodków, w t y m mono¬ grafie Siołkowic (Kraków), Puszczy Zielonej (Warszawa), Wielkopolski (Poznań), powstawały według odmiennych koncepcji. Miejscem zaś szczególnych sporów stał się Polski Atlas Etnograficzny (PAE). W pierwszym kwestionariuszu (1953 r.) widać wyraźnie wpływ Moszyńskiego, kładziono nacisk na rejestrowanie reliktów, a gorące nieraz dyskusje między Kazimierzem Moszyńskim (etnografem), Janem Czekanowskim (antropologiem) i Kazimierzem Nitschem (językoznawcą) dotyczyły raczej rodzaju tych reliktów i szczegółowości ich opisu. Jednakże do drugiego kwestio¬ nariusza (1954 r.) wprowadzono znaczne zmiany Przede wszystkim przyjęto zało­ żenie, że PAE ma być inwentarzem kultury ludowej X I X i X X w., a nie tylko jej relik¬ tów. Rozszerzono znacznie tzw. wiadomości o informatorze, domagając się od ba¬ daczy uwzględnienia kontekstu wywiadu. Podobnie rozszerzono tzw. wiadomości o wsi, uwzględniając np. kwestie osadnicze, migracje, strukturę społeczności. Była to koncesja na rzecz zwolenników Dobrowolskiego, ale także Zawistowicz-Adamskiej 19 �Zofia Sokolewicz powołującej się na łódzkie badania nad współdziałaniem na wsi i domagającej się częstszego uwzględniania kontekstu społecznego badanych faktów. Tak więc w dysku­ sji nad PAE ścierały się co najmniej cztery różne podejścia do przedmiotu badań. Dyskusja ta obrazowała trudności, które napotkali etnografowie, próbując zmie¬ rzyć się z badaniem zmian kultury polskiej, a w t y m kultury ludowej w wyniku II w o j ­ ny światowej, nowego ustroju polityczno-społeczno-gospodarczego, skutków dru¬ giej industrializacji. Etnografowie stanęli wobec zagadnienia istotnych ruchów osadniczych, które wstrząsnęły strukturą sprzed 1939 r., nasilającego się odchodzenia od tradycyjnej kultury ludowej, powstawania nowych form kultury Jednocześnie do¬ strzeżono wiele elementów łączących kulturę ludową z kulturą robotniczą i możli¬ wość objęcia tej sfery badaniami z użyciem aparatu pojęciowego wypracowanego w pracy nad kulturą ludową. N a uwagę zasługują tu prace ośrodka krakowskiego (Mieczysław Gładysz), łódzkiego (Bronisława Kopczyńska-Jaworska), poznańskiego (Józef Burszta, Z b i g n i e w Jasiewicz), a także warszawskiego (Anna Zadrożyńska). Badania te, choć niezmiernie cenne, zwłaszcza w warstwie opisowej, były też dowo¬ dem borykania się etnografów ze zjawiskiem zmiany, którą, z wyjątkiem Anny Zadrożyńskiej, ujmowano jako następstwo zdarzeń. Niemożliwe okazało się ukazanie zmian w układzie przyczynowo-skutkowym, wykazanie przyczynowego związku między kolejnymi fazami procesu historycznego. Próbą pogodzenia tych sprzeczności i ukazania zmienności kultury ludowej w pro¬ cesie historycznym była wystawa poświęcona polskiej kulturze ludowej, otwarta w Łodzi w 1957 r. Autorką koncepcji była Kazimiera Zawistowicz-Adamska, wtedy kurator działu etnograficznego M u z e u m Archeologiczno-Etnograficznego w Ło¬ dzi. W nowoczesnej, jak na owe czasy, oprawie plastycznej próbowano uwzględnić lokalne konteksty i dynamikę zmian, ukazać nie tylko żywą barwę kultury ludowej po uwłaszczeniu, będącą podstawą mitu ludowości, ale także jej biedną i szarą co¬ dzienność. Wystawa ta stała się wydarzeniem w środowisku etnograficznym. Orga¬ nizowano nawet specjalne wycieczki studentów z Warszawy do Łodzi. N i e zmie¬ niło to jednak faktu, że ten stan dyskusji metodologicznej musiał budzić sprzeciw niektórych przynajmniej przedstawicieli młodszego pokolenia. Po roku 1956 nieco zmniejszyła się indoktrynacja ideologiczna na uniwersytetach, pojawiła się możliwość pierwszych wyjazdów na stypendia zagraniczne (np. Zofia Sokolewicz, Jan Krzysztof Makulski), jednym z pierwszych zwiastunów nieco swobodniejszej dyskusji było np. powstanie Polskiego Towarzystwa N a u k Politycznych, powrót so¬ cjologii i psychologii na uniwersytety. N i e wydaje się jednak, by ta atmosfera w znaczący sposób wpłynęła na młode pokolenie etnografów. Tylko nieliczni de¬ cydowali się na zabranie głosu w sprawach ogólnych. Ich wystąpienia zostały jed¬ nak odnotowane w sprawozdaniach z konferencji i w przekazie międzypokolenio¬ w y m . Powstało kilka, świadczących o fermencie, prac magisterskich. W Warszawie do takich zaliczyłabym pracę Witolda Kowalskiego (1970) i Ryszarda Tomickiego (1972). 20 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń W końcu lat 60. zorganizowano trzy ważne konferencje metodologiczne. W Ło¬ dzi w 1967 r. odbyła się konferencja organizowana przez PTL. III ogólnopolska kon¬ ferencja metodologiczna Instytutu H i s t o r i i Kultury Materialnej i Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz uniwersyteckich katedr Etnografii, w Kielcach w listopadzie 1969 r., poświęcona była planowanej syntezie etnografii Polski. Trzecią konferencję, na temat zmiany (Kowalska-Lewicka 1971), zorganizowano w Arturówku w 1970 r. W drukowanych sprawozdaniach (Bolesław Januszkiewicz, Anna Kowalska-Lewicka, Mirosława D r o z d ) odnotowano cztery w y ­ stąpienia „młodych", to jest dwóch studentów piątego roku (Jerzego Heymana z Po¬ znania i Piotra Salwy z Krakowa) i dwóch doktorantów z Łodzi (Andrzeja Lipiń¬ skiego i Zbigniewa Marcina Kowalewskiego). W wystąpieniach tych dwóch ostatnich zaznaczyły się wyraźnie próby nawiązania do teorii marksistowskiej (Lipiński 1967b, s. 67 i n., Kowalewski 1967), studenci zaś podzielili etnografię na tradycyjną i współ¬ czesną oraz upomnieli się o stosowanie zasad funkcjonalizmu w badaniach etno¬ graficznych. Stosunek „starszych" do propozycji Lipińskiego i Kowalewskiego był ambiwalentny. Obie propozycje były niejako obok praktyki badawczej etnografów. Czy mogły budzić żywy oddźwięk? N i e było przekonania, że ich propozycje warte są włączenia do warsztatu pracy etnografa na stałe. N a d t o język wypowiedzi Lipiń¬ skiego uznano w dyskusji za zbyt hermetyczny. N i e uzyskali więc większego popar¬ cia audytorium. Ich wypowiedzi komentowano jako polityczne (obaj byli członkami PZPR), jako wyraz polityki organizacji partyjnej I H K M PAN zmierzającej do objęcia swymi wpływami ośrodka łódzkiego, a to musiało budzić, jeżeli nie sprzeciw, to przy¬ najmniej dystans niepartyjnego środowiska etnografów. N i e c o inaczej miała się sprawa z wystąpieniami studentów, którzy postulowali wprowadzenie założeń funkcjonalizmu-strukturalizmu i strukturalizmu do dydak¬ tyki i praktyki badawczej katedr uniwersyteckich. Dyskusja ta znalazła zresztą swój wyraz w polemice prasowej wokół artykułu Józefa Burszty (Burszta 1965), podjętej przez Jerzego Heymana (1970), i koncyliacyjnej w tonie odpowiedzi Aleksandra Posern-Zielińskiego (1970). Jej istotną część stanowił spór wokół sensowności po¬ sługiwania się przez etnografów koncepcją procesu historycznego, skupiania się na badaniu zmiany społecznej oraz postulatu wprowadzenia do badań etnograficz¬ nych zasad funkcjonalizmu-strukturalizmu i strukturalizmu. O dyskusji tej zdaje się dziś nikt nie pamiętać. Pozostało wspomnienie o niej raczej w warstwie anegdotycz¬ nej i w pewnym sensie politycznej oraz wzmianka w sprawozdaniach z konferencji oraz w Historii etnografii polskiej (Frankowska 1973, s. 252). Z tych szczątkowych da¬ nych o dyskusji na konferencjach w Kielcach i Arturówku oraz przekazów ustnych wynika, że propozycje zmian w metodologii były rozstrzelone, formułowane nadto przez jednostki, za którymi nie stały znaczące środowiska. Nawet postulat Heymana w części dotyczącej strukturalizmu spotkał się z ripostą przedstawiciela młodszej generacji, Makulskiego, skądinąd autora referatu o strukturalizmie na tejże konferen¬ cji. Odpowiedź dotyczyła zarówno języka wypowiedzi Heymana, jak i wątpliwości 21 �Zofia Sokolewicz co do sensowności stosowania zasad analizy strukturalnej do zjawisk kultury współ¬ czesnej. Tak więc w 1967, 1968 i 1970 r. pojawiły się głosy postulujące refleksję meto­ dologiczną i zmiany w założeniach badawczych, jednak były one nie dość uporząd¬ kowane, niejednoznaczne i nie miały siły przebicia, co nie znaczyło, że nie budziły emocji. Brakowało też osób obdarzonych autorytetem lub charyzmą, które mogły¬ by takie rozwiązania forsować. I to m i m o pewnej otwartości środowiska na zmiany, wyrażającej się m.in. w postulacie Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, aby badania funkcjonalno-strukturalne prowadzić jednocześnie z badaniami nad procesem histo¬ rycznym (Januszkiewicz 1970, s. 197), i mimo pozytywnego stosunku do „młodych", co wyraziło się m.in. w opinii profesor Zawistowicz-Adamskiej, która oceniła referat Kowalewskiego jako „nowatorski" i „rewolucyjny" (Zawistowicz-Adamska 1968, s. 13, 14) - pozostaje pytanie, czy ocena ta nie wynikała z pozytywnego stosunku pani pro¬ fesor do wszelkich prób samodzielnego myślenia ze strony jej młodych uczniów. Koncepcja historii kultury materialnej, następnie powołanie w 1950 r. studium H K M i w 1953 r. instytutu H K M oraz ujęcie kultury narodowej jako socjalistycznej w treści, a ludowej w formie uchroniły etnografię lat 40. i 50. X X w. przed represja¬ mi, jakim zostały poddane socjologia, psychologia, a nawet bliskie etnografii antro¬ pologia fizyczna (oskarżana o rasizm!) i antropogeografia. Ta ostatnia zniknęła z uniwersytetów, antropologia fizyczna przetrwała niszowo jako nauka pomocnicza archeologii, dwie pierwsze wróciły na uniwersytety po 1956 r. Głównym kapitałem etnografii była kultura ludowa w swojej zmityzowanej postaci. Zewnętrznym tego wyrazem było postanowienie wydania dzieł wszystkich Oskara Kolberga (uchwała Rady Państwa z 13 lipca 1960 r. - Tarko 1970, s. 296). Nieśmiało podjęto też próbę wprowadzenia do programów szkolnych, w ślad za zaleceniem U N E S C O o ochro¬ nie dziedzictwa kulturowego, pewnych elementów wiedzy o polskim dziedzictwie. Etnografię w komisji powołanej przez ministerstwo oświaty reprezentowała Broni¬ sława Kopczyńska-Jaworska. Dyskusja ta nie zaowocowała praktycznymi zaleceniami (informację tę zawdzięczam Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej). Jednakże wy¬ chodzenie etnografii poza własne środowisko wzbudziło zainteresowanie prasy, która nie była skłonna uważać badań tej dyscypliny za poważne. Silny atak przy¬ puszczono na etnografię z okazji obrony pracy doktorskiej o Formach gry w palanta na obszarze Polski (Wrocław 1967; „Lud" L I V 1970, s. 286), pracy związanej z planami naukowymi poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego. Dyskusja wzbudziła ogromne emocje i niemal uczucie zagrożenia. Środowisko etnografów, poza kilko¬ ma listami d o prasy (Józef Gajek), zamknęło się w sobie w obliczu k r y t y k i ze¬ wnętrznej. I sądzę, że był to dodatkowy element w latach 1968-1969, który spowo¬ dował alergiczne wręcz reakcje starszego pokolenia na krytykę wewnętrzną. W latach 60., a zwłaszcza w drugiej ich połowie, nauka polska nieco się otwiera na świat. Wyrazem tego są konferencje i wyjazdy zagraniczne badaczy na zachód Europy i do Stanów Zjednoczonych, tłumaczenia literatury pięknej, a przede wszyst22 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń kim klasycznych już w nauce prac Claude'a Levi-Straussa, Rudolfa O t t o i innych autorów szkoły utrechckiej w religioznawstwie, Ericha Fromma, M i r c e i Eliadego, Michaiła Bachtina, Carla Gustava Junga i semiotyków radzieckich. Studenci pierw¬ szego roku etnografii pytani przeze mnie, co skłoniło ich do w y b o r u tego kierunku studiów, wskazywali na lektury jednego z tych autorów. Większość tych prac była zresztą równie nowa i inspirująca dla profesorów, co dla studentów. Jednakże różnili się w ich odbiorze. Dla starszego pokolenia było to fascynujące spotkanie z nowymi wręcz polami refleksji etnograficznej, ale nie było to wezwanie do zmiany warszta¬ tu, pytań i procedur badawczych. Studentom lektury te wskazywały całkiem nowe pole dociekań, a nawet proponowały odpowiedzi na pytania egzystencjalne. Trzeba powiedzieć, że w końcu lat 60. na uniwersytetach znalazła się młodzież inna w porównaniu z tą z lat 50., kiedy studenci albo entuzjastycznie odnosili się do socjalistycznych reform, albo byli wychowani w lęku i nie zamierzali się buntować, albo starannie ukrywali (rzadziej demonstrowali) swoją opozycyjność lub bezref¬ leksyjnie odnosili się do własnych studiów, przyjmując, że rzeczywistości nie da się zmienić. Tylko wyjątkowi wśród nich byli w stanie iść własną drogą, jak Anna Z a drożyńska lub Jacek Olędzki, a z tych, którzy obrali potem drogę ekspresji artysty­ cznej, Izabela Cywińska, Jerzy Skolimowski. Lata 60. przynoszą zmianę. Wśród studentów znajdzie się niewielki, ale znaczący procent osób oczytanych w zagra¬ nicznej literaturze, stawiających sobie pytania egzystencjalne, zainteresowanych filo¬ zofią, traktujących kulturę nie jako korelat struktury społecznej, ale jako autono¬ miczną sferę działania człowieka, sferę wartości ludzkich, wymagającą rozumienia i interpretacji we właściwych jej kategoriach. Studentów tych, poczynając od końca lat 60., było na uniwersytetach coraz więcej i stanowili dla kadry profesorskiej istot¬ ne wyzwanie. W latach 60. X X w. było już jasne dla większości elit, że socjalizm nie spełnia oczekiwań społecznych i nie da się reformować, a ideologia marksistowska nie od¬ powiada na nurtujące myślącego człowieka pytania egzystencjalne. Ta sytuacja una¬ oczniła gronu profesorskiemu z jeszcze większą niż dotychczas mocą, że spoczywa na niej odpowiedzialność za kształcenie ludzi zdolnych do refleksji nad swoją kondycją, nad kondycją społeczeństwa i narodu, do stawiania nowych pytań i po¬ szukiwania odpowiedzi poza oficjalnym nurtem ideologii. Zdawano sobie już spra¬ wę z tego, że nie tylko byt kształtuje świadomość, ale że odgrywa w t y m wielką rolę sfera ducha, symbolika, emocje ludzkie, ekspresja artystyczna. T y m samym humani¬ styka, rozumiana w kategoriach symbolicznych jako sztuka (art), a nie nauka (science), stała się dla wielu nieświadomym, ale istotnym elementem postawy opozycyjnej w sto­ sunku do oficjalnego nurtu lansującego tzw. naukowy światopogląd (tzn. odwołują¬ cy się również w sferze kultury do praw ogólnych formułowanych zgodnie z proce¬ durami naukowymi). C i otwarci i myślący studenci pojawili się na wszystkich kierunkach wyższych uczelni, także na etnografii. W ośrodku warszawskim w 1967 r. rozpoczęli studia 23 �Zofia Sokolewicz m.in. Ryszard Tomicki i Tadeusz Maciej Ciołek, w 1968 r. m.in. Z b i g n i e w Benedyktowicz, L u d w i k Stomma, Jerzy S. Wasilewski, a po nich pojawiły się kolejne roczniki wspaniałych ludzi (Historia... 2007). Nadawali ton podczas ćwiczeń i seminariów, to głównie oni brali udział w badaniach prowadzonych przez kadrę naukową, dzia¬ łali w kołach naukowych, wcześnie też rozpoczęli publikować swoje próby N a d nie­ którymi z nich dyskutowano jeszcze przed drukiem (Tomicki 1973, 1975; Stomma 1975; Wasilewski 1975) i odegrały one znaczącą rolę w procesie zmiany paradygmatu (Jasiewicz 2006, s. 12). Propozycje te wpisywały się w tembr głosów domagających się odkrywania w kulturze ukrytych znaczeń, symboliki, i to zarówno w naszych za¬ chowaniach codziennych, jak i w rytuale, głosów wychodzących z nauki, ale sięgają¬ cych polityki i ideologii. N i e była to jeszcze do końca zmiana paradygmatu, choć nie¬ wątpliwie postawiono nowe pytania - przede wszystkim: co znaczy? - i zrezygno­ wano z empirii jako obowiązującego do tej pory kryterium prawdy, na rzecz kryterium spójności w y w o d u . Rozpowszechnianiu się nowych idei sprzyjały seminaria ethnologica organizowane przez U A M i międzyuczelniane obozy etnograficzne, pomyślane przez profesora Witolda Dynowskiego i organizowane od 1953 r. Skupiały one corocznie w jednym miejscu na dwa tygodnie asystentów i studentów pierwszego, potem drugiego roku, wszystkich katedr uniwersyteckich w Polsce. Były więc formą wymiany myśli, zwłaszcza w kuluarach, nieformalnie, miejscem zadzierzgiwania przyjaźni i ini¬ cjowania współpracy, często równie nieformalnej. N a pewno dyskusje wśród stu¬ dentów i asystentów toczyły się w znacznie gorętszym rytmie od tych w gronach profesorskich. Świadectwem tych ostatnich może być tzw. synteza (Etnografia... 1981), w której, poza artykułem Tomickiego, nie zawarto nowych, aktualnych pro¬ pozycji. Jest ona podsumowaniem myślenia jakoś zbieżnego z wcześniej opisanymi propozycjami Dobrowolskiego, częściowo nawet Moszyńskiego, w pewnym stop¬ niu Zawistowicz-Adamskiej. N o w e pomysły nie dotknęły „starej" kadry uniwersy¬ teckiej. Najlepszym przykładem tej sytuacji może być to, że recenzenta pracy d o k ­ torskiej Jerzego S. Wasilewskiego (1977 r.) na temat uniwersum symbolicznego jurty mongolskiej musiano szukać poza środowiskiem etnograficznym, wśród literaturoznawców (Stefan Żółkiewski), którzy w odróżnieniu od etnografów od wielu już lat prowadzili studia semiotyczne i którym, podobnie jak i językoznawcom, nieobcy był strukturalizm. N o w y m pomysłom młodego pokolenia sprzyjał na Uniwersytecie Warszawskim program studiów. Wprowadzono w 1972 r. tzw. grupy laboratoryjne. Ich istotą była praca studentów z jednym asystentem przez cztery semestry nad jednym zagad¬ nieniem. Zadaniem grupy było postawienie pytania badawczego, opracowanie stanu badań, przyjęcie określonej metodologii, przeprowadzenie badań w terenie i opra¬ cowanie końcowego raportu w formie gotowej do publikacji. Pierwsze dwie grupy prowadzili w Katedrze Etnografii U W Anna Zadrożyńska i Andrzej Woźniak. O b y ­ dwoje wypracowali odrębne warsztaty pracy odpowiadające ich zainteresowaniom, 24 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń choć, zwłaszcza w podejściu d o źródeł, mające wiele wspólnych cech. Taka koncep­ cja laboratorium, która zachęcała badacza do indywidualnego podejścia, umożliwiała zapoznanie studentów z różnymi propozycjami badawczymi. Dzięki temu w później­ szych latach grupy mógł prowadzić strukturalista (Ludwik Stomma), semiotyk (Je­ rzy S. Wasilewski), fenomenolog (Zbigniew Benedyktowicz), a z czasem hermeneutka (Joanna Tokarska-Bakir). Łączyła te grupy teoria poznania. Pierwszą próbę takiego wspólnego metodologicznego programu dla tych grup opracował Ludwik Stomma . Istnienie grup umożliwiło wprowadzenie do treści programu studiów etnograficznych nowych kierunków badawczych i lansowanych przez nie procedur w zakresie warsztatu pracy. I to było zasługą, trzeba przyznać, właśnie młodszej grupy kolegów, doktorantów i asystentów. 3 Trzeba jednak podkreślić, że grupa młodych kontestatorów była zgodna w zasa­ dzie tylko co do jednego: konieczności postawienia nowych pytań i zmian metodolo­ gicznych. M i e l i dość zajmowania się kwestią zmiany w czym byli zgodni z nauką zachodnią. N o w e pytania wynikały z przyjęcia przez nich rozumienia kultury jako rzeczywistości myślowej umożliwiającej ludziom komunikowanie się. Główne py­ tanie, powtarzane za Levi-Straussem, brzmiało więc: co znaczy? Różnili się zaś znacznie co do rozumienia tego, czym jest owa rzeczywistość myślowa i w jaki spo¬ sób poszukiwać odpowiedzi na pytanie, co znaczy Wynikało to z różnic osobo¬ wościowych, doświadczenia życiowego i terenowego, znajomości literatury zagra¬ nicznej, wciąż skąpo napływającej do naszych bibliotek. Można zaryzykować twier¬ dzenie, że każdy czytał coś innego, przeważnie przez przypadek. Jedynym pismem informującym o bieżących badaniach antropologicznych było „Current A n t h r o ­ pology", wydawane przez Sol Taxa od 1963 r. i dostępne w pojedynczych egzem­ plarzach nie we wszystkich ośrodkach akademickich. O jego znaczeniu świadczyć mogą np. artykuły Joanny Tokarskiej-Bakir, obficie cytującej to pismo (Tokarska-Bakir 1990). N i e było ono jednak powszechnie dostępne i czytane. Przykładem ograniczeń w dostępie do literatury niech będzie to, że jeszcze w 1988 r. najnowszą książkę Jamesa Clifforda The Predicament of Culture. Twentieth-cen­ tury ethnography, literature and art przywiozła z prywatnej podróży do Stanów Z j e d n o ­ czonych Anna Kunczyńska-Iracka, a w rok później drugi egzemplarz dotarł do Warszawy dzięki wyjazdowi Zbigniewa Benedyktowicza na organizowaną przez Amerykanów szkołę letnią w Salzburgu. Te dwa egzemplarze były kserowane nie¬ skończoną liczbę razy, omawiane na seminarium Kunczyńskiej-Irackiej rozdział po rozdziale, wreszcie prezentowane w 1991 r. w piśmie „Konteksty Polska Sztuka Lu¬ dowa". Ten stan rzeczy skutkował odwoływaniem się młodszego pokolenia etnografów do różnych autorytetów i teorii z kręgu semiotyki, fenomenologii, hermeneutyki. Jest to widoczne zwłaszcza w treści „Kontekstów", starannie relacjonujących nowe 3 L u d w i k Stomma, Projekt planu zajęć grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, 25 1976, archiwum I E i A K U W �Zofia Sokolewicz prace. Czasopismo to, czekające na monograficzne opracowanie przez historyka etnografii, wydawane było p o d światłym i życzliwym dla młodych kierownictwem Aleksandra Jackowskiego. G w o l i prawdzie historycznej muszę nadmienić, że wprowadzanie nowych pytań i procedur w etnografii nie przebiegało wszędzie tak bezkonfliktowo, jak by wynikało to z mojego tekstu. W niektórych ośrodkach, jak np. w Krakowie, gdzie wciąż był sil¬ ny autorytet Moszyńskiego i Dobrowolskiego, młodzi, przekonani o swoich racjach i nieznający kompromisów w dochodzeniu do prawdy, działali p o d Frazerowskim hasłem „zabić ojca" i nie godzili się na pokojową koegzystencję, odsądzając od czci i wiary prace starszego pokolenia. O n o odpłacało się im, jak to określa Czesław Robotycki, kwaśnym przyjęciem, stosując wielokrotnie argumenty pozanaukowe (oskar¬ żenia o alkoholizm i swobodę obyczajową). Problem w t y m , że „starsi" i „młodzi" mówili różnymi językami, co uniemożliwiło porozumienie i stawiało dyskutantów przed alternatywą albo-albo. „Starszym" trudno też było przyjąć, że to, nad czym pracowali przez całe życie, było oceniane jako bezsensowne. Charakteryzując zmiany metodologiczne w etnografii polskiej, trzeba też wska¬ zać na ożywione dyskusje toczone wokół kwestii źródeł etnograficznych. W latach zarówno 60., jak i 70. prowadzono we wszystkich ośrodkach intensywne badania terenowe. Zaowocowały one wielką liczbą wywiadów i obserwacji gromadzonych w naszych archiwach oraz ich krytyką. Już w okresie pierwszych prac PAE, jak wspom­ niałam, zastanawiano się nad kontekstem wywiadu i nad tym, w jakim stopniu wpływa on na uzyskane informacje. Słynna była dyskusja z 1954 r. między Józefem Gajkiem a Kazimierą Zawistowicz-Adamską (zwolenniczką uwzględniania kontekstu) na te¬ mat tego, co do danych o narzędziach rolniczych wnosi informacja, że informatorka w czasie udzielania wywiadu robiła pranie. Ten wątek pojawia się także na początku lat 70., gdy zwolennicy strukturalizmu zmierzający do ustalenia znaczeń domagają się od rozmówców jasnych odpowiedzi t y p u zero-jedynkowego, lekceważąc wielo¬ krotnie osobę rozmówcy i nie wpisując danych o informatorze. Dotyczyło to też ośrodka warszawskiego. Przy okazji jakiejś konferencji Zawistowicz-Adamska zwróciła się do mnie z wyrzutami: jak t y możesz na to pozwolić! Jednakże zwolennicy fenomenologii, semiotyki niesystemowej i hermeneutyki poszli w dyskusji nad materiałem terenowym jeszcze dalej. Upowszechnienie mag¬ netofonów umożliwiło zapis nie tylko słów rozmówcy, ale także jego wahań, robio¬ nych przerw, śmiechu, ironii etc. Unaoczniło też rolę etnografa, obnażyło słabość tych, którzy narzucali informatorowi swoją siatkę pojęciową, ujawniło wszelkie dwu¬ znaczności wypowiedzi. Ten nagromadzony materiał sprawiał, że byliśmy coraz mniej pewni własnego obiektywizmu i adekwatności materiału do tzw. rzeczywistości. W trakcie analizy materiału pojawiały się coraz to nowe wątpliwości skłaniające ba¬ daczy do pogłębiania wiedzy o informatorze jako współautorze wywiadu i znacze¬ niu kontekstu. W czasie jednej z dyskusji na ten temat w latach 80., w gronie pra¬ cowników Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Krzysztof Kubiak, 26 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń pod wpływem coraz liczniejszych pytań o informatora i o to, „co on miał na myśli", zażartował, że potrzebna jest nam maszyna, z której po naciśnięciu guzika wyskaki­ wałby informator i pomagał rozproszyć wątpliwości. To uznanie znaczenia informatora w tworzeniu treści wywiadu niejako przygo­ towało grunt pod akceptację tezy Clifforda Geertza o etnografie jako pisarzu. N a ­ gromadzenie i różnorodność materiału (por. liczne materiałowe opracowania, jak np. „Łódzkie Studia Etnograficzne") i słabość tradycyjnych metod ich analizy spra¬ wiły, że środowisko etnograficzne było gotowe do przyjęcia propozycji jakoś¬ ciowych płynących d o Polski, zwłaszcza po seminarium w Santa Fe (Writing Culture), z zachodniego świata i nie broniło się przed nimi jak w wypadku strukturalizmu. T u już marsz ku zmianom paradygmatu nabrał tempa. Według Kuhna kumulacja wie¬ dzy nie jest warunkiem zmiany paradygmatu. C z y jednak presja informacji zawar¬ tych w źródłach przez nas wywołanych i niedających się zinterpretować nie sta­ nowiła bodźca do postawienia nowych pytań i , w konsekwencji, zmiany paradyg­ matu? Dzięki wymianie informacji i przyjaźniom zawartym na międzyuczelnianych obo¬ zach etnograficznych i wspomnianych seminariach międzyuczelnianych (Poznań i Łódź), a kontynuowanych na gruncie prywatnym, okazało się, że w innych, poza Warszawą, ośrodkach są młodzi ludzie podobnie myślący i pragnący uprawiać etnografię w inny niż dotychczas sposób. Dzięki temu w latach 80. pojawia się fala dyskusji i publikacji (Zbigniew Benedyktowicz, Wojciech J. Burszta, Michał Bucho­ wski, Dariusz Czaja, Katarzyna Kaniowska, Krzysztof Piątkowski i Krystyna Piąt­ kowska, Czesław Robotycki, Sławomir Sikora, W i t o l d Stoczkowski, L u d w i k Stom­ ma, Joanna Tokarska-Bakir, Jerzy S. Wasilewski, Stanisław Węglarz), zapoczątkował ją tzw. manifest młodych, teksty publikowane w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (1981 r.). I zaczyna się historia zmiany paradygmatu bardzo udanie ujęta przez Robotyckiego (1995), co niejako zwalnia mnie z jej opisu. Dyskusji tej nie przerwał, a raczej ją zin¬ tensyfikował stan wojenny. D o grona kontestatorów dołączyli studenci z okresu strajków studenckich na uniwersytetach, co przydaje jej charakteru politycznego. O d momentu pierwszych protestów wobec tradycyjnej etnografii (Kazimierz Moszyński) oraz etnografii ukierunkowanej na badanie zmiany kulturowej (Kazi¬ mierz Dobrowolski, Józef Burszta) do czasu „antropologii - projektu urzeczywistnio­ nego" (według określenia Czesława Robotyckiego) minęło około 25, 30 lat. Można ten okres podzielić na co najmniej trzy podokresy Pierwszy obejmuje sam koniec lat 60. X X w. i charakteryzują go nieliczne głosy studentów i doktorantów na wspo­ mnianych konferencjach metodologicznych w Łodzi, Kielcach i Arturówku, po¬ święconych kwestiom badania zmiany kulturowej i projektowi syntezy etnografii Polski. Diagnozowano wówczas, że problem tkwi w przyjęciu przez starsze pokole¬ nie takich teorii i metodologii badania zmiany, które jej w gruncie rzeczy nie wyjaś¬ niały, z ogólnym wskazaniem na funkcjonalizm i strukturalizm jako skuteczniejsze sposoby badania kultury. 27 �Zofia Sokolewicz D r u g i okres zaczyna się pracą magisterską Ryszarda Tomickiego (1972) oraz dyskusją poprzedzającą pojawienie się tekstów Ludwika Stommy poświęconych analizie strukturalnej pokładzin (1975) i magii Alkmeny (1976). W dyskusji zazna¬ czają się wyraźnie trzy nurty: strukturalny, semiotyczny i fenomenologiczny. Ich młodych przedstawicieli łączy lektura dzieł Paula Ricoeura, w t y m proponowana przez niego zasada rozpoczęcia analizy od uporządkowania treści tekstu za pomocą metody strukturalnej, a następnie przejścia do analizy fenomenologicznej i hermeneutycznej. Za pośrednictwem Ricoeura budzi się w środowisku świadomość ist¬ nienia twórczości Hansa-Georga Gadamera, która dopiero w drugiej połowie lat 80. X X w., dzięki wydawnictwom podziemnym (Prawda i metoda), zostanie upo­ wszechniona. Jego teoria do praktyki badawczej etnografów wejdzie dopiero za p o ­ średnictwem pisarstwa Tokarskiej-Bakir (1991). W latach 70. X X w. najdonioślej jednak brzmi głos strukturalizmu. Dzieje się tak zapewne z powodu przekładów kolejnych książek Levi-Straussa. Po Smutku tropików ukazała się Antropologia strukturalna, Myśl nieoswojona, Totemizm dzisiaj. Drugą przy¬ czyną, ważną dla środowiska etnograficznego, była niewątpliwie osobowość i tem¬ perament Ludwika Stommy, osoby budzącej wiele kontrowersji w środowisku. Dość powiedzieć, że jego publikacja analizy pokładzin była przez starsze pokolenie krytykowana ze względu nie tyle na metodę, ile na temat. Strukturalizm, w odróżnieniu od funkcjonalizmu, nie był krytykowany przez partyjnych metodologów jako nauka burżuazyjna. W gruncie rzeczy krytyka strukturalizmu ze strony marksizmu i uczonych z kręgów katolickich miała wiele zbież¬ nych punktów. Zarzucano strukturalistom, że w ich naturalistycznym ujęciu czło¬ wiek „jest myślany", traci w pewnym sensie swoją niezależność jako osoba. Ta kryty¬ ka nie zakazywała jednak zajmowania się strukturalizmem i stosowania tej metody. Dlaczego inaczej partia odniosła się do strukturalizmu niż do funkcjonalizmu, to już inna sprawa, którą pozostawiam historykom nauki. N i e ma jednak wątpliwości, że właśnie strukturalizm stał się źródłem fermentu metodologicznego w etnologii polskiej lat 70. X X w. N i e stał się jednak podstawą nowej praktyki badawczej. Prace, których autorzy starali się kierować wskazaniami metody strukturalnej, jak Drzewo życia Joanny i Ryszarda Tomickich (1975), Chleb w tradycji ludowej Ireny i Krzysztofa Kubiaków (1981), spotkały się co prawda z wiel­ kim zainteresowaniem czytelników, ale samokrytyczne podejście autorów nie pozwo¬ liło i m na wyrażenie zgody na drugie wydanie. W końcu drugiego okresu ujawniają się, istotniejsze już zresztą wcześniej, różnice w grupie młodych kontestatorów. Ich wyrazem może być tzw. gnoza ze Skawicy (Szkice... 1985), będąca rezultatem go¬ rących, wewnętrznych, metodologicznych dyskusji, prezentująca nie tylko różne orientacje metodologiczne, ale także różne pokolenia. O d początku lat 70. do poło¬ wy lat 80. X X w. dojrzewało już kolejne pokolenie kontestatorów, którzy nie byli skorzy do naśladownictwa, lecz szukali własnych dróg, dążąc jednak konsekwentnie do zmiany paradygmatu (Kaniowska 1991 [1980], Czyżewski 1985, Czaja 1990, 28 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń Szpilka 1988, Sikora 1986, Sznajderman 1991, Węglarz 1983, 1987 i in.). Druga poło­ wa lat 80. to także okres wyjazdów na stypendia do Stanów Zjednoczonych, skutku¬ jące ciekawymi publikacjami przybliżającymi dyskusje toczące się w antropologii amerykańskiej, także na temat zmiany paradygmatu (Wojciech J. Burszta, Michał Buchowski). Ten czas przygotowuje środowisko do trzeciego etapu, to jest do właściwej zmia¬ ny paradygmatu, która dokonuje się w drugiej połowie lat 80. i utrwala w latach 90. Przebiega ona znacznie spokojniej od wcześniejszych prób. Ważną rolę odgrywać tu zaczyna literatura amerykańska, przede wszystkim pisarstwo Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda i wpływ seminarium w Santa Fe (1984 r.). Antropologia przechyla się w kierunku interpretatywnego modelu nauki, w stronę fenomenologii i herme¬ neutyki. Ważną rolę odegra w Polsce pisarstwo i osobowość Joanny Tokarskiej-Bakir. Opisane tu zmiany, a zwłaszcza protesty „młodych" ciekawie interpretuje Zbig¬ niew Jasiewicz jako proces tworzenia tożsamości zbiorowej etnografów (2006). Po¬ wstaje pytanie, jak na t y m tle, w kontekście zmiany orientacji w etnologii polskiej sytuują się tacy badacze jak Jacek Olędzki i przede wszystkim Anna Zadrożyńska. Jacka Olędzkiego i Annę Zadrożyńską trudno zaliczyć do konkretnego nurtu w etnologii polskiej. Popierali nowe propozycje swoich młodszych kolegów, chęt¬ nie im pomagali, ale zawsze szli swoją drogą. Lech Mróz nazwał Jacka Olędzkiego „badaczem osobnym". Przypisywaliśmy go do nurtu fenomenologicznego, co nie było do końca ścisłe (Sokolewicz, w druku). Anna Zadrożyńska wychowała dużą grupę samodzielnie myślących studentów (Tadeusz M . Ciołek, Anna Malewska-Szałygin), popierała każdą indywidualność. Sama zajęła się kulturą współczesną już w momencie pisania pracy magisterskiej na temat współczesnego ubioru na Podlasiu (1963). Kontynuowała zainteresowania współczesnością w pracy zarówno doktorskiej, jak i habilitacyjnej, skupiając się na wartościach i wartościowaniu. Przedmiotem jej badań była zarówno kultura robotników PGR-ów na północy Pol¬ ski, jak i robotników FSO w Warszawie. G r u p y te porównywała, budując modele odzwierciedlające ich stosunek do pracy, czasu wolnego, święta, do więzi wspólno¬ towych. Zmianę traktowała nie jako następstwo zdarzeń, ale jako zmianę relacji między wartościami. Z tej inspiracji powstało wiele cennych prac magisterskich, a jej książki o kulturze współczesnej weszły na stałe do kanonu lektur badaczy O b e c n o ś ć w środowisku polskich etnografów takich uczonych jak Olędzki i Z a drożyńska pozwalała pozostałym tradycjonalistom na uprzytomnienie sobie tego, że istnieją różne możliwości podejścia do przedmiotu badań. W pewnym sensie byli oni też forpocztą badań nad kulturą współczesną w ośrodku warszawskim. Tak więc o zmianie paradygmatu decydowała jednak wola i przekonanie pewnej grupy zapaleńców. Ale obecność badaczy wybierających indywidualną drogę peł¬ niła w środowisku funkcję nie do zastąpienia: była znakiem, że różne ujęcia są moż­ liwe i płodne. Punktem wyjścia, t u musimy zgodzić się z Kuhnem, było wyczerpanie 29 �Zofia Sokolewicz możliwości wyjaśniających starej teorii i związanych z nią założeń. I był to temat wywołujący wielkie emocje, których w t y m artykule nie udało się pokazać, a które niewątpliwie wzbudziła „rewolucja strukturalna", ale paradoksalnie nie spowodo¬ wała ona, że strukturalizm zaczął być powszechnie stosowany w etnografii polskiej. Stała się jednak punktem zwrotnym w procesie zmiany paradygmatu i zróżnicowa¬ nia postaw badawczych etnografów polskich. Pozostaje zasadne pytanie: czy „nowy" paradygmat się nie starzeje? Bibliografia Benedyktowicz Z . 1981 1991 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „Polska Sztuka Ludowa", R. 35, z. 2, s. 70-71 James Clifford, problemy kultury. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 1, s. 10 Benedyktowicz Z . , Robotycki C., Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J.S. 1980a 1980b 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika), cz. I , „Polska Sztuka Ludowa", R. 34, z. 1, s. 4 7 - 6 0 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika), cz. II, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34, z. 2, s. 117-125 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika), cz. I I I , „Polska Sztuka Ludowa", R. 35, z. 1, s. 5 8 - 6 0 Buchowski M . 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, Poznań, s. 37-59 Burszta J. 1965 Czy kryzys w etnografii?, „Studia Metodologiczne", t. I , s. 91-104 Burszta W 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań Ciołek T M . , Olędzki J., Zadrożyńska A. 1976 Wyrzeczysko, Warszawa Czaja D. 1990 Spór o model etnologicznej interpretacji, „Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne", z. 27, s. 7 - 2 7 Czyżewski A. 1985 Oszustwo i banał, czyli o grzechach interpretacji, w: Szkice i próby etnologiczne. 30 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Kate­ dry Etnologii i Antropologii UW, red. Z . Benedyktowicz, C. Robotycki, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego I V " z. 1, Kra¬ ków Dobrowolski K. 1958 Drogi rozwoju etnografii polskiej: jej obecne zadania, metody i związki z innymi nauka­ mi, rozważania dyskusyjne, „Etnografia Polska", t. I , s.72-82 Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: Etnografia Polski: przemiany k u l ­ tury ludowej, red. M . Biernacka i in., Wrocław-Warszawa, s. 5 9 - 9 0 Drozd M.C. 1972 JV Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (13-14 listopada 1970), „Etnografia Polska", R. X V I , z. 1, s. 295 Dynowski W. 1947 Zagadnienie archaizmu Auksztoty (Z pogranicza geografii, prehistorii i etnografii), praca habilitacyjna, archiwum I E i A K U W Etnografia... 1976 1981 Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, t. I Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, t. I I Frankowska M . 1973 Etnografia polska po JJ wojnie światowej (1945-1970), w: Historia etnografii polskiej, red. M . Terlecka, Wrocław-Warszawa, s. 193-270 Gajek J. 1946 Polski Atlas Etnograficzny, „Lud", t. X X X V I , s. 408-412 Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, Kraków Heyman J. 1970 Etnografia na rozdrożu, „Współczesność", t. 7 Historia . 2007 Historia i współczesność warszawskiej etnologii. Zjazd absolwentów, red. J. Jasionowska i in., Warszawa Januszkiewicz B. 1970 JJJ ogólnopolska konferencja metodologiczna poświęcona syntezie etnografii Polski, w Kielcach 14-16 XJ 1969, „Lud", L I V s. 27-284 31 �Zofia Sokolewicz Jarvie I . 1964 Revolution in Anthropology, London Kaniowska K. 1984 Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej a ewolucjonizm, „Lud", t. 68, s. 51-69 1991 Surrealizm i etnografia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" R. X L V nr 1, s. 3-6 Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1, s. 2 9 - 4 7 Kowalska-Lewicka A . 1971 TV Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna poświęcona zagadnieniu zmian kulturo­ wych, „Lud", T LV s. 223-235 Kowalski W 1970 Zjawisko urbanizacji, praca magisterska, archiwum I E i A K U W Kowalewski Z . M . 1967 1968 Wspólnoty rolne chłopów andyjskiego Altiplano, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. IX, s. 359-373, Łódź Trzeci Świat: rola wojny rewolucyjnej w organizacji kultury, „Łódzkie Studia Et­ nograficzne", t. X, s. 117-139 Kubiak I . , Kubiak K. 1981 Chleb w tradycji ludowej, Warszawa Kuhn TS. 1968 Struktura rewolucji naukowych, Warszawa Kutrzeba-Pojnarowa A. 1976 Wprowadzenie, w : Etnografia..., 1977 s. 13-17 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa Leach E.R. 1961 Rethinking Anthropology, London Lipiński A. 1967a 1967b Dyspozycje badań nad kulturą robotniczą Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. IX, s. 37-43 Kultura robotnicza, jej tradycje i współczesność, tamże, s. 6 7 - 7 9 Markowska D. 1964 Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków 32 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń Obrębski J. 2007 Polesie archaiczne 1945/46, w: Polesie, Warszawa, s. 33-167 Olędzki J. 1962 1971 1991 Rybołówstwo na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej od k. XJX do polowy XX w., w: Kurpie Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa., Warszawa-Wrocław, s. 139-275 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław „Tńurzynowo". Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiś­ lańskiej XVJJJ-XX w., Warszawa Piątkowska K., Piątkowski K. 1982 Antropologiczne pojęcie stylu a sztuka ludowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 24, s. 6 7 - 8 0 Piotrowska Z . (opr.) 1970 Doktoraty i habilitacje, „Lud", t. LIV, s. 2 8 6 - 2 8 7 Posern-Zieliński A. 1970 Optymistyczna wizja etnografii, „Współczesność", t. 13 Potiechin I . I . 1949 Funkcjonalna szkoła etnografii w służbie brytyjskiego imperializmu, Warszawa Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, „Lud", t. 78, s. 227-243 Robotycki C., Węglarz S. 1983 Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", R. 37, nr 1-2, s. 3-8 1987 Dzieło £evi-Straussa - dzisiaj, „Lud", R. 71, s. 3-10 Sikora S. 1986 Cmentarz. Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa" R. X L , nr 1-2, s. 57-68 Sokolewicz Z . 1984 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce, cz. I, „Et¬ nografia Polska", t. X X V I I I , z. 2, s. 11-29 1985 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce, cz. I I , „Etnografia Polska", t. X X I X , z. 2, s. 11-24 (w druku) Jacek Olędzki - jakim go pamiętam, „Etnografia N o w a " Stomma L. 1975 Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 51-64 33 �Zofia Sokolewicz 1976 Szkice. 1985 Mit Akmeny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 99-110 Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, red. Benedyktowicz Z . , Robotycki C., „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ja¬ giellońskiego", t. IV, z. 1, Kraków Sznajderman M . 1991 O etnograficznym surrealizmie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", R. XLV, nr 1, s. 7-9 Szpilka W. 1988 Poszukiwacze zaginionej Arki, „Przekrój", X L I I , nr 4, s. 21-24 Tarko M . 1970 O Kolbergu w Belwederze po raz drugi, „Lud", R. L I V s. 2 9 6 - 2 9 7 Tokarska-Bakir J. 1990 Interpretacja, czyli o sztuce antropologii, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44, nr 1, s. 3 - 7 Tomicka J., Tomicki R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa Tomicki R. 1972 Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich, praca magi¬ sterska, archiwum I E i A K U W , sygn. M 110 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 41-58 1976 Słowiański mit kosmologiczny, „Etnografia Polska" t. 20, z. 1, s. 4 7 - 9 7 1981 Religijność ludowa, w : Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, red. M . Bier­ nacka, i in., t. 2, Wrocław, s. 29-71 Trawińska M . 1968 Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XJX i XX w, Wrocław Waligórski A . 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa Wasilewski J.S. 1975 Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna jurty mongol¬ skiej, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1, s. 109-128 Zadrożyńska A. 1963 Warunki powodujące zanik tradycyjnego ubioru na Podlasiu w 2 poł. XJX w., praca magisterska, archiwum I E i A K U W 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowania, Warszawa 34 �Rewolucja, konflikt pokoleń czy kumulacja doświadczeń 1983 2001 2004 Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współ¬ czesnej, Warszawa Targowisko różności: spojrzenie na kulturę współczesną, Warszawa Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, Warszawa Zawistowicz-Adamska K. 1968 Sesja Naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na temat współczesności, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X, s. 5-22 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee031d50b54ade068de0f09390b2cb11.pdf 9c2dc77a8a5e6421381518036d5fc7b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource narzędzia rolnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1341 Title A name given to the resource Rezginie w Europie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.73-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, 197f ZYGMUNT KLODNICKI REZGINIE W EUROPIE Jedną z ciekawszych form ludowego transportu, występującą na obszarze Europy, jest przenoszenie małych ilości siana, liści lub ściółki na plecach przy pomocy siatki lub sznurków rozpiętych na dwóch żerdkach. W polskiej literaturze etnograficznej na określenie narzędzia w postaci siatki rozpiętej między dwoma kabłąkami przyjęła się gwarowa nazwa rezginia. W dalszej części artykulu będę używał tego terminu w znaczeniu szerszym, określając nim narzędzia w postaci kabłąków, bądź prostych żerdek połączonych siatką albo sznurkami. Celem niniejszego artykułu jest próba podsumowania dyskusji, jaka się w ostatnich latach rozwinęła na temat genezy rezginii w Europie 1. I. S t a n b a d a ń. W przeciwieństwie do wielu innych narzędzi transportu siłami ludzkimi rezginie doczekały się kilku opracowań. Pierwszy zwrócił na nie większą uwagę Karl Rhamm (1908 r.) przy okazji studiów nad pograniczem germańsko-słowiańskim. Zdaniem K. Rhamma "rezginia jest [...] tak osobliwym narzędziem, że trudno przyjąć, iż mogła powstać niezależnie w różnych miejscach. Z tego wynikałoby, że plemiona, u których ona obecnie występuje, żyły dawniej w ścisłym sąsiedztwie" 2. Autor miał na myśli bezpośrednie sąsiedztwo w przeszłości między Germanami północnymi, wschodnimi oraz tymi, którzy później osiedli w Alpach. Ten wywód opierał na popularnej w owym czasie teorii, którą Gustaf Kossinna wprowadził do archeologii jako "Siedlungsarchaologie", a mianowicie, że występowanie podobnych wytworów kulturowych u różnych ludów świadczyło o pokrewieństwie tych ludów. W ćwierć wieku później, dyspo1 Dyskusja na ten temat trwa z dłuższymi przerwami od czasu, kiedy K. Rhamm poruszył zagadnienie rezginii w pracy Ethnographische Beitriige zur germanischslavischen Altertumskunde, t. 2 Urzeitliche Bauernhofe im germanisch-slavischen Waldgebiet, Braunschweig 1908, s. 1035 i nast. Ożywienie w dy,skusji, jakie miało miejsce w ostatnich latach, wywołał L. Schmidt, Der Heubogen im siidlichen Burgenland. Aus der Arbeit am Atlas der burgenliindischen Volkskunde. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" 1932, t. 8, cz. 2, s. 351-3,60. 2 K. Rhamm, op. cit., s. 1037 (tłum. Z. K.l. �14 ZYGMUNT KLODNICKI nując nieco obfitszym materiałem, ten sam pogląd powtórzył Bruno Schier 3. Wiadomości o występowaniu rezgmu w Szwecji, Danii, Schwarzwaldzie, wschodnich i zachodnich Alpach oraz w Piemoncie uzupełnił następnie Arthur Haberlandt informacją o istnieniu tego narzędzia na Balearach i w północnej Afryce, gdzie używano go do transportu zboża na osłach 4. Znamienne jest, że żaden ze wspomnianych autorów nie orientował się, że rezginie występują także na obszarach słowiańskich i z nimi sąsiadujących. Zasięg rezginii w Europie uzupełnił Kazimierz Moszyński, podając ich występowanie na Białorusi, w południowej i zachodniej Wielkorusi, południowej Litwie i Łotwie, a z drugiej strony w południowo-zachodnich Węgrzech, Slawonii, Chorwacji, Słowenii i części Bośni. K. Moszyński zaliczył to narzędzie do grupy wytworów występujących w przerywanym zasięgu bałtycko-adriatyckim 5. Wiele materiału z obszaru Półwyspu Bałkańskiego, głównie z zakresu nazewnictwa rezginii, przyniósł, przeoczony w późniejszych opracowaniach, artykuł Borivoje Drobnjakovića 6. Autor przypuszcza, że to narzędzie dostało się do Europy z Egiptu. Bardziej ożywione zainteresowanie omawianym narzędziem dało się zauważyć po opublikowaniu przez Leopolda Schmidta w 1962 1'. artykułu o rezginiach w południowym Burgeniandzie 7. W oparciu o nowsze materiały z obszaru Austrii i Schwarzwaldu autor uściślił zasięg występowania rezginii na terenach podalpejskich. L. Schmidt uważa rezginie za relikt pochodzący z czasów, kiedy gospodarka wiejska była na niskim ,3 B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen MitteleuTOpa. Reichenberg 1932.,.5. 13. Seria Beitriige ZU1' sudetendeutschen Volkskunde, t. 2,l. 4 A. Haberlandt, Die volkstii.mliche Kultur Europas in ihrer geschichtlichen Entwicklung, [w:] Illust1'ierte VOlkerkunde. Red. G. BUiSchan, t. 3, cz. 2, Stuttgart 1926, s. 394-395. 5 K. MQszyński, Kultura ludowa Slowian, t. l, Kultura materialna. Wyd. 2, Warszawa 1967, § 631. W innym miej:scu(§ 23) autor napisał: "Zasięgi tego typu w,kraczają wprawdzie niekiedy zatokowo lub wyspowo z krajów nadadriatyckich w głąb zachodniej lub środkowej Europy (np. na Węgry), albo z krajów nadbałtyckich w głąb północno-zachodniej Polski i wschodniej oraz środkowej Rosji; tworzą też czasem wyspy w Karpatach {...], a niekiedy i drobne lub znaczne wyspy tu i ówdzie w Europie; niezmienną ich cechą jest jednak to, że bardzo znaczne ich części lub nawet główne jądra przypadają, o ile do dziś wiadomo, z jednej strony nad Bałtykiem, z drugiej zaś strony - w krajach alpejskich i dynarskich". 6 B. Drobnjaković, Un instrument ancien pour Ie transport de la nourriture. "Bulletin de l'Academie Serbe des Sciences", t. 24 nowej serii, Classe des sciences sociales, nr 7, 1959, s. 123-128. 7 L. Schmidt, op. cit. �Rezginie w Europie 75 stopniu rozwoju. Dyskusyjne okazały się jego wywody dotyczące genezy kształtu tego narzędzia. L. Schmidt próbował wyjaśnić kształt rezginii kabłąkowatej w oparciu o dawne wierzenia ludowe związane z kultem księżyca. W następnych latach ukazały się obszerne artykuły oparte na szerokiej bazie materiałowej, polemizujące z poglądami L. Schmidta. Ants Viires analizując funkcję rezginii na Białorusi i w republikach bałtyckich ZSRR stwierdził, że na obszarach tych są one typowym narzędziem chłopskim związanym z rozwiniętą uprawą roli i hodowlą bydła (wynoszenie siana i plew z klepiska, noszenie paszy do stajni). A. Viires nie znalazł w północnowschodniej Europie danych przemawiających za pierwotnym używaniem rezginii do zbierania liści i ściółki, z czym wiąże to narzędzie L. Schmidt w oparciu o materiały z obszarów podalpejskich. Uznając rezginię za stare narzędzie do gospodarki hodowlanej przyznaje, że dawniej funkcja tego wytworu w pewnej mierze mogła zmieniać się zależnie od charakteru miejscowej gospodarki hodowlanej. W zasadzie autor dopuszcza możliwość zaproponowaną przez L. Schmidta jak również rozwiązanie K. Moszyńskiego, który przypuszczał, że rezginia pierwotnie mogła być w Europie używana podczas żniw do transportu ściętych kłosów 8. Nils-Arvid Bringeus skorygował uogólnienia co do funkcji i form rezginii w Szwecji, którymi posłużył się L. Schmidt konstruując hipotezę dotyczącą pierwotnej funkcji rezginii. Bringeus przypuszcza, że rezginie w Szwecji powstały w drodze wewnętrznego rozwoju ze starszych wytworów kulturowych, takich jak np. rodzaj pętli do transportu na plecach, ukręconej z dłuższej witki wierzbowej. Analizując dawne spisy spadkowe doszedł do wniosku, że rezginie pojawiły się w Szwecji w pierwszej połowie XVIII w. i wiązały się z rozwojem gospodarki hodowlanej (hodowla bydła w zamknięciu, sprzęt siana na trudno dostępnych polankach leśnych i na bagnach), a niekiedy także do noszenia zboża (sic!) 9. Ten odosobniony w etnologii pogląd N.-A. Bringeusa poddał przekonywującej krytyce Sven B. Ek 10. Zwrócił przy tym uwagę, że należało uwzględnić materiał porównawczy, zwłaszcza z obszarów ościennych, tj. z Danii, północnych Niemiec i północno-wschodniej Europy, zwracając przy tym baczną uwagę na zmienną w czasie funkcję rezginii. W niniejszym artykule, zwłaszcza przy opracowywaniu map, uwzględ- g A. Viires, Der Heubogen in Osteu1"Opa. "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde" 1964,t. 10, cz. 2, s. 280-2!H. 9 N.-A. Bringeus, Hobagen. Relikt eller novation? "Rig" 1964, R. 47, s. 65-88. 10 S. B. Ek, Bagen ett gammalt homatt. "Rig" 1965, R. 48, s. 105-1;22, �ZYGMUNT Mapa. L Przybliżony 1 3 - rezginie olJszary kabląkowate na których (por. ryc. re7.ginie KLODNICKI zasięg rezginii w Europie 1-5); 2 bye': lTIOŻe rezginie \\'ystępujq. z prostymi drążkami brak poś\\'ić.ldci',enia (por. IV ryc. 6-8); literaturze. �Rezginfe w Europie 77 niono także prace kilku innych autorów, którzy omówili występowanie rezginii na obszarach poszczególnych krajów europejskich 11. II. F o r m y r e z g i n i i. Starym i szeroko rozpowszechnionym narzędziem do transportu naplecznego jest siatka. Szczególnym przypadkiem takiej siatki jest rezginia. Jak już wspomniałem na początku, za rezginię Ryc. 1. Rezginia kabłąkowata loogused, Vonnu, raj. Tartu, Es.tonia Hyc. 2. Rezginia kabląkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Es.tonia uważam siatkę o wielkich okach, albo parę lub kilkanaście równoległych sznurków rozpiętych między dwoma prostymi lub wygiętymi w kabłąk żerdkami. Analiza zgromadzonego materiału, ze względu na formę omawianego narzędzia, pozwoliła na wyodrębnienie rezginii kabłąkowatych i rezginii o prostych drążkach. Scheuermeier, Bauernwerk in Italien, der italienischen und ratoromat. 1, Erlenbach-ZUrich 1943, t. 2 Bern 1956; GUnter Wiegelmann, Erste Ergebnisse der ADV -Umfragen zur alten bauerlichen Arbeit. "Rheini.schen VierteljahrsbUittern" 1969, t. 3:3, s. 2.13; Christo Vakarelski, Arten des Tragens bei den Bulgaren. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 664; Attila PaladiKovacs, Einige Bemerkungen ii.ber die Traggeriite der ungarischen Bauernschaft. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 412, .ryc. 1. Zasięg rezginii w Polsce w oparciu o materiały pracowni Polskiego Atla.su EtnogtI"aficznego, zebrane według kwes.tionariusza Józefa Gajka (Transp01·t i komunikacja lądowa. "Archiwum Etnograficzne" nr 22, Wrocław 11960) i matel'ialy rękopiśmienne K. Moszyń'skiego, podał Z. Klodnicki, Transport mit Menschenkraft in Polenin der ersten Half te des XX. Jahrhunderts. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, :s. 597, mapa V. A. L Czabiaruk, Nazwa prystasawannia, u ja/dm nosiac siena, salomu. [w:] Dy,ialektalagiczny atłas biełaruskaj mowy (pod red. R. I. Awanesawa i in.) Mińsk 1963, mapa 2~4. 11 Paul nischen Schweiz, �78 ZYGMUNT Ryc. :3. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia KLOONICKl Wśród rezginii kabłąkowatych można wyrozmc dwa warianty: 1. Kabłąki są odsunięte od siebie, a łącząca je siatka nie pokrywa powierzchni w obrębie każdego z kabłąków, ryc. 1. Do tej odmiany można, z pewnymi zastrzeżeniami, zaliczyć małe rezginie z północnej Estonii, w których kabłąki są połączone tylko dwoma sznurkami, ryc. 2. Taką małą rezginię z ładunkiem niesie się w ręku, przy czym kabłąki służą jako uchwyty. 2. Kabłąki są blisko siebie, tak, że rezginia po rozłożeniu tworzy kształt zbliżony do koła; za- mknięta kabłąkami powierzchnia jest zapleciona siatką, ryc. 3-5. Rezginie kabłąkowate występują na obszarach nadbałtyckich i w północnej, naddunajskiej części zasięgu śródziemnomorskiego, por. mapa I. Rezginie o drążkach prostych również występują w dwóch wariantach: we Włoszech drążki są połączone równoległe usytuowanymi sznurkami, ryc. 6, a na Półwyspie Bałkańskim siatką, ryc. 7-8, mapa I. Poza Europą rezginie były używane w Syrii 12 i Maroku przy sprzęcie zbóż. Znane były także w starożytnym Egipcie, gdzie używano ich do transportu kłosów zbóż na osłach 13. W poludniowej Etiopii kobiety z plemienia Banna używały nosiłek napłecznych w postaci dwóch owalnych, względnie jednej kolistej obręczy z rzadką siatką wyplecioną ze skórzanych rzemieni 14. Wyraźne pokrewieństwo z rezginiami wykazują północnoruskie nosiłki myśliwskie kroszni. III. N a z w y r e z g i n i i. W nazwach rezginii odbija się zarówno kształt i technika wykonania, jak i funkcja tego narzędzia. Formę rezgin ii odzwierciedlają nazwy kabląki, kabluki z pogranicza polsko-ruskiego Ryc. 4. Rezginia kabłąkowata, rezgm, Wierzchlesie, pow. Sokółka 12 B. DTobnjaković, op. cit., s. 125. K. MQszyń:skd,op. cit., § 63l. Elisabeth Pauli, MaterieIle KUltU1' der Banna und Hammar, [w:] Ad. E. Jensen (red.), Altvi:Hker Siid-Athiopiens, Stuttgart 1959, s, 349 i ryc. 31-2a, 31-2b, 31~3. 1·3 I4 �Rezginie Ryc. 5. Transport 79 w Europie przy pomocy rezginii kabłąkowatej, Hajnówka rjeski, Nowoberezowo, pow. oraz nazwy Zooga, Zoogacl, Zoogusecl tzn. "łuki", ze wschodniej Łotwy. Do grupy nazw wiążących funkcję rezginii z jej formą należy zaliczyć germańskie nazwy typu heubogen, (ho)bdga, hobue, fuadaschbogn, futterbogen, laubbogen, streubogen itp., gdzie pierwszy człon nazwy określa rodzaj noszonego ciężaru, tj. siano, paszę, liście, ściółkę, a drugi znaczy "kabłąk, łuk". Z funkcją rezginii wiążą się nazwy: heutrage z akr. Gtissing w południowym BurgenIandzie, nosze, noszki z pogranicza polsko-ruskiego oraz kandmecl (1. mn. od kandma - nieść) w północnej Estonii. Z techniką wykonania tego narzędzia wiąże się nazwa typu rezginie, rezgine. Autorzy są zgodni co do tego, że jest to nazwa pochodzenia bałtyjskiego 15. Litewskie ri?gzti znaczy "wyplatać, dziać etc.", lotewskie rezgit zaplątać, zawikłać, lit. regztis "siatkowaty pojemnik do siana, nosiłki do siana, kosz", lot. rezgis "plecionka" itp. 16 Wskazuje to na fakt, że 15 K. Mos,zyński, op. cit., Si 631; A. Viires, op. cit., s. 238; G. Wiegelmann, cit., s. 2113i in. 16 A. Viires, op. cit., s. 283 za E. Fraenkelem i M. Va~merem. op. �80 ZYGMUNT II'III/IUNIII ł iI/IIIIII"t Ryc. 6. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe i południowe Włochy Ryc. 7. aezginia z drążkami "Vb7'zóbla, Rodopy prootymi, KLODNICKI sia tka łącząca kabłąki była dawniej plecionką 17. Zważywszy, że bardzo podobne nazwy, np. mrezage występują w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego, a być może nawet zaliczyć tu można włosko-albańską nazwę rete, rjete, gdzie nie można oczywiście doszukiwać się wpływów bałtyjskich, należałoby przyjąć bardzo dawne, może praindoeuropejskie pochodzenie tego typu nazwy i być może desygnatu. Szereg nazw określających rezginie obejmuje także inne narzędzia do noszenia. Nazwie rezginii koszel, kas.~els z południowo-wschodniej Łotwy odpowiada rosyjskie kosel, tj. torba, worek, rezginia itp. wyplatane.z kory 18. Tak samo nazywają się w cześci Białorusi i Litwy kobiałki wyple- Ry<:. 8. Transport prz.\' pomocy rezginii prostymi dnl/.kami, I'rzmi, Ma<:edonic! l 17 W muzea<:h za<:howało się jeszcze kilka egzemplarzy !'ei:ginii z siatką uplecioną z łyka. Wiadomości o tak wykonanych rezginiach można także znaleźć w lite['aturze; por. N.-A. Br.ingeus, op. cit., s. 87; A. Viires, op. cit., s. 2112-28:l; materiały rękopiśmienne K. Moszyńskiego. l.~ Franciszek Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 2, Kraków 1958-1965, s. 539; A. VUres, op. cit., s. 284. �l!ezginie Si w Europie # tJ li r-, ,..,.....,•...• ~1 Mapa II. Przybliżone zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie 1 - mrezagc, reźgine, rc.zwiny itp.; 2 krośnje, krosni; 3 bogen, (ho) baga, IJUga, pulca, tutterbogen, laubbogen, streubogen cr.znli, vrzunl; 6 - zgcncralizo\vane zasięgi rezginii 6 - Lud, tom LVIII 6 rete, ,oete, rjete: 4 heuitp,; 5 - vbrzóbla, vih',zame, (por. mapa I). �82 ZYGMUNT KLODNICKI cione z kory techniką krzyżowo-taśmową, noszone na pasku przez ramię. Nazwa ta jest ściśle spokrewniona z ogólnosłowiańskim terminem kosz używanym na określenie różnych wyplatanych pojemników. Nazwa krosznie oznacza oprócz rezginii także nosidła do noszenia wody i drewniane skrzynki napleczne, używane przez wędrownych szklarzy (Słowacja, sporadycznie w południowej Polsce). W okolicach Pińska rezginię nazywają rept'uch. Podobnie nazywa się płócienna torba na owies dla konia w Polsce, na Ukrainie i u Rosjan 19. IV. P r z e r y wan y z a s i ę g r e z g i n i i. Rezginie w Europie występują na dwu dosyć zwartych obszarach tworząc przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski. Za tym, że jest to zasięg przerywany, przemawia analiza zarówno mapy form, jak i nazw rezginii. Rezginie kabłąkowate zajmują północną, alpejską część zasięgu śródziemnomorskiego i są formą wyłączną na obszarach nadbałtyckich. Podobnie wygląda rozmieszczenie części nazw tego narzędzia, mapa II. Na obu obszarach powtarzają się nazwy typu krosnje - krosni; mrezage - rezgine, rezwiny; heubogen - (ho)bdga, buga, puka itp. Rezginie w postaci siatki, bądź kilku sznurków rozpiętych między dwoma prostymi drążkami, występują w strefie śródziemnomorskiej jako forma wyłączna. W pewnym stopniu podobne do nich są rezginie estońskie, które niekiedy mają kabłąki słabo wygięte i połączone siatką; a niekiedy tylko parą sznurków, ryc. 2. Kuszące jest zatem przypuszczenie, że występujące na peryferiach Europy rezginie o prostych lub prawie prostych drążkach, są formą starszą od rezginii kabłąkowatych. Świadczyłby o tym zarówno peryferyjny zasięg, jak i prostsza, bardziej prymitywna forma. Wartość tego przypuszczenia osłabia fakt, że w starożytnym Egipcie, znane były rezginie kabłąkowate 20. Również wspomniane nosiłki napleczne z poludniowej Etiopii i z północnej Wielkorusi są bliższe formą rezginiom kabłąkowatym. P o d s u m o wan i e. Wydaje się faktem 'bezspornym, że rezginia jest bardzo starym wytworem kulturowym. Przemawiają za tym: a) typowo rezidualny, przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski zarówno samego narzędzia, jak i jego nazw; b) bardzo prosta konstrukcja tego narzędzia, wywodząca się przypuszczalnie od sznurkowych, a nawet wiklinowych pętli i siatek do noszenia na plecach. Współcześnie rezginia jest używana głównie do przenoszenia paszy lub ściółki dla bydła na obszarach, na których gospodarka hodowlana odgrywa mniejszą rolę aniżeli rolnictwo. Natomiast tam, gdzie dominuje paster- 19 20 F. Sławski, op. cit., t. 3, Kraków 1966-1969, s. 88-89. B. Drobnjaković, op. cit., ryc. 4. �Rezginie w Europie 83 stwo, a więc w Alpach i Karpatach, rezginia w zasadzie nie jest znana. Na wielu obszarach Europy, a zwłaszcza w strefie lasów liściastych, gospodarka sienna jest dosyć późnego pochodzenia 21. Zestawiając ten fakt z dawnością rezginii prawdopodobnym staje się przypuszczenie, że mamy tu do czynienia z prastarym narzędziem rolniczym używanym dawniej do transportu ściętych kłosów. W miarę jak w rolnictwie dokonywała się ewolucja od zżynania samych kłosów do zżynania całych źdźbeł zbóż, a w gospodarce hodowlanej rolników dokonywało się przejście od zimowego wypasu bydła w lasach liściastych do gospodarki 'siennej, rezginia tracąc zastosowanie w rolnictwie stała się typowym narzędziem do transportu siana, liści i ściółki dla bydła. ZYGMUNT KLODNICKI THE REZGINIA IN EUROPE (Summary) The author attempts to summarize the discussion which has been going on since 190B (K. Rhamm, op. cit.) concerning the rezginia in Europe. The heretofore discus.sions concerning the origin of this implement have restricted themselves most frequently to its form in the .shape of a net stretched between two hoops. In contradistinction to his predeceSiSOr,g the author considers the rezginia to be a net or &trings stretched parallel to one another on straight rods or rods bent into the shape of a hoop. 21 J. G. D. Clark, Prehistorie Europa. The economic Basic. Tłum. J. Kostrzewski, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, War.szawa 1957, pisze na s. 146: "... bydło [...] korzystało [...] z liści i galęzi drzew liściastych, zw.laSlZcza wiązu i 'lipy, jako paszy zimowej; stosowało się to szczególnie do okresu przed powstaniem zwyczaju zbierania siana we wcze.snym okresie żelaza". Dalej, na s. 152: "... 2Jbieranie siana na więks:zą skalę, poświadczone przez istnienie żelaznych sierpów zrównoważonych, a w okresie rzymskim kos, zapoczątkowano w końcowych stadiach epoki przedhistorycznej". Tamże na s. 1::3'5-137 o przedhistorycznych żniwach polegających na ścinaniu samych kłosów. K. Maszyńsk.i, op. cit., § 118, podał kilka przykładów śwliadczących o tym, że j8SelCzew XIX w. tu i ówdzie w Europie "... np. w niektórych zakątkach Litwy do niedawna bydlo rogate musiało się zimą obywać bez rSiianai slomy, pasąc się :po całych dniach w lasach [...], w pewnych zakątkach Polesia, np. w okolicy Dawidgródka, niektórzy chłopi tamtejsi dawniej przez całą zimę trzyrnalipodobno swe bydlo na takiej paszy leśnej". Dalej (§ 199) autor pisze o "... ;prastarym zwyczaju żęcia samych tylko kłosów który to zwyczaj poprzedzał dzisiejszy i zachował się jeszcze gdzieniegdzie w Europie (np. w okolicy Alessio w Albanii)". �84 ZYGMUNT KLODNICKI There is no doubt that the rezginia in the above proposed meaning of the word is a very old cultural implement. In favor of thi.s argument are the following: a) the typically residual range from the Baltic lo the Mediterranean of both the implement itself (M",p I) as well as its names (Map II). b) very :simple construction of the implement coming presumably from loops and nets of string or wickerwork for carrying on the shoulders. Nowadays the rezginia is used mainly for carrying fodder or litter on one's back for cattle in areas where cattle raising plays a lesser role than agriculture. However, in pLaces where cattle raising is predominant, i.e., in the Alps or the Carpathians, the rezginia is generally unknown. In many areas of Europe, especially in the zone of deciduoUJSforests, hay-making is of rather late origin. Considering these faJCbstogether with the antiquity of the rezginia, it is reasonable to assUJme that it is a prehistoric European agricultural implement formerly used for carrying ears of grain jUJStas they did in ancient Egypt or, not too long ago, in North Africa and Syria. As in agriculture the evolution of harvesting ears alone to the harvesting o[ whole stoc.ks took place and in cattle raising there was a change from the winter pasturage of cattle in the deciduous forests to hay-making, the rezginia lost .its use in agriculture and became an implement for carrying hay, leaves and litter for cattle. ZYGMUNT KLODNICKI HEUBOGEN IN EUROPA (Z u s a m m e n f a s s u n g) Im vorliegenden Artikel vensucht der Verfasser die seit 1908 (K. Rhamm, op. cit.) gefiihrte Diskussion liber Heubogen in Europa zUJSammenzufas\5en.Die bisherigen Betrachtungen libel' die Herkunft dieses Gerates beschrankten sich meistens auf ein zwischen zwei Bogen gespanntes Netz. 1m Gegen:satz zu Vorgangern versteht der Verfas.ser unter Heubogen ein zwischen zwei geraden oder bogenartigen Stangen eingespanrrtes Netz bzw. parallellaufende Schnuren. EJs scheint unbestreitbar zu Isein, dass der Heubogen, in dem von uns vorgeochlagenen Sinne des Wortes, ein sehr alter Kulturelement ist. Dafiir sprechen: a) die fUr die Restgebiete typis'che, baltisch-mittelmeerliindische inselartige Verbreitung des Gerates (Karte I) wie ,seiner Bezeichnungen (Karte II), b) die sehr unkomplizierte Konstruktion des Gerates, del' wahrscheinlich Schnurode·r Weideschl.aufen UIld Netze den Anfang gegeben haben und zum Tragen auf dem Riicken gedient haben. Gegenwartig dient del' Heubogen VOl' allem zum Eintragen von Fuller und Streue fU'r das Vieh, be.90nders in Gegenden, in denen Viehzucht eine geringere Rolle spielt als Acker-bau. In Land:schaften dagegen, in denen Schafzucht vorherrscht, in den Alpen also und im Ka.rpatengebiet, ist del' Heubogcn an und fur �Rezginie w Europie 85 sich unbekannt. In vielen Gebieten EuropaJS, besonders in LaubwaIdzonen, hat sich die Heuwirtschatt verhii.ltni.smassig spat entwickelt. We= wir diese Tatsachen mit dem Alter des Heuoogcns verglekhen, scheint die Annahme nahe, dass er cin in der Landwirtschaft gebrauchtes uraltes europaisches Gerat ist, das fruhel' zum TranspOrt der Ahrenmahd verwendet worden ist, ahnlich wie im altertilmlichen Agypten und, auch unlangst noch, in Nordafrika und in Syrien. 1m Laufe del' Zeit, da man VOl' del' Ahrenmahd langs.am zur Halmernte i.iberging und in del' L,mdwirtS:chnft von del' Winterweide in Laubwalder.n zur Heuwirtschaft, verIor del' Heubogen die Anwendung in del' Landwirtschaft und wurde zum Heu-, LaubUM Streugerat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23b7cb9184c65f28cbf4dc31908b6d46.pdf c3b2156ba9188d8679978fa5501515fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5245 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia - metody badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4869 Title A name given to the resource Rezygnacja z "etnologicznego paradygmatu badań terenowych"? / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.267-270 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K A „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 REZYGNACJA Z „ETNOLOGICZNEGO PARADYGMATU BADAŃ TERENOWYCH"? ETNOLOGIA JAKO „NAUKA O CHARAKTERZE SPEKULATYWNYCH ROZWAŻAŃ"? Akademia Podlaska w Siedlcach od kilku lat organizuje Międzynarodowe Konferencje Stu¬ denckich Kół Naukowych. Biorą w nich udział studenci i młodzi pracownicy nauki, reprezentujący różne dyscypliny humanistyki, a także rozmaite ośrodki krajowe i zagraniczne (przede wszystkim placówki działające na Białorusi i Ukrainie). Referaty przedstawiane przez młodych badaczy mają różny poziom. Wiele z nich wskazuje na duży potencjał intelektualny, ciekawe pomysły badawcze, umiejętność dostrzegania ważnych problemów i szukania ich rozwiązań. Młodzi autorzy nie obawiają się krytyki interesujących ich zjawisk, dotykających często dużych grup społeczeństwa, wskazywania patologii, napiętnowa¬ nia zła. Mnóstwo uwag krytycznych padło np. - jak najbardziej słusznie - pod adresem polskiego systemu oświaty. Wskazywano też na trudności w realizowaniu nowatorskich rozwiązań architek¬ tonicznych, dehumanizację różnych sfer życia i in. Uwagi krytyczne mają najczęściej uzasadnienie. Widać jednocześnie, jak wielka jest potrzeba dokonania niezbędnych zmian. Badacze (nie tylko młodzi) mogą jedynie określić źródła proble¬ mów, postawić diagnozę i wskazać możliwości wyjścia z sytuacji, na tym jednak przeważnie kończą się ich możliwości naprawiania świata. Reszta zależy od urzędników różnego szczebla, przepisów, polityki, wiedzy, wyobraźni i dobrej woli tzw. decydentów, gry sił i interesów. Nie ze wszystkimi wypowiedziami krytycznymi można się jednak zgodzić. Podczas piątej Międzynarodowej Konferencji Studenckich Kół Naukowych, wśród wielu wystąpień, znalazł się referat Kingi Czerwińskiej i Sylwii Żwak, zatytułowany „Etnologia wobec współczesności. Z problematyki dydaktyczno-badawczej ośrodka cieszyńskiego" . Autorki wspomniały o (nie¬ kwestionowanych) osiągnięciach reprezentowanego przez nie Ośrodka w rozwoju etnologicznych badań terenowych, o udziale cieszyńskich etnologów w badaniach pogranicza kulturowego i w programach edukacji regionalnej, jak też o współpracy z placówkami zajmującymi się ratowa¬ niem i upowszechnianiem dziedzictwa kulturowego. Podkreśliły również, że cieszyńscy badacze kładą nacisk na badania terenowe i organizację obozów, w których uczestniczą studenci odbywa¬ jący przewidziane programem studiów praktyki. Obozy studenckie organizowane są przede wszyst¬ kim na terenach Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia, ale też na Górnym i Dolnym Śląsku, w Mało¬ polsce, na Podlasiu, Sądecczyźnie i in. 1 Autorki stwierdziły, że „inne placówki uniwersyteckie rezygnują z tej formy zajęć, tłumacząc się brakiem środków finansowych" (s. 78). Według nich, „taką tendencję zauważa się w ogóle we współczesnej etnologii" (tamże). O ile wiem, w żadnym z polskich ośrodków uniwersyteckich, w których prowadzone są studia etnologiczne, nie wycofano się z praktyk terenowych. Nie są one, być może, organizowa¬ ne na taką skalę, jak to miało miejsce kilka czy kilkanaście lat temu (trzeba jednak pamiętać, że liczba studentów była wówczas znacznie mniejsza niż obecnie, a nakłady na naukę relatywnie wysokie) nie można jednak głosić odejścia od tego sposobu przekazywania wiedzy i nabywania 1 Tekst opublikowano w pracy zbiorowej pt. Młodzież akademicka wobec wyzwań współczesności, Ryszard Droba, Adam Bobryk, Barbara Stelingowska (red.), Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce 2006, s. 73-79. �268 IWONA KABZIŃSKA doświadczeń. Informację tę można łatwo zweryfikować, rozmawiając z pracownikami instytutów i katedr etnologii/antropologii kulturowej. Sformułowane przez K. Czerwińską i S. Żwak twierdzenie nie odnosi się jedynie do rezyg­ nacji z organizowania studenckich obozów i praktyk przez rodzime ośrodki uniwersyteckie, lecz dotyczy „współczesnej etnologii". Należy więc wnioskować o powszechnym odrzuceniu wspom­ nianego paradygmatu. Do takiego wniosku niezbicie prowadzi dalszy ciąg wypowiedzi Autorek, obawiających się o przyszłość dyscypliny, która - ich zdaniem - rezygnując z paradygmatu badań terenowych, „z nauki empirycznej zamienia się w naukę o charakterze spekulatywnych, logicznych rozważań, prowadzonych jedynie w akademickich kręgach" (s. 78). Moim zdaniem, nie ma podstaw do formułowania takich twierdzeń i ich upowszechniania. Jest to przede wszystkim opinia nieprawdziwa i szkodliwa dla wizerunku dyscypliny. Szkoda, że Autorki nie zadały sobie trudu, by przejrzeć współczesną literaturę etnologiczną, choćby tylko polską, zanim zdecydują się na publiczne wygłoszenie niczym nie popartego twierdzenia. Śledząc literaturę etnologiczną/antropologiczną, uczestnicząc w konferencjach, opiniując roz¬ maite projekty badawcze, recenzując prace doktorskie i habilitacyjne, czy wreszcie mając liczne kontakty naukowe, mogę powiedzieć o niesłabnącym zainteresowaniu badaniami terenowymi. Znakomitym przykładem jest Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w którym od wielu lat prowadzone są systematyczne badania, obejmujące m.in. wybrane obszary Polski, byłego Związku Radzieckiego i Bałkanów. Studenci krakowscy prowadzą badania terenowe w Rumunii. Łódzcy studenci od lat odbywają praktyki badawcze na południu Polski i w Polsce centralnej; jeżdżą także na Suwalszczyznę i wybrane obszary zachodniego Pomorza . Na podstawie badań terenowych powstają oryginalne, ogromnie ciekawe, prace magisterskie i licencjackie. Od siedmiu lat współpracuję z Katedrą Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toru¬ niu. Wielu tamtejszych studentów realizuje badania terenowe samodzielnie, starając się o róż¬ nego typu stypendia krajowe i zagraniczne, pracując, by zarobić na wyjazd w teren. Zdarza się, że ich „sponsorami" są rodzice, krewni. W programie studiów, podobnie jak w wielu innych ośrodkach, są przedmioty, które pozwalają na przygotowanie się do badań. Rezultaty prac przedstawiane są podczas ćwiczeń (np. z etnologii Polski, etnologii Europy, metodyki badań terenowych), na seminariach licencjackich i magister¬ skich. Takie spotkania stwarzają znakomitą okazję do dzielenia się doświadczeniami i dyskusji o problemach, jakie pojawiają się w trakcie badań. Ważna jest również konfrontacja wiedzy wy¬ niesionej ze studiów z praktyką i refleksja nad nią. Wielu studentów zdobywa doświadczenia na własną rękę, poszukując literatury, nawiązując kontakty, wybierając interesujące ich tematy i tereny, na których chcieliby przeprowadzić bada¬ nia, starając się o dofinansowanie. Powstają oryginalne, nowatorskie prace, świadczące o trwa¬ łości i atrakcyjności „etnologicznego paradygmatu badań terenowych", a także o możliwości jego realizowania, niezależnie od obozów studenckich. Najlepszą praktyką okazuje się samo¬ dzielny wyjazd w teren, często odległy, nieodkryty jeszcze przez etnologów, jednym słowem - rzucenie na głęboką wodę. Znakomitym przykładem jest praca magisterska Joanny Turkiewicz poświęcona Saami z Pół¬ wyspu Kolskiego, ich histrorii (w skali makro- i mikro-), sytuacji współczesnej, stosunkom etnicz¬ nym, wewnętrznym podziałom grupy, saamskiej tożsamości, kulturze, odradzaniu się szamanizmu. Młoda badaczka trzykrotnie wyjeżdżała na badania terenowe, a zgromadzone przez nią samo¬ dzielnie materiały stały się nie tylko podstawą pierwszej w polskiej literaturze etnologicznej pracy poświęconej tej grupie, lecz także zainteresowały badaczy zagranicznych (m.in. niemieckich). Daniel Klawczyński jako pierwszy z polskich etnologów przeprowadził badania terenowe w Norylsku - „zamkniętym" mieście na Dalekiej Północy Rosji, ukazując historię tego nie¬ zwykłego miasta i typy sylwetek jego mieszkańców, pochodzących z różnych obszarów byłego Związku Radzieckiego. Omówił też przyczyny dokonanego przez nich wyboru miejsca pracy 2 2 Za tę informację dziękuję Pani mgr Indze Kuźmie z Instytutu Etnologii i Antropologii Kul¬ turowej UŁ. �POLEMIKA 269 i osiedlenia, oceny miasta i własnych decyzji, sposoby radzenia sobie w ekstremalnie trudnych warunkach (surowy klimat, przemysł ciężki, niewyobrażalne zanieczyszczenie środowiska). W Katedrze Etnologii U M K powstała też świetna praca na temat współczesnych przemian w byłych radzieckich republikach Azji Środkowej, mechanizmów zmian i ich efektów, stosun­ ków społecznych i etnicznych. Autorka tej pracy, Joanna Książek, scharakteryzowała radziecką politykę narodowościową i jej następstwa dla mieszkańców republik środkowoazjatyckich, prze¬ prowadziła też analizę porównawczą badanych terenów, Praca oparta została na literaturze przed¬ miotu i wynikach obserwacji poczynionych przez młodą badaczkę. Praca magisterska Patrycji Michny dotyczy współczesnej Buriacji, stosunków etnicznych, zmian systemowych i ich następstw. I w tym przypadku przedstawione zostały wyniki samodziel¬ nie przeprowadzonych badań terenowych. Efektem badań terenowych jest też praca licencjacka Joanny Gil dotycząca kultu Tarasa Szew­ czenki na Ukrainie, rozwijającego się po 1991 roku, jego przyczyn, przejawów i znaczenia dla ukraińskiej tożsamości. Bardzo dobrym przykładem pracy magisterskiej, która powstała dzięki pobytowi w Niem­ czech (częściowo w ramach stypendium, częściowo prywatnie) jest tekst Alicji Chajewskiej na temat sytuacji kobiet muzułmańskich w tym kraju, uwzględniający perspektywę osób należących do tej grupy. Autorka pracy wykorzystała własne obserwacje, literaturę przedmiotu, materiały prasowe i wiedzę wyniesioną z seminariów, w których brała udział. Powstały też znakomite prace oparte na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w miejscu zamieszkania i jego okolicach, we własnym regionie (np. na Kaszubach). Jedna z moich magistrantek, Anita Żołnieruk, wielokrotnie jeździła do Warszawy, by w swojej pracy, na pod­ stawie wyników badań terenowych, przedstawić obraz miasta widzianego przez jego mieszkań­ ców - tych, którzy mieszkają tu od lat i nowo przybyłych, ukazać podziały na centrum i peryferie oraz ich wyznaczniki, klasyfikację i waloryzację przestrzeni stolicy oraz jej odbicie w świa¬ domości warszawiaków. Renata Czopek na kilkanaście dni pojechała do Paryża, by wcielić się w postać współczesnego flaneura, spojrzeć na miasto „Jego oczami", doświadczyć tego, o czym czytała w licznych publikacjach poświęconych tej postaci - literaturze pięknej, pracach nauko¬ wych i rozmaitych opracowaniach. Dobrą okazją do napisania pracy magisterskiej moźe być wyjazd „za chlebem" za granicę. Zajęcia zarobkowe można z powodzeniem połączyć z obserwacjami lokalnej społeczności, śro¬ dowiska imigrantów, w tym np. - najnowszej fali Polaków szukających swego miejsca poza gra¬ nicami rodzimego kraju. Można obserwować proces zderzenia różnych kultur, relacje etniczne. Znajomość języków obcych (a dla większości studentów jest to norma) pozwala na swobodne prowadzenie rozmów i pogłębione wywiady, lekturę różnego typu publikacji, śledzenie prasy, przysłuchiwanie się dialogom przechodniów, sąsiadów, pasażerów metra. W ten sposób można zgromadzić przynajmniej część materiałów do naukowych badań. Studenci, którzy zbierali materiały do swoich prac podczas pobytu za granicą kontaktowali się ze m n ą regularnie przez Internet. Dzięki temu przestrzenna odległość między nami nie miała najmniejszego wpływu na postęp pracy. Spotykałam się też z młodymi badaczami podczas ich krótkich pobytów w Toruniu lub w Warszawie. Wymienione tu - jedynie przykładowo - prace świadczą niezbicie o tym, że etnologia nie staje się „nauką o charakterze spekulatywnych [...] rozważań, prowadzonych jedynie w akade¬ mickich kręgach", jak twierdzą K. Czerwińska i S. Żwak. Wspomniałam tu jedynie o kilku pracach, spośród tych, które powstały pod moim kierun¬ kiem. Każdy z pracowników Katedry, prowadzących seminarium magisterskie lub licencjac¬ kie, mógłby wskazać kolejne przykłady. Również w innych ośrodkach powstają liczne prace (nie tylko) studenckie oparte na wynikach badań terenowych, prowadzonych w Polsce i/lub za granicą. Badania terenowe prowadzone są także w placówkach pozauniwersyteckich. Doskonałym przykładem może być Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, którego pracow¬ nicy od lat realizują badania m.in. na wybranych obszarach polskich Karpat, w Wielkopolsce, na �270 IWONA KABZIŃSKA Mazowszu, w Niemczech, na terenach byłego Związku Radzieckiego (Litwa, Łotwa, Białoruś, Mołdawia, Ukraina, Syberia), w Chinach, Indiach, Mongolii, Tybecie, Nepalu i in. Badania terenowe są podstawą licznych prac interdyscyplinarnych. Ze znakomitym skutkiem prowadzą je socjologowie, językoznawcy, pedagodzy. Dotyczy to nie tylko nauki polskiej. Najnowszym przykładem dużego zainteresowania badaniami terenowymi mogą być referaty przedstawione podczas Międzynarodowej Letniej Szkoły Etnologicznej, zorganizowanej przez Zakład Etnologii IAE PAN w Kazimierzu Dolnym (1-7 października 2006). Innym przykładem może być seminarium poświęcone wkładowi ośrodka wrocławskiego w rozwój etnologii polskiej (Wrocław, 25 października 2006) oraz konferencja naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspektywy", zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych (Wrocław, 26-27 października 2006). Nie ma więc podstaw do głoszenia twierdzeń o odejściu od etnologicznego paradygmatu badań terenowych, a zarazem przedstawiania nieprawdziwego i nie¬ korzystnego obrazu dyscypliny (nie tylko rodzimej). Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4ed137be5658f2970fcb9d122094951.pdf 806b1fcd3a6a13735641cf0a81ef3ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5138 Title A name given to the resource Río Grande - znikający punkt / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Uniwersytet Łódzki RÍO GRANDE – ZNIKAJĄCY PUNKT Problematyka obywatelstwa i uchodźstwa łączy się na wiele sposobów. W Ameryce Łacińskiej możemy mówić o sytuacjach, w których to nie brak obywatelstwa staje się podstawowym problemem, lecz obywatelstwo kraju, które – wbrew temu, co wiadomo o położeniu i losach żyjących w tym kraju ludzi – prawie uniemożliwia otrzymanie statusu uchodźcy. Taka sytuacja dotyczy uciekających przed wojną narkotykową Meksykanów, a w szczególności meksykańskich dziennikarzy. Drugą grupą ludzi, których losy przeplatają się ze starającymi się o azyl Meksykanami, są migranci z Ameryki Środkowej. I jedni, i drudzy nadziei na ratunek, poprawę życia, a często – na jego ocalenie, upatrują w przedostaniu się na drugi brzeg Río Grande. „Río Grande” jest nie tylko nazwą rzeki, lecz także metaforą. „Na północ od Río Grande” to dla ludzi z Ameryki Środkowej i Meksyku określenie miejsca, gdzie można – według ich nadziei i wyobrażeń – godnie żyć, a przede wszystkim – przeżyć. Żeby dobrze zrozumieć sytuację tych dwóch grup ludzi, mianowicie migrantów z Ameryki Środkowej oraz meksykańskich dziennikarzy, którzy starają się o status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych, należy znać sytuację społeczno-polityczną w regionie. Pozwolę sobie krótko ją przypomnieć. Wojna narkotykowa i życie w Ameryce Środkowej W Meksyku od 2006 roku1 trwa tzw. wojna narkotykowa, która oficjalnie jest „wojną” z kartelami narkotykowymi. Od tego czasu, czyli przez ponad 6 lat, zginęło w niej ok. 90 tys. osób2. Niektóre źródła – powołując się na wypowiedź sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych, Leona Panetty – po1 Data ta – rozpoczynająca kadencję prezydenta Meksyku Felipe Calderona (grudzień) – najczęściej podawana jest jako początek „wojny” z kartelami narkotykowymi, choć nie wszyscy się, co do tego zgadzają uważając, że „wojna” (dalej bez cudzysłowu) rozpoczęła się już wcześniej. 2 Zob. np. „Le Monde” z 23 sierpnia 2012: informacje http://www.adnpolitico. com/2012/2012/08/23/le-monde-en-mexico-el-conflicto-mas-mortifero-en-el-mundo [01.03.2013]. �Magdalena Krysińska-Kałużna 248 dają, że wojna narkotykowa w Meksyku pochłonęła już 150 tys. ofiar3. Wojna z kartelami przekształciła się w praktyce w zamach stanu, w którym władzę przejęło wojsko4. Zostało ono wysłane przez prezydenta Meksyku Felipe Calderona do zaprowadzenia porządku w kraju. Skutkiem tego jest zupełnie bezkarne terroryzowanie cywilów, a ostatnio także policji. Przy czym policja, podobnie jak i inne struktury władzy i administracji, od dawna oskarżana jest o korupcję i współpracę z kartelami, w tym współorganizowanie porwań, zabójstw i logistyczne wspieranie narcotraficantes5. Obecnie policja w niektórych regionach Meksyku (przede wszystkim na północy) skarży się na terroryzowanie jej przez wojsko (w tym na tortury i gwałty6). Bezradność policji wobec działań wojska pozwala wyobrazić sobie, w jakim położeniu znajdują się cywile, których prawa są łamane na masową skalę przez wszystkie strony narkotykowej wojny. W kraju działa siedem głównych karteli, które walczą między sobą o strefy wpływów i rynki zbytu (tzw. plazas). Jednym z nich jest kartel Zetas. Jest to organizacja przestępcza stworzona przez byłych żołnierzy z oddziałów specjalnych7, którzy wcześniej działali na zlecenie i na rzecz kartelu z Zatoki. Z czasem stali się odrębną strukturą przestępczą o szerokich koneksjach. Zetas znani są ze szczególnego okrucieństwa i bezwzględności. Uważa się, że to przestępcy z tego kartelu zamordowali w sierpniu 2010 r. siedemdziesięciu dwóch migrantów, w tym ludzi pochodzących z Ameryki Środkowej, którzy odmówili współpracy z tą organizacją. Zamordowani migranci byli jednymi z dziesiątków tysięcy osób, które każdego roku próbują przedostać się do Stanów Zjednoczonych przez MekZob. http://www.prensalibre.com/internacional/Muertos-guerra-Mexico-EE-UU_0_ 671333136.html [01.03.2013]. 4 Zob. np. Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto. Meksykańskie lekcje umarłych, Zakrzewo 2010, w szczególności strony: 240, 136, 104, 102, 226. Na temat bezkarności meksykańskiego wojska zob. np. raport Amnesty International z 2004 roku Meksyk. Indiańskie kobiety i wojskowa niesprawiedliwość. 5 Rzeczniczka prezydenta Felipe Calderona, Alejandra de Sota Mirafuentes, w rozmowie z dziennikarzem, Edem Vulliamym, powiedziała: „Zaczynamy od operacji militarnej, ale dążymy do tego, by do końca kadencji stworzyć uczciwą i dobrze zorganizowaną policję federalną. Na początek wysyłamy do walki wojsko, bo nie możemy liczyć na policję miejską i stanową. W wielu miejscach policję kontrolują handlarze narkotyków. [...]. Wojsko pozostanie tam dopóty, dopóki będzie to konieczne”, E. Vu l l i a m y, Ameksyka. Wojna wzdłuż granicy, Wołowiec, 2012, s. 63. 6 Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto..., dz. cyt., s. 136. 7 Były to oddziały GAFE (Grupo Aeromóvil de Fuerzas Especiales), jednostek wykorzystywanych m.in. do walki z przestępczością narkotykową. Zetas, tworząc przestępcze struktury, budują m.in. własną sieć telefonii komórkowej (w tym celu porywają inżynierów). Chętnych do wstąpienia do kartelu rekrutują m.in. wywieszając ogłoszenia albo działając na zasadzie franczyzy. 3 �Río Grande – znikający punkt 249 syk. Pochodzą głównie z państw Ameryki Środkowej: Hondurasu, Salwadoru, Gwatemali8. W tym regionie w latach osiemdziesiątych XX w. miały miejsce wojny domowe9. Konserwatywne reżimy, ich armie i paramilitarne bojówki wspierane były przez rządy USA. Wojny miały niezwykle krwawy i okrutny przebieg. W każdym z wymienionych powyżej krajów wojny pozostawiły trwały, wyniszczający struktury społeczne, ślad. Jest on widoczny na różnych poziomach. Przede wszystkim przejawia się w skali i formach przemocy. Salwador ma jeden z najwyższych na świecie wskaźników morderstw. Jedna trzecia mieszkańców tego kraju żyje poniżej granicy ubóstwa. Wszechobecne w życiu społecznym są gangi Maras 18 i Maras Salvatrucha, które ściągają haracze od każdego, kto ma choćby najmniejszy dochód. Niedawno zamknięty został szpital mieszczący się na obrzeżach stolicy Salwadoru, ponieważ gangsterzy zażądali płacenia haraczu od każdego pracownika grożąc, że w przeciwnym wypadku zaczną zabijać znajdujących się w nim ludzi. Liczbę członków Maras Salvatrucha w samej Ameryce Środkowej szacuje się na około 100 tys. osób10. W Salwadorze szczególnie zagrożeni są obrońcy praw człowieka i dziennikarze11. Poważnym problemem jest również narastająca przemoc wobec kobiet. Jak wynika z raportu Amnesty International, pomiędzy styczniem i październikiem 2011 zostało zamordowanych 477 kobiet i dziewcząt. Jest to o 244 więcej, niż w tym samym okresie w 2008 roku. Ogromna przemoc wobec kobiet panuje również w Hondurasie12 i Gwatemali. Republika Hondurasu, której populacja liczy ok. 8 milionów mieszkań8 Zob. np. http://www.elmundo.es/america/2010/08/26/noticias/1282827254.html [01.03.2013]. 9 Zob. np. A. G r u s z c z a k, Ameryka Środkowa, Warszawa 2007. 10 Gang powstał w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź Salwadorczyków – którzy uciekli do USA w związku z niezwykle brutalną wojną domową, w której wielu z nich brało aktywny udział – na zagrożenie ze strony innych gangów. Deportowani przez władze USA do Salwadoru i innych krajów Ameryki Środkowej stworzyli tam bardzo groźną organizację przestępczą zajmującą się handlem ludźmi, narkotykami, bronią, zabójstwami na zlecenie. Działają w wielu krajach poza granicami Ameryki Środkowej i Meksyku, przede wszystkim w USA. 11 Zobacz np. raport Amnesty International oznaczony jako: AMR 29/002/2011. 12 Donosi o tym np. raport Human Rights Watch. Jeden z opisanych przypadków dotyczy wydarzeń, które miały miejsce w San Pedro Sula w 2009 roku. Zeznań dwóch kobiet wysłuchali przedstawiciele Biura Wysokiego Komisarza NZ ds. Praw Człowieka (OHCHR) i Między-Amerykańskiej Komisji Praw Człowieka (IACHR). Jedna z nich została zgwałcona przez policjantów, druga opowiedziała o tym, jak została obnażona od pasa w dół i bita pałkami. IACHR potwierdził, że policjanci i wojskowi obmacują piersi i narządy płciowe kobiet w aresztach. Kilka osób oskarżyło funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa o rozkładanie nóg kobiet siłą i dotykanie ich genitaliów policyjnymi pałkami (Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence, Intimidation, and Impunity in Honduras, 2010, s. 15). �Magdalena Krysińska-Kałużna 250 ców, w 2011 r. miała najwyższy współczynnik zabójstw na świecie13. Według Komitetu Rodzin Osób Zatrzymanych-Zaginionych w Hondurasie (Comité de Familiares Detenidos-Desaparecidos de Honduras, COFADEH), między 30 stycznia a 31 lipca 2010 r. miały miejsce dwadzieścia trzy zabójstwa motywowane politycznie, zamordowano ośmiu dziennikarzy, grożono śmiercią dziewięćdziesięciu dwóm osobom, w tym pięćdziesięciu dziewięciu obrońcom praw człowieka, a siedemdziesiąt sześć osób zastraszano i prześladowano14. Zabijani są między innymi członkowie Narodowego Frontu Ludowego Oporu (Frente Nacional de Resistencia Popular, FNRP)15. Ogromna przemoc, a także brak nadziei na poprawę sytuacji ekonomicznej powoduje, że wielu mieszkańców Ameryki Środkowej decyduje się podjąć próbę nielegalnego przedostania się do Stanów Zjednoczonych przez Meksyk. Migranci podróżują głównie tzw. pociągami śmierci, które nazywają bestias. Uniknięcie licznych niebezpieczeństw grożących im w Meksyku graniczy z cudem. Napadają na nich bandyci, przede wszystkim z gangu Maras Salvatrucha, którzy okradają, gwałcą, zabijają lub porywają swoje ofiary. Zagrożeniem są meksykańscy urzędnicy imigracyjnymi, którzy – oprócz tego, że odsyłają złapanych migrantów do kraju pochodzenia – również napadają i rabują. Policja umawia się z maszynistami, którzy zatrzymują pociągi w takich miejscach, w których łatwiej jest schwytać podróżujących na dachach ludzi i sprzedać ich kartelom narkotykowym. O kartelach, w tym wspomnianych już Zetas, można powiedzieć, że prowadzą porwania migrantów dla okupu w sposób masowy. Poza tym również ich torturują i zabijają. Część migrantów to kobiety i młode dziewczyny. Czasem w podróż zabierane są dzieci. Kobiety – wiedząc, jak duże jest prawdopodobieństwo, że w drodze zostaną zgwałcone – często przed wyjazdem poddają się sterylizacji. Jadąc na dachach pociągów i będąc zmuszeni do częstych ucieczek, zmiany pociągów, szybkiego przemieszczania się, migranci zabierają ze sobą minimalny bagaż. Marzną, są bardzo zmęczeni i głodni. W związku z tym wielu spada z pociągów, są przejeżdżani albo tracą kończyny16. Niektórzy trafiają do schronisk na terenie Meksyku. Jednak tam też nie są bezpieczni. Schroniska są napadane, a migranci porywani dla okupu. Amnesty International informuje Zob. np. http://www.wiadomosci24.pl/artykul/co_18_godzin_morduja_kobiete_w_hondurasie _przez _narkotyki [01.03.2013]. 14 Raport Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence..., dz. cyt., s. 46. 15 Tamże, s. 147. 16 Zob. np. Pociąg do Meksyku. Wywiad z Barbarą Prądzyńską, rozm. M. Krysińska-Kałużna, Le Monde diplomatique – edycja polska, listopad, 2012, wydanie internetowe, http://www. monde-diplomatique.pl/index.php?id=4_1 [01.03.2013]. 13 �Río Grande – znikający punkt 251 o przypadkach, gdy mieszkańców schronisk próbowali uprowadzić policjanci. Okolice schronisk powinny być – zgodnie z prawem meksykańskim – cały czas monitorowane przez policję, ale nie są. Zdarzają się napaści i podpalenia dokonywane przez okolicznych mieszkańców17. Jeśli migrantom uda się jakimś cudem dotrzeć do granicy ze Stanami Zjednoczonymi, muszą się przedostać na drugą stronę, co – pod wieloma względami – jest bardzo trudne i niebezpieczne. Po stronie amerykańskiej czekają na nich patrole straży granicznej i amerykańskich ochotników oraz gangi wymuszające okup. Część migrantów trafia do ośrodków dla zatrzymanych, czyli w praktyce – do więzień. Inną grupą ludzi, którzy – niejednokrotnie ratując w ten sposób życie – uciekają do Stanów Zjednoczonych, są meksykańscy dziennikarze. Wraz z obrońcami praw człowieka stanowią grupę ludzi żyjących w szczególnym stanie zagrożenia życia. W Meksyku ginie „średnio” jeden dziennikarz miesięcznie. Wiele gazet – w obawie o życie pracowników – zaprzestało podawania jakichkolwiek informacji na temat zdarzeń powiązanych z handlem narkotykami i korupcją władz. Inni pracują pomimo ogromnej presji i zagrożenia, jak na przykład pobity prawie na śmierć fotograf prasowy Jaime Murrieta, z Ciudad Juarez, nieustannie ryzykujący życiem dziennikarze z „El Diario” wydawanego w tym samym mieście, czy ich koledzy z Tijuany18. Niektórzy dziennikarze, ratując życie, decydują się na ucieczkę do Stanów Zjednoczonych. Część z nich prosi o przyznanie statusu uchodźcy. Po złożeniu takiego wniosku osadzani są w obiektach, które są zakładami karnymi. Sytuacja uchodźców i imigrantów w USA Każdego roku w Stanach Zjednoczonych zatrzymywanych jest w więzieniach i obiektach przypominających więzienia ok. 400 tys. osób, które podle17 Zob. np. http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/mexico-urged-tacklediscrimination-against-migrants-and-indigenous-peoples-2012-02-14; http://www.amnesty. org/en/news/mexico-migrants-making-dangerous-journey-through-mexico-desperately-needsocks-2012-01-26; http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/international-migrantsday-mexico-still-failing-protect-migrants-2011-12-15. 18 Zob. np. http://www.elmundo.es/america/2011/12/02/mexico/1322826902.html [01.03. 2013]; http://internacional.elpais.com/internacional/2012/10/16/mexico/1350344717_297600. html. Jednym z głośniejszych w 2012 r. zabójstw dziennikarzy było morderstwo Reginy Martínez, dziennikarki ze znanego z bezkompromisowych tekstów pisma „Proceso”. Kilka dni po jej śmierci zginęli – także w stanie Veracruz – trzej inni dziennikarze, fotoreporterzy Gabriel Huge, Guillermo Luna oraz Esteban Rodríguez. Byli oni kolegami z pracy Miguela Angela Lópeza Velasco i jego syna, Michaela Lópeza Solany, którzy zostali zamordowani 20 czerwca 2011 r. �Magdalena Krysińska-Kałużna 252 gają prawu imigracyjnemu obejmującemu starających się o status uchodźcy19. Instytucje, które są odpowiedzialne za sytuację i los zatrzymanych, to Wydział Bezpieczeństwa Wewnętrznego (Department of Homeland Security, DHS) oraz Straż Celna i Imigracyjna (Immigration and Customs Enforcement, ICE). W 2009 r. przedstawiciele tych instytucji potwierdzili, że obiekty, w których przebywają zatrzymani, mają charakter obiektów przeznaczonych dla zatrzymanych z powodu przestępstw kryminalnych. Organizacja Human Rights First (HRF) wykazała w swoim raporcie, że w wielu obiektach, w których kary odbywają przestępcy kryminalni, warunki są mniej restrykcyjne, niż w typowych ośrodkach dla imigrantów. DHS i ICE przyznały, że w rzeczywistości tak jest20. Ubiegający się o azyl i inni imigranci są nadal w przeważającej większości (ok. 86%) umieszczani w więzieniach i obiektach posiadających cechy więzień. Obiekty te są otoczone przez ogrodzenia zazwyczaj zwieńczone drutem kolczastym. Zatrzymani noszą uniformy i żyją w warunkach charakterystycznych dla zakładów karnych. Ich swoboda poruszania się oraz możliwość kontaktowania się z osobami z zewnątrz są bardzo ograniczone (odwiedzający są oddzieleni od bliskich przez bariery z pleksiglasu). Mają niewiele lub w ogóle nie mają zapewnionej prywatności w toaletach i pod prysznicami21. Dziesięć lat temu około 10% miejsc dla imigrantów znajdowało się w prywatnych obiektach. W tej chwili jest to około połowa miejsc dla blisko 400 tys. osób22. Podatnicy amerykańscy w 2012 r. zapłacili za utrzymanie imigrantów, przebywających w około 250 placówkach, 2 miliardy dolarów. Dzień pobytu zatrzymanego w takim miejscu nielegalnego imigranta kosztuje ok. 166 dolarów (w 2004 roku było to 80 dolarów). Trzy firmy, które zdominowały rynek – Corrections Corporation of America, The GEO Group, and Management and Training Corp., według Associated Press, wydały w ciągu ostatniej dekady przynajmniej 45 milionów dolarów na dotacje kampanijne oraz na lobbing na poziomie stanowym i federalnym. Dziesięć lat temu około 3300 imigrantów z zarzutami kryminalnymi było wysyłanych do prywatnych więzień na podstawie dwóch dziesięcioletnich kontraktów o wartości 760 milionów dolarów zawartych przez Raport Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence..., dz. cyt., s. 1. Human Rights First, Jails and Jumpsuits. Transforming the U.S. Immigration Detention System – A Two-Year Review, Waszyngton – Nowy Jork 2011, s. 1. 21 Tamże, s. iii. 22 Human Rights First podaje, że w 2010 było 363 tys. zatrzymanych imigrantów (tamże, s. iii), a Associated Press podawała w 2012 roku, że w najbliższych latach planowane jest zatrzymywanie rocznie 400 tys. osób (Associated Press, Private prison companies making big bucks on locking up undocumented immigrants, Thursday, August 2, 2012, http://www.nydailynews.com/ news/national/private-prison-companies-making-big-bucks-locking-undocumented-immigrantsarticle-1.1127465 [01.03.2013]). 19 20 �Río Grande – znikający punkt 253 Federalne Biuro Więziennictwa z jedną z prywatnych firm. Obecnie agencja – po zawarciu trzynastu kontraktów – płaci prywatnym firmom 5,1 miliarda na utrzymanie 23 tysięcy imigrantów z zarzutami kryminalnymi23. Prokuratorzy federalni, celem powstrzymania napływu imigrantów, oskarżają zatrzymanych o popełnienie przestępstwa polegającego na wielokrotnym przekraczaniu granicy bez dokumentów. Takie zarzuty zmuszają nielegalnych imigrantów do odbycia kary w więzieniach specjalnie dla nich zbudowanych24. Według Human Rights First umieszczanie osób starających się o status uchodźcy i imigrantów w obiektach mających charakter zakładów karnych jest niezgodne z zobowiązaniami USA: Konwencją dotyczącą statusu uchodźców z 1951 r. i jej Protokołem, jak również z Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych25. Przypadek Emilio Gutierreza Emilio Gutierrez jest dziennikarzem, który od 2008 r. stara się o uzyskanie statusu uchodźcy w USA. Mieszkał na północy Meksyku. W 2005 r. naraził się armii meksykańskiej, opisując napad rabunkowy na hotel i restaurację, dokonany przez kilku żołnierzy. Po groźbach, które natychmiast po ukazaniu się tekstu otrzymał od generała meksykańskiego wojska, nie napisał już niczego, co mogłoby zagrozić jemu i jego rodzinie. Nie robił tego nawet po inwazji armii meksykańskiej na północ kraju w 2008 roku. Pomimo to, w 2008 r. był zastraszany przez wojsko. Wkrótce został uprzedzony przez znajomą, która miała romans z jednym z wojskowych, że żołnierze zamierzają go zabić. Natychmiast uciekł do USA z piętnastoletnim synem, którego sam wychowywał. Zaraz po przekroczeniu granicy on i syn zostali aresztowani, rozdzieleni i umieszczeni w prywatnych więzieniach. Dziennikarz spędził w więzieniu siedem miesięcy, syn – dwa i pół. Jak pisze Charles Bowden, gdyby Gutierrez wkroczył nielegalnie na teren USA i potem poprosił o azyl, zostałaby wyznaczona kaucja. Jednak, gdy potwierdził na granicy swoją tożsamość i status prawny, został umieszczony w więzieniu, ponieważ według Departamentu Bezpieczeństwa Narodowego nie udowodnił, że nie stanowi zagrożenia dla społeczeństwa26. W więzieniu – jak opowiadał Gutierrez – Meksykanie traktowani są najgorzej: Associated Press, Private prison companies making big bucks on locking up undocumented immigrants, Thursday, August 2, 2012, http://www.nydailynews.com/news/national/private-prison-companies-making-big-bucks-locking-undocumented-immigrants-article-1.1127465 [01.03.2013]. 24 Tamże. 25 Human Rights First, Jails and Jumpsuits..., dz. cyt., s. ii. 26 Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto..., dz. cyt., s. 237. 23 �Magdalena Krysińska-Kałużna 254 „Prace w więzieniu wykonują Meksykanie i mieszkańcy Ameryki Środkowej. To ironia losu, nielegalni imigranci zostają aresztowani za pracę, a następnie wsadza się ich do więzienia i każe im pracować za darmo”27. Dziennikarz powtarzał, że wytrzymał pobyt w więzieniu ze względu na syna, o którego bardzo się bał. Emilio Gutierrez do tej pory nie otrzymał statusu uchodźcy, pomimo starań jego adwokata, wsparcia stowarzyszenia Meksykańscy Dziennikarze na Uchodźstwie i działań innych grup wsparcia. Charles Bowden pisze: „Żaden meksykański dziennikarz nigdy nie otrzymał azylu politycznego, ponieważ jeśli rząd Stanów Zjednoczonych uczciwie spojrzałby na fakty, musiałby przyznać, że Meksyk nie przestrzega praw człowieka. Jednocześnie USA znalazłyby się w kłopotach, jeśli miałyby wyjaśnić swoim obywatelom, jak można usprawiedliwić dawanie armii meksykańskiej 1,4 miliarda dolarów w ramach Planu Merida, który – co najśmieszniejsze – miał walczyć z narkotykami”28. Wnioski W USA średnio połowa wniosków o przyznanie statusu uchodźcy jest odrzucana. W El Paso jeden z sędziów orzekających odrzuca ok. 90% wniosków. Wśród nich są wnioski meksykańskich dziennikarzy, dla których powrót do ojczyzny oznacza śmierć. Rozpatrzenia wniosku oczekują w więzieniach, gdzie spotykają się z imigrantami z Ameryki Środkowej – którym udało się cudem przejechać Meksyk. Obydwie te grupy są poniżane i źle traktowane. Stany Zjednoczone mają wpływ na sytuację obydwóch grup w ich krajach – wspierając meksykańską armię, a w niedawnej przeszłości wspierając reżimy w Ameryce Środkowej, czy ostatecznie akceptując zamach stanu dokonany w Hondurasie w 2009 roku. USA są więc współodpowiedzialne za nasilenie przemocy zarówno w krajach Ameryki Środkowej, jak i w Meksyku. Kolejnym istotnym czynnikiem jest traktat o wolnym handlu (NAFTA), który pogłębił ubóstwo w krajach Ameryki Środkowej. Towary mogą swobodnie przekraczać granice, lecz nie mogą tego robić ludzie. Wszystkie te zjawiska wpływają na wzrost liczby imigrantów, w tym starających się o status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych. Odpowiedzią jest budowa prywatnych więzień, na których zarabiają amerykańskie firmy, podobnie jak na Planie Merida zarabia amerykański przemysł zbrojeniowy. Río Grande przemieszcza się gdzie indziej – pytanie tylko, dokąd? 27 28 Tamże, s. 238. Tamże, s. 237. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d88291e3031f29a1cb63160f45b97f9.pdf d67f83e18c8a95055961607474875ec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6099 Title A name given to the resource Road Movie- a Poem about the Pebble / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.245-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Thought was bom blind, but Thought knows what is seeing. Fernando Pessoa T ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ he cited brief and concise text by Aleksan­ der Jackiewicz, published some 13 years ago, captures the essence and meaning of La Strada and, at the same time, of the whole Fellini oeuvre. By analysing details in several approaches Jackiewicz offered the reader a synthesis, and while referring to the “Charlie and Gelsomina” comparison he warned To Piotr Skrzynecki us against superficial perception. Stressing the simila­ rities and differences he declared: be careful. “Charlie and Gelsomina” - La Strada by Fellini. The same cine­ ma, but simultaneously so very different. Thanks to La Strada we are at the same spot, along the same road, This is why apart from Jackiewicz I shall refer to only but further on. several texts published in “Kwartalnik Filmowy”, ren­ La Strada appears to be a film most resilient and dering them the prime point of reference. Already a least susceptible to analysis. It is the most “closed”, comparison of those opinions would require the intro­ complete and consistent of the director’s accomplish­ duction of an amendment. It turns out that this par­ ments, simple and complex, perfect. But not in a man­ ticular film, which we would be inclined to describe as ner that would make it possible - slightly twisting Jack“closed” and complete, remains, and actually is, open iewicz’s reflections - to describe it as a cold film. and incomplete. The number of interpretations de­ I am fully aware that just as there exists a vast liter­pends on the number of their authors. ature and myriad analytical and interpretation tracks La Strada is not a mere metaphor or a fairy tale: in reference to Fellini’s entire oeuvre and its particular The lifeless, cloudy autumn landscape offers no joy. stages the same could be true in the case of La Strada. I Winter brings death. It is not true that the processions, used the words: "could be” because in contrast to oth­ nuns, wedding, Nature, Geslomina, the embittered phi­ er films by this great poet and visionary of the cinema losopher “Il Matto" are mere symbols, as some would have in the case of La Strada I find them less interesting and it. (...) they appear to be least necessary. This is a real, cruel and irreversible drama, treated Is it possible to say something new about La Stra­ quite seriously and unfeelingly. (A. Jackiewicz) da? Petr Kral2 called Fellini the greatest showman I do not need to “know” anything about the film.among poets and the most poetic author among Nor do I require a key. showmen. He stressed the entropic character of Fel­ I prefer to keep my attention focused on the im­lini’s imagination and film narration while taking as agery, which has left a deep imprint on my memory. I a point of departure the spectacle, and in particular would rather consider its powerful force, which I expe­ the type of spectacle produced by the American cin­ rienced seeing it for the first time. ema, and then referring to the specific, i.e. European Would such an attitude not be closest to the spectacular qualities of films by the author of La Strachallenge made by the director himself, about whom d a, enhanced with the experiences of aesthetic and (citing Dante) Cardinal Silvestrini wrote that in the cultural tradition. (A Fellini spectacle differs from first song of Paradise the poet says: «To soar beyond loud show business and the smooth, cold American the human cannot be described in words. Let the example show due to the fact that alongside the presence of be enough to one for whom grace holds this experience this cultural memory, referring to centuries of im­ in store». Transhumanation denotes transcending that, ages, visions, and symbolic depictions it resonates which is human. Federico sought, examined, and followed with extraordinary force with sounds and images this invisible dimension, which he conjectured in man, borrowed from the artist’s most personal treasury. The claiming that nothing is known and everything is imag­ prominent elements of Fellini’s film stories are also ined. Woe to those who wish to understand —one must European individualism and subjectivity. Importance merely listen.1 is attached, especially in the case of this sort of en* tropic narration, to marginal images (the role of the Such an approach is not concerned with exclusive­ backstage) alongside the personal treasury. From this ness. In this respect - I am well aware - I share the point of view - not surprisingly - an evaluation of La same experience with other authors writing about Fel­ Strada turns out to be not the best (although, con­ lini. Each has his “own” Fellini, his “own” La Strada. trary to Jackiewicz, it reveals its “passionate” aspect): Road Movie - a Poem about the Pebble 245 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE the master of observation, embedded in Fellini, differs not only from the showman —he is also no ordinary teller of stories. The majority of this director’s films in which the most important is the story and the scenario becomes, in the American mode, the very axis of the film and includes alongside his “manneristic works” also those regarded as inferior in the Fallini oeuvre: the tearful psychologism of La Strada (1954) is by no means more convincing than the linear character of Orchestra Rehearsal (1978) or And the Ship Sails On (1983).5 Finally, a third opinion, that of Andrzej Werner4, who warns us against an a-intellectual (refusing to use the intellect) or unthinking, stereotypical reception and perception of Fellini’s work: In this way, there emerged a legend about a charming and brilliant primitive who fell in love with everyone and must be loved by all in return. Extremely useful proved to be the kindly donnish - and otherwise useful —tendency towards referring the object of the analyses to a context characteristic only for him. To his birthplace, the folk cul­ ture within whose range he grew up, or the circus which he visited to remain once and for all within the limits of its arena. A little boy in the middle of the arena, standing in the spotlight together with the creatures dancing around him - the products of his imagination and love, and the bane of his future life. Who does not member the clos­ ing frame of 8 1/2, who does not recall Gelsomina and 246 Zampano, that innumerable procession of musicians, ac­ robats, clowns, strongmen without whom Fellini would not be himself. Now, let us add friends from his hometown of Rimini, Gradiska, third-rate whores from the suburbs of Rome, all those failed actors, singers and dancers ... and we have a complete portrait: the type of culture in which he grew up, to which he was attached, the protagonists of an ensuing beautiful and poignant story. He stands in the middle, already grownup, a magus, a great magician, intuitive, emotional —the opposite of the scientific mind. A sa Nisi Masa. After all, such an approach is feasible. It probably contains a great amount of truth that will always remain inaccessible for me. For all practical purposes I am arguing about the manner in which art is seen, the contact with it. One can relegate all problems or even see them clearly, but they still do not seem to pertain to me.5 Comparing those several opinions one could ask: is La Strada a cold film? ,‘ passionate’’?, emotional? (tear­ ful), realistic? A commonplace (linear) story? Is this a film that can be interpreted and examined in a closer or more distant context? A psychological film: a story about concrete people? Or a symbolic film, concealing under the outer realistic stratum something more? A film about transhumanation, the process of transcend­ ing beyond that, which is human? A film that seeks, studies and follows the invisible dimension foretold in m an...? �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Important questions. It would be absurd, however, to propose a single answer and to recognize that only it is correct and genuine. Each of those statements, in my opinion, contains some sort of an essential, partial truth about La Strada. All show just how ambiguous this film, ever evading our divisions into that, which is veristic, psychological, and symbolic, actually is. In this respect, La Strada, an ambiguous film or one with many meanings, can be an excellent example of con­ currence between the nature of film and the symbol, as described by Heinz Politzer, maintaining that the significance of the symbol consists of a capability of crossing its limits. It is a sign both secret and visible, proclaiming a general truth; the possibilities of com­ menting on the latter are just as great as the number of its interpreters. Quot capita, tot explicationes. This is true symbolism, Goethe declared in: Maximen und Reflexionen über Literatur und Ethik, where the particular represents the general, not as dream and shadow, but as a live and immediate revelation of the unfathomable6. In this respect, La Strada as a symbol combining assorted spheres of experience and levels of reference in its capacity as a living momentary revelation of the unexamined, accessible both to “simpletons” and in­ tellectual giants. It is as a symbol7 uniting the individual, concrete, sensual, emotional and historical with the supra-tem­ poral, abstract, and intellectual that La Strada speaks to us in a particularly visceral manner. One has to ask the poets why the world is suffering (David M. Turoldo8). In La Strada we find ourselves in the very centre of that question. It would be difficult to pretend that it does not concern us. * La Strada is a fundamental structure of Fellini’s en­ tire oeuvre, a milestone along the path of the develop­ ment of his artistic vision and film. In La Strada we remain at the very source of all the images of the di­ rector’s cinematic accomplishments and come across all his past and future imagery (a foretaste of future films). One could classify and name the images in a purely scientific manner as: antecedent, precedent and "first”, forecasting future continuations and de­ velopments, as well as distinguish the domain of the unique ones. Let us concentrate on a single example: the sea. The sea appears and is present throughout I Vitelloni and subsequently in many other films, all the way to Casanova, where it is most artificial (the almost rustling waves are made of black plastic) but, paradoxically, moving and true. Nowhere, however, was it present with such poignant and startling force as at the begin­ ning and end of La Strada, particularly in the finale. The same holds true for other images: the road, distant places passed along the way, suburbs, and towns. In 247 La Strada we find ourselves in precisely such a suburb, but it turns out that actually “we are in Rome” before Rome came into being, as if before ab urbe condita, prior to the construction and development of the whole im­ age of the town. In La Strada - (Rome is an excellent example) - presence that becomes voluble via absence is particularly poignant. This is the absence of some­ one or something. We are as if afore time or at the beginning of time, in a concrete place and outside it, on our way, down a road (before, as in Roma, we find ourselves in a traffic jam on a highway). The same ap­ plies to other images, motifs, and characters. The precedence is Gelsomina, but do her sensitiv­ ity, simplicity, naivete, surprise at the world, need of love (take the scene of imitating a tree, her dancing gait, her solitary dance in a deserted location) not bring to mind - though I realize that this is an inappro­ priate expression so let me put it differently: are they not a foretaste of another solitary dance, performed in the mist, “in the dead season” in Amarcord (young men pretending to be dancing with female partners). Gelsomina ... - do we not find her, albeit in a differ­ ent costume (no longer rags) and wearing a magnifi­ cent turban (what wonderful hats!), busy cultivating her flowers: in other words, do we not discover her in Giuletta finding out about her husband’s infideli­ ties in “manneristic”Juliet and the Spirits? Two scenes: does Gelsomina, led to a sick child, and Giuletta, led to a seer-hermaphrodite, not perceive the world with the same fear and astonishment? “Giuletta and Gelsomina. Who has not sat before his own heart’s cur­ tain? (Rilke9). What about Ginger and Fred? Although thanks to Jackiewicz we already know how illusory ex­ ternal similarities can be (Charlie and Gelsomina) in this case we do not have to be excessively cautious10. We are on the same path, but much further on. Gel­ somina, Gelsomina. The texts about La Strada known to me are domi­ nated by an approach interpreting the film from the viewpoint of familiarity with the completed Fellini oeuvre. Teresa Rutkowska wrote: La Strada is in its entirety a parable about roaming. A s in the Baroque novela picaresca the journey across the geographical space of Italy in rain, mud, heat and frost is actually a spiritual journey, an individual quest for oneself in an eschatological perspective11. Jacek Trznadel12 drew attention to the presence in La Strada of even older forms: the commedia dell’arte (after all, the nickname “ Rifle” given to Zampano comes from a scene enacted by him together with Gelsomina and announced as the newest farce; the commedia dell’arte is thus distinctly cited), references to the late mediaeval morality play, theatrum mundi. But even interpreted and deciphered via the Ba­ roque La Strada does not possess a Baroque nature. This is a film that is almost ascetic and crude, especial­ �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE ly in comparison with Fellini’s later works. La Strada is deeply immersed in its contemporaneity but takes place, as we have said, beyond time, as if prior to time. We find ourselves at a crossroads of time, somewhere between realism or, as historians of the cinema are in the habit of saying, Italian neorealism and its later vi­ sion. Its symbolic, one would be inclined to declare, is much more natural, organic. In La Strada, just as in a grain of sand13, we can see the whole Cosmos registered “earlier” and “later” in Fellini’s works. * La Strada is a road movie about people of the road, migratory birds - le gens du voyage14. This is a film about Artists. Who can forget the magnificent imagery from La Strada: the scene of the calling, when we see Gel­ somina running out from behind a dune against the backdrop of reeds waving in the wind, rushing further along a beach towards the sea. Faster, faster! She is accompanied by a crowd of intrigued children, urging her on. The joy of the calling is accompanied by news about the death of her older sister. Pain becomes com­ bined with joy. Gelsomina must make decisions “all alone”, although everything seems to have been re­ solved and settled without her. She is uncertain, does not know what to do, and wavers. After all, the money obtained from selling her will provide food for the chil­ dren. From the very first scene we witness uncertain­ ty, ambiguity, a mixture of sadness and joy, farewells, partings and facing the unknown, the different, the new, that, which is ahead of us and will accompany us constantly along this path. Yes, the world depicted in La Strada is cruel, but who can forget the happiness with which Gelsomina hurries to inform her neighbours that she will become an artiste? Who can forget Zampano! That ritual announce­ ment, bursting with pride: Zampano e arrivato!, a proclamation of something that we shall witness in a moment, something unusual and grand but also, at times, painfully ironic and comical, combined with a curious home-vehicle (a real American Davidson) and that, which we shall see in a minute... (Whenever I see him I have to tease him - says “The Fool”). Who does not recall that tragic image in which Zampano, having found out about Gelsomina’s death, now all alone, head bent low, walks around the circus arena announcing his act in a guttural voice totally at odds with his part. I know of no more genuine and moving scene of drunkenness than the one from La Strada, with Zam­ pano causing a fight, being thrown out of a bar, fight­ ing with his own shadow (we can only imagine what he is experiencing). Perhaps a similar image could be encountered only in literature - e.g. in Under the Vol­ cano by Malcolm Lowry, where in the deep recesses of 248 a bar one of the intoxicated customers keeps on re­ peating: Mozart was the man who wrote the Bible. * La Strada - a road movie, about people of the road, itinerant artists. But who are they, tell me, these Travellers, even more transient than we are ourselves, urgently, from their earliest days, wrung out for whom —to please whom, by a never-satisfied will? Yet it wrings them, bends them, twists them, and swings them, throws them, and catches them again: as if from oiled more slippery air, so they land on the threadbare carpet, worn by their continual leaping, this carpet lost in the universe. Stuck on like a plaster, as if the suburban sky had wounded the earth there. And scarcely there, upright, there and revealed: the great capital letter of Being.........and already the ever-re­ turning grasp wrings the strongest of men again, in jest, as King August the Strong would crush a tin plate ( ... ). [Rilke15 ] People of the road. Zampano. Where do you come from? Gelsomina asks him. Zampano: From my part of the country. Gelsomina: Where were you born? Zampano: In my father’s house. Once “The Fool” finds out from Gelsomina that after a brawl there is no longer any place for him or Zampano at the circus he declares: - I have no home and no roots... And nobody will care. - And your mother? - ... What will you do? Are you staying or are you going? La Strada is a register not only of Fellini’s future films - that s y m b o l i c fleeting figure of Zampano is the black clad motorcycle rider who crosses a small town in Amarcord to vanish in the distant darkness. The landscapes, small towns, suburbs, and roads swal­ lowed up by Zampano’s strange vehicle divulge also the future American road movie. Are the protagonists from Easy Rider and Scarecrow not Zampano’s distant American cousins? La Strada, a film about people on the move, is a record of much more. This holds particularly true for the artists. Those in La Strada are unique. In the first encounter between Gelsomina and Il Matto (“The Fool”) after her departure or rather escape from Zam­ pano she notices the acrobat high overhead, a highwire artist with the wings of an angel walking on a tightrope suspended between houses in the very centre �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE of a town, not somewhere in the suburbs. We too see him - this is high, sophisticated art. He even invites the spectators to join him for supper while in the air... Can there be any comparison between Il Matto and Zampano? It would resemble a comparison between Heaven and Earth. What a crowded audience fills the street! Suffice to look - lights, spotlights, a beauti­ ful and elegant woman dressed in a black dress with jets glistening in the spotlight and with a coat draped across her shoulders announces the show. After the performance “The Fool” seeks refuge in a car from the enthusiastic crowd, his adoring audience. Separated by a windowpane he glances at Gelsomina staring at him. Is any sort of a comparison possible: the artist’s car and the dress decorated with jets, on the one hand, and the pitiful vehicle used by Zampano and Gelsomina’s cape, on the other. (True, we shall later see how much pretence and pretentiousness there is - “The Fool” will attempt to find out whether he is still permitted to work at the circus - and that reality is quite different. But then such is the fate of the artist: one day at the top, the other - at rock bottom). Upon numerous occasions16 emphasis has been placed on La Strada’s connections with commedia dell’arte, Baroque forms, and theatrnm mundi together with their characteristic principle: the performance of social types - stock characters. As long as drama origi­ nates from the unity of life and remains «sacer ludus» it portrays the motion not of individuals but types, the ideal representatives of the motion of life (Gerardus van der Leeuw17). In order to illustrate the presence of this principle in Fellini’s Ginger and Fred Jacek Trznadel cited typology borrowed from Cervantes: Come, tell me, hast thou not seen a play acted in which kings, emperors, pontiffs, knights, ladies, and divers other personages were introduced? One plays the villain, another the knave, this one the merchant, that the soldier, one the sharp-witted fool, another the foolish lover; and when the play is over, and they have put off the dresses they wore in it, all the actors become equal. Yes, I have seen that, said Sancho. Well then, said Don Quixote, the same thing happens in the comedy and life of this world, where some play em­ perors, others popes, and, in short, all the characters that can be brought into a play; but when it is over, that is to say when life ends, death strips them all of the garments that distinguish one from the other, and all are equal in the grave. A fine comparison! said Sancho; though not so new but that I have heard it many and many a time...18 Naturally, we could search for such tipi fissi in La Strada, a form much more ascetic and closer to the commedia dell’arte, had it not been for the problem ac­ companying us from the very onset, namely, that what­ ever we would like to say it constantly evades us and leads us further on. But let us once again take a closer 249 look. It is possible to seek in “The Fool” and Zampano two types of harlequins, who appeared on circus arenas during the 1870s - the so-called white clown: carefully dressed, witty, and making refined jokes, and his partner, the so-called foolish Auguste: simple-minded, dull, naive, and humble, who allows himself to be dominated by the tyrannical white clown19. Straight away, however, it becomes obvious that nothing matches. “The Fool” could be the white clown but the dim-witted “animal”, “beast” Zampano (Auguste?!) is not really so foolish, not to mention humble and simple-minded. Perhaps the Zampano-Gelsomina couple? Just as impossible. Black Zampano cannot be the white clown. The pro­ tagonists of La Strada outgrow the costumes of typical dramatis personae and one would like to say that they are living people and not marionettes. In the case of La Strada, therefore, we may speak about the presence of those forms only within a certain frame. The prin­ ciple, on the other hand, would consist of the image constantly transcending that frame. In other words, the most often and best applied is not the principle of the game played with social types but another, highly characteristic for the commedia dell’arte, namely, the coexistence and co-appearance of parti gravi and parti ridicoli. The score of La Strada is written with laughter and gravity, the best example being the significant and outright breakthrough con­ versation held by “The Fool” and Gelsomina. Prior to the “serious part”, i.e. “the parable of the pebble” Il Matto teases Gelsomina; leaping from place to place, wriggling, almost dancing or performing his dance in front of her, doubled over with laughter, he derides and makes fun of Gelsomina: —What a funny face you have. Are you sure you’re a woman? You look more like an artichoke. {■ ■ ■ }. But how did you end up with him? —He gaveW 00 lire to my mother. —That much?! ... I wouldn’t keep you a single day. Later, when the serious scene, parti gravi, the con­ versation about the pebble, subsides to total silence Gelsomina takes over and starts speaking like a “’true” �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE woman and “wife”, causing “The Fool’s” even greater, authentic (tinged with a note of admiration) laugh­ ter. One of these days, I’ll take a match and set fire to everything. Mattresses, blankets, everything. That’ll show him. I never refused to go with him. He paid 10 000 lire. I do my work and he hits me. That’s not right. He doesn’t think. I tell him, and what does he do? What good does it do? I’ll put poison in his soup too. I’ll set fire to it all! All! If I don’t stay with him, who will? Just like commedia dell’arte, La Strada, composed of parti gravi and parti ridicoli, contains a brilliant syn­ optic of that, which is human20 but without actually being commedia dell’arte. In La Strada and its protago­ nists, itinerant circus artists and masked clowns: the rough-hewn Zampano, the “The Fool” as garrulous as Capitano, and the fragile Gelsomina, we may recog­ nise only commedia’s essential features, bare outlines of the characters described synthetically by van der Leeuw. Maschere are predominantly zanni, known under a variety of names: Arlecchino, Truffaldino, Pasquino, Scapino, Pierrot, Punch, Hanswurst, and Jan Klassen. Regardless of their names they belong to two types: intel­ ligent and sprightly (Figaro) or a foolish sluggard. Then there is Pantalone, angry and grumbling. The plot involves love scenes, petty intrigues, feigned pedantry and, above all, numerous brawls - quite an apt synopsis of human life. The simpleton, bearing a common name, is funny but receives lashes. Frequently, it seems that the whole world is composed only of those who deal blows and those who re­ ceive them. Within this small world everything is constant: Capitano always babbles. Apparently, habits and charac­ teristic traits belong to people due to their ranks: the fool, the glutton, the miser, the harlot, the nurse, the cuckold, the young lover —all are defined solely by their name. Cus­ toms and attributes, deeds, thoughts and emotions hang on u s in the manner of clothes. The actor does not play the role of a person but the part of a role21. It would be difficult, however, to speak in this way about the protagonists and actors of La Strada. The former constantly oscillate between the model-like characters of the commedia dell’arte while remaining human and continually revealing some unexpected trait of their personality. Who are Zampano, “The Fool”, and Gelsomina? In La Strada, a film about artists, the latter are not equals. Suffice to compare “The Fool” and Zampano. Can they be likened? “The Fool” - an Artist, ethereal, sophisticated, a dancing tightrope walker. Zampano - unsteady on his feet once he becomes drunk, impetu­ ous, ready to start a fight, a brawny strongman. In La Strada - in contrast to Cervantes’ theatrum mundi - once the comedy comes to an end and every­ one takes off his costume the actors are by no means alike. 250 The art represented by Il Matto is celestial, refined, full of lightness and talent. The art of the other is suf­ fused with effort and powerful, the sort that calls for an announcement addressed to the spectators: If there are any squeamish people in the audience I advise them not to look. In La Strada the blows were painful and aimed not at the body of a puppet but at human feelings. In La Strada - once again by way of contrast to Cervantes’ theatrum mundi - not everyone descends into a grave, and if death does remove the costumes that differentiate them not all will go into a grave identical and in the same way. Fellini enclosed a psychologically penetrating and all too human depiction of the artists’ life and milieu. Artists are not equal but perennially compete. “The Fool”- imaginative, talented and well aware of his flair, must at every step of the way demonstrate superiority over Zampanó and point out the latter’s frailties and the inferiority of his art; he is unable to walk past with­ out ridiculing and constantly provoking. He tries to steal Zampanó’s partner, Gelsomina, who is not worth five cents in his opinion but whom he would readily in­ clude into his stage performance. On the other hand, despite petty intrigues, Signor Giraffa, the owner of the circus, is right when he says that all artists form a single family. After all, it is “The Fool”, unable to un­ ravel why Zampanó keeps Gelsomina at his side, who shows her true vocation and the reason for remaining on the road with him: He told me to stay with you. La Strada portrays the complicated world of artists: We’re all one big family here, we all work together ... In the conflict between the regal, proud Zampanó who strenuously and with toil works for the sake of his art and celebrates it, and who respects inner hier­ archy and the hierarchy of the world (while regarding Il Matto as a tramp, the bastard son of a gypsy), and the constantly provocative, light-hearted, surprising, full of fantasy, talent and lightness “Fool”, to whom art comes so easily, we can recognise a clash involving two other artists. Toutes proportions gardées, Zampanó and Il Matto are the Salieri and Mozart of the art of the circus. La Strada is a record not only of Fellini’s entire oeuvre, his forthcoming works, and the American road movie of the future, but also of visions and themes em­ barked upon and subsequently developed by masters of world cinema. La Strada contains a discernible fore­ cast of images, a seed planted once and for all, a base for all future films about artists, a prognosis of Ama­ deus by Milos Forman22 and Babette’s Feast by Gabriel Axel after Karen Blixen23. Who can forget a meeting in La Strada, brimming with mutual respect, tact ,and fascination and involving two, ostensibly competing paths: via activa and via contemplativa, the encounter of a nun and an itinerant Artiste (a meeting of reli­ �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE gion and art) who recognized in each other the two evangelical sisters: Mary and Martha24. Who can for­ get that gaze with which the nun and Gelsomina look at each other, discovering in it (for us and in front of us, the spectators) the deepest possible community shared by them [nun to Gelsomina]: Y o u follow your bridegroom, I follow mine. La Strada also has a scene in which we descend into the innermost recesses of time, beyond the Ba­ roque image of theatrnm mundi, commedia dell’arte, and the mediaeval morality play, a scene in which they can be of no further use and render no further assistance. In order to arrive at this scene we must first climb upwards, bypassing the overlapping and mutually permeating images of monumental Nature with its eternal majesty, as if we were descending to the roots of time, beginnings close to the creation of the world (genesis), seeing on the way a lake encircled by mountains, and then, right around the corner, driving down into a gentle valley with three trees in order to notice, oh, we have just passed it: a wrecked car - “The Fool’s” defeat. Now we have to stop and turn off the engine so that it would stop rattling and total silence could reign... This is a scene in which the music by Nino Rota comes to a complete stand­ still - it has been accompanying us along the way, frenzied, captivating, pushing us forward, unwinding 251 the surface of the road before us: a ribbon composed of swallowed-up images, appearing and vanishing, passed in front, in the back, and on the sides. In this scene the music comes to a standstill as do all parti ridicoli and parti gravi, and even the most delicate tone vanishes so that we could experience silence and ter­ ror from centuries bygone despite the birdsong and scenery straight out of paradise. In La Strada Fellini recorded this image and guided us toward it. A ter­ rifying image: the fratricide of an artist (as if there was not enough room in the world for both, as if they could not live alongside each other under the same Sun). Fellini lets us know that watching the story of Zampanó and “The Fool” we are taking part in the story of Cain and Abel25. In La Strada Fellini wrote the Bible. Just as in the Writ, so here too we see and wit­ ness jealousy, fervent competition, wounded pride, and humiliation, revenge, teaching him a lesson. We shall watch the undeserved death of the Innocent. By accident? We shall see Zampanó’s pure, biological, “animal”-human fear portrayed with complete real­ ism. The terrifying fear of man, fear of punishment. (From that moment: A fugitive and a vagabond shalt thou be upon the earth! / Genesis 4,12/). Loneliness, Escape. We observe realistically described, incompre­ hensible death that can be never understood or appre- �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE surprise. This holds true for the construction of the film, its structure and dramaturgy — in La Strada Fel­ lini had written the Bible of the cinema. * hended with the mind, unnoticed death, of which we are still unaware, death that will arrive in a moment: - Hey, you broke my watch!, death with which we can­ not come to terms to the very end, which we cannot believe (Come on, get up - don’t act like a clown!), the “foolish” death of an artist, an actor, a clown. In the La Strada scene of Il Matto’s death the experience of death has been recorded with the entire realism and force of the image: We know nothing of this going away, that shares nothing with u s . We have no reason, whether astonishment and love or hate, to display Death, whom a fantastic mask of tragic lament astonishingly disfigures. Now the world is still full of roles which we play as long as we make sure, that, like it or not, Death plays, too, although he does not please u s . But when you left, a strip of reality broke upon the stage through the very opening through which you vanished: Green, true green, true sunshine, true forest. [...]26 * [On the margin:] Despite its entropic imagination disintegrating into as if independent images La Strada has an uncommonly precise construction and narra­ tion. On the one hand, even if something appears and becomes established we cannot be certain that this is the way things are going to be. Take the example of the afore-mentioned automobile belonging to “ The Fool”, perceived and described as a status symbol of his superiority - as if it could be the object of envy! - that breaks down and becomes the direct cause of his death. It is outright strange and inconceivable that Zampano’s rackety contraption does not stop working even once in the film. On the other hand, despite the fact that La Strada seems to be governed by cast iron rules taken straight out of Chekhov’s drama, and that we should know right from the beginning that if a gun appears then we can be certain that it will be fired, it turns out to be just as inconceivable that right to the finale we shall be shocked, startled, and taken by 252 One has to ask, the poets why the world is suffering. In La Strada we find ourselves in the very centre of that question. This is why if one were to seek some sort of a coun­ terpart of the film - a film about artists in which the latter, having cast off their costumes, do not remain equal nor when after death tears off their costumes they do not all descend into the grave identical - then much closer than Cervante’s theatrum mundi would be another fragment of the global theatre: that from El gran teatro del mundo by Calderon, evoked by Carlos Saura in his film: Elisa, My Life. This fragment appears in Saura’s film as a school spectacle performed by lit­ tle girls and allows, urges, and helps us to think of a poor girl surrounded by children and somehow a child herself (Are you sure you’re a woman?), abandoned by us. Poor Gelsomina, left in deserted ruins at the edge of some road: [Girl WORLD] Come, mortals, come! Prepare for the World Theater Performance. Speak, Supreme Maker. [Girl A UTH OR] If man could choose, none would ever choose pain. AII would choose a role of power unaware that it is only a role. They believe it is life. Supreme Maker, know which role suits you. Paquita, thou shalt be King. [Girl KING] I as King shall govern and be wor­ shipped. Give me your gold. [Girl WORLD] Why gold? [Girl KING] Such is my role. [Girl AUTH OR] The Fair Maiden of Beauty will be Conchi. [Girl LADY] Great is my joy! I am Beauty itself! Give me jasmine, musk and roses. Mine are the stars in heaven, the envy of the sun. [Girl A UTH OR] Antonia will be the Rich and Pow­ erful. [Girl WEALTHY LADY] Mine are riches, luxury and pleasure [Girl A UTH OR] Angeles, the Worker. [Girl PLOUGHSM AN] The Worker? I object! [Girl AUTH OR] The Worker. You’ll work from dawn to dusk. I command you. [Girl PLOUGHSM AN] I object! [Girl A UTH OR] I command you. [Girl PLOUGHSM AN] I object. [Girl AUTH O R] Take thy plow. Sofia, thy role is dis­ cretion. Rosa Maria, the Poor and Miserable. Maria Jesús, the Unborn Child. [Girl CHILD] An easy enough role... [Girl Word] Take thy place. �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE [Girl THE POOR] Why am I the Poor in this comedy? Why give tragedy only to me? Why can’t I be King? Or Rich? Are they better men, to be given better roles?’ [Girl AUTH OR] The P o o r . I give you nothing, for that is your Worldly reward. I strip thy garments. Thou shaIt waIk naked. AII must pIay their part in this Comedy. The better man pIays better his roIe, be it Rich or P o o r . The renumeration shaII be earned if merited. On this stage, Iife is but a performance. [ALL] On this stage, Iife is but a performance.27 * Writing and reflecting upon the hundredth anni­ versary of the cinema about La Strada, in which we discover successive forms of the theatre of the world (the film registers yet another unrealised image: The great Theater of Oklahama calls you!.. . Everyone is wel­ come! ... from Kafka’s Amerika, which Fellini planned to screen), it is impossible to forget the director’s fa­ vourite image of the world of the circus, permanently present in his oeuvre and in particular in La Strada, which it organises and in which it appears in an ex­ tremely significant manner. Take the example of the magnificent scene of rolling up the tent of Signor Giraffa;’s circus, the announcement appearing at the end of the film: Everybody come to the circus!... This evening - a great spectacle, and the image of the are­ na against the backdrop of the sea. La Strada, a story about itinerant artists, seen today against the back­ ground of the entertainment proposed by the presentday cinema - that ’’art for the poor” - leads us to the suburbs, takes place somewhere on the side, far from main street, the centre, the principal current, the market-place-fairground with which contemporary art tempts us and which it values so highly. In La Strada Fellini guides us to the side-lines in order to show us that ultimately something actually does exist. This is why it is difficult to keep silent about yet another im­ age portrayed by the poet and accompanying us from the very beginning. In it we are capable of capturing the essence of that particular predilection of the au­ thor of La Strada and, finally, the very essence of the portrayal of the world contained therein. (...) Strange, though, alas, the streets of Grief-City, where, in the artificiality of a drowned-out false stillness, the statue cast from the mould of emptiness bravely swaggers: the gilded noise, the flawed memorial. O, how an Angel would utterly trample their market of solace, bounded by the Church, bought ready for use: untouched, disenchanted and shut like the post-office on Sunday. Beyond though, the outskirts are always alive with the fair. Swings of freedom! Divers and jugglers of zeal! 253 And the figures at the shooting range of easy luck, targets that shake tinnily whenever some better marks­ man hits one. From applause at his luck he staggers on further: as booths for every taste are wooing him, drumming, and bawling. Here’s some­ thing special, only for adults, to view: how money is got, anatomy, not just to amuse: the private parts of money, all of it, the whole thing, the act, - to instruct and make potent.......O, but just beyond behind the last hoarding, plastered with adverts for ‘Deathless’, that bitter beer that tastes sweet to its drinkers, as long as they chew fresh distractions along with it...... just at the back of the hoardings, just behind them, it’s real. Children are playing, lovers are holding each other —to the side, sombrely, in the sparse grass, and dogs are following their nature. (...)28 The protagonists of Fellini’s film include grass, rain, snow, the landscape seen along the way, side roads, the people we pass while travelling. Gelsomina is often accompanied by children, who from a distance look at her with curiosity; at one point, a child even shows her a gate through which she can enter a garden. It is not true that La Strada depicts only a cruel world. When Zampano abandons Gelsomina for the night and goes off with a prostitute, someone brings her a bowl of soup while she is waiting in the street, and a little girl approaches her. In La Strada we are led to the side where in the sparse grass dogs run freely, where at night a horse passes us in the street and in the morn­ ing we are awakened and frightened by the sound of a braying donkey. When Gelsomina finally leaves Zam­ pano and examines an ant, three musicians, “angels”, as if straight out of landscapes with Tobias, walk by on their way to a festivity held in town; she will fol­ low them. A t a wedding children beckon to show her a concealed secret and lead her to Osvaldo, a child suffering from hydrocephalia, so that she would make him laugh. Having performed her dance, Gelsomina tilts her clown’s hat for him. A nun asks Gelsomina whether she would like to stay at a convent. The same happens when Zampano lands in jail and the circus people propose that she go with them. A girl embraces her, saying that they could live together. “The Fool” drives her to the jail, takes off his blessed medallion and hangs it on her neck. In La Strada, that cruel reality on the side roads of the world, people passed on the way are interested in �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE each other and sometimes even demonstrate tender­ ness, even if only expressed in the specifically Italian gesture of waving a hand while saying farewell when, contrary to the parting, they seem to be halting the moment of departure, as if wishing to keep the world still for as long as possible. La Strada is a record of the cruelty of the world but also of its gentleness. (And this is possibly the reason why the film causes so much pain). Here, on the sidelines, we witness how the by­ passed people, the itinerary artists: Zampano, “The Fool”, and Gelsomina (as in Death Experience) play Life rapturously, not thinking of any applause. It is here that there will emerge the strange Orphic motif, which will knock Zampano off his feet. Who can forget the scene in which Zampano, older, with grey­ ing hair and traces of exhaustion after a rough night, leaves the circus wagon for a morning-afternoon walk and strolls along a wide street of some port town, pass­ ing other pedestrians. A car drives by, someone rides a bicycle. Zampano stops, orders ice cream, asks for an additional lemon flavoured portion, walks on ... and then, across the distant sounds of ships and the street Gelsomina’s song reaches him. A woman sings it while hanging laundry, white bed sheets, on the other side of a nearby fence. Next to her, three children, holding hands, play, dance, spin on a shabby lawn. Zampano finds out about Gelsomina’s death: 254 Oh, a girl who was here a long time ago used to sing it... . she seemed crazy ... My father found her one evening on the beach... she was sick, poor thing. She had a fever. We brought her inside the house... When she was a little better, she used to sit outside ghee in the sun ... and play her trumpet. What a strange scene: Eurydice sings. And what a strange Orpheus: he did not search for her and she found him! * Who is Gelsomina? We waited long to pose this question. She resem­ bles the entire film and incessantly evades our grasp. We are in the same situation as in the case of a road movie. We would like to describe and interpret it, but meanwhile it turns out that new images continue ap­ pearing - In a hundred places there is still a beginning29: And we: onlookers, always, everywhere, always looking into, never out of, everything. It fills us. We arrange it. It collapses. We arrange it again, and collapse ourselves.30 Nevertheless, let us try and say: Gelsomina. Thanks to her presence in this film-world we see something more: that, which in her naivete or innocence she does not notices, which she barely and ineptly sup- �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE poses, and which for us is obvious and at a glance visible (after the incident with the prostitute she tim­ idly asks Zampano: S o you’re the kind of man who runs around with women?). On the other hand, thanks to her sensitivity and astonishment at the world, and see­ ing how she commiserates with the world, imitates a tree while actually becoming a tree, talks with fire, and feels the rain, we are able to perceive something that we would otherwise never notice or touch. Gel­ somina is an extraordinary artist because she does not belong to either world. She is neither part of the world of “normal artists” nor of the world of “normal people” and undermines all our expectations; one can really say that she is not of this world. As a rule, Gelsomina is presented as a personifica­ tion of Goodness in a battle waged against Evil (Zam­ pano). Meanwhile, she remains as if beyond Good and Evil. In the film she is described in various ways: It’s not my fault, poor thing, that you’re not like the other girls. And just as in the film, when it seems that we are close, that we have named and understood some­ thing, it appears that we comprehend nothing. She endlessly astonishes us and topples our habits and the stereotypes and formulas in which we would like to enclose her and the film. She is capable of startling Zampano, who, we are entitled to presume, has seen a lot. When it is necessary to drive on in a hurry she plants tomatoes on the side of the road. Tomatoes! Even Zampano’s face shows astonishment and lights up in a smile. I am not certain whether “Good” is the best way to describe her. She is Difficult and Demanding. A t times, she can even irritate, e.g. when she is late and, gazing into the distance, does not play the trumpet at the suitable mo­ ment she manages to annoy even Il Matto, an artist with the wings of an angel. On the other hand, once she does play she immediately delights him. When she performs for a nun we cannot say more than the listen­ er, who exclaimed: How well you play! (Once again, she will amaze and evoke, even on Zampano’s face, a look of surprise with an admixture of anxiety and fear). We feel that in her presence we should be particularly careful. Her very presence, that of a person who can­ not even make soup but plays the trumpet, shows how our customs and attributes, deeds, thoughts and emo­ tions hang both on us and the characters in the world around her in the manner of actors’ costumes, and how great is the number of the roles that we perform (take the splendid scene with a widow at a wedding, who is responsible for the whole household /l always eat on my feet/). In her presence we realise just how careful the vocabulary of our learned interpretations should be while tackling the task of capturing her es­ sence, apparently already close to the target but in ef­ fect forcing her (and the message of La Strada) into unambiguity and ready made formulas. One of the in­ 25 5 terpreters wrote that Gelsomina is what the Gospel de­ scribes as a “simpleton”. The French use the term: simple d’esprit, signifying a special sort of simplicity, close to sui generis “Matto’ism” due to its distance from the world and a tendency to remain within inner mimicry. Owing to a meaning created by permanent mimed features depicting not so much emotions as psychic traits, Gelsomina becomes the opposite of Evil. A s befits a certain philosophy of the world she is defenceless and not always self-aware Goodness, forever weaker than evil because she does not have at her disposal the latter’s Energy and F o c u s . Refusing to accept, Gelsomina actually does so because she conceives protest as some sort of evil. Gelsomina is a child albeit a make-believe one. She does not possess a realistic mind but her defenceless sensitivity is impeccable (she will succumb to true psychosis, some sort of a defence variant, only after Zampano kills the Fool). We realise that only Gelsomina knows something about sensitiv­ ity. The ensuing image of the world contains its fundamental evil, and the spectacle enacted by theatrum mundi always ends with the victory of evil. Goodness plays the passive role, as in the Evangelical: non resistere malo, and there is a slight chance that in spite of everything evil could become “infected” with goodness. The beast-Zampano sobs all alone on a beach, but we may doubt whether he will join goodness; it is much more likely that evil will devour also itself, in other words, that which was still human in Zampano, who will perform an act of self-annihilation. The death of the Fool is supposed to accentuate the distinctness of the film’s main couple since ll Matto emphasizes the helplessness of Good­ ness and just like Gelsomina suffers defeat. 31 An outright Manichaean vision. A harsh verdict. But La Strada is not like that. Where is Gelsomina in all this? Where is her Face? Where has she - almost a girl - vanished? ? We were so close, it seemed that we understand something, and now it turns out that we comprehend nothing. The problem with Gelsomina consists of the fact that the moment we call her “Good”, “Simpleton” or “the sim­ pleton type” we set into motion a whole sequence of concepts into which we would like to force her. True, �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Gelsomina is “foolishness in the eyes of the world”, but this is no reason to immediately put her into a straight jacket of formulas safe both for us and our interpreta­ tions. W hat does it mean that Gelsomina is helpless Goodness, not quite self-aware? In the film she dem­ onstrates self-awareness, and a rather painful one at that, when she answers Il Matto’s question whether she will leave with the circus or go off with Zampano: It doesn’t make any difference what I do. I’m just no good to anyone. I am tired of living. What does it mean: refusing to accept, Gelsomina actually does so because she conceives protest as some sort of evil? After all, she runs away from Zampano, and then after the murder of “The Fool” confesses to him: I wanted to run away. He told me to stay with you. Perhaps Gelsomina does not have a realistic mind (al­ though here too we could ask: does this signify match­ ing our habits and corresponding to our criteria?), but she does think very concretely, even if "unrealisti­ cally”. When Il Matto speaks to her, indicating with his glance a pebble: Take ... this stone, for example, Gel­ somina asks: Which one?. Any one, "The Fool” answers, picking it up from the ground and handing it to her. Quite possibly, this is known as the genuine vari­ ant of psychosis - the psychosis of defence. In La Strada, however, which is a great drama about suffering and in which we find ourselves in the very centre of the question: why does the world suffer? and which resounds with the echo of voices saying: Where is thy brother Abel? - Am I my brother’s keeper?, the fact that Gelsomina keeps on repeating: The Fool is hurt, thus protecting herself against saying: “he is dead”, does not alter the essence of things, i.e. that evil is called by its true name: You killed him. Gelsomina will say this as only she can: with determination but gently, as if an Angel was speaking. Would it help to treat her as a “medical case” and describe her as ‘’ill” ? Would that bring us a single step closer? The light and darkness in La Strada created too much of an uneven pattern to explain Gelsomina easily by means of Manichaean dualism. La Strada conceals so many mysteries. We could say, if that were not to once again trap us in a stereotype, that La Strada has a certain symptomatic Franciscan trait - after all, this is the “poor theatre” albeit envisaged as great drama, the suffering of the Cosmos. This is the trace followed by Il Matto when he puts Gelsomina to a test in order to find out what she can do and causes her to cry: Why was I put here on this Earth? —Zampano wouldn’t keep you if you weren’t useful to him (...) Now, why didn’t he let you go? Unless, of course... Maybe he loves you? (...) He’s like a dog .He looks at a man and even when he wants to talk, he barks (...) Still, if you don’t stay with him, who will?... The commentator says that there is a slight chance that in spite of everything evil could become “infected” with 256 goodness (?!) But here evil is in love with goodness! Is Zampano supposed to be her “wolf of Gubbio”? We have already strayed off the main track and lost enough time in the ”Good-Evil” trap. Time to turn back. La Strada and Gelsomina constantly astonish us. Was our earlier reflection that she remains outside the range of our conceits of “good” and “evil” not more significant? Was it not better to say at the very onset that Gelsomina is not any sort of “type” and is thor­ oughly untypical? We have already seen how every­ one wanted her to stay with him/her. Everyone wished to have her at his/her side, to keep her. Gelsomina is unique. She is as eternal as grass. La Strada, “cinema mundi”, “film-world” , a film about people on the move, migrating birds and artists appears to say to us: despite its toil, misery and shat­ tered dreams this is a beautiful world. Who is Gelsomina? . We are standing upon the threshold of a greater, strange mystery involving God and man, the world. Eurydice sings behind the curious Orphic motif emerg­ ing at the edge of the road. He did not seek her, and she found him! We hear an even more powerful voice: I am sought of them that asked not for me; I am found of them that sought me not (Isaiah 65,1)32. * In the very centre of La Strada there appears a sym­ bol, a living, temporary revelation of the unexamined. It makes an appearance in its entire directness, simplicity, complexity and depth. A pebble. Il Matto picks it up from the ground and hands it to Gelsomina. - ... If you don’t stay with him, who will? You may not believe it, but everything in this world has a purpose. Even this pebble... Even you have a purpose, even you with that artichoke head of yours. Gelsomina takes the pebble and gazes at it. Then she repeats this gesture, saying: ... If I don’t stay with him who will stay... . When she stood in the shade, the stone was grey; now, the second time round, when she stands on another spot, in a stream of light, it becomes white. I am in the fortunate situation of being able to show the direct impact and experience of the symbol, that what the pebble tells us. I have in front of me a de­ scription of an unintended experiment, a lesson born under the impact of an impulse, the mood of a moment, as its author wrote. This is a lesson taught by children. Before reaching for a more profound backdrop of the symbolic meanings of the pebble listen to the children and their teacher. Ewa Korulska wrote: When lessons were held in the countryside I spent some time with the children by the sea. Enjoying the warm weather we went to the beach, taking a textbook entitled: To lubie! I wanted to read together with the fourth-form pupils The Decalogue of St. Francis, which harmonised �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE with the sound of the waves. The children sat around me on the sand and played with pebbles. When I proposed: perhaps we should listen to the stones for a while? Maybe they too have something to say? they obediently closed their eyes (You too, Miss! Why are you peeping?) and a moment later started describing what they heard the pebbles say. I tried to take notes, barely keeping up with the children. [Here are fragments of the statements, including monologues of the pebbles written by the children (the names of the authors are in parentheses)]: The sand is speaking to me. Once I was young and strong, but now am old. I was capable of overcoming a lot, a king, the toughest of all. Now I am sand, blown by the wind and devoured by the sea. I am helpless. A stone lives in the same manner as man does and reminds us about the existence of old age ... ... The stone says: I am lonely. I can be divided into grains of sand; the stone feels. It tells the story of the sea, keeps mum, but speaks and should be heard. It tells its story: it asks: “Don’t break me! Throw me on the surface of the seawater; I feel good here; it is beautiful and I have my friends”, but also: “I’m unhappy here and would like someone to take me home because the sea is so cold...”. ...Everyone thinks that I am “ordinary” and ugly. But when I lie in the Sun then immediately the part of me that is covered with fool’s gold starts to glisten. I am hard and rather sharp. This is not to say that I am evil. Now, I shall tell you the story of the sea. Once upon a time, Mr Glacier went for a walk. I don’t know what he was doing here, but he carried some rocks. Finally, he brought me and said: - Now I shall die and you, dear stones, will live on here. Every stone has it rights. Suddenly, he began to melt and I think he wanted to drown me. Then I was cast off onto the shore, and became cold and wet. I underwent my baptism 257 and lay o n the shore, thinking: - I’m s o small and the world is so huge. (Magda Kaczyńska, aged 10) ... I wonder where my home is. Perhaps I come from the sea? No, probably not. I must have fallen from the sky or emerged from the ground. I would like to return home, to my birthplace. (Bartek Kraciuk, aged 10) ...I am a stone! Catch me! Take me, please! Perhaps physically I am silent but I speak! Although silent, I speak... I ask that someone touch my ego. I am not a mere stone but a pebble with an ego of my own... I resemble people! You don’t believe me? When young and strong I overcame all obstacles, broke the waves and vanquished the wind. But there comes a time when I lose my personality and change into sand. Everyone ignores me, tramples over me as if I were nobody. But I am still a stone! (Kamila Raczyńska, aged 10) ... I am a pebble and would like to be with you and no one else. I want to be warm and to sleep at night in a house and not here, on the beach. I took a liking to you the very first time I saw you. You are my only friend. (Maciek Dolindowski, aged 10) ... Polished by water, each pebble is different. Its inte­ rior contains rain and rainbows, mountains and birds —or perhaps not? (...) Maybe a desert, total emptiness, some­ one’s dreams immersed in the rain ... (Ula Brykczyńska, aged 13) ... If it could speak, it might tell me that once it was a Volcano, a Cave or perhaps even a Pyramid, the realm of Poseidon. No one knows (Agnieszka Janiszewska, aged 13)33. Among the great variety of Biblical meanings as­ sociated with stones the New Testament mentions ba­ sically two: precious stones (Greek: lithos timios) and the mysterious white stone (Greek: psephos leuke) in the Revelation of St. John: To whom that overcometh I will �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE give the hidden manna and I will give him a white counter; and in the counter a new name is written, which no man knoweth but he that receiveth it (Revelation, 2, 17). The white pebble could be identified with assorted objects used in antiquity: an entry voucher or a tablet issued by a court of law testifying about the payment of a debt34. A t that time, a white pebble was a good sign: in court procedure it denoted acquittal of the accused, in wrestling it was awarded to the winner, and in elec­ tions to an office it marked the desirable candidate. Joyful days and festivities were also designated with white pebbles35. The colour white is a symbol of good fortune (Pliny the Younger: an auspicious day is marked with a white pebble) or triumph36. I cite only certain essential tracks among the great variety of meanings associated with the symbolic of the stone, and choose in particular those in which we may discern a more profound meaning and a more complex background for the symbol appearing in La Strada. A stone is usually distinguished amidst natural objects by its rough, hard, and permanent material and often its mysterious shape indicating the existence of supernatural might; this awareness filled primeval man with religious fear. A stone, and in particular a majestic rock, revealed some sort of higher existence free from all change and of­ fered a premonition of an absolute being superior to frail human existence. The pious fear of primeval man, there­ fore, referred not to the stone as such as to the reality con­ cealed beyond this material phenomenon, to that which is "different" and belongs to a higher world.37 A stone reveals the presence of God; it is theophany, a place for a possible bond between the earth and heaven, the homestead of God and the gate of Heaven, in the manner of Bethel where Jacob fell asleep to experience the presence of God: And when Jacob awaked out of sleep, he said: Indeed the Lord is in this place, and I knew it not. And trembling he said: How terrible is this place! This is no other but the house of God, and the gate of heaven. And Jacob, arising in the morning, took the stone which he had laid under his head, and set it up for a title, pouring oil upon the top of it. And he called the name of the city Bethel (Genesis 28, 16-19)38. In Biblical tradition, the Stone-Rock-Bedrock be­ longs to the range of the symbols of God, a fortress that cannot be captured, a refuge for His people, bedrock that enables man to feel safe. Moses chiselled God’s commandments on stone tablets: And when Moses had lifted up his hand, and struck the rock twice with the rod, there came forth water in great abundance ... (Numbers 20, 11; also: Exodus 17, 6; Psalm 114, 8). A certain Jewish legend has it that this rock accom­ panied the people throughout the entire wandering in the 258 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE desert. Some believed that it was not a rock but a tiny peb­ ble carried by Miriam, the sister of Moses.39 Christ is the cornerstone, the stone, which the build­ ers rejected (Psalm 118, 22; Mathew 21, 42-44). The Christ-rock-resurrection perspective is to be found in commentaries to the Canticle of Canticles, and their essential concept appears already in the writings of St. Ambrose: “My dove in the clefts of the rock, in the hollow places of the wall, shew me thy face. Let thy voice sound in my ears (...)(2, 14)”. The cracks in the stone and the fissures in the chasm are the holy wounds of the Resur­ rected. They are the refuge and permanent abode of the Beloved40. [Certain images in this dramaturgy and in that of La Strada appear to consistently refer to this back­ ground: Gelsomina gazing at a pebble white from the glare of light must be awakened, as if from deep slumber, by the whistling “Fool” so that she would re­ turn to reality; he even says to her: Gelsomina, wake up. The last time we saw her she was falling asleep in a spot of sunlight in some roadside stone ruin full of crevices and holes; she had been abandoned, left there by Zampano. The woman singing Gelsomina’s song hangs white bed sheets to dry, and for a moment during her conversation with Zampano a sheet covers her, so that we see only her trembling shadow on the fabric. It is not our intention to prove or point out any­ thing. We have arrived at this stage guided by images and an ensuing unclear affiliation that cannot be ex­ plained “to the very end”: the mystery of the symbol’s essence. It is not true that we embellish our experiences with symbols; actually, it is they that cooperate with our experiences via processes of affiliation, which we under­ stand only partially.41 We do not wish to demonstrate anything or in­ dicate anything apart from the fact that the simple Anthropology contained in this existential, realistic, visionary and metaphysical film: even you serve some purpose, recorded in the “parable about the pebble”, has solid foundations grounded in the shared experi­ ence of human depiction. Perhaps this is a beginning that conceals the secret of our delight in the incessant procession of human fauna composed of all those failed actors, singers and dancers, strange characters with whom Fellini filled his films. And the fact that in a thus founded perception the Artist permits us to reach, together with him, the most inner, invisible dimensions of our humanity. On the other hand, we are aware that our help­ lessness as regards our possibilities, problems, and dif­ ficulties with comprehending Gelsomina’s experience, with describing it and thus capturing her character that keeps slipping out of our hands in the manner of a pebble, and, at the same time, the penetration of the world of La Strada, which we described as closed 259 and perfect, appears to be even deeper since our un­ derstanding and interpretations always remain frag­ mentary and we share experiences with others. This is a mixture of the voices of children from the Great Theatre of the World, the children attending a lesson on a beach, and the voice of a supra-human power, as in that fragment of a poem by Wisława Szymborska, which we originally wanted to describe as a conversa­ tion between Gelsomina and Zampanó: Conversation with a Stone I knock at the stone’s front door “It’s only me, let me come in” (...) I’m not unhappy. I’m not homeless My world is worth returning to. I’ll enter and exit empty-handed, And my proof I was there will be only words, which no one will believe." You shall not enter. . . You lack the sense of taking part. No other sense can make up for your missing sense of taking part. Even sight heightened to become all-seeing will do you no good without a sense of taking part. You shall notenter,you haveonly asenseofwhat that sense should be, only its seed, imagination.42 * Nothing is known and everything is imagined... * In this manner we come to the last scene in La Strada. Zampanó has found about Gelsomina’s death. The “animal”, the “beast” is now truly free and should re­ joice. Finally free; is he the winner in this wrestling match? The sole witness of his crime is dead. After all, he did not want it to happen. Is the white bed sheet a lucky sign? It resembles a white pebble, a token for entering a new life, for freeing himself from an accusa­ tion and from someone (from Gelsomina?). Why is he unhappy? Why has he gone pale? May we assume that he will devour himself and perform an act of self-anni­ hilation? He is an ordinary rascal, a Judas. He left her. So simple. What about that other rock, Simon Peter, who also refused to confess and betrayed? No, do not blaspheme! When did I see such an image, just like the one on the beach, that upward gaze? Just a minute, yes, it was The Penitent St. Peter by Ludovico Carraci of Bologna (1555-1619). No, he’s sitting differently. Yes, but that look! Do you remember Gelsomina’s last words: We need a little more wood here. The fire is dying out. He also ran away from the fire, afraid that they would recognise him... . You haven’t understood a ��Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE thing in this film. He simply left and was unable to do anything more for her. After all, he wanted to drive her back home. He could have driven her. She did not want to go. What would she do there? He loved her and left her happy in that spot of sunlight. What more could he do? He set her free. Such a horrible place. She fell asleep. No angel. Simply fear. Remember, he said that no one even thought about them. Yes, an empty heaven? Existentialism? The same as on that beach in the last scene. You must be joking. He did not mean that, simply that no one saw them or caught them. And she went on and on, repeating the same thing: The F o o I is hurt. What more could he do? He set her free so that she could forget. Anyway, this is terrible. No one would want to be in his place. But finally he found her. He wasn’t looking for her. It was she who found him! * The last scene. We are at the seashore, the very edge of images. We can see only the beach, the shore, the sea: waves, low and high tide. Instead of an image of a child wanting to empty the sea, there is an old man collapsing on the sand, supporting himself with his hand: a three-legged animal. The prodigal son on a beach? Waves - low and high tide. No one else. The sea. The man looks up, towards the sky. He becomes overcome with terror, bends his head and sobs. Low tide - high tide. Next to him - waves. The sea. The eternal rhythm of the world? O good God, what happens in a man to make him re­ joice more at the salvation of a soul that has been despaired of and then delivered from greater danger than over one who has never lost hope, or never been in such imminent danger? For thou also, O most merciful Father, “dost rejoice more over one that repents than over ninety and nine just persons that need no repentance. And we listen with much delight whenever we hear how the lost sheep is brought home again on the shepherd’s shoulders while the angels rejoice; or when the piece of money is restored to its place in the treasury and the neighbours rejoice with the woman who found it. And the joy of the solemn festival of thy house constrains us to tears when it is read in thy house: about the younger son who “was dead and is alive again, was lost and is found.” For it is thou who rejoices both in us and in thy angels, who are holy through holy love. For thou art ever the same because thou knowest un­ changeably all things which remain neither the same nor forever. What, then, happens in the soul when it takes more delight at finding or having restored to it the things it loves than if it had always possessed them? Indeed, many other things bear witness that this is s o -- all things are full of witnesses, crying out, “S o it is". (...) But it is also apparent in pleasures that are permitted and lawful: (...) in him who was dead and lived again, 26 1 who had been lost and was found. The greater joy is every­ where preceded by the greater pain. What does this mean, O Lord my God, when thou art an everlasting joy to thy­ self, and some creatures about thee are ever rejoicing in thee? What does it mean that this portion of creation thus ebbs and flows, alternately in want and satiety ? I s this their mode of being and is this all thou hast allotted to them: that, from the highest heaven to the lowest earth, from the beginning of the world to the end, from the angels to the worm, from the first movement to the last, thou wast as­ signing to all their proper places and their proper seasons -- to all the kinds of good things and to all thy just works? Alas, how high thou art in the highest and how deep in the deepest! Thou never departest from us, and yet only with difficulty do we return to Thee!43 * The camera soars and on the beach we notice the figure of a man - Zampano, who sobbing bitterly fell on the ground. Seen from a distance the figure slowly grows motionless and in the darkness loses contours, changing into a dimmer shape, which from afar resem­ bles a pebble lying on the sand at the edge of the sea. * The last scene of La Strada could be described as: Ecce Imago. A scene in which we may feel, to cite the poet44, air without object. A gust within God. A wind. And Fellini shows this. * Federico knew well who he was and whence comes the wind that blows s o that man may be born of the Spirit. Even though sometimes people (and he too, at certain moments of his life), just like those who heard Paul in Athens, seek the Lord, in the hope that they might grope for Him and find Him, though He is not far from each one of us (Acts 17, 27). He sincerely wished to rest his head on a stone as if on a pillow and to see in his dream, just like Jacob, a ladder set upon the earth, and the top of it reached heaven, the angels ascending and descending on it (Genesis 28, 12).45 * The history of the cinema follows its further course. The floor becomes covered with newspapers, weeklies, folders, advertisement leaflets, letters, and old mail. In a moment there will appear a newspaper featuring a photograph of Federico Fellini - a press farewell, news about the director’s death. It will immediately van­ ish under a pile of other newspapers, folders, adver­ tisement leaflets...These are the first frames of Wim Wender’s Lisbon Story, a tale of the titular town based on amassed images and sounds. The film contains the following image: an elegant older man stands in a re­ cording studio surrounded by super-sensitive micro­ phones and a team of sound engineers. He speaks in a �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE slightly husky voice, pauses, takes deep breaths and we hear each gasp one when he speaks in the beautiful language of his country, incomprehensible to us: God exists. The universe was created by Him. But what good would the universe be if men, if humankind disappeared? The universe would be useless. Or is it possible that it has a purpose of its own, even without the existence of Man? We want to imitate God. That’s why there are art­ ists. Artists want to recreate the world, as if they were little gods. They constantly rethink history, life, things that happen in the world, things that we think happened, but only because we believe. Because, after all, we believe in memory. Because everything has already passed. But who can be sure that what we thought happened really hap­ pened? Who should we ask? Therefore, this world, this supposition, is an illusion. The only real thing is memory. But memory is an in­ vention ... In the cinema, the camera can capture a mo­ ment. But that moment had already passed. What the cinema does is draw a shadow of that moment. We are no longer sure that the moment ever existed outside the film. Or is the film proof that the moment existed? I don’t know. I know less and less about that. We live, after all, in permanent doubt.46 Saying these words, he turns around, glues on a moustache and puts on Charlie Chaplin’s bowler hat, leaves the studio, walks down a street imitating Char­ lie’s gait, and, finally, at the end of the street, turns, performs a gleeful jump and disappears round the cor­ ner.47 After seeing the film and glancing at a newspa­ per we might find out that this elderly gentleman is the famous director Manoel de Oliveira, a classic of the Portuguese cinema. Despite the ironic frame and declared doubts we remain under the impression of his declaration. There remains the feeling that ultimately something actually does exist. In this way, we have found ourselves along the same path and at the same point of departure: Charlie and Gelsomina. Once again, we walk down the same road, at the onset of the cinema. Ultimately something actually does exist. The cinema - despite its deceptive nature, toil, illusions, and shat­ tered dreams - is a beautiful world. A beautiful world. The Wenders film contains an unusual defini­ tion of the cinema, one that we would seek in vain in learned dissertations and writings by experts (at least I have not come across it). Wenders applies the ambi­ guity of the English word: "move”. He maintains that the cinema is not so much “moving pictures”, i.e. pic­ tures that are “in motion” as pictures that are “mov­ ing”, “poignant”. Carl Gustaw Jung declared that when a given im­ age is poignant we are dealing with an archetype. Here, 262 emotion is a symptom, a sign that thanks to the inter­ mediary of a given image, the arch-image, speaks to us. Jung repeated and expanded a thesis by Gerhard Hauptmann: Poetry evokes out of words the resonance of the primordial word48 so that it embraces creativity as a whole. Is it not worth recalling within the context of the poignant and stirring images from La Strada and its au­ thor that the expression used most often about him and his work is, despite numerous different interpretations proposed by particular exegetes, the one about which they all concur: Fellini is a poet. A poet of the cinema. From this point of view, La Strada is a symbolic film employing the meaning of the symbol and the mythological image formulated by Jung. Since Jung’s psychology and theory of the archetype have amassed numerous prejudices let us hear what he had to say, since, in my opinion, the following fragment about the force of mythological images allows us to discover the secret of the force of the images out which La Strada is built and with which it speaks. It is the secret that we encounter in Fellini’s entire oeuvre: In each of these images there is a little piece of hu­ man psychology and human fate, a remnant of the joys and sorrows that have been repeated countless times in our ancestral history, and on the average follow ever the same course. It is like a deeply graven riverbed in the psyche, in which the waters of life, instead of flowing along as before in a broad but shallow stream, suddenly swell into a mighty river. This happens whenever that particular set of circum­ stances is encountered which over long periods of time has helped to lay down the primordial image. The moment when this mythological situation reap­ pears is always characterized by a peculiar emotional in­ tensity; it is as though chords in us were struck that had never resounded before (...) The impact of an archetype, whether it takes the form of immediate experience or is expressed through the spo­ ken word, stirs us because it summons up a voice that is stronger than our own. Whoever speaks in primordial im­ ages speaks with a thousand voices; he enthrals and over­ powers, while at the same time he lifts the idea he is seeking to express out of the occasional and the transitory into the realm of the ever-enduring. He transmutes our personal destiny into the destiny of mankind, and evokes in us all those beneficent forces that ever and anon have enabled humanity to find a refuge from every peril and to outlive the longest night. That is the secret of great art, and of its effect upon us. The creative process, so far as we are able to follow it at all, consists in the unconscious activation of an archetypal image, and in elaborating and shaping this image into the finished work. By giving it shape, the artist translates it into the language of the present, and so makes it possible for us to find our way back to the deepest springs of life. Therein lies the social significance of art: it is constantly at work educating the spirit of the age, conjuring up the forms in which the age is most lacking.49 �Zbigniew Benedyktowicz • ROAD MOVIE - A POEM ABOUT THE PEBBLE Asa - Nisi - Masa50. Gelsomina - the lost and found drachma? Endnotes 1 Cardinal A. Sivestrinis Sermon during the funeral service for Federico Fellini (R o m e , S a n t a M a r ia d e g li A n g e li, 3 N o v e m b e r 1 9 9 3 ), tra n sl. Z d zislaw S ł u c h o c k a , [in: ] “ K w a r ta ln ik F ilm o w y ” ” , N o . 5 / 1 9 9 4 , p .1 2 0 2 I? K ra l, Europejczyk Fellini (E u r o p e a n F ellin i) , tra n sl. M a c ie j G o d z im irsk i , [in: ] „ F ilm Q u a r te r ly „, N o . 5 /1 9 9 4 p p . 1 4 2 -1 5 9 (orig. v e r s io n p r in te d „ L e M e s s e n g e r E u r o p é e n „, P a ris 1 9 8 7 ) 3 Ib id , p .1 4 7 . 4 A. W tanecznym korowodzie, W ern er, „ K w a r t a ln ik F ilm o w y ” ( „F ilm Q u a r t e r ly ” ), n o 5 /1 9 9 4 , s s .1 2 8 - 1 3 9 . 5 Ib id , p. 13 9 . 6 H . Politzer, syren Rzemiosło interpretacji [in h is :], Milczenie (D a s S c h w e ig e n d e S ir e n e n ) , W a rsz a w a tra n sl. J. H u m m e l, W a rsa w 1973 7 C f. sp e c ia l issu e o f "P o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , n o . 3 / 1 9 8 8 about th e sy m b o l, c o n t a in in g te x ts by Serg ei S. Symbol, p p . 1 4 9 -1 5 0 , Y uri L o tm a n , Symbol w systemie kultury, p p . 1 5 1 -1 5 4 , a n d m y Symbol w etno­ grafii, p. 1 4 5 - 1 4 8 . D e c la r in g th a t th e sy m b o l n o t o n ly A v ie r in tse v , ”m e a n s ” b u t a ls o e x is ts in a d ia lo g u e . 8 A . S ilv e s tr in i , o p .c it. p .1 2 2 9 R .M . R ilk e , Czwarta Elegia Duinejska Poezje, transl.. M . Ja s tr u n , E le g y ), [in :], (a F o u rth D u in o K rak ó w , 1 9 7 4 , p. 219. 10 C f. J. T rz n a d e l, Federico Fellini - Giulietta Massina („La strada" - „Ginger i Fred") [in :] „ K w a r ta ln ik F ilm o w y ” , n r 5 /1 9 9 4 , p p . 1 6 4 -1 6 8 , w h e re th e a u th o r a r g u e s th a t in p la c e o f Z a m p a n o - G e ls o m in a , in “ G in g e r a n d F r e d ” o n e c a n se e in o ld p a ir d o u b lin g o f th e G e lso m in a 's typ e. 11 T R u tk o w sk a , Wędrówki Felliniego, „K o n te k sty . P o lsk a S z tu k a L u d o w a ” , n r 3 - 4 /1 9 9 2 , p.. 23 , se e p r e v io u s p a g e s. 12 13 C f., J.T r z n a d e l, o p . cit. C f. W. M ic h e r a h is stu d ie s o n M ic h e r a , O sy m b o l in film , W. wieloznaczności symbolu, „ R o c z n ik M u z e a ln y ” t. IV, W ło c ła w e k 1 9 9 1 , ss. 2 6 5 - 2 7 3 . W h e r e A u th o r w ri­ tin g a b o u t th e e s s e n c e o f th e sy m b o l q u o te s im a g e o f B la k e 's p o e try : To see a World in a Grain of Sand /And a Heaven in a Wild Flower,/ Hold Infinity in the palm of your hand /And Eternity in an hour. 14 S e e th e stud y, e s s a y o f A . W o jc ie c h o w sk i o n H a r le q u in , itin e r a n t t h e a t e r c o m p a n ie s , c ir c u s p e r fo r m e rs , ju g ­ Wędrowne ptaki (Z dziejów pewnej legendy) [in :] Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia p o d re d . Z . B e n e d y k to w ic z a i T g le rs, in a rt fr o m a n tiq u ity t o m o d e r n art: R u tk o w sk ie j, W a rsz a w a 1 9 9 1 , p p . .3 3 -4 6 15 R .M . R ilk e , Piąta Elegia Duinejska (F ifth D u in o E le g y ), o p .c it. 2 2 5 Fellini, W a rsz a w a 1 9 8 9 Święta gra ( S a c e r L u d u s) [in h is:] (Holly and Sacred Beauty. Religion and Art.), tr a n sl. Z. 16 M . K o r n a to w sk a , 17 G . V an d er Leeuw , B e n e d y k to w ic z I S . S ik o r a , „K o n te k sty . P o lsk a sz tu k a L u d o w a ” , n o 3 - 4 /1 9 9 1 , p. 7. 18 M. C e rv a n te s, Don Kichote, tr a n s l. S. C ie s ie ls k a - B o r k o w sk a , K ra k ó w 1 9 4 9 , a fte r J. T rz n a d e l, o p . c it. 19 A . W o jc ie c h o w sk i, o p . c it, p. 4 3 . 20 C f. G . V a n d e r L eeu w , o p cit. 263 21 Ibidem, p. 7. 22 Cf. D. Czaja, Mozart i Salieri, „Kino” nr 11-12/1990, pp. 32-35. 23 See block of articles, interpretations on “Babette's Feast” in this Anthology. 24 On this motive see Z. Benedyktowicz, Maria and Martha ... in this Anthology. 25 On this motive in Amadeus by Milos Forman and on this theme drew attention and developed his interpreta­ tion D. Czaja, in: Mozart i Salieri, op cit. 26 R. M. Rilke, Doświadczenie śmierci, (Death Experience), op. cit., p. 105. 27 Calderón de la Barca, Wielki Teatr Świata. (The Great Theatre of the World), fragment by soundtrack from the movie Elisa, My life by Saura, transl. S. Ułłowicz 28 R. M. Rilke, Dziesiąta Elegia Duinejska, (Tenth Elegy), op.cit., pp. 255-257. 29 R.M. Rilke, Sonety do Orfeusza, Sonet X. (Sonnets to Orpheus , Sonnet X) , op. cit., p. 335. 30 R.M. Rilke, Ósma elegia, Elegie Duinejskie (Eighth Duino Elegy), Ibidem, p. 247. 31 Cf. J. Trznadel,op. cit., pp. 165-166. 32 The first polish translation I put after Biblia Tysiąclecia, the second version after Biblia Gdańska 33 E. Korulska, Dzieci pukają do drzwi kamienia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 3-4/1995, pp. 217-219. 34 X. Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, transl., Rev. K. Romaniuk, Poznań 1981, p. 330. 35 D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, transl., W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990, p. 128. 36 X. Leon-Dufour SJ, op. cit., p. 330. 37 D. Forstner OSB, op. cit., p. 125. 38 D. Forstner OSB,op. cit., p. 126. 39 Ibidem. 40 Ibidem p.130 41 R.R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1981, p. 3. 42 From the Volume Sól, 1962, [w:] W. Szymborska, Wybór wierszy, Warszawa 1964, p. 110-111. 43 Św. Augustyn, Wyznania, (St. Augustine, Confessions) transl.. Z. Kubiak, Warszawa 1982, p. 134-135 44 R.M. Rilke, Sonety do Orfeusza, C z ę ś ć pierwsza, Sonet III, o p . cit., p. 269. 45 A. Silvestrini, op. cit., p. 122. 46 I've included the soundtrack and press material for the film Lisbon Story by Wim Wenders 47 In a statement the director of the film (ibid., in press releases ), we learn about how this piece of film was created: “I would not allow myself to write the text for Manoel de Oliveira. We talked only about the meaning of the film and the context of the scene in which he had to attend. He asked me for time to think and after a while he said he was ready. We let the movement of the camera. When we finished, he asked the crew to be turned, stuck a mustache and improvised parody of Charlie Chaplin. 48 C.G. Jung, O stosunku psychologii analitycznej do dzieła poetyckiego, [in:], Archetypy i symlbole. Pisma wybrane,. Transl., J. Prokopiuk, Warszawa 1976, p. 374. 49 Ibidem, p. 375-377. 50 Asa - Nisi - Masa it is an anagram of the word , „Anima”, appearing in („8 and G ” ) Eight and a Half by F. Fellini (A [sa] Ni [si] Ma [sa] ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37685bfac20923f4370916e6e1db3014.pdf b9a2922c1e10e89f501a2cd52cc7dc1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5742 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Boże Narodzenie - zwyczaje ludowe Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5340 Title A name given to the resource Rodzaj drzewka przynoszonego do izby w wigilię Bożego Narodzenia /Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 0 . Rodzaj drzewka przynoszonego do izby w wigilię Bożego Narodzenia Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Kiedy przynosili do domu gałęzie drzew lub całe drzewa? Jakie drzewa? Dlaczego? W jakim celu? Objaśnienia znaków: Przynoszono do izby: 1 —świerk; 2 —jodłę; 3 —sosnę; 4 —przynoszono drzew­ ko, brak konkretnego określenia; 5 —brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c778720fe11d729c3bb491399150f5de.pdf 9df8ff749145c11c1160e1993e0ec9c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5735 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5333 Title A name given to the resource Rodzaje dusz latających z wiatrem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.134 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 3 . Rodzaje dusz latających z wiatrem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy z wiatrem latają dusze ludzi? Jakich? Czy można im pomóc? Objaśnienia znaków: 1 —dusze ludzkie; 2 nieochrzczonych ludzi; 5 — dusze wisielców; 3 —dusze p o t ę p i e ń c ó w ; 4 —dusz —dusze nieochrzczonych dzieci; 6 — dusza źle m i e r z ą c e g o geometry; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ec25b281ab123386fc7621f1ef79731.pdf 5a018cbb3f774a572f9919ee8ad18393 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5857 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5453 Title A name given to the resource Rodzaje prac budowlanych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.182 (mapa nr 31) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Rodzaje prac budowlanych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Prace budowlane: zwózka budulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni [...]. Objaśnienie znaków: 1 — zwózka budulca; 2 — kopanie fundamentów; 3 — pomoc przy innych pra­ cach budowlanych; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12e7088591d9fed5897fc8629d3fb2c1.pdf e2c5a2395b1564bc1657b94501c9f8a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5853 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna kiszenie kapusty - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5449 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących kiszenia kapusty, przy ktorych udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.167 (mapa nr 27) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Rodzaje prac związanych z kiszeniem kapusty, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Kiszenie kapusty. Objaśnienie znaków: 1— pomoc przy szatkowaniu; 2—pożyczanie szatkownicy; 3—udeptywanie ka­ pusty; 4 — wspólne kiszenie kapusty; 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b1a798b01d3f16e99e4a34728f4f56a.pdf 6e896ef8400200981d1acc642498759c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5835 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5431 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu i konopi, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.111 (mapa nr 15 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15a. Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu konopi, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związanych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędzenie)? Objaśnienia znaków: 1 — pielenie; 2—wyrywanie i wiązanie; 3 — inne; 4—prace inne (por. mapa 15b); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0844907bb6dd49e4b5278a19fff6416.pdf 7f2acfa7e5cf2c189ae1247441c16cd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5836 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5432 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu i konopi, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.112 (mapa nr 15 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15b. Rodzaje prac d o t y c z ą c y c h o b r ó b k i lnu i k o n o p i , przy których udzielana jest p o m o c Oprac. Anna Drożdż Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1 — rwanie główek; 2 — tłuczenie; 3 — płukanie; 4 — suszenie i rozciąganie; 5 — międlenie; 6 — inne prace (por. mapa 15a); 7 — brak informacji; 8 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7854d06b1ba89be3b0e6a0e9d7eb7fdc.pdf 8d7e4a7edbd6d1df52c6a3062b3b3efd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5840 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5436 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzialana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.131 (mapa nr 19 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19a. Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — strzyżenie; 2 — rozciąganie, 3 — gręplowanie; 4 — inne prace (por. mapa 19b); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff27a5448b6a53780ed06582ddefa787.pdf e7879dd271d59fff51966e8e3880d364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5841 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5437 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzialana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.132 (mapa nr 19 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19b. Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — przędzenie; 2 — kobiety wspólnie przędą każda swoją wełnę; 3 — inne pra­ ce (por. mapa 19a); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05b8411e629563541e0d76ed5aeef986.pdf ce73ba87c7b63f3db1d3ed59e2d0f1c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5855 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5451 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących uboju, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.175 (mapa nr 29) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29.Rodzaje prac dotyczących uboju, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Ubój świni lub krowy (ile osób par­ tycypuje, jak przebiega podział mięsa, czy świnia stanowi wspólny zakup, czy biją kolejno świnie uczestni­ ków uboju)? Objaśnienie znaków: 1 - pożyczanie mięsa; 2 — spółki; 3 — sąsiad pomaga przy uboju; 4 — wy­ najmowanie rzeźnika; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/679bf0a4e5cf83daf35da995db689da3.pdf 63178314cd1d39772dd42e57ab10a862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5851 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna wypiek chleba - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5447 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących wypieku chleba, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.161 (mapa nr 25) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 5 . Rodzaje prac dotyczących wypieku chleba, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Ktodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Pieczenie chleba (w wypadku wspólnego pieczenia chleba — czy każdy piecze ze swojej mąki, czy też mąkę dają kolejno)? Objaśnienia znaków: 1 — wypiek chleba ze wspólnej mąki; 2 — wypiek chleba z mąki od kolejnej sąsiadki; 3 — pożyczanie chleba lub mąki od sąsiadki; 4 — inne; 5 — brak informacji; 6 — brak tra­ dycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6810629882c39be2e9b7aa263ed166f.pdf 0d855e703d881795e2b50255cc95147f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5826 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5422 Title A name given to the resource Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.46 (mapa nr8a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8a. Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polowych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, rodzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1 — koszenie; 2 — grabienie; 3 — wiązanie i składanie; 4 — inne prace (zob. mapy 8b, 8c); 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Znak wypełniony punktem oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1c410a559dd5c81f423cd73841383d4.pdf d05ac1ecd470fddfd002edadc657c435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5827 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5423 Title A name given to the resource Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.56 (mapa nr 8 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8b. Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tloką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach polowych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, rodzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1—zwózka; 2 — brak informacji; 3—brak tradycji; 4 — inne prace (zob. mapy 8a, 8c). Uwagi: Znak wypełniony punktem oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/176cbdea97356d1d3e6416cfa3295434.pdf 0ee26d280d1570975fbedd6f9f3ad017 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5828 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5424 Title A name given to the resource Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.57 (mapa nr 8 c) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 c . Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach polowych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, rodzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1 — wypożyczenie konia lub maszyny; 2—praca przy maszynie; 3—inne prace (zob. mapy 8a, 8b); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Znak wypełniony punktem oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f700486302cde4458598cc8c567d70c.pdf 502a48cddbd7554a3ddcd45d18c4ccf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5819 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna sianokosy - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5415 Title A name given to the resource Rodzaje prac związanych z sianokosami, przy których występuje współdzialanie społeczne/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.22 ( mapa nr 2 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2a. Rodzaje prac związanych z sianokosami, przy których występuje współdziałanie społeczne Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsce, suszenie, itp.). Objaśnienia znaków: 1 — koszenie; 2 — grabienie; 3 — przewracanie, suszenie trawy; 4 — ładowanie, rozładowywanie; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. �